i
T.C.
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ
SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
Hayvan Besleme Ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı
BUZAĞILARDA LİTYUMUN CANLI PERFORMANS VE
BAZI KAN PARAMETRELERİNE ETKİSİ
Hazırlayan
İbrahim ONURSOY
Danışman
Prof. Dr. Osman KÜÇÜK
Yüksek Lisans Tezi
Nisan 2014
KAYSERİ
i
T.C.
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ
SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
Hayvan Besleme Ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı
BUZAĞILARDA LİTYUMUM CANLI PERFORMANS VE
BAZI KAN PARAMETRELERİNE ETKİSİ
Hazırlayan
İbrahim ONURSOY
Danışman
Prof. Dr. Osman KÜÇÜK
Yüksek Lisans Tezi
Bu çalışma Erciyes Üniversitesi Araştırma Fonu tarafından TYL-2013-4514
numaralı proje ile desteklenmiştir
Nisan 2014
KAYSERİ
v
TEŞEKKÜR
Tez çalışmam süresince her türlü bilgi ve desteğini esirgemeyen tez danışmanım Prof.
Dr. Osman KÜÇÜK’e, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı’ndaki
hocalarım Prof. Dr. Erol BAYTOK, Prof. Dr.Berrin K. GÜÇLÜ ve tez savunma jüri
üyesi Prof. Dr. Vehbi GÜNEŞ’e, T.C. Erciyes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri
Koordinasyon Birimi (BAP)’ne, çalışmamı yürüttüğüm Başak Tarım İşletmeleri A.Ş.
Çiftliği Yöneticileri ve çalışanlarına, teşekkür ederim.
İbrahim ONURSOY
Kayseri, Nisan 2014
vi
BUZAĞILARDA LİTYUMUM CANLI PERFORMANS VE
BAZI KAN PARAMETRELERİNE ETKİSİ
İbrahim ONURSOY
Erciyes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü
Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi, Nisan 2014
Danışman: Prof. Dr. Osman KÜÇÜK
ÖZET
Bu çalışmanın amacı, buzağı maması ile beslenen buzağıların mamalarına ilave edilen
lityumun buzağıların canlı performanslarına ve kimi kan parametrelerine nasıl etki
ettiğinin araştırılmasıdır. Kırk adet 1 günlük yaşta, Holstein ırkı buzağılar 4 günlük
yaştan 10 haftalık yaşa kadar (sütten kesim) eşit sayıda 2 gruba ayrılmış ve bir gruptaki
buzağı mamalarına bir şey ilave edilmez iken (kontrol) diğer gruptaki buzağıların
içtikleri mamalara günlük 42 mg Li/ml çözeltiden 1 ml ilave edilmiştir. Mamaya ilave
edilen Li, canlı ağırlık (P ≥ 0,30), cidago yükseklikleri (P ≥ 0,15) ve göğüs ölçülerini (P
≥ 0,50) etkilememiştir. Lityum içeren buzağı maması tüketen buzağılarda plazma Ca (P
= 0,04) ve Mg (P = 0,08) değerleri kontrol grubuna oranla düşük bulunmuştur. Ancak,
mamalarda lityumun varlığı plazma P düzeyini etkilememiştir (P = 0,89). Plazma K, Na
ve Cl konsantrasyonları lityumlu mama tüketen buzağılarda önemli derecede düşük
bulunmuştur (P≥ 0,0001). Lityum ilave edilen mama tüketen buzağılarda plazma Li
konsantrasyonu yüksek düzeyde bulunmuş (0,22 ye karşı 0,29 ppm) ancak bu değerler
önemli düzeyde olmamıştır (P = 0,42). Lityum ilave edilen mama tüketen buzağılarda
plazma Ni konsantrasyonu yüksek (P = 0,02) ancak Cr düzeyi düşük (P = 0,03) düzeyde
bulunmuştur. Mamalarda lityum varlığı buzağı gruplarında plazma Al, Mn, Fe, Cu, Zn
ve
Co
konsantrasyonlarını,
glikoz,
trigliserit,
kolesterol,
total
protein
konsantrasyonlarını ve ALT enzim aktivitesini etkilememiştir (P ≥ 0,40). Plazma Se
konsantrasyonu mama ile birlikte lityum tüketen buzağılarda düşük düzeyde (P = 0,03)
bulunmuştur. Çalışma sonuçlarına göre buzağı mamalarına lityum katılmasının canlı
performansa pozitif bir etkisi yoktur.
Anahtar Kelimeler: Lityum; Buzağı; Performans; Buzağı Maması
vii
THE EFFECTS OF LITHIUM ON LIVE PERFORMANCE AND SOME BLOOD
PARAMETERS IN CALVES
İbrahim ONURSOY
Erciyes University, Institute Of Health Sciences
Animal Nutrition and Nutritional Diseases Department
Master's Thesis, April 2014
Supervisor: Prof. Dr. Osman KÜÇÜK
ABSTRACT
The objective of this study was to investigate the effects of lithium (Li) added to milk
replacer on calf live performance and some blood parameters. A total of 40 3-day-old
calves were divided into 2 equal groups receiving either only a milk replacer or milk
replacer with 42 mg Li/head/day (1 ml of solution of 42 mg/ml Li) until weaned (10
weeks). Lithium in milk replacer did not cause any changes in live weights (P ≥ 0.30),
heart girth (P ≥ 0.50) or withers height (P ≥ 0.15). Calves consuming milk replacer
supplemented with Li had lower plasma Ca (P = 0.04) and Mg (P = 0.08)
concentrations but similar plasma concentrations of P (P = 0.89). Presence of Li in milk
replacers resulted in a lower plasma K, Na, and Cl concentrations (P ≥ 0.0001). Calves
consuming milk replacer had a greater plasma Li concentrations (0.22 vs. 0.29 ppm) but
that was not significant (P = 0.42). Plasma Ni concentrations increased (P = 0.02) while
plasma Cr concentrations decreased (P = 0.03) in calves drank milk replacer with
supplemented Li. The presence of Li in milk replacers did not have any changes in
plasma concentrations of Al, Mn, Fe, Cu, Zn and Co as well as glucose, triglyceride,
total protein, and ALT enzyme activities (P ≥ 0.40). Plasma Se concentrations
decreased with Li supplementations in calves (P = 0.03). The results of the present work
revealed that lithium addition to the milk replacers in calves has no positive effects on
live performance.
