ČASOPIS SMJERA PREDUZETNIŠTVO
www.preduzetnistvo.ef.ac.me
BROJ 8 / DECEMBAR 2012.
marketi koje VOLIm
Sadržaj
Riječ dekana, urednika
Od nastanka trgovine do menadžmenta prodaje
Stanovništvo i ekonomski razvoj Crne Gore u XXI vijeku
Koncept usaglašenosti sa tržištem – krizni aspekt računovodstva
Small Business Leadership in Ethics, Values, Community
Odliv mozgova (brain drain) – uzrok i(li) posljedica krize populacije
Uticaj etičkog kodeksa na smanjenje korupcije u privatnom sektoru
Dometi, ograničenja i perspektiva računovodstvene profesije u Crnoj Gori
Ograničenja tradicionalnih računovodstvenih sistema u tretiranju problema zaštite životne sredine
Slučaj obavezne transformacije javne ustanove u privredno društvo
Lisabonski prikaz konkurentnosti privrede Crne Gore
Preduzetništvo, korupcija i povjerenje u uslovima ekonomske recesije
Ekonometrija – zašto je važna za ekonomiste
Konkurentnost Crne Gore u međunarodnim izvještajima
Odnos korporativnog državljanstva i poslovne etike
Javni dug i fiskalna disciplina
Društveno preduzetništvo kao razvojna šansa Crne Gore
Vaspitanje djece u predškolskom uzrastu i biznis
Kako uhvatiti korak sa promjenama?
Trzište iz ugla mladog bankara
Socijalno preduzetništvo – neprihvaćenost koja je osuđena na uspjeh
Porodica kao temelj društva, porodični biznis kao temelj ekonomije
Događaji tokom zimskog semestra
Ekonomski fakultet Podgorica – 2 Eduniversal palme
Potrošači – referenca uspješnosti biznisa
Uticaj novih tehnologija na društvo
Budimo preduzetni(ci)
Ljubljana Calling
U službi studenata
Studiranje u Beču: vodič za „preživljavanje“ kroz principe ekonomije
Generacije koje društvu poručuju „Računajte na nas“
Savez Studenata Ekonomskog Fakulteta
Moje iskustvo sa Univerzitetom u Nici
Redizajn sajta Ekonomskog fakulteta
4
6
9
20
25
29
36
40
43
49
51
58
66
69
71
75
78
82
84
86
87
89
90
92
93
94
96
97
98
99
100
102
104
105
Riječ dekana, urednika
Doc. dr Dragan Lajović, dekan Ekonomskog fakulteta
Poštovani čitaoci,
Pred nama je godina u kojoj su šanse nacionalne ekonomije da ostane bez turbulencija izvjesne, ukoliko se eliminišu uslovi koji usporavaju i čine neefikasnim čitav
ekonomski sistem. Stoga će ovaj uvodnik
biti posvećen biznis barijerama i našoj naviknutosti na njih i istovremeno će pokušati
ukazati kako to periskop greenfieds surovo otkriva i kažnjava one koji nijesu prepoznali benefite i
multiplikativni efekat iz komparativnih prednosti
Crne Gore.
U Crnoj Gori je, u prethodnom periodu, usvojeno
niz zakona koji su usaglašeni sa standardima EU, i
koji su postavili dobar institucionalni okvir za podsticanje ulaganja i sprovođenje ekonomske politike
u cjelini. Takodje, u prethodnim godinama su sprovedene značajne institucionalne reforme u ključnim sektorima kao što su: fiskalni sistem, finansijski sektori, platni promet, privatizacija, prestrukturiranje preduzeća, itd. Međutim, i pored značajno
unaprijeđenog ambijenta, prisutne su i dalje brojne barijere poslovanju u vidu dugotrajnih i sporih
procedura, naročito na lokalnom nivou. Privredni
subjekti su i dalje suočeni sa otežanim poslovnim
okruženjem, s obzirom na komplikovan pravni i regulatorni okvir, veliki i nedovoljno transparentan
sistem javne uprave i relativno neefikasno pravosuđe u Crnoj Gori.
Kao najveće biznis barijere u Crnoj Gori možemo
izdvojiti:
Neefikasnost i neažurnost administracije;
Mnogi zaposleni u državnoj administraciji ne iskazuju zainteresovanost za obavljanje posla koji im
je u opisu radnog mjesta, o prekovremenom radu
da i ne govorimo. Stoga je, u cilju povećanja efikasnosti rada administracije, potrebno unaprijediti
sistem usavršavanja državnih službenika, radi sticanja vještina, kompetencija, kao i obezbjeđivanja
kontinuiranog usavršavanja.
4
Takođe, u mnogim preduzećima i institucijama značajan problem predstavljaju neopravdana bolovanja. Stoga bi trebalo sprovesti kontrolu i korišćenja
bolovanja i njihovog odobravanja od strane zdravstvenih institucija, kako bi se smanjila zloupotreba
ove mogućnosti. Pored toga, Crna Gora je država sa
gotovo zabrinjavajućim brojem neradnih dana (vjerski, nacionalni, državni, porodični i drugi praznici).
Spore sudske procedure prilikom rješavanja
privrednih sporova;
Izvršni postupak često predugo traje i potrebna
su značajna unapređenja u ovom segmentu. U
zemljama sa dugim izvršnim postupkom smatra
se da postoji viši nivo rizika poslovanja. Takođe,
potrebno je povećati efikasnost rješavanja svih
privrednih sporova, kao i povećati stepen saradnje između sudova, inspekcijskih službi, policije i
carinskih organa.
Nedovoljan nivo inspekcijskog nadzora i prisutnost sive ekonomije i koruptivnih elemenata;
Potrebno je sprovoditi aktivnosti ka daljem uklanjanju barijera i stvaranju jačih uslova za vladavinu prava, kako bi se smanjio prostor za korupciju.
Potrebno je uložiti napor ka kreiranju kvalitetnije
prakse korporativnog upravljanja, sa posebnim akcentom na principe zaštite manjinskih akcionara i
“društvene odgovornosti” (stakeholderski princip
korporativnog upravljanja).
Postoje brojni primjeri da novi vlasnici privatizovanih preduzeća ne poštuju sve odredbe ugovora o
privatizaciji, što u nekim slučajevima proizvodi dodatne troškove kompanijama ili državnom budžetu. Neophodno je voditi sistematizovanu evidenciju realizacije ugovora i pravovremeno reagovati u
smislu preduzimanja odgovarajućih aktivnosti od
strane države. Od posebnog je značaja i vođenje
računa o zaštiti prava manjinskih vlasnika i svakog
stejkholdera pojedinačno.
Nelojalna konkurencija i nepoštovanje zakonskih propisa;
Siva ekonomija je u velikoj mjeri rasprostranjena u
Crnoj Gori. Ona djeluje kao nelojalna konkurencija
preduzećima koja uredno izmiruju svoje poreske i
druge obaveze. Cilj treba da bude njeno postepeno prevođenje u legalne tokove, a to je moguće
jedino strogim kažnjavanjem subjekata koji ne poštuju zakonske propise. Privredni subjekti koji ne
poštuju propisane zakone ne mogu i ne smiju da
nailaze na ćutanje i odobravanje od strane administracije. Da i ne govorimo o zakonu o radu koji
postaje zaštitnik onih koji ne rade i žive sa visokim
stepenom radne izvjesnosti bez obzira na poslovnu sudbinu ekonomskih subjekata.
Nelikvidnost na tržištu;
U Crnoj Gori je, na kraju novembra tekuće godine,
shodno podacima Centralne banke, bio blokiran
skoro svaki četvrti račun preduzeća, a dug po tom
osnovu iznosi oko 434,9 miliona evra. Nelikvidnost
realnog sektora predstavlja veliki problem za Crnu
Goru, a o razmjerama ovog problema svjedoči i podatak da je 9,9 hiljada kompanija i preduzetnika u
blokadi duže od godinu dana, sa iznosom blokade
od 372,7 miliona eura. Nažalost, u poslednje dvije
godine ovaj pokazatelj imaju tendenciju rasta, što
unosi veliku dozu neizvjesnosti i rizik u poslovanju
privrede.
Barijere na lokalnom nivou i neprepoznavanje
državnih i lokalnih benefita od direktnih stranih investicija;
Strateški cilj razvoja svake lokalne uprave treba da
bude da ista postane prepoznata kao sredina privlačna za domaće i strane investitore za bavljenje
biznisom i kao zdrava sredina za življenje. Ostvarivanje tog cilja je garancija ekonomsko-socijalnog
napretka opštine na održiv način. S tim u vezi i
lokalna i nacionalna postororno-planska i urbanističko-tehnička legislativa i stimulativni građevinski ambijent.
Kao opštinu za primjer, koja je dobila najviše pohvala od stranih investitora na račun uklanjanja
biznis barijera, možemo izdvojiti opštinu Danilovgrad. U periodu od 2006. do 2012. godine, zaposlenost je duplirana, a nezaposlenost je trenutno
za 1,5 odsto niža od državnog prosjeka.
Jasno je da su barijere trošak i to ne mali. I dok
investitori gube novac, vrijeme i strpljenje, nezaposleni gube mogućnost da se zaposle, ekonomija da se brže razvija, a Crna Gora da se svrsta
među ekonomski napredne, prosperitetne i slobodne zemlje i to u roku odmah i sada. Jer našoj
ekonomiji, kad su u pitanju biznis barijere, treba
prijateljski odnos prema biznisu i investicijama i
sistem jednakih šansi... A to je tako malo i tako
mnogo.
5
Od nastanka trgovine do menadžmenta prodaje
Dr Vladimir Matović, Univerzitet Singidunum i Mr Bojana Čavić, Univerzitet Singidunum
Ovaj rad ima za cilj da postepeno uvede
čitaoca u problematiku prodaje i menadžmenta prodaje. U tom cilju, ukratko će biti
opisan nastanak trgovinske delatnosti i nauke o trgovini kako bi se napravila dobra
osnova za upoznavanje integralnog dela
trgovinske nauke: trgovinskog marketinga
i trgovinskog menadžmenta. U poslednjoj
tački ove celine, pažnja će biti usmerena na
prodaju i menadžment prodaje. Budući da
prodaja predstavlja veoma značajnu fazu
društvene reprodukcije, kojoj je podređena
cela trgovinska delatnost i od koje, u krajnjoj liniji, zavisi i proizvodnja i potrošnja,
ovom prilikom detaljno ćemo analizirati
pojam prodaje i menadžmenta prodaje.
1. Trgovina i nauka o trgovini
6
Trgovina predstavlja veoma staru privrednu delatnost, čiji se nastanak vezuje za treću društvenu
podelu rada kada se trgovina izdvojila i konstituisala u samostalnu privrednu delatnost.1 Međutim,
razmena robe, koja čini suštinu i srž trgovine, postojala je od vajkada i nju ne bi trebalo vezivati za
vreme nastanka trgovinske delatnosti, premda ova
dva pojma jedan bez drugog nisu moguća. Prodaji robe za novac prethodila je direktna razmena, tj.
trampa. Ona se odvijala otežano jer nije postojala
standardna mera vrednosti – zajednički imenilac u
vidu novca, već su se različite vrste robe razmenjivale u skladu sa potrebama. Razvojem proizvodnih
snaga javljaju se viškovi proizvedenih proizvoda i
zajedno sa njima potreba angažovanja preduzetnika na planu plasmana proizvedenih količina robe. U
međuvremenu, javlja se novac , kao specifična vrsta robe koja sama za sebe nema nikakvu vrednost2
već je samo simbolizuje i olakšava razmenu. Novac
je na svetsku privredu delovao kao akcelerator,
tako da su se privredni tokovi i proizvodni procesi
ubrzali, tehnologija rapidno napredovala, a sama
razmena postala brža i jednostavnija. Tada su još
veći udeo u prodatim količinama imali proizvođači;
međutim, zbog razvoja tehnologije i rasta konkurencije, javlja se potreba fokusiranja na primarnu
delatnost – proizvodnju, kako bi se što efikasnije
obavio proizvodni proces, eliminisala konkurencija i zadržao preko potrebni novac kao neophodan
input za dalja ulaganja. Tada i proizvođači shvataju
svrsishodnost postojanja specijalizovanih subjeka-
ta koji bi se bavili prometom njihovih proizvoda. Sa
porastom fizičkog obima prometa, porasla je i uloga trgovine u vertikalnom mehanizmu razmene.
Atraktivna za preduzetnike, trgovinska delatnost
je ubrzo postala glavna karika između proizvodnje
i potrošnje. Rast konkurencije i usložnjavanje prodajnih transakcija, kao i potreba za evidencijom
realizovanih količina, ispitivanje tržišta i potreba
potrošača, razvoj konkurentskih prednosti i težnja
ka boljoj tržišnoj pozicioniranosti, potencirali su
potrebu za konstituisanjem nauke o trgovini koja
bi izučavala ekonomske zakonitosti u razvoju ove
delatnosti i osvajala elemente ekonomske teorije.
Sve do vremena Adama Smita i Karla Marksa o
trgovini se pisalo jednostrano, glorifikujući ili omalovažavajući njenu funkciju i ulogu. Pomenuti autori, koji spadaju u red velikana ekonomske nauke,
objektivizirali su mesto i ulogu trgovine u sistemu
društvene reprodukcije. Nauka o trgovini spada
u red mladih nauka i brzo se razvija i diversifikuje s obzirom da je predmet istraživanja - trgovina,
upravo takva delatnost.
2. Trgovinski marketing i menadžment
Permanentni razvoj proizvodnih snaga prouzrokovao je udaljavanje proizvodnje i potrošnje, pa je
privredni i društveni razvoj sve više počeo da zavisi od nesmetanog i efikasnog obavljanja prometne faze procesa društvene reprodukcije.3 Shodno
tome, težište ekonomske nauke pomerilo se ka
izučavanju tržišta i njegovog okruženja. Na ovim
osnovama izrasta marketing – savremena naučna
disciplina i pojavljuje se u trenutku kada su problemi oko realizacije na tržištu postali sve očigledniji.
Pojam marketinga ima različita značenja:
• Kao poslovna koncepcija ili filozofija, marketing
označava poslovnu orijentaciju privrednih subjekata prema tržištu.
• Marketing kao poslovna funkcija usmeren je
na identifikovanje, anticipiranje i zadovoljavanje potreba i zahteva potrošača sa adekvatnim asortimanom robe i usluga, na najpristupačnijem mestu, u najpogodnije vreme i po
cenama koje su spremne da za njih plate.
• Marketing shvaćen kao ekonomski proces
omogućava privrednim subjektima da, primenom savremene marketing koncepcije u svom
poslovanju, snize rizik na tržištu.
• Marketing kao poslovni sistem može se posmatrati sa mikro i makro aspekta. Mikrosistem se odnosi na pojedinačne privredne
subjekte, dok se makrosistem odnosi na pojedine institucije marketinga: proizvodnja,
trgovine, banke itd.
• Marketing kao naučna disciplina je interdisciplinaran i u fokusu ima efikasnost povezivanja krajnjih faza procesa društvene reprodukcije.
Između tržišta, trgovine i marketinga postoji visok
stepen međusobne povezanosti i uslovljenosti.
Naime, tržište je uslov i faktor razvoja trgovine i
marketinga koji je organski vezan za tržište i tržišno privređivanje. Marketing kao ekonomski proces
doprinosi usklađivanju krajnjih faza procesa društvene reprodukcije, pozitivno deluje na stabilniji i
brži privredni razvoj i povećava efikasnost procesa
razmene u celini. Razmena robe i usluga predstavlja jezgro koncepta marketinga, te zato i ne čudi
činjenica da maloprodaja zauzima najznačajniju
ulogu u celom marketing sistemu.
Međutim, prvi koreni nastanka marketinga potekli su od proizvodnje, jer su proizvođači bili
prinuđeni da se u složenim tržišnim uslovima
aktivnije i neposrednije angažuju u procesu realizacije robe na tržištu. Da bi povratila svoje izgubljene pozicije, trgovina je izlaz tražila u pravcu
razvijanja raznih oblika i formi vertikalne i horizontalne integracije i kooperacije. Trgovina počinje da samostalno sprovodi marketing koncept
i nastavlja da prilagođava ponudu potrebama i
željama potrošača.
Zahvaljujući koncentraciji i kooperaciji u tercijarnim privrednim delatnostima, došlo je do prenošenja specifičnih koncepcija marketinga i na oblast
institucionalne trgovine, pre svega od strane velikih trgovinskih koncerna i lanaca. Marketing je,
kao ekonomski proces povezivanja proizvodnje
sa potrošnjom, jedinstven. Proizvodnja i razmena
čine sastavne delove jedinstvenog procesa reprodukcije, te zbog toga marketing proizvodnih
i marketing trgovinskih preduzeća predstavljaju
organski deo jedinstvenog marketinga. Imajući u
vidu da trgovina predstavlja samostalnu privrednu
delatnost, postoje svi preduslovi da izučava trgovinski marketing kao organski deo jedinstvenog
marketing sistema.
Budući da se u sferi trgovine stalno nešto događa,
menja i komplikuje, a da trgovinska preduzeća u
savremenim privrednim uslovima postaju sve više
kompleksni privredni subjekti, menadžeri trgovinskih preduzeća imaju pred sobom izuzetno težak i
izazovan zadatak. Oni treba da vode firmu na način
kojim će se izbeći prerana smrt preduzeća. Svojm
nastojanjima treba da održe firmu što duže u fazi
njenih maksimalnih mogućnosti (tzv. cvet života),
kada su kombinacije fleksibilnosti i kontrolabilnosti najbolje, tj. kada preduzeće ostvaruje najbolje
rezultate. Težnja postizanju prethodno pomenutih
ciljeva mora stalno biti prisutna kod menadžera i
ka njoj se dolazi postepeno u i fazama.
