HEMATOLOŠKI STATUS I TRENIRANOST
- SAVREMENI STAVOVI I KONTROVERZE -
Sergej M. Ostojić
CENTAR ZA ZDRAVLJE, VEŽBANJE I SPORTSKE NAUKE
Center for Health, Exercise and Sport Sciences
Deligradska 27, Beograd
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
SPORTSKA HEMATOLOGIJA
SPORTSKA ANEMIJA - definicija
z
SUBSPECIJALIZACIJA SPORTSKE MEDICINE
z
DRAMATIČAN RAZVOJ U POSLEDNJIH 20 GODINA
•
Sportska anemija
z
HOT TOPIC No. 1 – VELIKA UČESTALOST TZV. SPORTSKE ANEMIJE
•
Runner’s anemia
z
HOT TOPIC No. 2 – ERITROCITEMIJA I KRVNI DOPING
• 1984 Olimpijski tim SAD u biciklizmu
Velika terminološka neujednačenost
z
•
Post exercise anemia
Post-exercise
•
March-anemia
1.
DILUCIONA PSEUDOANEMIJA
2.
HEMOLIZA
• Humani rekombinantni eritropoetin
• Tour de France 2005
z
z
HOT TOPIC No. 3 – IZNENADNA SMRT U SPORTU
HOT TOPIC No. 4 – FIZIOLOŠKI INDIKATORI TRENIRANOSTI
www.chess.edu.rs
3.
DEFICIT Fe (GVOŽĐA) SA ILI BEZ ANEMIJE
4.
OSTALI TIPOVI ANEMIJE
www.chess.edu.rs
DILUCIONA PSEUDOANEMIJA (DPA)
z
Najčešći tip “anemije” kod sportista - tzv. lažna anemija
z
Posledica povećanja volumena plazme usled treninga
z
Koncentracija hemoglobina je ispod normalnih vrednosti
•
Hemoglobin > 13.0 g/dL (muškarci)
•
Hemoglobin > 11.5 g/dL (žene)
z
Ukupan broj eritrocita nepromenjen
z
HEMATOKRIT SMANJEN !!!
z
Nema funkcionalnog uticaja na talmičarski ili trenažni potencijal
z
Nema promene MCV, feritina ili haptoglobina
z
Nema simptoma anemije
www.chess.edu.rs
65%
www.chess.edu.rs
1
DILUCIONA PSEUDOANEMIJA (DPA)
z
Da li je učestalost kod sportista veća nego kod nesportista?
z
Dobro kontrolisane naučne studije ukazuju da nema razlike
• Koncentracija Hb kod sportista niža nego kod nesportista
• Posebno izraženo kod vrhunskih sportista izdržljivosti
z
Iscrpljujuća fizička aktivnost → dehidracija → povećanje volumena plazme
z
Porast zapremine plazme 6-25%, pojavljuje se 3 h nakon aktivnosti
z
Stepen porasta zapremine plazme zavisi od obima i intenziteta rada
z
Promene ostaju 3 do 5 dana nakon prestanka trenažnih nadražaja
DILUCIONA PSEUDOANEMIJA (DPA)
z
Uzrok nije poznat ?
• Disregulacija osovine renin – angiotenzin – vazopresin
• Povećana sinteza albumina u jetri nakon treninga
z
POJEDINI AUTORI – DPA je poželjna adaptacija na trening izdržljivosti
• Smanjena viskoznost krvi omogućava povećan minutni volumen
• Povećan transport kiseonika
z
POJEDINI AUTORI – DPA je neželjeni efekat treninga
• Bolje performanse izdržljivosti samo kod sportista sa ↑ Hb
• Krvni doping dovodi do unapređenja sportskih sopsobnosti
NE ZAHTEVA LEČENJE !!!!