Key Words: Lithium; Calf; Performance; Milk Replacer
viii
İÇİNDEKİLER
BUZAĞILARDA LİTYUMUM CANLI PERFORMANS VE
BAZI KAN PARAMETRELERİNE ETKİSİ
Sayfa
İÇ KAPAK ..................................................................................................................... i
BİLİMSEL ETİĞE UYGUNLUK SAYFASI.................................................................. ii
YÖNERGEYE UYGUNLUK SAYFASI ........................................................................ iii
KABUL VE ONAY SAYFASI....................................................................................... iv
TEŞEKKÜR ................................................................................................................... v
ÖZET ............................................................................................................................. vi
ABSTRACT ................................................................................................................... vii
İÇİNDEKİLER............................................................................................................... viii
KISALTMALAR............................................................................................................ ix
TABLOLAR LİSTESİ.................................................................................................... x
ŞEKİLLER LİSTESİ ...................................................................................................... xi
1.GİRİŞ ve AMAÇ ......................................................................................................... 1
2.GENEL BİLGİLER ..................................................................................................... 3
2.1.LİTYUM VE FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ............................................................. 4
2.2.LİTYUMUN KİMYASAL ÖZELLİKLERİ ......................................................... 4
2.3.LİTYUMUN REAKSİYONLARI ........................................................................ 5
2.4.LİTYUM BİLEŞİKLERİ ..................................................................................... 6
3.GEREÇ VE YÖNTEM ............................................................................................... 10
4.BULGULAR ............................................................................................................... 24
5.TARTIŞMA VE SONUÇ............................................................................................. 28
6.KAYNAKLAR ............................................................................................................ 31
ÖZGEÇMİŞ
ix
KISALTMALAR
AOAC
: Official Methods of Analysis. Association of Agricultural Chemists
Li
: Lityum
LiCl
: Lityum Klorit
CA
: Canlı Ağırlık
LBO
: Lityum Borat Bileşiği
NRC
: National Researc Council
SAS
: İstatistik Paket Programı
x
TABLOLAR LİSTESİ
Sayfa
Tablo 3.1. Buzağı Maması Analiz Değerleri ...................................................................... 11
Tablo 3.2. Buzağı Başlangıç Yemi Analiz Değerleri .......................................................... 13
Tablo 3.3. Kuru Yonca Analiz Değerleri........................................................................... 14
Tablo 4.1. Lityumun Canlı Performans ve İskelet Gelişimine Etkisi................................... 25
Tablo 4.2. Lityumun Bazı Kan Parametrelerine Etkisi........................................................ 27
xi
ŞEKİLLER VE RESİM LİSTESİ
Sayfa
Şekil 2.1. Anyon Zinciri………………………………....................................................... 7
Şekil 2.2. Hidrojen Bağları ve Li’nin Ağdaki Bağlanış Şekli .............................................. 7
Resim 3.1. Toz Haldeki Buzağı Maması ............................................................................. 12
Resim 3.2. Sulandırılmış Haldeki Buzağı Maması............................................................... 13
Resim 3.3. Buzağı Başlangıç Yemi ..................................................................................... 14
Resim 3.4. Kuru Yonca....................................................................................................... 15
Resim 3.5. Buzağıların Canlı Ağırlığının Ölçülmesi............................................................ 17
Resim 3.6. Buzağıların Cidago Boyunun Ölçülmesi ............................................................ 18
Resim 3.7. Buzağıların Göğüs Ölçüsünün Ölçülmesi .......................................................... 19
Resim 3.8. Buzağıların Kalçalarının Ölçülmesi ................................................................... 20
1
1. GİRİŞ VE AMAÇ
Lityum (Li) en düşük yoğunluğa sahip metal olup, periyodik tabloda hidrojen ve
helyumdan sonra gelmektedir. Lityumun çok çeşitli endüstrilerde kullanım alanı
bulunmakta olup; seramik, cam, alüminyum, yağ, eczacılık ve pil sektörü bunlar
içerisinde en önemlilerindendir. Romatizmal hastalıklar, dispepsi, hazımsızlık, böbrek
taşları, mesane yangısı, hipertansiyon, astım, angina, baş ağrısı gibi pek çok durumda da
kullanılmaya başlanan Li’nin önemi gün geçtikçe artmaktadır. Lityumun psikiyatri
alanında kullanımı, depresyon ve maninin de ürik asit diyatezi içinde ele alınması ile
birlikte olmuştur (1).
Lityum konusunda hayvanlar üzerinde yapılan araştırma sayısı yok denecek kadar az
sayıdadır.
Bu
nedenle
lityumun
hayvanlar
üzerindeki
etkileri
tam
olarak
bilinmemektedir.
Yapılan bu çalışma ile buzağıların mamalarına ilave edilen lityumun muhtemel etkileri
(canlı ağırlık artışı, iskelet gelişimi) ortaya konmuştur. Şu ana kadar buzağılarda Li
ihtiyaçları ile ilgili bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışma ile buzağılarda rasyondan
gelen Li fazlasının canlı performansa ve kan parametrelerine nasıl etki ettiği
belirlenmiştir.
Lityumun hayvan besleme alanında kanıtlanmış ihtiyaç düzeyleri özellikle sığırbuzağılarda belirlenmediği için, bulunan sonuçlarla birlikte buzağılarda lityumun önemi
ve ihtiyaç düzeyi ortaya konmuştur.
2
Bu çalışmanın amacı, buzağı maması ile beslenen buzağıların mamalarına ilave edilen
lityumun buzağıların canlı performanslarına (canlı ağırlık artışı, iskelet gelişimi) ve
kimi kan parametrelerine nasıl etki ettiğinin araştırılmasıdır.
3
2. GENEL BİLGİLER
Lityum ismi Yunanca ‘da taş anlamına gelen "lithos" isminden gelmektedir. Bu ismin
verilmesinin nedeni lityumun bir mineral kaynağında keşfedilmesi, ancak diğer önemli
IA grubu elementleri olan sodyum ve potasyumun bitkisel kaynaklarda keşfedilmesidir.
Lityumun çok çeşitli endüstrilerde kullanım alanı bulunmakta olup; seramik, cam,
alüminyum, yağ, eczacılık ve pil sektörü bunlar içerisinde en önemlilerindendir. Ayrıca
çeşitli metallerle alaşımlar da oluşturmaktadır (Li-Al, Li-Mg alaşımları). Lityum
elementinin bir başka kullanım alanı tıptır. Tıpta ilk kez 1800’lü yılların ortalarında A.
Lipowitz ve Alexander Ure tarafından in vitro olarak lityum çözeltilerinin ürik asit
kristallerini çözme yeteneğinin keşfinden sonra, mesanenin ürik asit taşlarının tedavisi
ve gut hastalarında ürik asit depositlerinin çökelti tedavisi için kullanılmaya
başlanmıştır (1). On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren, ürik asit
dengesindeki
bozulmanın
birçok
hastalığın
nedeni
olabileceği
görüşünün
yaygınlaşmasına paralel olarak lityumun kullanım alanı hızla genişlemiştir. Romatizmal
hastalıklar, dispepsi, hazımsızlık, böbrek taşları, mesanenin yangısı, hipertansiyon,
astım, angina, baş ağrısı gibi pek çok durumda da kullanılmaya başlanmıştır. Lityumun
psikiyatri alanında kullanımı, depresyon ve maninin de ürik asit diyatezi içinde ele
alınması ile birlikte olmuştur. Antimanik etkinliği antidepresan etkinliğinden daha
fazladır. Antimanik etkinlik yaklaşık 1-3 haftada ortaya çıkar. Akut dönemde yüksek
doz lityum (kan düzeyinin ortalama 1,5 olduğu) sağaltımı ile daha kısa
4
sürede daha iyi yanıtlar alınabileceğini gösteren çalışmalar vardır (2).
Lityum, koruyucu sağaltım söz konusu olduğunda halen ilk akla gelen ilaçtır.
Duygudurum dengeleyici olarak ilk piyasaya çıkan ilaç olması, çok uzun yıllardır
kullanılıyor olması, hakkında pek çok çalışma yapılmış olması, yan etki profilinin az
çok biliniyor olması nedeniyle sağaltım kılavuzlarında koruyucu sağaltım için ilk
basamak ilaç olarak önerilmektedir.