3. Prodaja i menadžment prodaje
Potrošnji dobara i usluga prethodi prodaja koja
predstavlja sastavni deo marketing aktivnosti preduzeća u savremenim tržišnim privredama. Lična
prodaja predstavlja završnu fazu u procesu razmene između kupca i prodavca.
Upravljanje prodajom treba da uključi četiri ključne faze:4
1) Formulisanje strategijskog programa prodaje –
planiranje;
2) Organizovanje prodajne funkcije – organizovanje;
3) Realizovanje programa prodaje – vođenje i
4) Ocena i kontrola ostvarenih rezultata prodaje –
kontrola
Važnost koju prodaja ima za poslovanje privrednih
subjekata s jedne strane, i brojnost i složenost aktivnosti koje bi trebalo da obavlja savremeni prodavac, s druge strane, upućuje na neophodnost
implementacije upravljačkog procesa, tj. strateškog vođenja prodajnih aktivnosti.
Strategijski programi prodaje moraju biti konzistentni sa strategijama marketinga preduzeća. Isti
polaze od prognoziranja tražnje, u svrhu predviđanja prodaje.
Programi prodaje operativno se realizuju regrutovanjem, selekcijom i treniranjem prodavaca,
upravljanjem njihovim vremenom i aktivnostima
i razvijanjem sistema motivacije i njihovog nagrađivanja.
7
Ocena i kontrola ostvarenih rezultata odnose se na
analizu prodaje i troškova prodaje, ali i na ocenu
rada samih prodavaca.
Menadžment prodaje fokusira se na funkciju prodaje preduzeća i može se definisati kao proces analiziranja, planiranja, organizovanja, rukovođenja i
kontrolisanja prodajnih aktivnosti preduzeća.5
U konceptualnom pristupu menadžmentu prodaje neophodno je praviti razliku između sledećih
nivoa:
• Strategijskog nivoa – definisanje postojećih i
budućih tržišta, tipova proizvoda, podučja poslovanja;
• Taktičkog nivoa – struktuiranje i razvoj prodajne snage i motivisanje iste;
• Operativnog nivoa – obezbeđivanje potrebnih personalnih karakteristika prodavaca, njihovog neophodnog znanja i sposobnosti.
Menadžment prodaje je konstantno suočen sa
dinamičkim promenama u okruženju. U savremenim uslovima poslovanja menadžment prodaje,
sve više aktivnosti usmerava ka kreiranju i stimulisanju tražnje, kao i tražnju odgovora na pitanje:
kako definisati prodaju i proces planiranja programa
prodaje u sklopu korporativne marketing strategije?
Zaključak
Funkcija prodaje je dobijala na značaju propocionalno sa slabljenjem proizvodne orijentacije preduzeća i jačanjem tržišne, tj. marketinške orijentacije.
Naime, ovladavanje tehnologijim i proizvodnim
procesima, omogućilo je preduzećima da dobiju odgovor na pitanje kako proizvoditi, ali ne i šta
proizvoditi. Budući da su se želje i potrebe kupaca
mogle utvrditi jedino razvijanjem čvršćih veza preduzeća i tržišta, poklanja se veća pažnja prodaji. U
samom procesu, neizostavan činilac je ljudski faktor,
kako na strani prodaje, tako i na kupovnoj strani.
8
Implementacijom marketing koncepcije i filozofiji u poslovanju, otvorilo je vrata novoj fazi razvoja
prodaje, koja se odlikuje orijentacijom prodavaca
na pomoć kupcima i zadovoljavanju njihovih potreba, čiji je osnovni cilj da uoči potrebe kupaca,
kao i da prezentira prednosti sopstvenog proizvoda u svrhu zadovoljavanja tih potreba.
Literatura
1. Churchill G, Ford N. i Walker O, Sales Force Management, Irwin, London, 1997.
2. Lovreta S., Radunović D., Petković G., Končar J.,
Trgovina teorija i praksa, Savremena administracija, Beograd, 2000.
3. Lovreta S., Petković G., Trgovinski marketing,
Ekonomski fakultet, Beograd, 2002.
4. Matović V, Menadžment prodaje, Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2012.
ENDNOTES
1 Lovreta S., Radunović D., Petković G., Končar J.,
Trgovina teorija i praksa, Savremena administracija, Beograd, 2000.
2 Ova konstatacija važi za današnjicu, ali ne i u ranijem periodu kada su postojali zlatan i srebrni
novac, puno zlatno važenje, ili još ranije banknote koje su predstavljale potvrdu o deponovanom novcu u banci.
3 Lovreta S., Petković G., Trgovinski marketing,
Ekonomski fakultet, Beograd, 2002. str.3
4 Churchill G, Ford N. i Walker O, Sales Force Management, Irwin, London, 1997.
5 Matović V, Menadžment prodaje, Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2012.
Stanovništvo i ekonomski razvoj Crne Gore u
XXI vijeku1
Prof. dr Maja Baćović2
Uvod
Rezultati popisa stanovništva Crne Gore iz 2011.
godine pokazali su da optimizam u predviđanju
demografskih kretanja nema potporu. Stanovništvo Crne Gore je praktično brojčano stagniralo u
odnosu na rezultate popisa iz 2003. godine, uz promjene regionalne distribucije na štetu sjeverne regije i dodatan porast prosječne starosti rezidenata.
U međuvremenu, objavljene su projekcije kretanja
svjetskog stanovništva koje su, na osnovu popisa
stanovništva koji su realizovani u najvećem broju zemalja u svijetu 2011. godine revidirale UN, a
koje su ukazale da je najbrži primjećen trend upravo trend starenja stanovništva u onim društvima
koja se nalaze u posttranzicionoj fazi, odnosno fazi
daljeg starenja procesa demografske tranzicije, a u
toj grupi zemalja nalazi se i Crna Gora.
Sve ovo nas navodi na zaključak da su demografske promjene sa kojima se suočavamo mnogo
veći izazov nego što na prvi pogled izgleda. Stoga ćemo u radu prikazati kretanje crnogorskog
stanovništva u XXI vijeku, a nakon toga pokušati
sagledati efekte na ponudu radne snage, koja je
značajna determinanta ekonomskog razvoja.
1. Stanovništvo i ekonomski rast u ekonomskoj teoriji
Stanovništvo, njegova veličina i kretanje, privlačili
su pažnju naučnika, mislilaca i državnika praktično
od nastanka čovječanstva. U Kini i Rimskoj imperiji
postojala su periodična prebrojavanja izvjesnih kategorija ljudi, koja su suštinski veoma bliska modernim
popisima stanovništva, a čija je svrha bila administrativne ili ekonomske prirode. Postoje čak i podaci
da su plemena Inka prebrojavala svoje stanovništvo.
Ipak, tek u XVI vijeku organizuju se prvi djelimični popisi stanovništva, dok se prvi potpuni popisi stanovništva u Evropi organizuju u XVIII vijeku (Finska-1749,
Švedska-1750, Norveška i Danska 1769).
Zapisi o demografskim analizama datiraju još iz
XIV vijeka, kada je Ibn Kaldun razvio teoriju o cikličnim promjenama stanovništva. Po njemu, gušće
naseljeno stanovništvo ima niz prednosti: moguće
je izvršiti podjelu rada i stvoriti raznovrsna
i specijalizovana zanimanja; ono bolje koristi prirodna sredstva i izvore, a politička
i društvena sigurnost je veća, što sve vodi
većem dohotku per capita. Ove pozitivne
tendencije dalje podstiču rast stanovništva, jer natalitet raste, a mortalitet opada.
Ipak, poslije izvjesnog vremena dolazi do usporavanja i zastoja u pozitivnom pravcu odvijanja događaja, dok konačno ne nastane propadanje. Sa
porastom ekonomskog blagostanja širi se luksuz
i povećavaju porezi, što uništava zajednicu i njen
poredak, sve dok nesigurno političko i ekonomsko
stanje ne izazovu pad stanovništva.
Interesovanje za problematiku stanovništva u
Evropi počinje da raste u XVI vijeku. Mišljenja tadašnjih pisaca bila su podijeljena vezano za brži ili
sporiji rast stanovništva. Nasuprot onima koji su
mislili da se broj stanovnika uvećava, francuski pisci kao Monteskije, Mirabo stariji i Robert Valas
tvrdili su da je broj stanovnika smanjen u odnosu
na stara vremena. Monteskije je tvrdio da je broj
stanovnika na nivou od svega 10 odsto od nekadašnjeg broja.
Nakon što su postali raspoloživi prvi empirijski podaci, sve ove teorije su zamijenjene onima koje su
bazirane na empiriji, a koja pokazuje da je porast
stanovništva opšta tendencija u društvenom razvoju. Kretanje stanovništva nije bilo istosmjerno i
imalo linearan karakter, već su bili prisutni i negativni trendovi u određenim vremenskim intervalima. Ipak, dominantan je trend rasta.
U periodu od XVI do XVIII vijeka izvjesni politički,
ekonomski i religiozni razlozi služili su kao osnova
za ocjenu kretanja stanovništva. Sa ekonomskog
stanovišta, porast broja ljudi smatrao se pozitivnim
događajem. Na ovo je uticala uočena pozitivna
veza između ekonomskog napretka i broja stanovnika - normalan i bez većih turbulencija razvoj
privrede obično je bio praćen porastom stanovništva i obrnuto - u vremenima velikih nedaća (glad,
epidemija, sl) broj stanovnika je opadao. Na bazi
ove veze stvorena je misao o porastu stanovništva kao faktoru povećanja materijalnog bogatstva.
Peti je pisao da „malobrojnost ljudi“ znači stvarno
siromaštvo zemlje i da je zemlja sa osam miliona
9
stanovnika dvostruko bogatija od zemlje sa četiri
miliona. Slična misao nalazi se u radovima Adama
Smita, koji kaže: „Najsigurniji znak za blagostanje
neke zemlje jeste porast broja njenog stanovništva“.3
Tokom XVII i XVIII vijeka mnogi naučnici davali su
svoj doprinos teoriji stanovništva. Ovaj proces dostiže svoj vrhunac u učenju Tomasa Roberta Maltusa.
Maltus je autor prve knjige u istoriji ljudske misli koja
je posvećena prvobitno pitanju stanovništva. Opšta
karakteristika učenja o stanovništvu u periodu od
XVI do XVIII vijeka bilo je ciljno opredjeljenje fokusirano na „pronalazak“ prirodnog zakona o kretanju
stanovništva, što je proisticalo iz posmatranja buržoaskog društva i načina proizvodnje kao univerzalnih i vječitih oblika društva i društvene proizvodnje.
Zakon o stanovništvu bio je univerzalan i njegovu
osnovu čine prirodne pojave. U Maltusovom učenju prisutna je ideja o proizvodnji kao determinanti
stanovništva. Prva dva njegova postulata glase: (1)
Stanovništvo je neminovno ograničeno životnim
namirnicama, (2) Stanovništvo nepromjenljivo raste
gdje rastu životne namirnice, osim ako nije spriječeno od strane nekih vrlo moćnih i vidljivih kočnica. Po
Maltusu, mora postojati faktor koji opredjeljuje tempo
rasta stanovništva i on na primjeru Sjeverne Amerike
utvrđuje da je riječ o obimu proizvodnje.
10
U XIX vijeku javlja se u Engleskoj teorijski pravac
poznat kao „neomaltuzijanizam“. Pripadnici ovog
pravca uveli su u nauku o stanovništvu ideje kontrole rađanja, što je uslovilo visok stepen kritike od
strane anglosaksonske javnosti (kontrola rađanja
smatrana je nemoralnim činom u anglosaksonskim krugovima). Problematikom stanovništva u
ovom periodu bavio se i J.St. Mil, koji stanovništvo
smatra činiocem proizvodnje. U svoju teoriju uvodi zakon o opadajućim prinosima, koji se ispoljava
u poljoprivredi, jer se zemlja, za razliku od rada i
kapitala, ne može neograničeno uvećavati. On
smatra da prinosi per capita opadaju sa porastom
broja stanovnika, što utiče na smanjenje standarda i pogoršanje životnih uslova stanovništva. Zato
određeni slojevi stanovništva, naročito radnička
klasa, moraju voditi računa da ne učine svoju porodicu prekobrojnom i tako smanje životni standard
svih članova. Iako se veliki broj mislilaca bavio teorijom prirodnog kretanja stanovništva i pokušao
svako iz svog ugla da učini te ideje vjerodostojnim,
ni jedna od njih nije u potpunosti mogla da izdrži
test empirije, čak ni Maltusova.
Kao alternativa Maltusovoj teoriji i svim ostalim iz
domena prirodnog kretanja stanovništva, javlja
se teorija koja kretanje stanovništva smatra endogenom varijablom, koja je pod snažnim uticajem
ekonomskih i socijalnih uslova koji utiču na porast
i obim stanovništva. U XVII i XVIII vijeku rađaju se
ideje o kretanju stanovništva koje je uslovljeno
društvenim faktorima. Povod za nastanak takvih
ideja bila je nedoumica oko uzroka različite plodnosti (fertiliteta) u raznim sredinama (urbana &
ruralna, siromašni & bogati slojevi, hrišćanski &
muslimanski narod, itd). Jedan od prvih zastupnika
ovih ideja bio je Villiam Tompson, koji je smatrao
da porast životnog standarda, u kombinaciji sa širenjem znanja, uzrokuje smanjenje fertiliteta. Ideju o
negativnoj zavisnosti koja postoji između životnog
standarda i rađanja u potpunosti je razradio Arčibald Alison, koji je smatrao da „najvažniji razlozi
koji ograničavaju porast stanovništva jesu razvitak
ljudskog uma i stvaranje vještačkih želja“. Marks i
Engels su, takođe, ukazivali na vezu između materijalnog statusa i nataliteta i kretanje stanovništva
objašnjavali društvenim komponentama.
Nakon Drugog svjetskog rata dolazi do drastičnog
pada mortaliteta i enormnog rasta broja stanovnika u nerazvijenim i zemljama u razvoju. Za razliku
od situacije u Zapadnoj Evropi i Sjevernoj Americi,
efekat porasta broja stanovnika na ekonomski rast
u ovim zemljama bio je ireverzibilan. Rast broja
stanovnika, umjesto izvor ekonomskog rasta, bio
je ograničenje. Jedan od razloga ovakvog efekta
je bila činjenica da je situacija u nerazvijenim zemljama nakon Drugog svjetskog rata bila znatno
drugačija od situacije u Evropi i Americi. U nerazvijenim zemljama, makroekonomske politike bile su
izložene pritiscima za porast fiskalnih rashoda, posebno rashoda usmjerenih ka obrazovanju, zdravstvu i socijalnoj zaštiti. Pored toga, stopa rasta stanovništva u nerazvijenim zemljama i zemljama u
razvoju u poslijeratnom periodu bila je dva do tri
puta veća od stope rasta stanovništva u zapadnim
zemljama u XVIII i XIX vijeku, što je uslovilo strukturu stanovništva u kojoj dominiraju izdržavana
lica, što je predstavljalo dodatno ograničenje ekonomskom rastu u poslijeratnom periodu.
Visok rast populacije u poslijeratnom periodu uticao je na povratak aktuelnosti uključivanja stope
rasta stanovništva u makroekonomske modele.
Naučnici Nelson (1956) i Libenštajn (1954) uklju-
čili su rast stanovništva kao endogenu varijablu,
koja je direktno zavisna od dohotka. Njihovi modeli su maltuzijanski i pretpostavljaju pozitivnu vezu
između nivoa dohotka i stope rasta broja stanovnika. Priroda veze između nivoa dohotka per capita i
stope rasta stanovništva uslovljena je brzinom rasta ukupnog dohotka i stanovništva - ukoliko stanovništvo raste brže od ukupnog dohotka (stopa
rasta stanovništva je veća od stope rasta dohotka),
dohodak per capita će se smanjivati.
Pored Nelsona i Libenštajna, značajan doprinos
analizi uticaja stanovništva na ekonomski rast
dali su Kol i Huver (1958). Oni su konstruisali matematički makroekonomski model čiji je cilj bio
projekcija dohotka per capita u uslovima niske,
srednje i visoke stope fertiliteta (stopa fertiliteta
je egzogena varijabla u modelu). Njihova analiza
je rezultirala zaključkom da, uz pretpostavku visoke stope fertiliteta, dohodak per capita nakon
30 godina može biti i do 40 odsto niži u odnosu
na scenario u kojem je stopa fertiliteta niska. Nakon objavljivanja njihovog rada, mnoge pretpostavke koje su uključene u model su kritikovane i
preispitivane i njihovi zaključci su dovedeni u pitanje. Ipak, njihov rad se smatra dragocjenim jer
je ukazao na:
• Značaj demografskih faktora u makroekonomskim istraživanjima
• Opreznost prilikom kreiranja ekonomskih politika, ukazujući da stopa ekonomskog rasta
nije jedina varijabla o kojoj bi trebalo voditi
računa i koju bi trebalo postaviti kao target;
• Značaj sagledavanja demografskih trendova
u nerazvijenim zemljama i analizu uticaja istih
na ekonomske kategorije.
Rad Kola i Huvera predstavljao je bazu za mnoge
kvantitativne i ekonometrijske studije koje su nastale kasnije. Modeli koji uključuju demografske
komponente fokusirali su se na analizu fiskalnih
rashoda (obrazovanje, zdravstvo, socijalna zaštita)
i uticaj demografskih promjena na iste. Takođe,
određeni broj modela bavio se vezom između rasta
broja stanovnika i stanja na tržištu radne snage.