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
HEMOLIZA
z
RAZGRADNJA ERITROCITA UNUTAR KRVNIH SUDOVA
z
Fleischer 1881 – intravascular haemolysis induced by exertion
z
Veliki broj studija kod sportista, vojnika, pešaka ...
z
Najčešće se javlja kod maratonaca
z
Prisutna i kod plivača, plesača, biciklista
z
Stepen hemolize zavisi od intenziteta akutne epizode vežbanja
z
Hemoliza koja ugrožava sportski nastup (↓ Hb) veoma retka
www.chess.edu.rs
FREKVENCIJA I OBIM HEMOLIZE U POZITIVNOJ KORELACIJI SA
KOLIČINOM BIOMEHANIČKOG STRESA STOPALA UČESNIKA U SPORTU
www.chess.edu.rs
HEMOLIZA
z
FOOT-STRIKE HEMOLYSIS
z
Davidson (1964) – test sa dva trkača na dve podloge
• Svaki je nosio i epruvetu sa eritrocitima u džepu
povezana sa p
podlogom
g
• In vitro i in vivo hemoliza direktno p
z
Povezana i sa povećanjem temperature tokom treninga
z
Prepoznavanje sindroma
• Fragilni eitrociti
• nivo haptoglobina u serumu ↑
• nivo slobodnog Hb u serumu ↑
• prisustvo Hb u urinu >> hemoglobinurija
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
2
HEMOLIZA
HEMOLIZA
z
Javlja se nekoliko sati ili dana nakon treninga
z
Posebno prisutna nakon aktivnosti praćenih skokovima (pliometrija)
z
Teška hemoliza koja ugrožava sportski nastup - RETKA
z
Raspadnuti eritrociti se preuzimaju od jetre i gvožđe se reciklira
z
Umerena i laka hemolioza ne zahteva tretman ili suplementaciju
z
Hemolitička anemija je makrocitna i praćena povećanim brojem retikulocita
z
Dg – uzimanje krvi i urina neposredno nakon trenažne epizode
z
TRETMAN I PREVENCIJA
• redukcija mehaničkog stresa stopala (podloga, obuća, ulošci)
• postepena promena intenziteta treninga ili pošteda od treninga
• posebna pažnja kod sportista a urođenim defektima eritrocita !!!
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
DEFICIT Fe SA ILI BEZ ANEMIJE
BALANS Fe U ORGANIZMU
z
Deficit gvožđa – najviše istraživani fenomen sportske hematologije
z
Jedna od najkontroverznijih tema sportske medicine
z
Gvožđe igra klučnu ulogu u sportskom postignuću
• centralna uloga u transportu kiseonika
• kofaktor intracelularnih enzima aerobnog metabolizma
• kofaktor sinteze DNK
• katalizator u produkciji slobodnih radikala
www.chess.edu.rs
z
www.chess.edu.rs
Relativno često stanje – najčešći nutritivni deficit na planeti !!!
• Deficit gvožđa bez anemije – 20% žena, 1-4% muškaraca
• Deficit gvožđa sa anemijom – 1-3%
Faze deficita Fe
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
3
Da li ima razlike sportisti vs. kontrola?