Lityumun tiroid üzerine en sık etkisi hipotiroidi’ye yol açması şeklindedir. Lityum
kullananlarda hipotiroidi gelişimi çok değişen sıklıklarda bildirilmektedir ve % 47’ye
varan oranlardan söz edilmektedir (3). Bununla birlikte lityuma bağlı klinik hipotiroidi
gelişme sıklığının normal popülasyondan farklı olmadığını ileri süren çalışmalarda
vardır (4).
2.1. LİTYUM VE FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ
Yoğunluğu: 0.535 g/ml, Erime noktası: 180.54 °C (453.69K), Kaynama noktası: 1342
°C (1615K), Molar hacmi: 13.02 ml/mol, Isı iletkenliği(300K) : 0.85 W cm-1 K1,Özgül ısı: 3.582 J g-1 K-1, Buharlaşma Entalpisi: 147 kJ mol-1, Atomlaşma Entalpisi:
159 kJ mol-1 (5).
2.2. LİTYUMUN KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
Elektronik konfigürasyonu: [He]. 2s1, Kabuk yapısı: 2.1, Elektron ilgisi: 59.6 kJ/mol-1
Elektronegatiflik: 0.98 (Pauling birimine göre) 0.89 (Sanderson elektronegatifliğine
göre)
Atomik Yarıçapı: 145 pm (167 pm hesaplama ile), İyonlaşma enerjileri
I. İyonlaşma Enerjisi: 520. 2kJ/mol
II. İyonlaşma Enerjisi: 7298. 1kJ/mol
III. İyonlaşma Enerjisi: 11815 kJ/mol
Oksidasyon sayısı: 1, İndirgenme Potansiyeli: E0= -3.040 volt (5).
5
2.3. LİTYUMUN REAKSİYONLARI
2.3.1. Hava ile Reaksiyonu
Lityum metali bıçak ile kesilebilecek kadar yumuşak bir metaldir. Yüzeyi parlaktır.
Fakat havadaki oksijen ve nem ile teması sonucunda matlaşır. Hava da yandığı zaman
lityum oksit bazen de lityum peroksit bileşiğini oluşturur. 4Li(k) + O2(g) _ 2Li2O(k)
2Li(k) + O2(g) _ 2Li2O2(k) (5).
2.3.2. Su ile Reaksiyonu
Lityum metalinin su ile yavaş reaksiyonunun sonucunda renksiz lityum hidroksit
çözeltisi ve hidrojen gazı oluşturur. Bu çözelti baziktir. Bu reaksiyon ekzotermik bir
reaksiyondur. Bu nedenle dikkatli olunmalıdır. 2Li(k) + 2H2O _ 2LiOH (aq) + H2(g)
(5).
2.3.3. Halojenler ile Reaksiyonu
2Li(k) + F2(g) _ LiF(k)
2Li(k) + Cl2(g) _ LiCl(k)
2Li(k) + Br2(g) _ LiBr(k)
2Li(k) + I2(g) _ LiI(k) (5).
2.3.4. Asit ile Reaksiyonu
Seyreltik sülfürik asit ile hızlı bir şekilde reaksiyona girerek hidrojen gazı ve
sulu Li(I) çözeltisini oluşturur.
2Li(k) + H2SO4(aq) _ 2Li +(aq) + SO4
2-(aq) + H2(g) (5).
2.3.5. Baz ile Reaksiyonu
Lityum metalinin su ile yavaş reaksiyonunun sonucunda renksiz lityumhidroksit
çözeltisi ve hidrojen gazı oluşturur. Bu çözelti çözünmüş hidroksit nedeni ile baziktir.
Bu reaksiyon ekzotermik bir reaksiyondur. Reaksiyon devam ederken hidroksit derişimi
artar. 2Li(k) + 2H2O _ 2LiOH(aq) + H2(g) (5).
6
2.4. LİTYUM BİLEŞİKLERİ
Anorganik kökenli boratlı bileşiklerin, doğrusal olmayan optik malzemelerin üretiminde
kullanılması sebebiyle, araştırmacıların bu tip malzemelerin üzerindeki çalışmaların
yoğunlaştırmalarına neden olmuştur. LiBaB9O15, LiAl7B4O17,Li4 Al4B6O17, Li2 AlBO4,
Li3 AlB2O6, BaB2O4, LiB3O5, CsB3O5,Sr2Be2B2O7 ve K2 Al2B2O7 bileşiklerinin, doğrusal
olmayan optik malzemelerin üretiminde kullanıldıkları literatürde bildirilmektedir (5).
2.4.1. Lityum Boratlar
Ultraviyole (UV) ışın kaynakları, yüksek yoğunluklu optik disk yapımı, elektronik,
malzeme hazırlama ve medikal işlemlerde fazla miktarda talep edilmektedir. Pek çok
uygulamada lazer ışınlarının doğrudan üretimi için uygun frekans ve güç özelliklerine
sahip kaynak bulunmamaktadır. İstenilen güç ve frekans, lazer demetinin doğrusal
olmayan optik kristalden geçirilmesi ile elde edilmektedir. Boratlar, kendilerine özgü
kristal ve elektronik yapıları, yüksek ölçüde polarize olabilmeleri, mükemmel şeffaflık
ve doğrusal olmayan özellikleri, iyi mekanik ve kimyasal parametrelere sahip olmaları
nedeniyle yeni doğrusal olmayan optik malzemelerin keşfi ve tanımlanmasında çarpıcı
bir aday olarak karsımıza çıkmaktadır. Bu nedenlerle, son zamanlarda yapılan
araştırmalar, boratların sentezlenmesi ve karakterizasyonu üzerinde odaklanmıştır. En
çok bilinen lityum borat bileşiği olan LiB3O5 (LBO), 1989’daki ilk keşfinden
günümüze dek doğrusal olmayan optik uygulamalarda kullanılan en önemli kristal
haline gelmiştir. Yüksek bozulma eşiği, çok geniş geçiş aralığı ve kimyasal kararlılık
gibi özelliklere sahip olması nedeniyle LBO, kaynak, radar, lazer silahları yapımı,
cerrahi ve haberleşme gibi alanlarda yaygın olarak kullanılmaktadır (6).
Li((OH)2B5O7) kristal yapısının monoklinik olduğu, hücre parametrelerinin ise
a=13.576(3) Å, b=9.077(4) Å, c=5.543(4) Å ve b=91.470 (1)° olduğu ve uzay grubunun
ise P21/a olduğu
81–1149
numaralı JCPDS kart
bilgilerinde belirtilmiştir.
Li((OH)2B5O7) yapısında oksijen atomlarından bağlanmış [B5O9H2]- anyon zincirleri
içerir ve her bir anyonik zincirde, her biri düzlem üçgen olan iki BO3 grubunun
birleşmesiyle meydana gelen iki B3O3 halkası ve bunları birbirine bağlayan ortak
birtetragonal BO4 grubu bulunur. Li atomu ise komsu dört oksijen atomuyla neredeyse
tetragonal bir konfigürasyonda bulunur (Şekil 2.1). Kristal yapıda pentaborat iyonları,
hidrojen bağları ve Li atomlarının B-O poli anyonlarıyla bağlanmasıyla iki boyutlu bir
ağ oluşturduğu görülmektedir (Şekil 2.2) (7).