Iako je objavljen veliki broj radova koji su se bavili
matematičkim modelima, mnogo veći broj je onih
koji su deskriptivno pokušavali da ukažu na vezu
između demografskih promjena i društvenih i ekonomskih kategorija:
• Obim proizvodnje. Porast broja stanovnika
izaziva porast tražnje za proizvodima i uslugama i utiče pozitivno na nivo dohotka koji se
ostvaruje u privredi.
• Štednja. Promjene u starosnoj strukturi stanovništva imaju efekat na nivo nacionalne
štednje. Mnoge analize ukazuju da stanovništvo starije od 65 godina ulazi u fazu negativne
štednje. Iz ovoga se zaključuje da što je veće
učešće stanovnika starijih od 65 godina, niži je
nivo nacionalne štednje.
• Tržište radne snage. Visoke stope fertiliteta
ukazuju na porast učešća pripadnika aktivne
radne snage u ukupnom broju stanovnika u
budućnosti. Suprotno ne mora da važi, da niske stope fertiliteta ne izazivaju porast pripadnika aktivne radne snage, usljed činjenice da
povećana ponuda radne snage nije jedino posljedica porasta broja stanovnika usljed visoke
stope fertiliteta, već i porasta broja stanovnika
starosne dobi od 15. do 64 . godine spremnih
da se uključe na tržište radne snage. Ovdje se
prevashodno misli na pripadnike ženske populacije koji, usljed manjeg broja djece, sve
više postaju radno aktivne.
• Obrazovanje. Brz porast broja stanovnika
ima snažan efekat na troškove obrazovanja.
Porast troškova za obrazovanje može biti posljedica: porasta zarada zaposlenih u obrazovanju, porasta stope školovanja stanovništva
i porasta broja djece. Treći faktor je direktno uslovljen nivoom stope fertiliteta, pa se
usljed toga smatra da visoka stopa fertiliteta
u budućnosti rezultira porastom rashoda za
obrazovanje. Naravno, rashodi za obrazovanje mogu se zadržati na istom nivou, kao
posljedica promjene odnosa nastavnik/student, tj. povećanja broja studenata (đaka) po
nastavniku, ili kao rezultat smanjenja broja
godina školovanja. Ipak, ove mjere direktno
rezultiraju smanjenjem skoka humanog kapitala zemlje, što se negativno odražava na
stopu ekonomskog rasta.
• Zdravstvo. Rast broja stanovnika izaziva porast troškova zdravstva jer veći broj ljudi traži
usluge zdravstvene zaštite. Visoke stope fertiliteta imaju direktan i istovremen uticaj na
troškove zdravstvene zaštite (ne odložen, kao
u slučaju obrazovanja) usljed činjenice da djeca samim rođenjem postaju korisnici usluga
zdravstvene zaštite.
11
2. Stanovništvo i ekonomske performanse u Crnoj Gori
Analiza ekonomskog stanja u Crnoj Gori, slično i
u zemljama regiona, ukazuje, između ostalog, na
sljedeće:
1. Nizak nivo nacionalne štednje;
2. Visoki rashodi budžeta, u čemu visoki rashodi
za penziono osiguranje, zdravstvenu zaštitu i
socijalno osiguranje;
3. Niska ekonomska aktivnost stanovništva i visoka stopu nezaposlenosti, koja je više strukturnog karaktera nego posljedica nedostatka
tražnje radne snage;
4. Malo lokalno tržište i značajna zavisnost zavisnost od uvoza.
Ovo su samo neke od varijabla koje determinišu
trenutno ekonomsko stanje, ali i budući ekonomski rast. Iako kretanje svake od ovih varijabla u značajnoj mjeri determinišu ekonomske kategorije,
kao što su nivo dohotka i odnos potrošnje i raspoloživog dohotka, obim proizvodnje i investicije
u proizvodnju međunarodno konkurentnih proizvoda, kretanje ekonomskih varijabla značajno je
određeno trendovima u kretanju stanovništva i
karakteristikama stanovništva koje živi na određenom području.
Stanovništvo i štednja. Iako je nivo štednje određen nivoom dohotka, graničnom sklonošću štednji i
očekivanim kamatnim stopama, odnosno stopama
prinosa na investicije u različite hartije od vrijednosti, značajan faktor nivoa nacionalne štednje je starosna struktura stanovništva. Po pravilu, ekonomski
aktivno stanovništvo (zaposleni) imaju pozitivnu,
dok ekonomski neaktivni stanovnici (penzioneri)
imaju negativnu štednju – troše dohodak akumuliran tokom radnog vijeka. Smanjenje učešća prvih,
a povećanje učešća drugih u ukupnom stanovništu negativno se odražava na nacionalnu štednju,
ukoliko negativan efekat nije nadomješten bržim
rastom dohotka zaposlenih radnika u odnosu na
rast stope ekonomske zavisnosti starijih lica4.
12
Ekonomska aktivnost i stanovništvo. Standard
građana određen je dohotkom per capita, koji
stvara ekonomski aktivno stanovništvo, a troše
svi, i zaposlena i nezaposlena lica i lica sa ličnim
prihodom i izdržavane osobe. Svako smanjenje
učešća zaposlenih u ukupnom stanovništvu utiče
na smanjenje prosječnog dohotka, opet ako nije
kompenzovano bržim rastom zarada zaposlenih.
Ovaj odnos se konstantno pogoršava u Crnoj Gori,
i trenutno je na nivou jedan zaposleni na 3.5 ostalih građana.
Na bazi podataka dobijenih u anketi o radnoj snazi za 2011.godinu5, osnovne karakteristike tržišta
radne snage u Crnoj Gori su: niska ukupna ekonomska aktivnost crnogorskog stanovništva
(48.7% stanovnika starijih od 15 godina aktivno
učestvuje na tržištu radne snage, pri čemu regionalna analiza ukazuje na najnižu ekonomsku aktivnost u sjevernom dijelu (39.3%) a najvišu u centralnom dijelu (54.6%) od čega u Podgorici maksimalnih 58.2%), visoka stopa nezaposlenosti – 19.7%
aktivnog stanovništva je nezaposleno, pri čemu
sjeverni dio karakteriše maksimalna stopa netaposlenosti od 32.7%; u strukturi nezaposlenih lica
dominiraju pojedinci koji su nezaposleni duže od
dvije godine – 66.3%, od 12-23 mjeseci 13.3%, dok
je svega 18.5% nezaposlenih nezaposleno u periodu kraćem od godinu dana; analiza obrazovne
strukture nezaposlenih lica pokazuje dominaciju
nezaposlenih sa srednjim stručnim obrazovanjem
(44.6%), dok visoko obrazovani kadar čini 12.8%
nezaposlenih lica.
Stanovništvo i rashodi penzionog sistema. U
Crnoj Gori, a i u najvećem broju zemalja u regionu, aktuelan je tzv. „pay as you go“ sistem penzionog osiguranja, sistem u kojem se sredstva za
isplatu tekućih penzija dominantno obezbjeđuju
prihodima ostvarenim po osnovu tekućih uplata
doprinosa za penziono osiguranje. Sistem je efikasan i likvidan sve dok su tekući prihodi jednaki ili
veći od tekućih rashoda, tj. dok je dohodak i broj
zaposlenih koji uplaćuju doprinose veći od broja
penzionera i njihovih mjesečnih nadoknada. Iz
godine u godinu taj odnos se narušava pod dejstvom dva ključna faktora: ubrzan rast broja penzionera i znatno sporiji rast zaposlenih lica i zarada.
Posljedica ovakvih trendova je sve izraženiji deficit
u finansijama penzionog sistema, koji je u Crnoj
Gori trenutno na nivou od 70% ukupnih prihoda6.
Svako dodatno pogoršanje odnosa zaposlenih i
penzionera dodatno će uvećati problem održivosti sistema. Pored penzionog sistema, sve izraženiji
problem je finansiranje troškova zdravstvene zaštite, koji gotovo proporcionalno rastu sa rastom
prosječne starosne dobi stanovništva.
3. Stanovništvo Crne Gore na početku XXI vijeka
Rezultati popisa stanovništva koji je 2011. godine sproveden u Crnoj Gori pokazali su da je demografska slika lošija čak i od najpesimističnijih predviđanja. Broj stanovnika u odnosu na rezultate popisa je
smanjen! Ključni doprinos negativnoj stopi rasta stanovništva dao je negativan migracioni saldo, koji je,
prema grubim procjenama u međupopisnom periodu, bio cca 12.000 stanovnika7.
Popis je ukazao i na značajne interne migracije, tj. raseljavanje sjevera i migracije ka centralnom i južnom
regionu Crne Gore. Primarno kao posljedica negativnih internih migracija, broj stanovnika u svim opštinama sjevernog regiona (izuzetak je Rožaje) je smanjen.
Tabela 1: Broj i starost stanovništva u Crnoj Gori, popisi 2003. i 2011.godine
Ukupni broj stanovnika
Prosječna starost stanovnika
2003
2011
%
2003
2011
Crna Gora
620,145
620,029
-0.02%
35.9
37.2
3.62%
Andrijevica
5,785
5,071
-12.34%
38.2
39.9
4.45%
Bar
40,037
42,048
5.02%
36.9
37.9
2.71%
Berane
35,068
33,970
-3.13%
35.1
36.4
3.70%
Bijelo Polje
50,284
46,051
-8.42%
34.3
36.1
5.25%
Budva
15,909
19,218
20.80%
35.7
36.5
2.24%
Cetinje
18,482
16,657
-9.87%
38.1
40.3
5.77%
Danilovgrad
16,523
18,472
11.80%
37.2
38.1
2.42%
Herceg Novi
33,034
30,864
-6.57%
38.2
40.0
4.71%
9,949
8,380
-15.77%
38.2
40.1
4.97%
Kotor
22,947
22,601
-1.51%
38.1
39.5
3.67%
Mojkovac
10,066
8,622
-14.35%
35.7
38.4
7.56%
Nikšić
75,282
72,443
-3.77%
36.2
37.8
4.42%
Plav
13,805
13,108
-5.05%
34.1
36.0
5.57%
Pljevlja
35,806
30,786
-14.02%
39.2
41.8
6.63%
Plužine
4,272
3,246
-24.02%
40.4
43.7
8.17%
169,132
185,937
9.94%
34.7
35.7
2.88%
Rožaje
22,693
22,964
1.19%
29.9
31.7
6.02%
Šavnik
2,947
2,070
-29.76%
40.7
42.5
4.42%
Tivat
13,630
14,031
2.94%
37.2
38.0
2.15%
Ulcinj
20,290
19,921
-1.82%
36.2
37.8
4.42%
4,204
3,569
-15.10%
39.7
41.9
5.54%
Sjeverni region
194,879
177,837
-8.74%
35.6
37.3
4.94%
Centralni region
279,419
293,509
5.04%
35.5
36.6
3.25%
Južni region
145,847
148,683
1.94%
37.2
38.4
3.26%
Kolašin
Podgorica
Žabljak
%
Izvor: Monstat – Popis stanovništva Crne Gore, 2011.
Pored ukupne depopulacije, ključna karakteristika i dalje je starenje stanovništva – prosječna starost stanovništva u međupopisnom periodu porasla je za 1.3 godine. Ipak, starenje stanovništva je najintenzivnije u sjevernom regionu, gdje je prosječna starost čak dostigla i 43.7 godina (opština Plužine).
13
Tabela 2: Starosna struktura stanovništva Crne Gore, popisi 2003. i 2011. godine
2003
2011
0-14
127,461
118,751
-6.83%
15-64
412,982
421,693
2.11%
65+
79,702
79,585
-0.15%
Ukupno
620,145
620,029
-0.02%
%
Izvor: Monstat – Popis stanovništva Crne Gore, 2011.
Promjene starosne strukture stanovništva Crne Gore takođe su zabrinjavajuće – broj stanovnika starosne
dobi od 0-14 godina smanjen je za čak 6.83%.
Ipak, ako je trenutna demografska slika Crne Gore zabrinjavajuća, ukoliko pozitivan eksterni migracioni
saldo ne doprinose promjeni, situacija u budućnosti je dodatno komplikovana i predstavlja izazov za donosioce ekonomskih odluka i kreatore ekonomskih politika.
4. Stanovništvo Crne Gore tokom XXI vijeka
Analiza kretanja stanovništva Crne Gore u XXI vijeku sprovedena je na bazi procjena kretanja stanovništva
i procjena koje je objavila kancelarija Ujedinjenih nacija.
Projekcije kretanja stanovništva (UN) Crne Gore do kraja XXI vijeka ukazuju na dvije ključne tendencije: (1)
smanjenje broja stanovnika za 27% do kraja stoljeća i (2) značajan rast prosječne starosti stanovništva do
nivoa od 45.7 godina.
Tabela 3: Projekcije kretanja stanovništva u Crnoj Gori (United Nations 2011.)
godina
Broj stanovnika
(000)
0-14
1950
399
2011
632
2025
635
2050
2100
Starosna struktura
15-59
60+
80+
Prosječna
starost
21.3
19.1
62.8
18.1
2.5
36.2
605
15.1
54.1
30.8
6.4
45.3
499
16.0
50.7
33.3
10.8
45.7
Izvor: United Nations: World Population Prospects, The 2010 Revision,
Volume I: Comprehensive Tables, New York, 2011.
Projekcije kretanja stanovništva Crne Gore8, dobijene korišćenjem modela kohorti i na bazi pretpostavke
o konstantnoj ukupnoj i specifičnoj stopi fertiliteta u toku projektovanog perioda9 i vjerovatnoći doživljavanja starosne dobi dobijene konstruisanjem tablica mortaliteta, a na bazi prosječnih specifičnih stopa
mortaliteta u periodu 1991-2003. za muški i ženski pol (pretpostavka o migracijama prikazana je u narednoj tabeli), ukazuju na slične demografske tendencije onima koje predviđaju Ujedinjene nacije.
14
Već od 2031. godine stanovništvo Crne Gore ulazi u zonu negativnog rasta, da bi do kraja ovog stoljeća
ukupan broj stanovnika bio smanjen za približno 30%.
Tabela 4. Stanovništvo Crne Gore 1991-2091 (model kohorti)
Crna Gora
Broj
stanovnika
Godina
1991
1996
2001
2006
2011
2016
2021
2026
2031
2036
2041
2046
2051
2056
2061
2066
2071
2076
2081
2086
2091
Prosječni
Godišnji
Rast %
591,369
606,000
616,296
626,845
635,872
641,895
643,844
642,036
637,761
630,904
621,676
610,156
596,693
581,881
566,329
550,622
535,175
520,232
505,821
491,610
477,603
0.49
0.34
0.34
0.29
0.19
0.06
-0.06
-0.13
-0.22
-0.29
-0.37
-0.45
-0.50
-0.54
-0.56
-0.57
-0.56
-0.56
-0.57
-0.58
Prosječan
Godišnji
prirast
Godišnje
Neto
Migracije
Godišnji
Prirodni
priraštaj
2,926
2,059
2,110
1,805
1,205
390
-362
-855
-1,371
-1,846
-2,304
-2,693
-2,962
-3,110
-3,141
-3,089
-2,989
-2,882
-2,842
-2,801
(uključujući
umrle)
(800)
(1,100)
(500)
(200)
(100)
(50)
(50)
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
3,726
3,159
2,610
2,005
1,305
440
-312
-855
-1,371
-1,846
-2,304
-2,693
-2,962
-3,110
-3,141
-3,089
-2,989
-2,882
-2,842
-2,801
Na negativne tendencije kretanja stanovništva Crne Gore u XXI vijeku ukazuje i šema koja demonstrira
proces demografske tranzicije. Na početku XXI vijeka, Crna Gora ulazi u posttranzicionu fazu demografske
tranzicije, koju karakterišu gotovo izjednačene stope nataliteta i mortaliteta, i obje su nešto više od 10
promila. Posttranziciona faza biće okončana u trećoj deceniji XXI vijeka, kada će crnogorsko stanovništvo
ući u fazu daljeg starenja, koje se prepoznaje po konstantno opadajućim stopama rasta stanovništva, niskim stopama fertiliteta i ukupnim starenjem.
Grafik 1.: Demografska tranzicija u Crnoj Gori: 1921-2091
Demografska tranzicija u Crnoj Gori
CBR
CDR
40
30
20
10
0
1921 1931 1940
1950 1960
1970
1980
1991 2001 2011 2021 2031 2041 2051 2061 2071 2081
15
Starosna struktura stanovništva u Crnoj Gori. Dok se starosna struktura u Crnoj Gori u 1991. (2001)
karakteriše kao “zrela”, starosna struktura u 2051. godini svrstava stanovništvo u kategoriju “starog”. Prosječna starost stanovništva kontunirano se uvećava, uz istovremeni porast učešća starijih od 65 godina, a
smanjenje učešća mlađeg stanovništva.
Indeks zavisnosti10. Indeks zavisnosti omogućava analizu starosne strukture stanovništva, sa posebnim
akcentom na relativni odnos “zavisnih-neproduktivnih” grupa i “produktivnih” grupa. Pokazatelj se bazira
na podjeli stanovništva u tri starosne kategorije: djeca (0-14), stanovništvo radnog uzrasta (15-64) i staro
stanovništvo (65+). (D. Rowland, 2003)
Indeks ukupne zavisnosti će se povećati sa 51.7 (1991) na 57.7 (2041) i dalje na 64.0 (2091). Rast indeksa
ukupne zavisnosti je dominantno pod uticajem porasta indeksa zavisnosti starih osoba, koji će porasti sa
14.2 (1991) na 38.1 (2091). Indeks zavisnosti djece će opasti sa nivoa od 38.6 (1991) na 25.9 (2091), zbog
niske stope fertiliteta i smanjenja broja rođenih tokom vremena.