AUTOR
SUBJEKTI
Risser et al (1988)
Sportisti (100)
Kontrola (66)
DEFICIT Fe SA ILI BEZ ANEMIJE
REZULTATI
NEMA RAZLIKE
z
Balaban et al (1989)
Trkači (72)
Ne-trkači ((48((
Rowland & Kelleher (1989
Magnusson et al. (1984)
Plivači (15)
Trkači (20)
Kontrola (30)
• Deficit gvožđa sa anemijom – 1-3% sportista
NEMA RAZLIKE u HCT, serum FE
visok feritin kod sportista
z
Povećana učestalost tokom sportske sezone
z
Javlja se kod svih sportista
z
Najveća učestalost kod sportova izdržljivosti
z
Učestalost je direktno proprcionalna intenzitetu treninga
z
Etiološki faktori
NEMA RAZLIKE U ↓ FERITINU
27% kontrola vs. 40% trkači vs. 47% plivači
Trkači (43)
Kontola (119)
Trkači - Hct feritin ↓
SPORTSKA POPULACIJA
• Deficit gvožđa bez anemije – do 82% sportistkinja (feritin < 25 µg/L)
31% SPORT vs 45% KONTROLA
NEMA RAZLIKE U UČESTALOSTI ANEMIJE
•
GUBITAK VOLUMENA CIRKULIŠUĆE KRVI
•
NUTRITIVNI DEFICIT
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
DEFICIT Fe SA ILI BEZ ANEMIJE
z
z
www.chess.edu.rs
GUBITAK VOLUMENA CIRKULIŠUĆE KRVI
•
menstrualno krvarenje
•
okultno krvarenje iz GIT (javlja se kod 85% ultramaratonaca)
•
krvarenje iz GUT (ishemijsko oštećenje tubularnog sistema bubrega)
•
egzogeni gubitak krvi (davalaštvo)
•
trudnoća i porođaj
•
znojenje
NUTRITIVNI DEFICIT
•
poremećaji obrasca ishrane (anoreksija, bulimija)
•
reduktivne dijete
•
vegetarijanci
www.chess.edu.rs
4
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
GASTROINTESTINALNO KRVARENJE
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
• veliki broj studija izveden na sportistima
GASTROINTESTINALNO KRVARENJE - etiologija
• vežbanjem izazvana ishemija GIT
• pojava krvarenja kod zdravih sportista bez GIT patologije
• vežbanjem izazvano lučenje želudačne kiseline
• uglavnom u gornjim segmentima GIT
• mehanička trauma unutrašnjih organa
• gubi se mala količina krvi i gvožđa – 1-7 ml/d (0.5-2 mg FE/d)
• unos farmakoloških agenasa
• posebno kod trkača – 8-83%
• zavisi od intenziteta treninga, pređene distance i stepena dehidracije
• smrtni slučaj nakon Rhode Island maratona
• uglavnom prestaje 72 h nakon završetka takmičenja/treninga
• gubitak od 7 do 10 ml/d dovoljno da izazove NEGATIVAN BALANS FE
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
HEMATURIJA
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
• krv u urinu sportista – raspadanjem starih eritrocita
HEMATURIJA - uzroci
• hemoliza u malim krvnim sudovima stopala
• javlja se kod 17 do 90% maratonaca nakon trke
• renalna ishemija
• kod biciklista > 30
30.000
000 km/godišnje
• hipoksično oštećenje bubrega
• gubi se nakon 24 do 72 h posle aktivnosti
• otpuštanje hemolizina
• uglavnom mikroskopska (< 1000 eritrocita / ml urina)
• trauma mograćne bešike ili bubrega
• dolazi do redukcije haptoglobina u plazmi
• farmakološki agensi
• haptoglobin vezuje slobodni Hb i sprečava izlučivanje urinom
• dehidracija
• direktna povezanost sa intenzitetom i trajanjem treninga
• povećana cirkulacija i telesna temperatura
• mikrooštećenja mišićnog tkiva
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
ZNOJENJE
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
MENSTRUACIJA
• količina gvožđa u znoju varira (pol, mesto, individualne razlike)
• ID ili IDA se češće javlja kod žena-sportista
• veća koncentracija na početku znojenja
• 20-47% sportiskinja ima feritin < 12 µg/L
• 300 do 400 µg Fe / L
• tokom menstruacije povećan gubitak gvožđa – 0.5-0.6
0 5-0 6 mg/d – 30 ml krvi
• dnevni gubici gvožđa – 1 do 2 mg (toliko unosimo hranom)
• sportistkinje sa dismenorejom (> 60 ml, duže od 5 d) – POVEĆAN RIZIK OD IDA
• posebno veliki gubici kod dugoprugaša
• poseban rizik kod sportistkinja sa intrauterinom kontraceptivnom zaštitom
• SPORTISKINJE NISU SVESNE RIZIKA
• 40% žena koje gube > 80 ml krvi misle da nemaju obilnu menstruaciju
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
5
FAKTORI KOJI UTIČU NA STATUS Fe
z
TRENING
• nivo feritina opada kao posledica treninga
• serumsko gvožđe i saturacija transferina variraju shodno nivou opterećenja
• INTENZITET TRENINGA ↑ - SATURACIJA TRANSFERINA ↑ - FERITIN ↓
DA LI JE FERITIN NOVI INDIKATOR TRENIRANOSTI?