7
Şekil 2.1. [B5O9H2]- anyon zinciri (7).
Şekil 2.2. Li((OH)2B5O7) bileşiğinin ağ örgüsü, hidrojen bağları ve Li’nin ağdaki bağlanış şekli
(7).
8
İlk
olarak
pentaborat
iyonları
Zachariasen
tarafından
1937’de
bulunan
KB5O6(OH)4.2H2O bileşiğinde belirlenmiştir. Ortalama B-O uzaklığı düzlem üçgen
yapıda 1.364 Å ve tetrahedral yapıda ise 1.477 Å’dır. Bu uzunluklar çeşitli
araştırmacılar tarafından bulunan değerler ile iyi bir uyum içindedir. Tetrahedral ve
düzlem üçgen yapısındaki O-B-O bağ açısının ortalama değerleri idealleri ile iyi birer
uyum sağlar (7).
2.4.2. Lityum Kobalt Oksit
Stokiyometrik olarak LiCoO2’nin iki belirgin fazı vardır ve bu iki faz sentezlenmeleri
için gerek duyulan sıcaklıklara göre indekslenir. Bunlardan yüksek sıcaklık LiCoO2
(YS-LiCoO2) rombohedral (uzay grubu R3-m) iken düşük sıcaklıkLiCoO2 (DSLiCoO2) kübik yapıya (uzay grubu Fd3m) sahiptir. Rombohedral ve kübik yapılar eşit
oksijen alt örgülerine sahiptir ve bu yapılar katyonların uzaysal düzenlenmesi sayesinde
ayırt edilir. YS-LiCoO2 yapısında Li ve Co atomları sırayla sıkı paketlenmiş oksijen
yüzeyleri arasındaki oktahedral bölgenin katmanları arasına yerleşmiştir. Ayrıca
LiCoO2 şarj edilebilir pillerde kullanıldığı gibi bir bor bileşiği olan ve hidrojen deposu
olarak kullanılan NaBH4 bileşiğinden H2 gazının elde edilmesi reaksiyonunda katalizör
olarak kullanılmaktadır (8).
Hayvanlarda, özellikle evcil hayvanlarda, Li ile ilgili araştırmalar oldukça sınırlı
sayıdadır. Keçi rasyonun da bulunan 2-3 µg Li/g rasyon, büyümede gerileme, fertilite
problemleri, düşük doğum ağırlığı ve yaşam süresinin kısalmasına neden olduğu rapor
edilmiştir (9). Ayrıca, düşük Li konsantrasyonları ile (5–15 µg/kg KM rasyon) besleme
(%67 öğütülmüş tane mısır) durumunda ratlar da büyümede normal seyir izlendiği halde
2. ve 3. Generasyonda fertilitede düşme ve testis ve epididimis doku Li düzeyinde
azalma bildirilmiştir (10,11). Bu çalışmalar, lityumun hayvanlarda esansiyel olduğunu
ifade etmektedir (3).
Evcil hayvanların fazla miktarda Li tüketmeleri yemlerde bulunan Li düzeyinin düşük
olması nedeniyle çok nadirdir. Buğdaygil otları, baklagil otları ve tane yemlerin Li
düzeyleri sırasıyla 0.07–1.5, 0.01–3.1, ve 0.05 mg/kg KM olarak bildirilmiştir (12).
Ancak yüksek fakat toksik olmayan dozlarda tüketilen Li’un (50–200 mg Li/kg KM)
iştahı azalttığı bildirilmiştir (13). Hayvan türleri arasında Lityum yüksek dozlarına karşı
kanatlıların en az duyarlı oldukları ruminantların ise çok daha fazla tolerans
9
gösterdikleri bildirilmiştir (13). Lityum zehirlenmesinde aşırı dozda Li alımının yanı
sıra düşük düzeyde sodyum alımının da (mutfak tuzu) toksiteyi artırdığı kabul
edilmektedir (14, 15).
10
3. GEREÇ VE YÖNTEM
Hayvan materyali olarak 1 günlük yaşta, Holstein ırkı ineklerden doğmuş, sağlıklı
buzağılar (eşit sayıda erkek ve dişi) kullanılmıştır. Buzağılara ilk 3 gün kolostrum
verilmiş ve 3 günden sonra ise 10 haftalık yaşa kadar buzağı maması (6 L/gün/baş)
içirilmiştir. Buzağılara içirilen toz formundaki (powder) buzağı mamasının, yaklaşık 1
kg’ı 8 litre suda çözündürülerek vücut ısısında buzağılara içirilmiştir.
İlk günden itibaren çalışma sonuna kadar (10 hafta) buzağıların önünde serbest olarak
(ad libitum) kaliteli kuru yonca ve buzağı başlangıç yemi bulundurulmuştur.
Buzağıların kaliteli kuru yonca ve buzağı başlangıç yemi tüketimleri işletme şartlarında
tespit edilememiştir. Buzağı başlangıç yemi ve kuru yoncanın kimyasal analiz değerleri
Tablo 3.1., 3.2. ve 3.3.’ de verilmiştir:
11
Tablo 3.1. Ticari Buzağı Maması Analiz Değerleri
Kimyasal analiz
Beyan Edilen
Analiz Edilen
Kuru madde, %
--
95,24
Ham protein, %
22
19,86
Ham yağ, %
20
15,18
Ham selüloz, %
0,35
0,20
Ham kül, %
6,5
6,1
5
--
Kalsiyum, %
0,6
--
Fosfor, %
0,5
--
Sodyum, %
0,45
--
Vitamin A, IU/kg
50000
--
Vitamin D3, IU/kg
10000
--
Vitamin E, mg/kg
160
--
Vitamin C, mg/kg
500
--
Vitamin B1, mg/kg
5
--
Vitamin B2, mg/kg
10
--
VİT K3, mg/kg
2,5
--
Emülsifiyer, ppm
720
--
Demir, mg/kg
50
--
Kobalt, mg/kg
0,6
--
Bakır, mg/kg
7
--
Manganez, mg/kg
35
--
Çinko, mg/kg
60
--
İyodin, mg/kg
0,15
--
Selenyum, mg/kg
0,2
--
Antioksidan – BHT, mg/kg
37,5
--
Nem, %
12
Resim 3.1. Toz Haldeki Ticari Buzağı Maması
13
Resim 3.2. Sulandırılmış Haldeki Ticari Buzağı Maması
Tablo 3.2. Buzağılara Buzağı Maması İle Birlikte Yedirilen Ticari Buzağı Başlangıç Yemi
Analiz Değerleri
Beyan Edilen
Analiz Edilen
Kuru madde, %
--
96,87
Ham protein, %
18
19,85
Ham yağ, %
5
4,18
Ham selüloz, %
9
3,65
Ham kül, %
9
10,48
ADF, %
--
15,43
NDF, %
--
27,62
14
Resim 3.3. Buzağılara Buzağı Maması İle Birlikte Yedirilen Ticari Buzağı Başlangıç Yemi
Tablo 3.3. Buzağılara Buzağı Maması İle Birlikte Yedirilen Kuru Yonca Analiz Değerleri
Analiz değeri
Kuru madde, %
93,99
Ham protein, %
14,56
Ham yağ, %
1,70
Ham selüloz, %
26,22
Ham kül, %
9,45
ADF, %
36,06
NDF, %
41,76
15
Resim 3.4. Buzağılara Buzağı Maması İle Birlikte Yedirilen Kuru Yonca
Çalışmada, canlı ağırlıkları birbirine yakın toplam 40 adet buzağı kullanılmıştır.