Grafik 2: Indeksi zavisnosti u Crnoj Gori: 1991-2091
Index zavisnosti
70.0
60.0
50.0
40.0
30.0
20.0
10.0
0.0
1991 1996 2001 2006 2011 2016 2021 2026 2031 2036 2041 2046 2051 2056 2061 2066 2071 2076 2081 2086 2091
Indeks ukupnezavi snost i
Indeks zavi snost i dj ece
Indeks zavi snost i odr asl i h
Indeks ukupne zavisnosti u razvijenim zemljama u 2050. je projektovan na nivo od 71 (u 1990. iznosio je
50), dok se u manje razvijenim zemljama očekuje smanjenje na nivo od 54 (u 1990 - 67). Demografski trendovi u Crnoj Gori se mogu porediti sa trendovima koji su prisutni u razvijenim zemljama, usljed činjenice
da se nalaze u istoj fazi demografske tranzicije.
5.Uticaj demografskih trendova na tržište radne snage Crne Gore
U cilju sagledavanja uticaja demografskih trendova na tržište radne snage u Crnoj Gori, simuliran je scenario rasta zaposlenosti i produktivnosti rada u Crnoj Gori za period od 2009-2030.g odine.
Inputi i pretpostavke su:
16
1. Projekcija kretanja crnogorskog stanovništva u periodu do 2031. godine;
2. Rast ekonomskih aktivnosti koje učestvuju u stvaranju BDP-a Crne Gore, i to:
a. Godišnji rast u sektoru prerađivačke industrije – 5%;
b. Godišnji rast usluga hotela i restorana – 5%;
c. Godišnji rast u sektoru građevinarstva – 3%;
d. Godišnji rast u ostalim sektorima – 4%.
3. Rast proizvodnje posledica je kombinacije dva faktora:
e. Rasta produktivnosti;
f. Rasta broja zaposlenih (rast u sektoru turizma i građevinarstva uslovljen je rastom broja zaposlenih
za 0.7, dok produktivnost doprinosi rastu sa 0.3 jedinice; u ostalim sektorima pretpostavka je da je
rast proizvodnje rezultat rasta zaposlenosti za 0.5 i rasta produktivnosti za 0.5 jedinica.
4. Rast stope aktivnosti od 0.33% godišnje.
5. Prirodna stopa nezaposlenosti – 4%.
Rezultat projekcije prikazan je u tabeli 5.
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
Tabela 5. Projekcije kretanja BDP i zaposlenosti u Crnoj Gori: 2009-2030.
Broj
Suficit/
Broj zaposleBDP po
Aktivno
BDP (000) stanovnika
BDP
pc
deficit
radne
nih11
zaposlenom stanovnistvo
15-64 god.
snage12
2,980,697
428,265
213,600
4,705
13,955
264,000
39,840
3,113,103
429,123
218,171
4,905
14,269
262,216
33,556
3,239,398
429,983
222,843
5,094
14,537
263,626
30,238
3,370,874
429,940
227,619
5,291
14,809
264,487
26,288
3,507,745
429,897
232,502
5,496
15,087
265,350
22,234
3,650,236
429,854
237,494
5,708
15,370
266,217
18,074
3,798,580
429,811
242,597
5,929
15,658
267,086
13,806
3,953,019
429,774
247,814
6,158
15,952
267,962
9,429
4,113,807
428,914
253,148
6,405
16,251
268,326
4,445
4,281,209
428,057
258,602
6,662
16,555
268,691
-658
4,455,498
427,200
264,177
6,929
16,866
269,056
-5,884
4,636,962
426,346
269,878
7,206
17,182
269,422
-11,234
4,825,899
426,148
275,708
7,495
17,504
270,203
-16,313
5,022,621
425,909
281,668
7,805
17,832
270,961
-21,546
5,227,451
425,671
287,763
8,128
18,166
271,721
-26,911
5,440,729
425,433
293,996
8,465
18,506
272,483
-32,412
5,662,806
425,194
300,369
8,815
18,853
273,247
-38,052
5,894,049
420,784
306,887
9,180
19,206
271,323
-46,417
6,134,841
420,174
313,552
9,568
19,566
271,841
-52,584
6,385,581
419,565
320,368
9,972
19,932
272,361
-58,902
6,646,685
418,956
327,340
10,394
20,305
272,881
-65,374
6,918,585
414,113
334,470
10,848
20,685
270,635
-74,660
Scenario baziran na navedenim pretpostavkama ukazuje na sljedeće:
1. Ukoliko se ostvari rast u navedenim sektorima u skladu sa očekivanom dinamikom, Crna Gora će do
kraja ove decenije imati veoma nisku stopu nezaposlenosti, suočiće se, čak, sa deficitom radne snage;
2. Uvoz radne snage je izvjestan i prije 2018. godine, ukoliko crnogorsko aktivno stanovništvo ne bude u
prilici da u kvalitativnom smislu zadovolji tražnju na tržištu radne snage;
3. Rast BDP-a po prosječnoj stopi od četiri odsto, koji se oslanja na nove investicije i unapređenje tehnologije, u kombinaciji sa rastom broja zaposlenih od dva odsto godišnje, rezultiraće rastom produktivnosti rada do nivoa od 20,685 €/zaposlenom radniku, odnosno BDP-om per capita od 10,848 €.
17
Zaključak
Analiza demografskih kretanja u Crnoj Gori, iz
kvantitativnog ugla, a na bazi kreiranih demografskih računa, ukazuje na evidentno i kontinuirano starenje stanovništva. Proces starenja
stanovništva počeo je tokom XX vijeka, da bi se
intenzivirao u posljednjim dekadama i nastavio u
XXI vijeku. Projekcije kretanja stanovništva pokazuju da će već u trećoj dekadi ovog vijeka stopa
rasta stanovništva biti jednaka nuli, da bi nakon
toga nastupila faza depopulacije i daljeg starenja
stanovništva.
Demografske promjene, pored dejstva prirodnih
faktora (niske stope nataliteta i mortaliteta) dodatno su uzrokovane i mehaničkim promjenama
– visokim emigracija iz Crne Gore, naročito mladih i obrazovanih ljudi, čiji se motiv dominantno
nalazi u većem broju mogućnosti za povećanje
kvaliteta života koje emigracija omogućava.
18
Ukupna dešavanja imaju prevashodno negativan
uticaj na ekonomski razvoj, naročito usljed:
• Povećanja rashoda izdržavanih lica (prvenstveno stanovnika starijih od 65 godina),
koji se finansiraju ili iz fiskalnih prihoda
direktno, odnosno indirektno prihoda koje
ostvare produktivni članovi društva, ili direktno iz prihoda produktivnih članova domaćinstva. Konačan efekat povećanja odnosa izdržavanih i produktivnih stanovnika
je smanjenje ukupnog životnog standarda,
ukoliko nije kompenzovano porastom produktivnosti proizvođača, minimalno do granice do koje se dohodak po glavi stanovnika ne smanjuje;
• Povećanje rashoda zdravstva, kao posljedica
rastućih troškova zdravstvene zaštite starijeg
stanovništva;
• Smanjenje nacionalne štednje, jer starije
stanovništvo obično ima negativnu štednju
(troši dohodak ostvaren u produktivnom
dobu);
• Smanjenje potencijalne radne snage, usljed
smanjenog priliva mladog stanovništva;
• Smanjenje tražnje usljed smanjenja broja
stanovnika, a samim tim i smanjenje ponude
(proizvodnje)13;
• Smanjenje motiva za tehnološke inovacije,
usljed smanjenja obima domaćeg tržišta.
Pored negativnih efekata, depopulacija i starenje
stanovništva imaju i pozitivne efekte, koji se ogledaju kroz:
• Povećanje investicija u humani kapital per capita jer se raspoloživi kapital raspoređuje na
manji broj ljudi;
• Smanjenje fiskalnih rashoda namijenjenih investicijama u infrastrukturu (npr. škole) zbog
smanjenog broja korisnika.
Navedeni efekti su generalno navedeni i nisu isključivi i definitivni. Na njihovu pojavnu snagu djeluje niz faktora i procesa koji su posljedica snažne
međuzavisnosti koja postoji među svim društvenim i ekonomskim kategorijama. Ipak, može se sa
visokom pouzdanošću zaključiti da demografski
potencijali i promjene shvaćeni u tradicionalnom
smislu neće pozitivno djelovati na ekonomski rast
u Crnoj Gori.
To je razlog da se pažnja treba fokusirati na kvalitativne odlike stanovništva Crne Gore - humani
kapital, investicije u humani kapital, znanje i tehnologije, tj. investicije u porast produktivnosti i efikasnosti angažovanih resursa. Teorijski i empirijski
modeli koji su razvijeni krajem XX vijeka idu u prilog ovoj konstataciji.
Literatura
1. Baćović M.: “Demografske promjene i ekonomski razvoj-analiza investicija u humani capital”,
ISSP, 2006.
2. Baćović M.: “Humani kapital i ekonomski razvoj:
kvantifikacija humanog kapitala i uticaj investicija
u humani kapital na ekonomsku efikasnost”, Preduzetnička ekonomija, Vol.II, Podgorica (2003)
3. Baletić-Wertheimer Alica (1999): “Stanovništvo
i razvoj”, MATE, Zagreb
4. Barro R., Becker G: “Fertility Choice in a Model of
Economic Growth”, Econometrica, Vol 57 (1989)
5. Becker G, Murphy M:”The Divison of Labor, Coordination Costs and Knowledge”, The Quarterly Journal of Economics, Vol 107 (1992)
6. Becker S. Gary, Murphy M. Kevin, Tamura Robert: “Human Capital, Fertility, and Economic
Growth”, The Journal of Political Economy, Vol
98, No 5 (1990)
7. Becker S. Gary: “Investment in Human Capital:
A Theorethical Analysis”, The Journal of Political
Economy, Vol 70, No 5 (1962)
8. Breznik Dušan (1984): ”Demografija”, Naučna
knjiga, Beograd
9. Breznik Dušan (1991): ”Stanovništvo Jugoslavije”, Chronos, Titograd
10.Dornbusch R., Fisher S. (1994): ”Macroeconomics”, New York, McGraw – Hill
11.ISSP (1999): ”Uvođenje SNA u statističkom sistemu Crne Gore”, Podgorica
12.“Measuring What People Know-Human Capital Accounting for the Knowledge Economy”,
OECD (1996)
13.Mernard Claude (1998): ”Transaction Cost Economics, Recent Development”, Edward Elgar
Publishing, Massachusetts, US
14.North Douglas (1999): ”Understanding the Process of Economic Change”, Occasional Paper
106, IEA, London
15.Pjanić Zoran: “Problem stanovništva u ekonomskoj teoriji”, Nolit, Beograd, 1957
16.Pejović Svetozar (2003): “Why is culture important?”, Preduzetnička ekonomija, Volume II,
Podgorica
17.Radović Ljubica: “Smrtnost stanovništva – Crna
Gora 1878-1978”, Ekonomski fakultet, IDEI, Titograd, 1984
18.Rašević MIrjana: “Fertilitet i reproduktivno
zdravlje stanovništva Republike Crne Gore”,
Unicef, 2001
19.Rowland D.: “Demographic Methods and Concepts”, Oxford University Press, USA (2003)
20.Romer D.: »Advanced Macroeconomics«, McGrawHill, USA (2001)
21.Solow Robert (1970): ”A Contribution to the
Theory of Economic Growth”, Penguin
22.Vukotić Veselin (2001): ”Makroekonomski računi i modeli”, CID, Podgorica
ENDNOTES:
1 Rad je prezentiran na skupu: «Stanovništvo i razvoj», IDN, Beograd (2012)
2 Ekonomski fakultet, Univerzitet Crne Gore
3 A.Smith: “Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda”, Global Book, Novi Sad, 1998.
4 Odnos broja stanovnika starijih od 65 godina i
stanovnika starosne dobi od 15-64 godine.
5 Izvor: Monstat
6 Prema izvještaju Fonda PIO CG za 2012. godinu,
ukupni rashodi sistema penzionog osiguranja u
2012.godini u Crnoj Gori iznose 382 miliona €,
prihodi po osnovu doprinosa za penziono osiguranje procijenjeni su na 225 miliona €, dok se
nedostajućih 152 miliona € planira finansirati iz
budžeta CG.
7 Procjene broja stanovnika Crne Gore sredinom
godine od strane Monstata u međupopisnom
periodu vrše se na bazi podataka o prirodnim
promjenama broja stanovnika. Poslednja procjena izvršena je za 2009.godinu, kada je ocijenjen
broj stanovnika od 631.536. U narednom periodu (2010-11) prirodni priraštaj je bio pozitivan.
8 Maja Baćović: Demografske promjene i ekonomski rast – analiza investicija u humani kapital¸
ISSP, Podgorica, 2006.
9 Polazne stope fertiliteta definisane su na bazi
prosječnih stopa fertiliteta u periodu 1991-2003.
10Index zavisnosti djece predstavlja broj djece na
hiljadu stanovnika radnog uzrasta. Index zavisnosti starih označava broj starih stanovnika na
hiljadu stanovnika radnog uzrasta. Index ukupne zavisnosti označava broj zavisnika (suma
broja djece i starih ljudi) na hiljadu stanovnika
radnog uzrasta.
11 Podaci o broju zaposlenih uzeti su iz Ankete o
radnoj snazi (2009).
12Prirodna stopa nezaposlenosti – 4%
13Ovaj efekat se uglavnom odnosi na proizvode
koji imaju lokalni karakter. Međunarodna trgovina i otvorenost ekonomije neutrališu ovaj
problem u slučaju proizvoda i usluga koji se
razmjenjuju na međunarodnom tržištu.
19
Koncept usaglašenosti sa tržištem – krizni
aspekt računovodstva
Prof. dr Slobodan Lakić
Apstrakt: Mark-to-Market (MTM) računovodstvo označava vrednovanje aktive u bilansima stanja kompanija polazeći od posljednjih
tržišnih indikatora cijene po kojoj bi se ove
aktive mogle neposredno prodati. U situaciji finansijske krize kompanija je prisiljena da
kalkuliše prodajnu cijenu svojih aktiva ili pasiva
tokom nepovoljnih ili nestabilnih perioda, a rezultat
je da tržišno zasnovana mjerenja precizno ne odražavaju stvarnu vrijednost osnovnih aktiva. Usljed niske
likvidnosti ili bojazni od investiranja tekuća prodajna
cijena bankarskih aktiva niža je od aktuelne vrijednosti, što može rezultirati smanjenjem kapitala akcionara. U kriznom ambijentu hartije od vrijednosti u
bilansima stanja banaka nisu se mogle efikasno vrednovati zbog toga što su tržišta tih hartija prestala da
funkcionišu. MTM računovodstvo je prepoznato kao
prociklično, nepraktično i destruktivno za kapital.
Ključne riječi: usaglašenost sa tržištem (MTM), računovodstveni standard, bankarstvo, zajmovi, finansijska kriza, kreditni rizik, likvidnost, tržišne cijene, bankarske aktive, bilans stanja, kapital
1. PRISTUP PROBLEMU MTM RAČUNOVODSTVA
Usaglašavanjem sa tržištem prilagođava se vrijednost aktive tekućim tržišnim nivoima. Praksa računovodstva usaglašavanja sa tržištem, kojom su finansijske institucije slijedile proceduru na kraju fiskalne
godine, uvedena je 1993. kako bi se izbjeglo ponavljanje krize štedno-kreditnih asocijacija (S&Ls, SAD).
Ove institucije su koristile istorijsko računovodstvo,
koje se često smatralo krivim za prikrivanje prave vrijednosti opadajućih bankarskih aktiva. MTM računovodstvo se kasnije navodilo kao uzrok kreditne krize
2008. Jedna od ključnih poluga finansijske krize je
upravo koncept mark-to-market, regulacija koja prisiljava banke da smanje vrijednost sopstvenih aktiva
i time destabilizuju svoje bilanse stanja i, u krajnjem,
svoju likvidnost. MTM je opšte prihvaćen računovodstveni princip koji je izradio Finansijski odbor
za računovodstvene standarde (FASB, SAD) kako
bi se usmjerila vrijednost finansijskog instrumenta
(aktive) u bilans stanja kompanije.
20
Finansijski instrumenti predstavljaju aktive koje
izvode svoju vrijednost iz ostalih aktiva. Na primjer, hartije pokrivene hipotekom (mortgage-bac-
ked securities, MBS) su „pakovanja“ hipotekarnih
zajmova prodata kao investicije bankama i drugim
finansijskim institucijama. Vrijednost MBS je izvedena iz hipotekarnih zajmova koji ih podupiru.
Ukoliko zajmovi nemaju vrijednost, MBS, takođe,
nemaju bilo kakvu vrijednost. Cilj MTM pravila je
bila da objektivno vrednuju aktive kojima je bilo
teško usmjeriti vrijednost. Od banaka se zahtijevalo da slijede MTM pravila, na osnovu kojih banke
moraju da vode instrumente u bilansu stanja po
vrijednosti po kojoj bi ih mogle prodati na otvorenom tržištu na dan vrednovanja. Mnogi od ovih
finansijskih instrumenata nisu prodati u kratkom
roku, tako da je kratkoročna vrijednost aktive bila
manja u odnosu na vrijednost na dan dospijeća.