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
6
DEFICIT Fe SA ILI BEZ ANEMIJE
TIPIČNA OSOBA SA IDA
z
• vrhunska takmičarka – dugoprugašica
• žali se na pojavu zamora i opadanje sportskih performansi
z
ANAMNEZA - GIT,
GIT GU,
GU menstrualna
t
l
istorija,
i t ij nutritivne
t iti
navike
ik
z
Laboratorijska analiza
• kompletna krvna slika
• serumsko gvožđe
• TIBC (total iron binding capacity)
• feritin
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
Da li je serumsko gvožđe dobar indikator
IDA – iron deficiency anemia
anemije kod sportista?
DIJAGNOZA
SPORTSKE ANEMIJE
FERITIN < 10 µg/L
Fe/TIBC < 15%
z
Clement et al. (1977)
z
Kanadski vrhunski dugoprugaši
z
29%
% muškaraca i 82%
% žena sa niskom vrednošću feritina
z
Feritin < 25 µg
z
NORMALNE VREDNOSTI HB I SERUMSKOG GVOŽĐA!!!
SUPERANALIZA - biopsija koštane srži
NAKON POZITIVNE DIJAGNOZE – OTKRITI UZROK
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
PRAKTIČNE PREPORUKE ZA IDA
z
PREVENCIJA
PRAKTIČNE PREPORUKE ZA IDA
z
• ISHRANA – 10 do 23 mg/d
TRETMAN
• Opcija No. 1 – oralni fero-sulfat (blagi GIT efekti) – 300 mg/d
• Fe iz životinjskih namirnica – crvena mesa, iznutrice (23% apsorpcija)
• Opcija No. 2 – oralni fero-glukonat (slabija apsorpcija, manje NE)
(3-8%
8% apsorpcija)
• Fe iz biljnih namirnica – povrće, koštunjavo voće (3
• Prvi znaci poboljšanja – nakon 4 - 6 sedmica
• Povećana apsorpcija uz vitamin C
• Smanjena apsorpcija – čaj, vlaknasta hrana
• GOTOVO NEMOGUĆE ISHRANOM NADOKNADITI DEFICIT !!!
• BORAVAK NA NADMORSKOJ VISINI (2500-3000 m, 4 nedelje)
• SUPLEMENTACIJA Fe (100 mg/d)
• Preporučeno trajanje terapije – 6 - 12 meseci !!!
• Opcija No. 3 – intramuskularno (intravensko) gvožđe
• značajni neželjeni efekti
• brža nadoknada i kraće trajanje tretmana
• MONITORING NIVOA FERITINA
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
7
KONTRAVERZNA PITANJA
z
Da li je kod sportiste koji ima deficit bez anemije ugrožen sportski nastup?
z
Da li svi sportisti treba da “za svaki slučaj” uzimaju suplemente gvožđa?
z
Da li svi sportisti rutinski treba da kontrolišu feritin i TIBC?
NE
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
KOMPARACIJA SPORTSKIH ANEMIJA
PREPORUČENA LITERATURA
TIP
Učestalost
MCV
Haptoglobin
Feritin
DPA
Česta
Normalan
Normalan
Normalan
IDA
Srednja
Nizak
Normalan
Nizak
Hemoliza
Retka
Visok
Nizak
Normalan
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
HVALA NA PAŽNJI
www.chess.edu.rs
www.chess.edu.rs
8
Download

HEMATOLOŠKI STATUS I TRENIRANOST SPORTSKA