Buzağılar her grupta 20 adet olmak üzere toplam 2 gruba ayrılmıştır. 1. grubun içeceği
buzağı mamasına hiçbir etken madde ilave edilmeyerek, kontrol grubu olarak
kullanılmıştır. 2. grubun içeceği buzağı mamasına 6,9 mg /kg Li ilave edilmiştir.
Buzağıların beslenme rejimleri (süt-katı yem) NRC normlarına göre düzenlenmiştir
(16). İlave edilen etken maddeler 3. günden itibaren uygulanmıştır. Lityum kaynağı
olarak Lityum klorit (LiCl) kullanılmıştır. Lityum klorit, saydam, renksiz ve berrak bir
tür tuz çeşididir. Buzağılara toplam 6L buzağı maması 3 eşit miktarda ve 3 öğünde
içirilmiştir (2L sabah, 2L öğlen ve 2L akşam). Buzağılara verilen sabah öğünü buzağı
mamasına (2L) lityum çözeltisinden (42 mg/ml) 1 ml ilave edilerek buzağılara
içirilmiştir. Kullanılan LiCl tartım sırasında spatüle, tartım kabına, kağıda yapıştığı için
toz (powder) halinde hayvanların sütüne katılması imkansızdır. Bu nedenle solüsyon
halinde hazırlanan lityum çözeltisinden pipet ile 1 ml çekilerek günlük olarak sabah
mamaya karıştırılarak buzağılara içirilmiştir.
16
Grup
Uygulama
Buzağı sayısı
1. Grup
Kontrol
20 adet
2. Grup
Kontrol + 6,9 ppm Li
20 adet
Literatürde Li ile ilgili toksik dozun en düşük düzeyi 50-200 ppm dir (13). Bu dozlarda
hayvanlarda sadece iştahta azalma görülmektedir (13). Ayrıca, sığırlar duyarlılığı en
düşük olan hayvan türüdür. Bu manada, buzağılara verilen dozlar (6,9 ppm) toksik
değildir ve hayvan sağlığına zararı yoktur.
Vücut ağırlıkları ve iskelet gelişimi doğumdan itibaren 15 günde bir olarak 10. haftaya
kadar takip edilmiştir. İskelet gelişimi, sırasıyla göğüs çevresi, boy ve kalça genişliği
alınarak literatürde belirtilen ölçüm metotlarına göre belirlenmiştir (17).
17
Vücut ağırlığı özel buzağı kantarında Resim 3.5. gibi ölçülmüştür.
Resim 3.5. Buzağıların canlı ağırlığının ölçülmesi
18
Cidago yüksekliği Resim 3.6’da gösterildiği gibi ve Heinrichs ve Lammers tarafından
tanımlandığı gibi ölçülmüştür (17).
Resim 3.6. Buzağıların Cidago Boyunun Ölçülmesi
19
Göğüs ölçüsü Resim 3.7’de gösterildiği gibi ve Heinrichs ve Lammers tarafından
tanımlandığı gibi ölçülmüştür (17).
Resim 3.7. Buzağıların Göğüs Ölçüsünün Ölçülmesi
20
Kalça ölçüsü Resim 3.8’de gösterildiği gibi ve Heinrichs ve Lammers tarafından
tanımlandığı gibi ölçülmüştür (17).
Resim 3.8. Buzağıların Kalçalarının Ölçülmesi
Çalışmanın sonunda (10. hafta) kan örnekleri (5 cc) bütün buzağılardan vena
jugularisten toplanarak, 3000 devir/dakika hızında 10 dakika süresince santrifüj edilmiş
ve plazma çıkarılmıştır. Elde edilen plazma örnekleri -20 °C de analiz edilinceye kadar
saklanmıştır. Plazma örnekleri daha sonra oda ısısında çözündürülerek başta lityum
olmak üzere, kalsiyum, fosfor, magnezyum, demir, bakır, çinko, Na, K, Se, Cr, Al, Mn,
Ni, ALT, AST, total protein, glikoz, trigliserit ve kolesterol analizleri yapılmıştır.
Analizler, hizmet alımı yoluyla E. Ü. Teknoloji Araştırma Uygulama Merkezi (ERÜ
TAUM) da ICP-MS cihazında ve E.Ü. Tıp Fakültesi merkez laboratuarında
gerçekleştirilmiştir.
21
Numuneler, ICP/MS cihazında (Agilent 7500a series, Berghof Speedwave, Germany)
analiz edilmeden önce mikrodalga cihazı kullanılarak sonraki sayfada belirtilen
şartlarda çözündürülmüştür.
1. Aşama
2. Aşama
T, Co
160
190
P, bar
40
40
Power, %
80
90
Ta, min.
5
1
Time, min
5
10
Örneklerden mikropipet yardımı ile 1 ml alınarak mikrodalga çözünürleştirme cihazının
sıcaklık ve basınca dayanıklı teflon hücrelerine yerleştirilir. Örnekler üzerine % 65 lik
HNO3 çözeltisinden 5 ml ilave edilir. Numuneler mikrodalga çözünürleştiriciye
yerleştirilmeden önce olası gaz çıkışları ve köpüklenmenin önlenmesi için en az 20
dakika ağızları açık bir biçimde bekletilir ve daha sonra kapakları kapatılarak
yukarıdaki tabloda belirtilen uygun sıcaklık programı uygulanır. Çözünürleştirme işlemi
bittikten sonra kapaklar açılarak elde edilen berrak çözeltiler 10 ml'lik balon jojelere
alınır ve hacimleri çift distile su ile tamamlanır. Bu durumdaki numuneler ölçüme hazır
hale gelmiş olur.
Ölçüm öncesinde analizi yapılacak elementleri içeren artan derişimlerde standartlar
hazırlanır (0, 1, 5, 10, 20, 30, 40, 50 ppb). Cihaz analize hazır konuma geldikten sonra
cihazın performansını test etmek amacı ile tune çözeltisi kullanarak tune ayarı
yapılmalıdır. Tune çözeltisinde bulunan elementler Y, Li, Co, Tl, Er’dur. Bu
elementlerin sayım değerleri bu ayar esnasında kontrol edilir ve bu basamaktan sonra
22
cihaz analize hazırdır. Bu aşamadan sonra hazırlanan standartlar cihaza tanıtılır.
Kalibrasyon doğrusundaki sapmaları düzeltmek amacı ile periyodik tabloyu temsil eden
Berilyum, Skandiyum, Radyum, Bizmut elementlerini içeren iç standart analiz
esnasında cihaza verilir. Sonrasında numuneler belirlenen metotla (istenilen elementleri
içerir) okunur, okuma sonrasında sonuçlar ppb cinsinden elde edilir.