Ipak, mnogi finansijski instrumenti banaka (pogotovo MBS) nisu imali tržište, tj. niko nije bio spreman da kupi „opasne“ hartije od banaka, osim
država planom spašavanja. Kada ne postoji tržište
za hartiju, mora se izvršiti otpis (ponekad na nulu)
polazeći od MTM pravila. Kada se snizi cijena aktive, redukovan je obrtni kapital banke uvodeći
banku u krizu likvidnosti1. Po svemu sudeći, MTM
računovodstvo je pospješilo euforiju tokom tržišnog mjehura, odnosno ubrzalo njegov pad. Banke
su povećavale vrijednost hartija pokrivenih hipotekom u uslovima snažnog rasta vrijednosti stanova. Kako bi održale ravnotežu između aktiva i pasiva, banke su bile pod pritiskom da povećaju iznos
odobrenih zajmova. U slučaju pada cijena aktive,
MTM računovodstvo je podrazumijevalo da banke
osjećaju pritisak da manje pozajmljuju, kako bi bile
sigurne da njihove pasive nisu veće od aktiva.
Počev od 1997, poreski zakon je omogućio berzanskim trgovcima (kao i robnim dilerima i trgovcima)
da izaberu računovodstvo nazvano MTM metod.
Ovaj izbor je smatran atraktivnim iz razloga jednostavnijeg poslovanja i mogućeg izbjegavanja poreza. Vjerovatno je 70 odsto novije realne krize bilo
prouzrokovano MTM računovodstvom na nelikvidnom tržištu. Pretenciozno je bilo vjerovanje da kvantitativne finansije, zasnovane na modelima uključujući „nove matematičke tehnike“ i računovodstvene
tehnike, poput mark-to-market, ustanovljavaju „novi
pravac vrednovanja“ koji omogućava da se finansijskim proizvodima određuju validne cijene („pravična vrijednost“). U kriznom periodu tržišne cijene ne
predstavljaju dobar odraz vrijednosti i njihova primjena može dovesti do ozbiljnih poremećaja.
2.Iskustvo sa implementacijom MTM
koncepta
Tokom prethodne decenije bilo je široko rasprostranjeno mišljenje da najbolju procjenu raspoložive vrijednosti pružaju tržišne cijene, koje bi trebalo uvijek koristiti. Zanemarivana je činjenica da
tržišne cijene ne predstavljaju dobar odraz vrijednosti u periodu krize, odnosno da mogu dovesti do
ozbiljnih poremećaja. Ukoliko bi finansijska tržišta
funkcionisala savršeno na način da se modeli koje
koriste finansijske institucije obično smatraju sigurnim, MTM računovodstvo bi, prema pojedinim
autorima (npr. Allen, Carletti, 2008), bilo najbolje.
Tržišne cijene bi precizno odražavale buduću moć
zarađivanja na aktive. Ukoliko bi, pak, tržišna vrijednost aktiva pala ispod tržišne vrijednosti pasiva, ne
bi postojala mogućnost izvršavanja svih obaveza.
MTM računovodstvo bi ukazalo na pomenute probleme (regulatorima, investitorima ili deponentima), što bi značilo i primjenu adekvatne akcije.
Međutim, kada tržišta ne funkcionišu prikladno,
MTM vodi izrazito pogrešnom računovodstvu i
objavljivanju da je vrijednost aktiva prilično ispod
njihove stvarne ekonomske vrijednosti. Efekat
MTM koncepta može se u pojednostavljenoj formi
prikazati na sljedeći način. Ukoliko investitor posjeduje 10 akcija stoka, kupljenog za 5$ po akciji, i ako
se sada tim stokom trguje po 6$, MTM vrijednost
akcija je 60$, dok bi knjigovodstvena vrijednost,
u zavisnosti od korišćenih računovodstvenih principa, mogla da bude jednaka 50$. Ako stok padne do 3$, MTM vrijednost je 30$, a investitor ima
gubitak od 10$ od izvorne investicije. Da je stok
kupljen na kredit (margin), bio bi iniciran poziv za
doplatu (margin call), a investitori bi morali da sa
iznosom koji je dovoljan ispune obaveze obezbjeđenja (margin requirements) za svoj račun.
Bazelski komitet je definisao kreditni gubitak
dvojako, kao koncept usaglašavanja sa tržištem
(MTM) i koncept neizvršenja obaveza (DM, default
mode). Pomenute koncepte su koristile finansijske
institucije u kalkulacijama kreditnog rizika. U odnosu na DM modele, MTM modeli su se smatrali
sofisticiranijim jer uzimaju u obzir potencijalni gubitak vrijednosti, pored rizika neizvršenja2 obaveza
o dospijeću. Razlike proističu iz opsega razmatranih gubitaka. Kod DM modela dužnik može da se
nađe samo u jednoj od dvije situacije – izvršenja i
neizvršenja, tako da su gubici isključivo oni koji rezultiraju iz kašnjenja dužnika. MTM modeli razmatraju gubitke koji su rezultat promjene vrijednosti
zajmova usljed migracije kvaliteta kredita3. Stvarni
uticaj MTM računovodstva je kreditna kriza.
U MTM derivativnoj poziciji, pri unaprijed determinisanim periodičnim intervalima, svaka kontrastrana razmjenjuje promjenu tržišne vrijednosti svoje
pozicije za novac. Za OTC derivative, u slučaju kašnjenja jedne kontrastrane, sekvenca događaja koja
slijedi je određivana ISDA ugovorom. Korišćenjem
modela za računanje nastupajućeg izlaganja, FAS
157 je zahtijevao da entitet razmotri rizik kašnjenja („neperformansni rizik“) kontrastrane i izvrši
neophodna prilagođavanja svojim kalkulacijama.
Kada su u pitanju berzanski (exchange traded) derivativi, ukoliko jedna od strana kasni sa ispunjenjem obaveza u ovoj periodičnoj razmjeni, pozicija
kontrastrane se momentalno zatvara razmjenom,
dok je klirinška kuća uključena zbog pozicije kontrastrane. MTM virtualno eliminiše kreditni rizik, ali
zahtijeva korišćenje monitoring sistema koji obično mogu da priušte samo velike institucije.
Na derivativnim tržištima ugovorne strane su
polazile od MTM principa vrednovanja uz periodična plaćanja na osnovu obezbjeđenja (margin
payment) ili zahtjeva za dodatnim sredstvima sa
ciljem minimiziranja izlaganja kreditnom riziku,
ili neplaćanju kontrastrane. Uz datu institucionalnu strukturu, bilo koje kašnjenje u ispunjavanju
obaveza od strane finansijskih institucija, poput
LTCM-a, prouzrokovalo bi da sve derivativne kontrastrane okončaju svoje ugovore sa LTCM i likvidiraju aktive koje su imale pod njihovom kontrolom.
Akcije Federalnih rezervi bile su usmjerene ka
sprečavanju opšte likvidacije pozicija LTCM-a spasavanjem fonda prije kašnjenja sa obavezama. U
takvom scenariju direktno bi bila ugrožena solventnost pojedinih velikih banaka i berzanskih firmi.
LTCM je odabrao derivativne ugovore koji su bili
usaglašeni sa tržištem i dnevno poravnavani. Cilj je
bio minimiziranje rizika kontrastrane kako nijedna
kontrastrana ne bi dugovala LTCM-u velike iznose
u bilo kom vremenu. Širenjem spreda u avgustu
1998. LTCM je ostvario MTM gubitke kada su duge
hartije izgubile, a kratke dobile vrijednost. Ovo bi
bio privremen problem koji bi bio riješen u dužem
roku pod uslovom da je LTCM bio u pravu kada je
21
u pitanju konvergencija. Pogrešno određivanje vrijednosti hartija nestalo bi dospijećem. LTCM je ostao
bez novca primjenom MTM i smanjene tržišne vrijednosti svojih pozicija. LTCM je doveo sebe u poziciju
propasti prije uspostavljanja konvergencije. Ovo je očito bio konflikt između hedžing strategija i zahtjeva
za novcem.
3. MTM računovodstvo u aktuelnom kriznom kontekstu
Tekuća kriza predstavlja dokaz da su tržišta nesavršena i da cijene ne odražavaju fundamentalnosti. Pojedine banke su morale da otpišu AAA rangirane super starije (senior) tranše kolateralizovanih dužničkih
obligacija (CDOs) i do 30 odsto. Razlog je pad njihovih tržišnih cijena, a ako je promjena cijena rezultat
pogoršanja fundamentalnosti, očigledno je da bi konačni procentualni gubitak bio veći (precizira se 38
odsto). Prisutno je mišljenje da na cijene ne utiču budući diskontovani novčani tokovi, već drugi faktori.
Primjena računovodstva „pravične vrijednosti“4 na početku tekuće krize dovela je do otpisa (i finansiranja)
kod finansijskih institucija u enormnim iznosima (stotine milijardi). Prekomjerna i neprirodna volatilnost
kao posljedica MTM računovodstva dovodi do toga da kratkoročne fluktuacije na tržištu5 utiču na vrijednost bilansa stanja finansijskih institucija.
Prenosni mehanizam MTM računovodstva
Vrednovanje aktiva u bilansu
Pad cijena stanova smanjuje
Zbog manje vrijednosti
stanja na osnovu posljednjih
vrijednost hipotekarnih
kolaterala (stanova) manja je


tržišnih indikatora prodajne
zajmova pod difoltom
vrijednost hipotek. zajmova i
cijene
hartija povezanih hipotekom
Prodaja i aukcije stanova
depresiraju cijene u
stanogradnji smanjujući
vrijednost svih hartija
povezanih sa hipotekom
Niske tržišne cijene postaju
standard za vrednovanje svih
 sličnih hartija koje drže druge
kompanije u uslovima MTM

Pokušaji firmi da povećaju
U uslovima MTM, kompanija
kapital prodajom aktiva
još više mora da prilagođava
dovode do daljeg pada
 na dolje vrijednost svojih
tržišnih vrijednosti ovih aktiva
aktiva
Krajnji rezultat je pad cijena
akcija ka nuli i bankrot ili
preuzimanje od strane države
22
Presušuje kreditiranje ovih
kompanija, koje gube
 potrebnu likvidnost za
funkcionisanje, a akcionari
započinju paničnu prodaju

Prodaja aktiva kompanija sa
finansijskim problemima radi
 povećanja kapitala u skladu sa
regulatornim zahtjevima
Kreditne agencije obaraju
rejtinge kompanija što čini
 težim ispunjavanje zahtjeva za
kapitalom, uz posljedični pad
cijena akcija kompanije

Pada vrijednost hartija
povezanih sa hipotekom ka
 nuli u uslovima MTM, a bilansi
stanja počinju da pokazuju
nesolventnost
MTM je prema D. Grossu (2008) trebalo da bude krucijalno za funkcionisanje transparentnih tržišta. Pravilo koncepta usaglašavanja sa tržištem izgleda da je doživjelo imploziju u finansijskom sistemu SAD zahtijevanjem od finansijskih institucija da vrednuju subprimarne hipotekarne zajmove po tekućim tržišnim
vrijednostima. Prema C. Robertsu (2008), rješenje se sastojalo u suspendovanju pravila, odnosno dozvoljavanju finansijskim institucijama da drže problematične instrumente po knjigovodstvenoj vrijednosti ili
85-90 odsto od knjigovodstvene vrijednosti, sve dok tržišta omoguće razvrstavanje vrijednosti. Takođe,
omogućavanjem finansijskim institucijama da otpišu subprimarne hipotekarne zajmove i druge problematične instrumente tokom vremena. Napomenimo da se MTM računovodstvo može primijeniti samo na
dio aktive bilansa stanja (utržive hartije).
Pojedini analitičari (npr. T. Adrian i H. Shin, 2008)
ocijenili su da MTM računovodstvo ima direktnu,
možda centralnu ulogu u kreditnom mjehuru. Pravilo iz 1993. u SAD prisililo je banke da drže veći
stok hartija po tržišnoj vrijednosti. Uticaj šireg uvođenja MTM računovodstva eskalacijom globalne
kreditne krize postao je jasniji. Prisutna su tumačenja čija se suština svodi na to da bazični problem
nije bio vrednovanje aktive već uvođenje Ponci
šeme na hipotekarnom tržištu od strane Vol strita.
S druge strane, MTM se posmatra kao visoko prociklično i pruža kontraproduktivne podsticaje pohlepnim bankarima sklonim pogrešnim odlukama (M.
Hutchinson, 2008). Procikličnost MTM računovodstva ne predstavlja dobru stranu regulacije banaka.
Realan razlog finansijske krize možda nisu hipotekarni zajmovi ili stanogradnja (koji jesu katalizatori
krize) već MTM računovodstveno pravilo.
Prema izvještaju Institute of International Finance prisutne su poteškoće i problemi povezani
sa upotrebom MTM na problematičnim tržištima.
MTM može da kreira silaznu spiralu cijena aktive
i neprirodno transformiše problem likvidnosti u
problem solventnosti. Problem se, navodno, može
riješiti omogućavanjem da banke vrednuju instrumente korišćenjem vlastitih modela ili knjigovodstvene vrijednosti kada su tržišta problematična.
Alternativno, dati bankama mogućnost da usmjeravaju aktive iz trgovačkih knjiga u bankarske knjige gdje se aktive drže do dospijeća, a MTM rijetko
primjenjuje. Ipak, u postojećim tržišnim uslovima
pomenuto može da dovede do potencijalnog
problema moralnog hazarda. Dakle, korišćenjem
MTM računovodstva kriza i nesolventnost banaka
posljedica su direktnog uticaja volatilnosti cijena
akcija na vrijednost bankarskih aktiva.
Banke su koristile MTM računovodstvo za akcije i
kompleksne hipotekarne obveznice čija vrijednost
fluktuira tokom dnevnog trgovanja. Nova obavezujuća i konzistentna pravila izvještavanja (standardi korporativnog računovodstva), navodno,
pomogla bi da se izbjegne još jedna finansijska
kriza. Od banaka i drugih kreditora zahtijevalo bi
se da knjiže svoje zajmove po tekućoj tržišnoj vrijednosti. Iz ugla banaka, promjena bi ih prisilila da
ostvare velike gubitke na zajmove tokom perioda
ekonomskih poteškoća. Budući da bi se zajmovi
vjerovatno otplaćivali tokom vremena, čak i ako bi
se trgovalo po nižim tržišnim cijenama, investitori
bi navodno bili zavarani. Prema American Bankers Association (2010), računovodstvene promjene ukazale bi na značajne probleme, ne samo
bankama, već uopšte ekonomiji6.
4.Umjesto zaključka: (Ne)efikasnost
MTM računovodstva
Ranija istraživanja su eksplicitno ukazala na ograničenja MTM računovodstva. Plentin, Sapra i Šin
(2004) pokazali su da, dok režim istorijske cijene
može prouzrokovati izvjesnu neefikasnost, MTM
određivanje vrijednosti može povećati cjenovnu
nestabilnost i suboptimalno realno donošenje odluka usljed efekata povratne sprege. Fokusirajući
se na efekte računovodstva tržišne vrijednosti na
dospijeće zajma, O’Hara (1993) je utvrdio da ovaj
računovodstveni sistem povećava kamatne stope
za zajmove sa dužim dospijećem, čime se umanjuje usmjeravanje ka kratkoročnim zajmovima.
Barkart i Štraus (2006) su sugerisali da računovodstvo tržišne vrijednosti reducira asimetrične
informacije, čime se povećava likvidnost i utiče na
pojačavanje problema preusmjeravanja rizika.
Friskas i Comokos (2004) su pokazali da ovaj sistem računovodstva pogoršava ulogu banaka i institucija u peglanju intertemporalnih šokova. Alen
i Karleti (2006) su se prvo fokusirali na strukturu likvidnosnih šokova koji pogađaju bankarski sektor
kao glavni mehanizam koji generiše paniku, a potom na uticaj različitih računovodstvenih metoda.
Pokazali su da MTM računovodstvo može da dovede do panike u situacijama kada računovodstvo
istorijske cijene ne bi prouzrokovalo paniku. Kada
likvidnost ima važnu ulogu u periodima finansijske krize, cijene aktiva na nekim tržištima mogu da
odražavaju iznos likvidnosti raspoloživ na tržištu,
umjesto buduće profitabilnosti aktive. Očigledno
je da MTM računovodstvo nije poželjan pristup za
procjenjivanje solventnosti finansijske institucije u
takvim okolnostima.
Odranije je bilo poznato da se MTM računovodstvo može sprovesti samo u jednom dijelu strane
aktive bilansa stanja (utržive hartije). MTM računovodstvo bi otežalo sprovođenje fundamentalnih
bankarskih funkcija u ekonomiji. Konačno, shvatalo se da koncept ne bi bio procikličan, odnosno
regulatori bi se suočili sa poteškoćama kod upravljanja budućim bankarskim krizama. Logično pi-
23
tanje je kako izvršiti usklađivanje sa tržištem kada
je ono efektivno obustavljeno. Pojedini operativci
su predlog FASB za MTM računovodstvo posmatrali izrazito problematičnim, ne samo za banke,
već i uopšte ekonomiju. Predlog u skladu sa tim
tumačenjem potkopao bi raspoloživost kreditom,
pogotovo stvaranjem poteškoća za odobravanje
mnogih dugoročnih zajmova.
Ključan segment koji su kreatori politike računovodstva godinama naglašavali su evolucija globalnih
računovodstvenih standarda, usmjeravanje ka poboljašnju njihovih kvaliteta i globalna konvergencija. Više od 120 jurisdikcija je usvojilo Međunarodne
standarde finansijskog izvještavanja (IFRS), iako pod
različitim mehanizmima u mnogim slučajevima. Razlike u pristupu među jurisdikcijama su prisutne.