ICP-MS cihazının çalışma spesifikasyoları (Work specification resume for ICP-MS
Agilent 7500a) internal standart (9Be,45Sc,103Rh,208Bi) kullanılarak, sonraki sayfada
verilmiştir:
Parameter
Value
Units
RF power
1280
W
RF matching
1.6
V
Smpldepth
7.7
mm
Torch-
-1.3
mm
Torch-V
0.7
mm
Carrier gas
1.11
L/min
Makeupgas
0.00
L/min
Nebulizerpump
0.11
Rps
S/Ctemp
2
degoC
Aynı plazma örnekleri üzerinde metabolit analizleri için, 0,1 ml örnekler üzerinde
çalışılmış ve otoanalizörde (Abbott Diagnostics - Architect, USA) ilgili parametrenin
dalga boyuna uygun kalibrasyonlar yapılarak ticari kitler yardımıyla ölçülmüştür.
23
Çalışmada kullanılan yonca, buzağı başlangıç yemi ve buzağı mamasının kimyasal
analizleri ise AOAC (18) metotları doğrultusunda 3 paralelli olarak yapılmıştır.
Çalışma sonunda elde edilen canlı performans ve bazı kan parametre değerleri
elektronik ortama kaydedilerek veri kütüğü oluşturulmuştur. Eksik ve yanlış bilgiler
veri girişi sırasında belirlenerek hatalı giriş sayısı en düşük seviyede tutularak araştırma
sonuçlarının güvenilir ve yansız bir şekilde tahmini sağlanmıştır.
Elde edilen sonuçlara Student t-test (one-tailed) uygulanarak, bu amaçla SAS istatistik
paket programından yararlanılmıştır (19).
Araştırmada kullanılan buzağılar, ticari bir işletmeden temin edilerek,
bitiminde ilgili işletmeye geri iade edilmiştir.
çalışma
24
4. BULGULAR
Buzağı mamasına lityum katılan ve katılmayan gruplar arasındaki canlı performans
karşılaştırmaları Tablo 4.1.’de verilmiştir. Buzağıların başlangıç canlı ağırlıkları (CA),
çalışma sonu CA’ları ve ilk-son canlı ağırlıklar arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur
(P ≥ 0,30). Canlı ağırlık parametresinde farklılık bulunmaması, günlük canlı ağırlık
artışında (GCAA) da gruplar arasında benzer değerler ifade etmiştir (P = 0,32). Buzağı
grupları arasında başlangıç cidago yüksekliği lityum uygulaması yapılan buzağı
grubunda yüksek olmasına rağmen (P = 0,03), çalışma sonundaki cidago yükseklikleri
ve ilk-son cidago yükseklikleri arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur (P ≥ 0,15).
Benzer şekilde, lityum uygulaması yapılan buzağı grubuna ait ilk kalça ölçüleri yüksek
olmasına rağmen (P = 0,03), çalışma sonundaki kalça ölçüleri ve ilk-son kalça ölçüleri
arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur (P ≥ 0,30). Buzağı grupları arasında ilk, son ve
ilk-son arasındaki fark olarak göğüs ölçüleri benzerlik göstermiştir (P ≥ 0,50). Lityum
ilave edilen mamaların, buzağılar tarafından iştahla tüketildiği gözlenmiştir.
25
Tablo 4.1. Buzağılarda Buzağı Mamasına Katılan Lityumun Canlı Performans ve İskelet
Gelişimine Etkisi
Uygulama Grubu
Parametre
Kontrol
Lityum
SEM
P
İlk CA, kg
32,75
33,92
1,11
0,47
Son CA, kg
49,83
55,00
3,38
0,30
CA fark, kg
17,08
21,08
2,73
0,32
Günlük CAA, kg
0,28
0,35
0,05
0,32
İlk cidago yüksekliği, cm
72,08
74,58
0,72
0,03
Son cidago yüksekliği, cm
78,08
80,83
1,25
0,15
Cidago fark, cm
6,00
6,25
0,70
0,81
İlk kalça ölçüsü, cm
16,42
17,75
0,38
0,03
Son kalça ölçüsü, cm
21,83
22,00
0,53
0,83
Kalça fark, cm
5,42
4,25
0,76
0,30
İlk göğüs ölçüsü, cm
79,50
79,17
0,66
0,73
Son göğüs ölçüsü, cm
91,50
89,67
1,98
0,53
Göğüs fark, cm
12,00
10,50
1,50
0,50
Buzağı mamasına lityum katılan ve katılmayan gruplar arasındaki kan parametreleri
karşılaştırmaları Tablo 4.2.’de verilmiştir. Lityum içeren buzağı maması tüketen
buzağılarda plazma Ca (P = 0,04) ve Mg (P = 0,08) değerleri kontrol grubuna oranla
düşük bulunmuştur. Ancak, mamalarda lityumun varlığı plazma P düzeyini
etkilememiştir (P = 0,89). Plazma Na ve Cl konsantrasyonları lityumlu mama tüketen
buzağılarda önemli derecede düşük bulunmuştur (sırasıyla, P = 0,0001 ve P =
0,03).Plazma Na ve Cl konsantrasyonlarındaki değişimlere paralel olarak, plazma K
düzeyi lityum içeren mama tüketen buzağılarda da düşük düzeyde bulunmuştur (P =
26
0,01). Lityumlu mama tüketen buzağılarda plazma Al konsantrasyonu değişmemiştir (P
= 0,94). Lityum ilave edilen mama tüketen buzağılarda plazma Li konsantrasyonu
yüksek düzeyde bulunmuş (0,22 ye karşı 0,29 ppm) ancak bu değerler önemli düzeyde
olmamıştır (P = 0,42). Lityum ilave edilen mama tüketen buzağılarda plazma Ni
konsantrasyonu yüksek (P = 0,02) ancak Cr düzeyi düşük (P = 0,03) düzeyde
bulunmuştur. Mamalarda lityum varlığı buzağı gruplarında plazma Mn, Fe, Cu ve Co
konsantrasyonlarını etkilememiştir (P ≥ 0,50). Plazma Se konsantrasyonu mama ile
birlikte lityum tüketen buzağılarda düşük düzeyde (P = 0,03) bulunmuştur. Biyolojik
bakımdan önemli bir eser element olan Zn’nin plazma konsantrasyonu, mamadaki
lityum varlığından etkilenmemiştir (P = 0,69).
Kan
metabolitlerinden;
konsantrasyonları
ve
plazma
ALT
glikoz,
enzim
trigliserit,
aktivitesi,
kolesterol,
mamadaki
total
lityum
protein
varlığından
etkilenmemiştir (P ≥ 0,40). Ancak, plazma AST enzim aktivitesi lityum ilaveli mama
tüketen buzağılarda yüksek bulunmuştur (P = 0,06).