Opšteprihvaćeni računovodstveni principi (GAAP)
ostali su kao standard u SAD. Izvještaj MMF-a (2012)
sugeriše da će konvergencija i unapređivanje američkih i međunarodnih računovodstvenih standarda podsticati uporedivost podataka i unaprijediti
transparentnost tržišta i institucija. Konvergenciju
su prihvatili na nivou principa Odbor za međunarodne računovodstvene standarde (IASB) i FASB,
uz kašnjenje u postupku usvajanja IASB u SAD7.
Finansijska kriza je pospješila potrebu boljeg računovodstva u posmatranoj oblasti. Finansijske institucije bi u skladu sa novim pravilima morale da
prikazuju dva tipa vrednovanja za zajmove: vrijednost koju određuju kupci i prodavci na tržištu, tzv.
pravičnu vrijednost zasnovanu na sopstvenoj procjeni banke. Aktive koje banke planiraju da prodaju
ili trguju njima, poput kompleksnih hipotekarnih
obveznica ili drugih hartija, i dalje će se knjižiti po
tekućoj tržišnoj vrijednosti. Bilo koje povećanje ili
smanjenje vrijednosti direktno bi uticalo na profit.
Da bi se ublažili efekti velikih promjena tržišne vrijednosti zajmova, bankama bi bilo dozvoljeno da
podijele gubitak na neke aktive u dvije kategorije:
jedan koji bi uticao na bankarske profite i drugi koji
bi uticao na knjigovodstvenu vrijednost banke.
24
Ukoliko MTM računovodstveni sistem zaista funkcioniše dobro i odražava stvarnu situaciju većinu vremena, sigurno je da u kriznim okolnostima (nedostatak likvidnosti) MTM vrijednosti ne reflektuje buduću moć zarađivanja. Ne mogu se koristiti za procjenu solventnosti finansijskih institucija. Nedavna
krizna dešavanja predstavljaju potporu za ovakav
stav, kao i za činjenicu da su tržišne cijene u periodu poremećaja vođene podsticajima likvidnosne
podrške, a ne fundamentalnim vrijednostima. MTM
računovodstvo ima značajne nedostatke dovodeći
do velikih promjena u bilansima stanja finansijskih
institucija koje nisu opravdane fundamentalnostima. Očigledno je da MTM računovodstvo i računovodstvo istorijske cijene, kao alternativa, funkcionišu u nekim okolnostima, ali ne i u drugim.
Literatura
1. Allen, Franklin, and Elena Carletti. 2006. „Markto-Market Accounting and Liquidity Pricing“.
IAFE Conference on Modern Financial Institutions,
Financial Markets and Systemic Risk (July, 20).
2. Allen, Franklin, and Elena Carletti. 2008. „Should
Financial Institutions Mark-to-Market“. Financial
Stability Review No. 12. Paris: Banque de France.
3. Burkhardt, K., and R. Strausz. 2006. „The Effect of
Fair vs. Book Value Accounting on Banks”. Working Paper. Berlin: Free University of Berlin.
4. Coats, Warren. 2008. „Mark to Market Accounting - What Are the Issues“. Washington, DC:
Cato (October, 29).
5. Freixas, X., and D. Tsomocos. 2004. „Book vs. fair
Value Accounting in Banking and International
Smoothing“. Working Paper. Pompeu, Oxford:
Pompeu Fabra University and Oxford University.
6. Gallati, Reto. 2003. Risk Management and Capital Adequacy. New York: McGraw-Hill.
7. Financial Accounting Standards Board. 2006.
„Statement of Financial Accounting Standards
No 157“. Fair Value Measurements (September).
8. International Monetary Fund. 2012. Global Financial Stability Report. Washngton, D.C.: IMF
(October).
9. Isaac, William M. 2009. „Mark to Market Accounting“. Testimony before the Subcommittee
on Capital Markets, Insurance, and Government
Sponsored Enterprisis (March 12). Washington,
DC: U.S. House of Representatives Committee
on Financial Services.
10.O’Hara, M. 1993. „Real Bills Revisited: Market Value Accounting and Loan Maturity“. Journal of
Financiaal Intermediation 3 (51-76).
11.Plantin, G., H. Sapra, and H. Shin. 2004.„Markingto-Market: Panacea or Pandora’s Box?“. Working
Paper. London: London School of Economics.
12.U.S. Securities and Exchange Commission.
2012. The Work Plan for the Consideration of Incorporating International Finanacial Reporting
Standards into the Financial Reporting System for
U.S. Issuers. Office of the Chief Accountant, Staff
of the U.S. SEC. Final Staff Report (July).
ENDNOTES:
1 Banke Wachovia, Washington Mutual i
Lehman Brothers su se našle u toj poziciji i
propale. MTM računovodstvo je uništilo 500
milijardi dolara bankarskog kapitala budući su
trgovci smanjili vrijednost svih aktiva tokom
krize (ukupno 27%).
2 Rizik neizvršenja mjeri se vjerovatnoćom da se
neizvršenje dogodi u datom vremenskom periodu predviđanja (PD, probability of default). PD se
može mjeriti korišćenjem statističkih pokazatelja
na bazi istorijskih pokazatelja. Ipak, neizvršenje
obaveza predstavlja samo jedan od mogućih ishoda. Naime, pored prelaska u stanje neizvršenja
obaveza, kompanija može preći u niži ili viši kreditni kvalitet internim ili eksternim rangiranjem.
3 Na primjer, ključna komponenta kod
CreditMetricsa (MTM metodologija) je tranziciona matrica povezana sa rejting sistemom,
kojim se obezbjeđuje „probabilistički mehanizam koji oblikuje kvalitet migracije zajmova“.
Ovo determiniše gubitke zbog kašnjenja dužnika, i promjene u tržišnoj vrijednosti zajmova u portfoliju usljed kvaliteta migracije preko
Monte Carlo procesa simulacije, kako bi se na
kraju dobila distribucija gubitka za zajmove.
Napomenimo da je CreditRisk+ model difolta.
4 Dakle, računovodstvo pravične vrijednosti zahtijeva da aktive promijene vrijednost (revalue)
kada je pravična vrijednost materijalno drugačija od tekuće knjigovodstvene vrijednosti.
Povećanje vrijednosti aktive pridodaje se revalvacionim rezervama.
5 Pomenute kratkoročne fluktuacije ne odražavaju fundamentalne vrijednosti i dugoročne
vrijednosti aktiva i pasiva.
6 Ukoliko bi došlo do implementacije, predlog bi
znatno oslabio raspoloživost kreditima otežavajući
odobravanje mnogih dugoročnih zajmova, čija bi
vrijednost vjerovatno bila smanjena na dan kad je
zajam odobren. S druge strane, prisutan je stav da
bi promjene ojačale povjerenje investitora zahtijevanjem da banke brže prepoznaju svoje gubitke.
7 U izvještaju U.S. Securities and Exchange
Commission (2012, jul) nije ponuđena preporuka
da bi IFRS trebalo da bude inkorporiran u sistem
finansijskog izvještavanja za emitente u SAD.
Small Business
Leadership in Ethics,
Values, Community
Jayne Fuglister
Do investors, including banks and employees,
want to put their money and hard work into a
company they think does not behave ethically? Do
customers want to patronize companies they think
are unethical? Where would you rather shop—the
store that has socially responsible values or the
store that gives every appearance of not having
social values? How can business best present its
commitment to the community while at the same
maximizing the profits of the business? How can
university students help?
I. The Economic Entity.
Let us first take a look at the concept known as the
Economic Entity Assumption and relate it to ethics. The economic entity assumption requires that
the activities of the entity be kept separate and
distinct from the activities of the owner or other
entities. This is true regardless of whether the entity is a company, church, government or not-forprofit organization. What would happen if the entity failed to separate the activities?
Say for example, that a business owner fails to keep
personal expenses separate from the entity, but instead includes them as deductions from business
revenue. What are the consequences of these actions? Most business people know the primary consequence because they may have been tempted at
one time or another to do it or have heard of somebody doing it. Namely, taxable income of the entity
is understated, the owner pockets the the tax savings, and the government and the people of Montenegro are cheated. Another common example of
violating the economic entity concept is guaranteeing loans to owners or managers. Can you think
of other violations of the entity concept that may
be more prevalent in Montenegro than in other
countries, remembering that every country has its
own cultural propensities with regard to ethics violations related to the economic entity concept?
Although cheating the government out of its fair
share of tax revenue is not in the best interests of
the nation financially, there is a more sinister consequence of tax evasion and it affects social values.
25
Namely, if business does not lead in the responsibility to pay its fair share of taxes then tax evasion
will become an escalating problem at the individual, family, community and national level. Paying
your fair and legal share of taxes is one of the ways
to participate in the community. (Think Greece.)
II. HOW TO RECOGNIZE AN ETHICAL DILEMMA.
A. Code of Ethics and Values. In my field of accounting and auditing the professional organization has a Code of Ethics. Businesses and organizations should also have a written code of ethics.
The existence of an ethics code is an ingredient
of good corporate governance. No matter how
small the business, a code of ethics should guide
behaviour. It can cover everything from charging
the right price and paying the correct taxes, to
internal control over cash. So one source in recognizing an ethical dilemma is the code of ethics.
However, the main source is your own value system. Religion and a value system are independent.
Religion is your belief system. Businesses don’t
normally have a religion, but they do or should
have ethics and values and so should you. Ethics is
more legal-based than values. Values guide businesses and individuals in how to treat customers
equally and with courtesy or serve the community, for example by avoiding pollution, being a fair
employer, working hard.
26
B. Who are the Players in Ethical Dilemmas? The second step in recognizing an ethical dilemma is to ask
yourself: Who are the players in this decision? What
are the responsibilities and obligations of the individuals who may be harmed or who may benefit in
the situation? Let me use the tax example again. I
know from my experience in the United States that
otherwise good and decent people who would never cheat another individual, may be more comfortable with cheating on their personal taxes. The usual
way of doing this is to get paid “under the table” and
not report the income. So how does their ethics and
value system enable them to be a tax cheat? The answer is that they rationalize: the government is not
another person who I know and it is not even a person at all, so they won’t miss the money; the government just wastes the money anyway; the politicians
don’t know what they’re doing; I don’t support the
projects that the government is investing in; etc. Do
these arguments sound familiar? Now ask who ben-
efits? Let there be no mistake. If one is not paying
his or her fair and legal share of taxes, then that one
benefits. And who is harmed? Everybody else!
Another example, in an accounting context, is
earnings management. If managers are paid a
bonus based on profit, then there is an incentive
to manipulate profit in their favor. The accountant would be naïve to presume otherwise. The
next question is “Given this type of business, how
would the manager be able to manipulate profit?”
If the profit is overstated to maximize management bonuses, who wins (manager)? Who loses
(shareholder or absentee owner)?
C. What alternatives are available to create a more
ethical environment? In accounting this is where
corporate governance, including internal auditing
and external auditor selection are of significance.
If the Board of Directors is weak, for example, and
management is dominating the decisions then
there is more opportunity for abuse. If management, instead of the audit committee appoints the
external auditor, then there is a danger of a clientoriented auditor who will ‘overlook’ irregularities
(management wins, shareholder loses). If there are
interlinking members of the Board on compensation committees of other companies, this presents
a quid pro quo opportunity to maximize Board
compensation (board director wins, shareholder/
owner loses). So, look at the alternatives, which
may include a more direct and stronger Board of
Directors, changing auditors, changing management compensation scheme.
III. How to be Socially Responsible.
The prerequisite of a socially responsible organization is that it must be ethical. Ethics are the minimum. But there is more individuals and businesses can do. Montenegrins already have the value
system in place. For example, Montenegrins are
among the most generous people in the world.
They are peace loving. They are kind. But this generosity and kindness may not necessarily be inclusive. The idea behind social responsibility is that
the individual, the student group, the business,
the community and the society include everyone
as beneficiaries of their kindness and courtesy to
the extent possible. Inclusion demands strong
leadership skills.
Interest in social responsibility should begin early
in a child’s life—but it’s never too late. My own children started volunteer work when they were as
young as eight years old. For my girls this involved
helping handicapped students in the playground,
or in gym or choir at school. My son collected aluminum cans for recycling and the money was sent to
Special Olympics. They continued the voluntarism
thoughout high school and university. Today their
own children volunteer. So parents and business
leaders need to start young people on the right
path to social responsibility and voluntarism early.
In the beginning, formal recognition can be awarded to young volunteers until they become mature
enough to experience that the true reward is service itself. (Note: Drinking café with your friends,
although lots of fun, is not volunteer work!)
IV. Some examples from US companies.
A. Human Resources. Hire good people. As a business you should be involved with your potential
labor pool at the high schools and universities.
Inform the students that leadership in volunteer
activities is one of the items the employer looks at
when making the hiring decision. US companies
interact with and support student organizations
that volunteer. If the leadership just isn’t there, the
businesses provide it. The businesses set the example until the students themselves develop the
leadership skills to carry on.
Hire based on qualifactions not “who you know.”
Is nepotism wrong? Is preferential treatment
wrong? Nepotism refers to kinship; i.e., hiring
your relatives. Preferential treatment implies a
broader category, such as hiring friends or individuals of the same group, no matter how
the ‘group’ is defined. Whenever the individual
hired is not the best qualified for the job, then it
is wrong. Ask yourself once again: Who are the
players? Who benefits (hiring person and person
hired)? Who is harmed (best qualified person and
owner)? However, ‘best qualified’ is a vague term.
Sometimes an individual appears to be the best
qualified on paper, but in the interview process or
through references it becomes clear that the individual ‘does not work well with others.’ (One way
to demonstrate that you do work well with others
is to have experience in volunteer work, especially
in a group.) When an individual, by all objective
characteristics, is the best qualified, but not hired
for various non-relevant reasons such as gender,
sexual preferences, race or religion, handicap or
disability, then that is clearly wrong. Those who
get jobs because they “know somebody” will be
more insecure in their ability and will not be able
to work optimally. If they got the job because they
knew somebody, then they will probably keep the
job because they know somebody, and there will
be a tendency tostagnate. Those who hire based
on nepotism or preferential treatment will be cut
off from new ideas. So the first thing a modern
and successful company or government, other
than a small family business, should be aware of
is that nepotism and preferential treatment in the
hiring process cause inefficiencies andstagnation.
The second thing is that if your organization is
known as ‘an equal opportunity employer’ then
that is good for the organization, good for the
community. Try to present your business as ‘one
of the best places to work.’
Hire the Handicapped. One of the groups overlooked in Montenegro society is, I think, disabled
people. Sometimes disabled people are able to
work in a regular setting, but it can be difficult
to identify them. Jobs that mentally challenged
people do in the US include loading groceries into bags, collecting grocery carts, cleaning,
greeting customers and giving them a shopping
cart (this is a Walmart custom), retrieving inventory from the store room, and working in small
groups doing tasks that they are able to do with
some supervisory assistance. In addition, there
are many people who are physically handicapped.
More businesses should have wheelchair and/or
elevator access so this group of individuals with
so much to offer is not underutilized. When a customer sees a wheelchair ramp, he or she will immediately think that this business is new and on
the cutting edge.
Business and government should work together
to bring these folks out into the work place and
the community. (It is my understanding that initiatives have already been taken to bring them into
the classroom. Bravo!)
Even if some Montenegrin customers initially balk
at employment of the mentally and/or physically
handicapped, a strong business leader will take
27
some steps in this direction. It’s like a fashion statement! Here we are! We believe in equality, freedom, and individual rights for all! Shop here (Don’t
forget that you still need a good inventory)!
B. Associate your Business Name with a Good
Cause: If your company is trying to develop name
or brand recognition, get logo jackets for your employees and ask them to volunteer an hour per
week to a worthy cause such as Special Olympics,
a shelter for battered women, reading and math
tutors for school children, scouts, Habitat for Humanity, or supervising sporting events in the
neighborhood. This is a good way to advertise. It is
progressive! Employee led volunteer work shows
that the organization works as a team to make
things better. The implication is that they work
better as a team in the business too—for better
service, a better product and a better life.
C. Contributions. Some companies say right on
their product label that a certain percent of profits goes to charity. Paul Newman’s company, Newman’s Own, donates 100% of profits to charitable
organizations. This is truly remarkable, but as we
all know, Mr. Newman does not need the money
for himself! However, there are other ways of contributing that are less extreme.
28
For example, one company that makes significant contributions to society is Ben and Jerry’s
Ice Cream, often referred to as “the socially conscious ice cream.” B&J advertise the “triple bottom
line,” which they say means profits, people and
planet. The company showed its commitment to
people by offering voter registration along with
its ice cream and by buying their brownies from
a bakery that hires ex-convicts. They committed
to employees by paying them good wages and
benefits. They committed to charity by donating 7.5 percent of profits to charity. They commit
to the planet by buying their Brazil nuts from a
cooperative of indigenous Amazon farmers and
their dairy products from farmers who do not use
growth hormones. They are actively involved in
organizations that promote peace and equality.
They even gave away free ice-cream to the “occupy Wall Street” protestors. In addition Ben and
Jerry’s has a social mission which is: “To operate
the company in a way that actively recognizes the
central role that business plays in society by initiat-
ing innovative ways to improve the quality of life
locally, nationally and internationally.” Although
everybody loves ice cream, there is a lot of sales
competition and B&J have managed to segment
the market with their socially conscious strategy.
They have loyal customers who are willing to try
new things—including ice cream flavors! Note
that this strategy may not work as well if they sold
cigarettes or beer.
D. Collect Stuff. A student group or a retailer might
consider having one of the following items in a
store to provide everybody with a convenient opportunity to be charitable when the urge strikes
(which is often when a neighbour is watching):
1. donation boxes (with student group or retailer name or logo) for one cent coins that may
otherwise be disguarded in making change (in
the US these collections usually go to Special
Olympics or Children’s Hospitals);
2. donation boxes for food for the poor for special
occasions such as Christmas. These boxes can
be placed inside the grocery store and delivered to the poor by a volunteer student group.
The idea is to make the donations convenient
for the public. They can buy something right
there in the store and then place it in the donation box. The store can even make suggestions
if it knows of items that are in particular need,
such as baby food;
3. clothing donation boxes that are centrally located (outside the store, perhaps in the parking
area). In the US we have “Coats for Kids” when
the cold weather starts. Walmart is one of the
sponsors, but smaller businesses and college
students participate as well;
4. School supply boxes for elementary students at
the beginning of the school year. Most banks
in my home town of Wausau, Wisconsin have
these in the lobby;
5. used children’s books boxes. Collecting and deliverying these to the needy is a great student
activity.
Some or one of these initiatives may suit your student organization or business. The goal is to improve your self-image while at the same improving the community. Do you think you have the
leadership skills to carry this off?
Post Script: Recycle!
Odliv mozgova (brain drain) – uzrok i(li)
posljedica krize populacije
Doc. dr Boban Melović, Ekonomski fakultet Podgorica, Univerzitet Crne Gore
Doc. dr Jelena Stanković, Ekonomski fakultet Niš, Univerzitet u Nišu
Apstrakt: Kovanica odliv mozgova predstavlja fenomen koji, već duži vremenski period, čini okosnicu
mogih ekonomskih i socioloških debata, kroz prizmu
analize uzroka i posljedica na zemlju emigracije (napuštanja), ali i zemlju destinacije (prihvatanja, odredišta). Iako je većina rasprava o ovom fenomenu u
prošlosti u prvi plan isticala negativnosti migracija
visokoobrazovanih (visokokvalifikovanih) stručnjaka, u novije vrijeme nerijetko se ističu i potencijalni
pozitivni efekti, kao što su evetualni povratak dodatno stečenog znanja i vještina u inostranstvu, kao i
razvoj poslovnih i trgovinskih veza, koje mogu imati
višestruko pozitivno dejstvo na zemlju porijekla i čitavo društvo (populaciju).
Prisustvo odliva mozgova najčešće se percipira kao
gubitak za zemlju porijekla, a dobitak za zemlju
destinacije, iako treba biti svjestan činjenice da je u
stvarnosti ova situacija znatno kompleksnija. Pojedini stavovi ističu da se može smatrati da odliv mozgova zemlji porijekla može donijeti i određene koristi,
prvenstveno smanjenje stope nezaposlenosti i snižavanje stope siromaštva, ali da su ove koristi znatno
manje od visine troškova obrazovanja onih koji su
emigrirali iz zemlje. Iako se, u najvećem broju analiza, polazi od koristi koju zemlje destinacije dobijaju
prilivom mozgova, tj. dolaskom visokokvalifikovanih
ljudi, ukoliko postoji situacija da se njihova profesionalna znanja, vještine i sposobnosti ne koriste na
adekvatan način, onda se odliv mozgova negativno
može odraziti i na zemlju destinacije, što se reflektuje
kroz višestruke društvene probleme date zemlje.
Ključne riječi: odliv mozgova, priliv mozgova, migracije, zemlje porijekla i destinacije, visoko obrazovanje i ljudski kapital...
1. Odliv mozgova – fenomen (ne)razvijenih društava
Izraz odliv mozgova1 (eng. brain drain) u najopštijem
smislu predstavlja gubitak i štetu jedne zemlje koja
nastaje odlaskom naučnika, istraživača, inženjera,
kulturnih radnika i drugih visokoobrazovanih (visokokvalifikovanih) građana. Ovaj izraz moramo razlikovati od klasične migracije, iako predstavlja svojevrsnu vrstu migriranja, s obzirom da se počeo intenzivnije koristiti sa pojačanom „migracijom za boljim
životom“ naučnika, ljekara i tehnologa iz
zemalja u razvoju u razvijene zemlje svijeta, prvenstveno SAD. „Migracija za boljim
životom“ postojala je gotovo oduvijek, ali
su sve do Drugog svjetskog rata emigranti dominantno bili najsiromašniji i najmanje
obrazovani slojevi društva jedne zemlje,
što se danas značajno mijenja.2 Tako se, na
primjer, sve do 60-ih godina prošlog vijeka
izraz odliv mozgova koristio za deskripciju
preseljenja naučnika, stručnjaka i uspješnih
studenata3 iz zemalja u razvoju u razvijene
zemlje, kako bi neadekvatne uslove rada,
oličene kroz siromaštvo zemlje porijekla,
zamijenili boljim životnim uslovima i većim
ekonomskim blagostanjem. Na taj način, zemlja
porijekla koju napuštaju ovakvi kadrovi, ima umanjene mogućnosti za uspješan dalji razvoj i revitalizaciju svoje privrede i ekonomije, jer u društvu postaje evidentno prisutna „oskudica stručnjaka“. Iako
se ovaj izraz najčešće vezuje za visokoobrazovane
(visokokvalifikovane) kadrove, koji su slabo plaćeni
ili gdje ne postoji mogućnost dobijanja adekvatnog
posla, istraživanja pokazuju da to ne mora biti uvijek ključni faktor za odliv mozgova.
Novija istraživanja pokazuju da u deset zemalja
koje bilježe najveći odliv mozgova danas spadaju:4
Etiopija, Nigerija, Kenija, Južna Afrika, Iran, Kina,
Meksiko, Jamajka, Malezija i Engleska. Očigledno
je da se problem odliva mozgova danas ne vezuje
samo za manje razvijene zemlje, već i za one koje
važe kao ekonomski prosperitetne. Tako, na primjer, iako Velika Britanija važi za zemlju uređenog
sistema, i ovoj zemlji sve više prijeti odliv mozgova i deficit kvalifikovane radne snage, jer istraživanja pokazuju da sve veći broj radno sposobnih
osoba srednje klase emigrira iz Britanije u potrazi za poslom i boljim životom. Prema podacima
britanskog Ministarstva unutrašnjih poslova, oko
4,7 miliona osoba rođenih u Britaniji danas živi u
inostranstvu, a kao glavni razlozi njihovog odlaska
navode se nezaposlenost i moguća promjena vrijednosti britanske funte.5 Australija je i dalje najpopularnija destinacija za radno sposobne britanske
emigrante, dok je broj onih koji odlaze u Španiju
u padu, što se, prije svega, povezuje sa aktuelnom
ekonomskom situacijom u toj zemlji.
29
30
Uvažavajući činjenicu da najveći broj ljudi dominantno emigrira zbog ekonomskih motiva,
prisutna je pojava da značajan broj ovih ljudi, odlazeći u razvijene zemlje, radi različite ili poslove
ispod svojih kvalifikacija, a sve u cilju većeg ekonomskog blagostanja.6 Zbog toga se fenomen
„odliva mozgova“ najbolje može objasniti ako
se analizira iz svih uglova – (1) ugla osobe koja
emigrira, (2) ugla kompanije (poslodavca), (3)
ugla zemlje porijekla i (4) ugla zemlje destinacije
(odredišta). Dok za osobe koje odlučuju o migriranju možemo relativno lako izdvojiti ključne razloge emigriranja (oni se ogledaju u napuštanju
zemlje radi pronalaska boljih uslova rada i većih
mogućnosti zaposlenja)7, dotle prilično teško
možemo utvrditi sve situacije odliva mozgova
sa aspekta poslodavca. Ovo iz razloga što brojne kompanije (posebno multinacionalne) kao
redovnu pojavu imaju „protok znanja“, s obzirom
da njihovi zaposleni nerijetko provode određeni
period vremena u inostranstvu (od nekoliko mjeseci do čak nekoliko godina8), u cilju usvajanja i/
ili unapređenja ličnog znanja, radeći u pojedinim
djelovima kompanija ili boraveći u stručnim institucijama, što svakako nije klasični odliv mozgova.
Na taj način protok (mobilnost) visokoobrazovnog kadra i znanja (know-how) se doživljava kao
pozitivna pojava, dok odliv mozgova poprima dominantno negativno značenje. Međutim, otvara
se dilema da li su ove dvije pojave striktno podijeljene ili možda povezne, u smislu da vremenski
jedna uzrokuje drugu. Tako, na primjer, u slučaju
da pojedinac nakon završetka studija u matičnoj
zemlji odluči da se zaposli u privredno razvijenijoj
zemlji, evidentno je da je riječ o gubitku za matičnu zemlju (zemlju porijekla), jer je ona uzalud
investirala novac u njegovo obrazovanje.9 Međutim, ukoliko se određeni stručnjak odluči za boravak i specijalizaciju u inostranstvu iz one oblasti
koja je nedovoljno razvijena u njegovoj matičnoj
zemlji i nakon određenog boravka vrati u matičnu zemlju, koja koristi njegovo stručno znanje za
povećanje domaće produktivnosti, privremeni
odliv mozgova postaje pozitivan za matičnu zemlju.10 Dakle, ukoliko se određeni pojedinac nakon sticanja relevantnih znanja i vještina vrati kao
„veći stručnjak“ u odnosu na nivo znanja sa kojim
je napustio zemlju, tada kažemo da je prisutan
tzv. „dobitak u mozgovima“ (brain gain), čime se
„protok znanja“ i „odliv mozgova“ kao moguće
varijante značajno jedna drugoj približavaju.
U tretiranju odliva mozgova sa stanovišta zemlje
destinacije (odredišta, domaćina) ključnu ulogu
igraju ekspanzivne strategije i politike tih zemalja
za privlačenje i tretman stručnjaka i intelektualaca.
Tako, na primjer, u Evropskoj uniji (EU) postoji praksa izdavanja Plave karte (Blue Card), kao dozvole
za boravak i rad.11 Iako je suština ovakvih politika
da se što više iskoriste znanja i vještine stručnjaka
koji dolaze iz zemalja u razvoju, kako bi se što više
uvećalo bogatstvo sopstvene zemlje, postoje i one
zemlje koje vode restriktivnu imigracionu politiku,
čiji je cilj da onemogući intenzivan priliv emigranata iz manje razvijenih zemalja.
Barijere u analizi odliva mozgova sa aspekta zemlje
porijekla ogledaju se, prije svega, kroz gubitke
koji u ovim zemljama nastaju emigriranjem visokoobrazovanih ljudi. Naime, kao ključni gubitak
javljaju se visoki troškovi obrazovanja (koji u dobrom broju slučajeva padaju na budžet države, tj.
na teret poreskih obveznika), čime odliv mozgova
suštinski predstavlja odliv (izvoz) ljudskog kapitala
u koji je jedna nacija investirala. Pored toga, gubici se ogledaju i kroz barijere u realizaciji pojedinih
usluga od vitalnog značaja za društvo (obrazovanje, zdravstvo, intelektualne usluge itd), kao i izostanak poreskih prihoda u slučaju da su stručnjaci
ostali u matičnoj zemlji.
U krajnjem, dalekosežne posljedice trajnog odliva
mozgova ogledaju se i kroz gubitak ne samo aktuelnog (sadašnjeg), već i budućeg ljudskog kapitala. Naime, iskustvo pokazuje da visokoobrazovani
stručnjaci najčešće sa sobom vode i svoje porodice, što nije uvijek slučaj sa ostalim vrstama emigranata, pa je za očekivati da i njihova djeca, na bazi
iskustva svojih roditelja, pretenduju ka visokom
obrazovanju, ali ne i povratku u matičnu zemlju.
2. Problemi i trendovi odliva mozgova
u Crnoj Gori i zemljama okruženja
Tendencije ka ubrzanom razvoju crnogorskog
društva (slično važi i za zemlje okruženja) često prati činjenica da je odlazak mladih na usavršavanje i
njihov ostanak „tamo gdje imaju mnogo bolje uslove“ postala „normalna pojava“. Nerijetko se može
čuti da naša i zemlje okruženja nijesu u stanju da
privuku naučnike iz inostranstva na duži rok. Pored
toga, čini se da se i oni koji žele da se vrate susreću
sa određenim barijerama na svakom koraku. Na taj
način mediji često plasiraju tezu kako dobar broj
zemalja Zapadnog Balkana nema svijetlu budućnost zbog „odliva mladih visokoobrazovanih ljudi“.
Međutim, odmah treba istaći činjenicu da, i pored
jednog broja istraživanja, još nema preciznih statističkih podataka koji bi reprezentovali tačno stanje
vezano za problematiku odliva mozgova kod nas.
Pored toga, ne postoji jednoobrazan i standardizovan instrumentarij za monitoring i proučavanje
migracije visokoobrazovanih, ne samo u zemljama
porijekla, već i u najvećem broju zemalja odredišta
(migracije). Ključni razlog je taj što su neke od ovih
migracija trajnog, a neke privremenog karaktera,
o čemu je ranije bilo riječi, što čitavu ovu oblast
dodatno komplikuje. Bez obzira na ove specifičnosti, pitanje odlaska visokoobrazovanih kadrova
zahtijeva veći nivo pažnje od strane svih zemalja,
s obzirom da je suma obrazovanja naučnika populaciono najveća, a samim tim vrijednost naučnika
za društvo i populaciju u smislu razvoja i progresa
najviša.12 Empirijska istraživanja potvrđuju da ni
privredno razvijene zemlje često nemaju precizne
podatke o prilivu mozgova (koji je nastao kao posljedica „odliva“ u drugoj zemlji), s obzirom da za
njih to ne predstavlja „društveni problem“, pa se i
ne tretira precizno kroz posebnu statistiku.
Iskustvo iz zemalja Zapadnog Balkana najčešće
poznaje sljedeće razloge za odlazak iz zemlje: nezaposlenost, loši uslovi za rad, neriješeno stambeno pitanje i mala primanja (siromaštvo), besperspektivnost i nemogućnost naučnog usavršavanja,
loša državna uprava, administrativne, zakonske,
infrastrukturne teškoće (oligarhijska, korumpirana struktura) itd. Zbog svega navedenog, domaći
stručnjaci se sve češće odlučuju da uhljebljenje
traže negdje drugo.
Noviji statistički podaci u ovoj oblasti govore sljedeće: prema posljednjem izvještaju Svjetskog
ekonomskog foruma (WEF) za 2012. godinu, Crna
Gora se nalazi na 60. poziciji, dok je Srbija po odlivu
mozgova na 141. od 144. mjesta. Stanje za zemlje
okruženja je sljedeće: Makedonija se nalazi na 135.
mjestu, Hrvatska i Bosna i Hercegovina na 126. odnosno 140. mjestu, Bugarska na 128. mjestu, Rumunija na 136. mjestu, dok Albanija zauzima 96.
mjesto.13 Iz izvještaja se jasno vidi da su BiH i Srbija najviše pogođene odlivom mozgova, te da su u
odnosu na zemlje u okruženju u najnepovoljnijem
položaju, dok se iza njih nalaze jedino još Burun-
di, Alžir i Haiti. Očigledno je da prema rezultatima
ovog istraživanja, od zemalja našeg regiona, najmanji odliv mozgova bilježi Crna Gora, iako pojedini stavovi ističu da navedeni Izvještaj vjerovatno
nije računao latentni odliv mozgova iz Crne Gore u
Srbiju, koja za većinu domaćeg stanovništva i dalje
ne predstavlja inostranstvo.
Za razliku od Crne Gore, u Srbiji je stanje po pitanju
odliva mozgova značajno dramatičnije. Prema podacima USAID-a, po pitanju odliva mozgova, Srbija
se, takođe, nalazi kao pretposljednja na začelju tabele, a iza nje je samo afrička zemlja Gvineja Bisao.
Istraživanje Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj Srbije iz 2011. godine pokazalo je da svaki peti
naučnik razmišlja o odlasku iz zemlje, dok je polovina njih mlađa od 35 godina.14 Prema podacima rektorata Beogradskog univerziteta, Srbija je izgubila
oko 12 milijardi eura zbog odlaska mladih u inostranstvo.15 Tako, na primjer, u SAD radi oko 6.000
naučnih istraživača koji su školovani u Srbiji, a najveći broj njih su iz oblasti prirodnih i tehničkih nauka.16 Slični uzroci i pokazatelji odliva mozgova nalaze se i u ostalim zemljama okruženja, pri čemu se
jedino Albanija izdvaja kao zemlja našeg okruženja
koja ima relativno dobro razvijen program za povratnike. Za razliku od Albanije, Bosna i Hercegovina bilježi stalni trend odlaska mladih, koji je nastavljen i nakon završetka rata, što ovu zemlju svrstava
u pet najgorih u svijetu prema navedenom izvještaju Svjetskog ekonomskog foruma. Ove podatke
potvrđuju i istraživanja UNDP-a i EUROSTAT-a, koji
govore da je, iako je u poslijeratnom periodu u BiH
zabilježen određeni povratak, uglavnom izbjeglica,
trend emigracije visokoobrazovanih u stalnom porastu i procjenjuje se da BiH godišnje napušta oko
20.000 ljudi.17 Zbog svega navedenog, u medijima
se često može čuti stav da BiH, zbog odliva mozgova, ima tendenciju da postane zemlja starih.
Evidentno je da, i pored navedene statistike, Crnu
Goru i zemlje okruženja i dalje karakteriše nedovoljno preciznih statističkih podataka o odlivu mozgova. Tako je, na primjer, jedan od najvećih uzroka
nedostatka statistike za Crnu Goru činjenica da je
bila u državnoj zajednici sa Srbijom sve do 2006.
godine, pa pojedinačna posebna saznanja po pitanju odliva mozgova nijesu ni postojala. Nakon
što je obnovila nezavisnost u maju 2006. godine,
Crna Gora je počela da poklanja više pažnje ovom
problemu, kao i drugim pitanjima tržišta rada, koje
31
je okarakterisano kao malo i nedovoljno razvijeno.