27
Tablo 4.2. Buzağılarda Buzağı Mamasına Katılan Lityumun Bazı Kan Parametrelerine Etkisi
Uygulama Grubu
Parametre
Kontrol
Lityum
SEM
P
Ca, ppm
20,56
16,37
1,29
0,04
P, mg/dL
5,87
5,92
0,26
0,89
Mg, ppm
63,29
53,48
3,51
0,08
Na, ppm
573,61
441,13
17,76
0,0001
Cl, mmol/L
102,17
99,83
0,65
0,03
K, ppm
397,77
338,26
13,06
0,01
Al, ppm
28,93
30,22
12,15
0,94
Li, ppm
0,22
0,29
0,06
0,42
Ni, ppm
0,00
0,03
0,01
0,02
Cr, ppm
0,23
0,14
0,03
0,03
Mn, ppm
0,01
0,03
0,02
0,52
Fe, ppm
10,93
12,62
1,10
0,30
Cu, ppm
0,90
0,70
0,19
0,45
Co, ppm
0,00
0,00
0,00
0,77
Se, ppm
0,17
0,13
0,01
0,03
Zn, ppm
1,11
1,25
0,23
0,69
Glikoz, mg/dL
65,67
60,50
6,09
0,56
Trigliserit, mg/dL
22,17
18,83
2,66
0,40
Kolesterol, mg/dL
110,33
102,50
12,16
0,66
Total Protein, g/dL
6,02
6,03
0,15
0,94
AST, U/L
49,83
60,83
3,71
0,06
ALT, U/L
10,17
11,17
1,22
0,58
28
5. TARTIŞMA VE SONUÇ
Bu çalışmada buzağı mamasına ilave edilen lityumun büyüme parametreleri (CA ve
iskelet ölçümleri) üzerinde etkisi görülmemiştir. Benzer olarak Patt ve ark. (11) düşük
lityum diyeti ile (0,005-0,015 ppm) beslenen ratlarda diyete ilave edilen lityumun (0,5
ppm) 3 generasyon boyunca büyümeye etkisinin olmadığı tespit edilmiştir. Ratların
içme suyuna 7 hafta süreyle katılan lityum klorit (15 mg veya 30 mg Li/kg vücut
ağırlığı) canlı ağırlıkta ve organ ağırlıklarında doza bağlı olarak düşmelere neden
olmuştur (20). Psikolojik tedavi amaçlı lityum kullanan hastalarda vücut ağırlığının
arttığı tespit edilmiş ancak bunun mekanizması henüz çözülememiştir (21). Bu tür bir
kilo artışının nedeni, hareketsizlik ve yüksek kalori tüketimi olabilir. Ancak burada
karşılaştırma yapılırken insan ve hayvanlardaki (buzağılarda) lityum uygulamalarındaki
doz, süre ve amaç farkları gözetilmelidir.
Buzağı mamasına ilave edilen lityum plazma glikoz konsantrasyonunu düşürmüş ancak
bu düşüş önemli düzeyde gerçekleşmemiştir. Ratlar üzerinde yapılan çalışmalarda
introvenöz lityum uygulaması hiperglisemi ye neden olmuştur (22). Ancak literatürde
karşıt bulgular da mevcuttur. Yine ratlarda yapılan bir çalışmada (23) lityum
uygulaması iskelet kasları ve yağ dokuda insülin benzeri bir etki göstererek glikoz
transportasyonu yani hücre içine taşınmasını sağlamıştır.
Hücre içine taşınan glikoz, lityum sayesinde iskelet kaslarında hızlandırılmış glikojen
sentezinde
yer
almaktadır
(24).
Benzer
sonuçların
alındığı
başka
bir
29
çalışmada, ratların içme suyuna 7 hafta süreyle katılan lityum klorit (15 mg veya 30 mg
Li/kg vücut ağırlığı) serum glikoz konsantrasyonlarında düşmelere neden olmuştur (20).
Buzağı mamasına katılan lityum plazma Ca düzeyini düşürmüştür. Bu çalışmadaki
bulguların tersine, kronik lityum uygulamalarının insanlarda hiperkalsemi tablosunu
geliştirdiği bildirilmiştir (25). Ancak bu çalışmada buzağılara verilen lityum süre olarak
sadece 10 hafta sürdüğünden hiperkalsemi oluşması için yeteri süre oluşmamış olabilir.
Psikolojik tedavi amaçlı kronik lityum kullanım süresi bir yıl ve fazlasını içermektedir
(26).
Lityum içeren mama tüketen buzağılarda beklenildiği üzere plazma Li konsantrasyonu
yüksek ancak önemsiz düzeyde bulunmuştur. Bu çalışmada kullanılan dozlar plazma Li
konsantrasyonlarını yükseltmiş ancak önemli derecede yükselmeye muhtemelen yeterli
olmamıştır. Ratlar üzerinde yapılan bir çalışmada benzer sonuçlar bulunmuştur (11).
Düşük lityum diyeti (0,005-0,015 ppm) ile beslenen ratlarda total kan ve plazmada ve
başta kalp ve böbrek doku olmak üzere deri, testis, femur, uterus, dalak ve akciğer gibi
organlarda düşük lityum düzeyleri tespit edilmiştir (11).
Lityum tüketen buzağı plazmasında karaciğer enzimi AST aktivitesi yüksek düzeyde
bulunmuştur. Ratların içme suyuna 7 hafta süreyle katılan lityum klorit (15 mg veya 30
mg Li/kg vücut ağırlığı) ALT ve AST enzim aktivitelerini azaltmıştır (20).
Lityumun lipit metabolizmasındaki yeri ayrı bir ilgi alanıdır. Bu çalışmada önemli
derecede
olmasa
da
lityum
uygulaması
plazma
trigliserit
ve
kolesterol
konsantrasyonunu düşürmüştür. Ratlara 60 günlük intraperitonal lityum uygulaması
sonucunda da serum kolesterol ve karaciğer trigliserit konsantrasyonunun düştüğü ve
ayrıca yağ doku lipolizinin azaldığı gözlenmiştir (27).
Mamalarında lityum bulunan buzağıların plazma Na konsantrasyonunda düşüş
gözlenmiştir. Bütün katyon transfer sistemlerinde, lityum ve sodyum birbirine zıt
mekanizma ile çalışır. İyon transferini sağlayan kanallara ya Li ya da Na bağlanabilir
(28). Dolayısıyla Li ve iyon dengesi ve iyon transferi insanlarda yüksek tansiyon ile de
ilgilidir. Lityum, enzimlerin bağlanma bölgesinde ve membranlar da özellikle Na, Ca,
Mg, K, Al, Mn ve Va elementleri yerinden çıkararak veya yerine bağlanarak fonksiyon
bozukluklarına dolayısıyla kimi hastalıklara neden olabilmektedir (29). Bu çalışmada
lityum kullanımı, plazma Ca ve K konsantrasyonlarını düşürmüştür. Ancak
30
Kielczykowska ve ark. (30) ratlara 8 hafta boyunca içirdikleri lityum solüsyonunun,
doku magnezyum düzeyini artırırken plazma düzeyini değiştirmediği bildirilmiştir.
Plazma Se konsantrasyonu lityum uygulaması ile birlikte azalmıştır. Ratlara 6 hafta
süreyle uygulanan selenyumun, lityumun tiroit fonksiyonları üzerindeki olumsuz
etkisini giderdiği tespit edilmiştir (31).
Çalışma sonuçlarına göre buzağıların mamalarına ilave edilen lityum; canlı performans,
büyüme ve ölçülen plazma metabolitlerini etkilememiş, ancak kimi plazma eser element
konsantrasyonlarını değiştirmiştir. Çalışma sonuçlarına göre bu aşamada buzağı
mamalarına lityum katılmasının pozitif bir etkisi görülmemiş olup, lityumun farklı
parametreler üzerinde etkilerinin araştırılması için daha fazla çalışma yapılması
gerekliliği ortaya konmuştur.
31
6. KAYNAKLAR
1. El-Mallakh RS, Jefferson JM. Prethymoleptic use of lithium. Am J Psychiatry
1999; 156:129.
2. Jefferson JM, Greist JH. Lithium. Kaplan and Sadock’s comprehensive textbook
of psychiatry, 8. ed. Ed. Sadock BJ, Sadock VA. Philadelphia, PA, ABD 2007;
pp. 2839-2850.
3. Nielsen, FH. Ultratrace elements. Nutrition Update 1985;2:107-126.
4. Bocchetta A, Mossa P, Velluzzi F, Mariotti S, Zompo MD, Loviselli A. Tenyear follow up of thyroid function in lithium patients. J Clin Psycho pharmacol
2001; 21:594-598.
5. Gramlich HE, Chen M, Baerlocher XL, Ch V, Zhou T, Hu BQ. Journal of Solid
State Chemistry “Synthesis, structure, and thermal stability of Li3AlB2O6”
2002;163:369-376.
6. Özdemir Z, Özbayoglu G, Kızılyallı M, Yılmaz A. Synthesis and
Characterization of Lithium Triborate” Physicochemical Problems of Mineral
Processing 321-327. Physicochemical Problems of Mineral Processing 2005;38:
321-327.
7. Cardenas A, Solans J, Byrappa K, Shekar KVK. Structure of Lithium CatenaPoly [3,4-dihydroxopentaborate-1:5-µ-oxo], Acta Cryst 1993;(C49):645-647.
8. Burukhin A, Brylev O, Hany P, Churagulov BR. Hydrothermal synthesis of
LiCoO2 for lithium rechargeable batteries” Solid state ionics 2002;151:259-263.
9. Anke, M, Grün M, Groppel B, and H. Kronemann. The biological importancy of
lithium. İn: M Anke and H.J. Schneider. Mengen und Spuren-elemente, Karl
Marx Universitat, Leipzig 1981. pp. 217.
32
10. Burt J, Dowdy RP, Pickett EE, O’Dell BL. Effect of low dietary lithium on
tissue lithium content in rats. Fed Proc 1982;41:460-465.
11. Patt EL, Pickett, EE, O’Dell BL. The effect of dietary lithium levels on tissu e
lithium concentrations, growth rate and reproduction in therat. Bioinorganic
Chemistry 1978;9:299–310.
12. Kabata-Pendias A, Pendias H. Trace Elements in Soils and Plants, 2nd edn.CRC
Press, Boca Raton, Florida, 1992.
13. NRC. Nutrient Requirements of Sheep.6th revised ed. National Academy of
Sciences, Washington, DC. (2005)
14. Mertz W. Lithium. In: Mertz, W. (ed.) Trace Elements in Human and Animal
Nutrition, Vol. 2, 5 th edn. Academic Press, New York, 1986; pp. 391–398.
15. Johnson JH, Crookshank HR, Smalley HE. Lithium toxicity in cattle. Veterinary
and Human Toxicology 1980;22:248–251.
16. NRC Mineral Tolerances of Animals, 2 nd edn. National Academy of Sciences,
Washington, DC. 1985.
17. Heinrichs J ve Lammers B. Monitoring dairy heifer growth. Penn State
Publications No: 5M498PS. Collage of Agricultural Sciences, 1998.
18. AOAC. Official Methods of Analysis. Association of Agricultural Chemists.
Virginia, USA, 1990.
19. SAS Institute. SAS User’s Guide: Statistics. SAS Institute Inc., Cary, NC, 1996.
20. Ahmad M, Elnakady Y, Farooq M, Wadaan M. Lithium induced toxicity in rats:
blood serum chemistry, antioxidative enzymes in red blood cells and
histopathological studies. Biol Pharm Bull 2011;34:272-277.
21. Grandjean EM, Aubry JM. Lithium: update human knowledge using an
evidence-based approach: part III: Clinical Safety. CNS Drugs 2009;23:397418.
22. Shah JH, Pishdad G. The effect of lithium on glucose and tolbutamine-induced
insulin release and glucose tolerance in the intact rat. Endocrinology
1980;107:1300-1304.
23. Tabata I, Schluter J, Gulve EA, Holloszy JO. Lithium increases susceptibility of
muscle glucose transport to stimulation by various agents. Diabetes
1994;43:903-907.
33
24. Macko AR, Benez AN, Teachey MK, Henriksen EJ. Roles of insulin signaling
and p38 MAPK activation by lithium in the transport of glucose in insulinresistant rats skeletal muscle. Arch Physiol Biochem 2008;114:331-339.
25. Hundley JC, Woodrum DT, Saunders BD, Doherty GM, Gauger PG. Revisiting
lithium associated hyperparathyroidism in the era of intra operative parathyroid
hormone monitoring. Surgery 2005;138:1031-1032.
26. Berghöfer A, Alda M, Adli M, Baethge C, Bauer M, Bschor T, Grof P, MüllerOerlinghausen B, Rybakowski JK, Suwalska A, Pfennig A. International Journal
of Bipolar Disorders 2013;1:11.
27. Ani M, Asghar Moshtaghie A and Akbarzadeh S. Changes in Biochemical
Parameters Related to Lipid Metabolism Following Lithium Treatment in Rat.
Iranian Biomedical Journal, 2005; 9: 27-32.
28. Batuman V, Dreisbach A, Chun E, Naumoff M. Lead increases red cell sodiumlithium counter transport. Am. J. Kidney Dis, 1989;14: 200-203.
29. Klemfuss H, Greene KE: Cations affecting lithium toxicity and pharmacology.
In Schrauzer GN, Klippel KF (eds): “Lithium in Biology and Medicine.”
Weinheim: VCH Verlag, 1991; pp 133–145.
30. Kielczykowska M, Musik I, Hordyjewska A, Boguszewska A, Lewandowska A,
Pasternak K. Oral administration of lithium increases tissue magnesium contents
but not plasma magnesium level in rats. Pharmacol Rep 2007;59:291-295.
31. Dhawan D, Sharma D and Jain K. Regulatory role of selenium on the bio
kinetics of I-131 following lithium treatment. J Nucl Med 2013; 54:37.
34
ÖZGEÇMİŞ
KİŞİSEL BİLGİLER
Adı, Soyadı: İbrahim ONURSOY
Uyruğu: Türkiye (TC)
Doğum Tarihi ve Yeri: 10 Kasım 1981, Kayseri
Medeni Durumu: Evli
Tel: +90 352 2220357
Fax: +90 352 2227144
Email: [email protected]
Yazışma Adresi: Kılıçaslan Mah. Müderris Sk.Nur apt.7/2 Melikgazi/KAYSERİ
EĞİTİM
Derece
Kurum
Mezuniyet Tarihi
Lisans
Lise
AÜ Ziraat Fak.
Kayseri Lisesi
2003
1997
İŞ DENEYİMLERİ
Yıl
2006- Halen
YABANCI DİL
İngilizce
Kurum
Tarım Kredi Kooperatifleri Kayseri
Bölge Birliği Müdürlüğü
Görev
Şef
Download

İNDİR..............Yüksek Lisans Tez Örneği