Međutim, još u nedovoljnoj mjeri. U prilog ovim
tvrdnjama navode se i rezultati istraživanja studenata iz Crne Gore, koje se odnosilo na njihovu
mobilnost, a koje je potvrdilo da je glavni razlog za
odlazak mladih iz zemlje u 80,2% slučajeva – opšti razvoj karijere.18 Takođe, analize Svjetskog ekonomskog foruma o efikasnosti tržišta rada u Crnoj
Gori pokazuju da je ona veoma niska.19 Ključne prepreke u unapređenju spoljno-ekonomske saradnje
Crne Gore sa inostranstvom su: korupcija, neefikasnost državne administracije i pristup finansijama.
Iako crnogorske državne institucije, kao i institucije
drugih zemalja okruženja, pokazuju sve veći interes za rješavanje problema odliva mozgova, mnoge od njih još nemaju dovoljno zvaničnih politika i
strategija u upravljanju ljudskim resursima.
3. Aktuelni i potencijalni programi za
sprečavanje odliva mozgova – osvrt
na domaću praksu
32
Činjenica je da se odliv mozgova ne može u potpunosti spriječiti, ali se kroz adekvatne programe
može umanjiti, a njegov trajni karakter se može
preobraziti u privremeni „protok i cirkulaciju znanja“, polazeći od teze da veliki broj visokoobrazovanih kadrova boravak u inostranstvu doživljava
kao sastavni dio svoje naučne karijere i života uopšte. Zbog toga Crna Gora i zemlje okruženja već izvjestan period preduzimaju određene strategije i
programe zadržavanja najkvalifikovanijih i najsposobnijih kadrova, što predstavlja i svojevrsni izazov, čak i najrazvijenijim zemljama svijeta. Tako, na
primjer, u crnogorskoj i praksi zemalja okruženja
iniciraju se i sprovode raznovrsni programi sprečavanja odliva mozgova i privlačenja stručnjaka, koji
se realizuju u okviru državnih i obrazovnih ustanova, kao i od strane nevladinog sektora. Problem
je, međutim, utvrditi nivo povezanosti i koordinisanosti ovih programa, kao i monitoring njihovih
konkretnih efekata. Zbog toga se Crna Gora tretira
kao zemlja sa nedostatkom legislative u pogledu odliva mozgova. Jedan od dokumenata koji u
ovom pogledu može pomoći jeste Nаcionаlni plаn
аkcije zа mlаde Crne Gore, koji je Vlada Crne Gore
donijela 2006. godine, a u kome se kao jedan od
glavnih razloga odliva mozgova navodi problem
nezaposlenosti. Međutim, ovim dokumentom se
ne tretiraju i konkretne mjere poboljšanja situacije
u Crnoj Gori u ovoj oblasti.20
Pored navedenog, kroz Strаtegiju zа nаuku i
istrаživаnje аktivnosti omogućena je istraživačka
praksa za studente doktorskih studija na nekim od
najboljih evropskih univerziteta.21 Sa druge strane,
Univerzitet Crne Gore je, u cilju smanjenja nivoa
odliva mozgova, realizovao program rješavanja
stambenih problema zaposlenih na Univerzitetu
pod povoljnim uslovima. Takođe, jedna od akcija
koja ima za cilj da poboljša evropski sistem obrazovanja i podrži ulazak mladih na tržište rada (a time
i pomogne u rješavanju problema odliva mozgova) je i inicijativa EU - Mladi u pokretu, kao jedna
od vodećih inicijativa iz dokumenta Evropa 2020,
odnosno evropske strategije rasta za narednu deceniju. Ova inicijativa ima za cilj da pomogne EU
da postane “pametna, održiva i inkluzivna ekonomija” i može biti dobar primjer Crnoj Gori kako da
riješi problem s odlivom mozgova i nezaposlenosti
među mladim ljudima.
Iniciranjem najnovijeg programa Stručnog osposobljavanja lica sa stečenim visokim obrazovanjem
za 2012. godinu, Vlada Crne Gore se opredijelila za
ulaganje u obrazovanje, odnosno stručno osposobljavanje mladih ljudi koji završe fakultete, za šta
će se naredne godine iz državnog budžeta obezbijediti 10 miliona eura.22 Korisnici ovog programa
primaće naknadu u iznosu od 50 odsto prosječne
zarade u Crnoj Gori za prethodnu godinu, čime
se stvara mogućnost da lica sa stečenim visokim
obrazovanjem dobiju priliku za stručno osposobljavanje u trajanju od devet mjeseci, koje će im
se računati kao 12 mjeseci radnog iskustva. To je,
takođe, jedna od mjera za ublažavanje daljeg intenziviranja odliva mozgova.
Evidentno je da i zemlje okruženja realizuju različite vidove programa sprečavanja odliva, odnosno
privlačenja mozgova. Tako je, na primjer, Vlada Srbije 2008. usvojila Nacionalnu strategiju za mlade,
a u februaru 2010. godine Strategiju naučnog i tehnološkog razvoja, koja nudi rješenje za sprečavanje
odliva mozgova kroz razvoj naučne i tehnološke infrastrukture, obezbjeđivanje zaposlenja i rješavanje
stambenih problema visokoobrazovanog kadra,
kao i putem saradnje sa stranim naučnim institucijama. U Srbiji je, takođe, osnovan Fond za mlade
talente, a stipendija koju učenici i studenti dobijaju
se od 2010. godine naziva „Dositeja“. Dobitnici „Dositeje“ imaju obavezu da po završetku studija pet
godina rade u Srbiji. Ovakva praksa je prisutna i u
najvećem broju drugih zemalja koje nastoje da vrate ili bar na neko vrijeme zadrže svoju intelektualnu
elitu i time spriječe odliv mozgova.
Polazeći od navedenih specifičnosti crnogorskog
društva i neophodnih mjera za rješavanje odliva
mozgova, možemo konstatovati da ključne aktere
u pogledu rješavanja ovog problema treba da čine:
Vlada Crne Gore (posebno Ministаrstvo ekonomije,
Ministarstvo nauke, Ministаrstvo vanjskih poslovа i
evropskih integracija, Ministаrstvo prosvjete i sporta, Ministаrstvo rаdа i socijаlnog stаrаnjа), međunarodne organizacije (Međunаrodnа orgаnizаcijа zа
migrаcije IOM, Rаzvojni progrаm Ujedinjenih nаcijа,
Agencijа Ujedinjenih nаcijа zа izbeglice UNHCR,
Delegаcijа Evropske unije u Crnoj Gori), Univerzitet
Crne Gore23, poslovni sektor24, nevlаdine orgаnizаcije
koje se bave ovim pitanjem i koje su posrednici između međunarodnih i evropskih programa, kao i
crnogorski studenti koji žele dа studirаju ili rаde u
inostrаnstvu nаkon zаvršetkа studijа u Crnoj Gori.
Nadalje, osmišljavanje аdekvаtne politike tretiranja problema odliva mozgova zahtijeva, po našem
mišljenju, neophodnost sprovođenja sveobuhvatnog istraživanja, kojim bi se stvorio uvid u precizne
podatke o odlivu mozgova i iz kojeg bi proistekle
adekvatne strategije i programi za njihov „priliv“.
Evidentno je da do sada nijedna institucija nije
markirana kao ona koja je konkretno zadužena za
realizovanje ovakve vrste istraživanja u našoj zemlji. Pored toga, opšti utisak koji se stiče jeste nedostatak preciznih podataka koji se bave ovim pitanjem. Nedostаju podаci ne sаmo o broju i profilu
visokokvаlifikovаnih licа koja su nаpustila zemlju,
već i o broju imigrаnаtа koji su nа istom nivou
obrаzovаnjа, kao i o njihovom položаju u crnogorskom radnom društvu. Zbog toga, Crnа Gorа trebа
dа imа posebnu politiku ili strаtegiju kojа će stvarati potencijal kvalitetnih ljudskih resursa za svaku
oblast privrede i društva.
Jedna od prvih faza u rješavanju problema odliva
mozgova jeste markiranje domaćih stručnjaka koji
rade u inostranstvu i kreiranje adekvatne baze podataka o njima (o institucijama u kojim rade i projektima na kojima su angažovani).25 U tom smislu pomoć
može pružiti World University Service (WUS) Austria,
koji raspolaže kontaktima i podacima o najvećem
broju akademaca van matične zemlje. Takođe, od
pomoći mogu biti i Erasmus Mundus, Basileus, Tem-
pus i drugi programi saradnje i mobilnosti u visokom
obrazovanju. Jedna od mjera je i povećanje izdvajanja za naučno istraživanje, koje bi prema Lisabonskim
preporukama trebalo da iznosi tri odsto bruto nacionalnog proizvoda (BNP), za razliku od sadašnjeg
aktuelnog stanja, gdje su ova izdvajanja manja od
0,5% BNP-a, kako u Crnoj Gori tako i u Srbiji.
U krajnjem, protiv odliva mozgova moguće se boriti i kroz omogućavanja obavljanja prakse u stranim
kompanijama koje posluju u matičnoj zemlji.26 Pored toga, značaj imaju i centri za razvoj karijere, koji
se organizuju sa ciljem da akdemcima pomognu u
pronalaženju posla. Na taj način se mladim stručnjacima pomaže da upravljaju „svojom karijerom u
svojoj zemlji“.
Literatura:
1. Adamović, M., Mežnarić, S., Potencijalni i stvarni „odljev“ znanstvenog podmlatka iz Hrvatske:
empirijsko istraživanje, Revija za sociologiju 34
(3-4), Zagreb, 2003.,
2. Grupa 484, Odliv mozgova iz Srbije - problemi i
moguća rešenja, Beograd, maj, 2010.
3. Project: Developing “brain gain” policies in the
Western Balkans, National Report of Montenegro, Centre for Democracy and Human Rights
– CEDEM, Podgorica, Montenegro, 2010.
4. Stanković, D., Odliv mozgova kao gubitak i(li) dobitak za zemlju porekla, Fakultet političkih nauka, Beograd, 2011.
5. World Economic Forum, The Global Competitiveness Raport 2010-2011, Geneva 2010, dostupno na www.weforum.org
6. www.b92.net/info/vesti,
datum
pristupa
16.11.2012.
7. www.capital.ba/bih-medu-sampionima-poodlivu-mozgova, datum pristupa 17.09.2012.
8. www.euprava.me/program-strucno-osposobljavanje, datum pristupa 05.11.2012.
9. w w w . n o v o s t i . r s / v e s t i / p l a n e t a . 2 9 9 .
html:404951-Britaniji-preti-quotodliv-mozgovaquot, datum pristupa 07.11.2012.
10.w w w . o n l i n e u n i v e r s i t i e s . c o m /
blog/2011/07/10-countries-facing-the-biggest-brain-drain, datum pristupa 17.11.2012.
11.www.publications.parlament.uk, datum pristupa 15.11.2012.
12.www.slobodnaevropa.org/content/odliv-mozgova-iz-bih-zbog-siromastva-i-nezaposlenosti,
datum pristupa 15.11.2012.
33
34
ENDNOTES
1 Izvori literature poznaju i izraz „let ljudskog kapitala“, gdje „let“ predstavlja sinonim za „odliv“
ljudskog kapitala i znanja.
2 Literaturom dominira stav da se izraz “odliv mozgova” prvi put pojavio u izvještaju
Kraljevskog društva iz Londona 1963. godine,
koji je opisivao egzodus britanskih naučnika u
SAD. (Grupa 484, Odliv mozgova iz Srbije - problemi i moguća rešenja, Beograd, maj 2010., str.
4; prema: Sveva Avveduto, Carolina Brandi,
Defining Brain Drain, Evolution of Theories of
Brain Drain and Migration of Skilled Personnel
and Human, Brain and Knowledge Mobility,
UNI-MERT, Maastricht, 2004).
3 Istraživanja pokazuju da se donošenje odluke o
preseljenju u „bolje društvo“ javlja već u samoj
fazi studiranja. Sa druge strane, postoji kategorija onih studenata koji nakon završetka osnovnih
studija nastavljaju kontinuitet obrazovanja kroz
magistarske, doktorske i postdoktorske studije
u nekoj od razvijenih zemalja, što se ubraja ili ne
ubraja u odliv mozgova u zavisnosti od njihovog
kasnijeg (ne)povratka u zemlju porijekla.
4 O ovome opširnije pogledati na: www.onlineuniversities.com/blog/2011/07/10-countries-facing-the-biggest-brain-drain, datum pristupa
17.11.2012.
5 Dostupno na: www.novosti.rs/vesti/planeta.299.html:404951-Britaniji-preti-quotodlivmozgovaquot, datum pristupa 07.11.2012.
6 Iako se u literaturi dominantna pažnja posvećuje ekonomskim uticajima za odliv mozgova, ni
socijalni uticaji i efekti ne smiju biti prenebregnuti zbog njihovog velikog značaja, ali i velike
korelacije sa ekonomskim motivima. Posljedice
socijalnih uticaja odražavaju se na promjenu
strukture porodice, uloga članova u porodici,
kao i ukupnu poziciju porodice u socijalnim
okvirima populacije. Tako, na primjer, emigracija jednog člana porodice (najčešće oca kao
„glave“ porodice) može imati pozitivan uticaj
na rast prihoda domaćinstva (što posljedično
može dovesti do većeg ulaganja u obrazovanje
djece), dok, sa druge strane, takva djeca koja
najčešće odrastaju sa jednim roditeljem (obično majkom) nerijetko se suočavaju sa raznim
stresnim situacijama i socio-psihološkim problemima, što se, takođe, mora imati u vidu.
7 Pored navedenih, empirijske studije ističu kao
jak motiv napuštanja „bolju organizaciju siste-
ma“ (poštovanje procedura, pojednostavljena
administracija, odsustvo korupcije i sl.)
8 Prema istraživanjima najčešće od 3 do 36 mjeseci.
9 Ovo je jedan od najvećih problema, jer istraživanja pokazuju da se najtalentovaniji studenti,
koji su emigrirali, najčešće i ne vraćaju u svoje
matične zemlje po diplomiranju, već ostaju i dalje da žive i rade u zemlji odredišta. Tako se, na
primjer, Kina suočila sa problemom da je 88%
kineskih naučnika, koji su studirali u SAD-u, po
diplomiranju ostali da žive tamo. (Dostupno na
www.publications.parlament.uk, datum pristupa 15.11.2012.)
10I pored ovih prednosti, ovdje postoji potencijalna opasnost ukoliko je prisutna velika razlika u
nivou razvoja i tehnologije matične zemlje i zemlje destinacije, jer stečena i unaprijeđena znanja i vještine emigranta koji se vraća u matičnu
zemlju mogu imati ograničenu primjenu zbog
niskog nivoa razvoja matične privrede (društva). Poseban problem je ako je broj emigranata koji se vraćaju vrlo mali, što čini nedovoljnu
bazu stručnjaka koji mogu poboljšati stanje u
matičnoj zemlji.
11Stanković, D., Odliv mozgova kao gubitak i(li) dobitak za zemlju porekla, Fakultet političkih nauka, Beograd, 2011., str. 517.
12O ovome detaljnije pogledati: Adamović, M.,
Mežnarić, S., Potencijalni i stvarni „odljev“ znanstvenog podmlatka iz Hrvatske: empirijsko istraživanje, Revija za sociologiju 34 (3-4), Zagreb,
2003., str. 143-160.
13Detaljnije pogledati: BiH među šampionima po
»odlivu mozgova«, (Dostupno na: www.capital.
ba/bih-medu-sampionima-po-odlivu-mozgova, datum pristupa 17.09.2012.).
14Slično navedenom, istraživanje Studentske unije
Srbije pokazalo je da je 27,7% studenata poslije
diplomiranja planira da napusti zemlju zauvijek.
Takođe, određene računice govore da svaki treći
diplomac Elektrotehničkog fakulteta u Srbiji ode
u inostranstvo. Iako ovaj podatak nije dio zvanične statistike, što može sugerisati da je brojka
pretjerana, činjenica jeste da veliki broj studenata ETF-a (i drugih fakulteta) odlazi vani.
15Detaljnije pogledati: “Odlilo” se i 12 milijardi
evra, (Dostupno na: www.b92.net/info/vesti,
datum pristupa 16.11.2012.).
16Do navedenih iznosa nije pretjerano teško doći
ako se zna da je jedna godina obrazovanja košta
državu po studentu između 1,500-2,000 eura,
što znači da je riječ o iznosu od 8,000-10,000
eura po studentu, uzimajući u obzir činjenicu
da studije najčešće traju od 4 do 5 godina.
17Detaljnije pogledati: “Odliv mozgova” iz BiH
zbog siromaštva i nezapolenosti, (Dostupno na:
www.slobodnaevropa.org/content/odliv-mozgova-iz-bih-zbog-siromastva-i-nezaposlenosti,
datum pristupa 15.11.2012.).
18Project: Developing “brain gain” policies in the
Western Balkans, National Report of Montenegro,
Centre for Democracy and Human Rights –
CEDEM, Podgorica, Montenegro, 2010, p. 4.
19World
Economic
Forum,
The Global
Competitiveness Raport 2010-2011, Geneva
2010, dostupno na www.weforum.org, datum
pristupa 05.11.2012.
20Tako, na primjer, Zavod za zapošljavanje Crne
Gore samo konstatuje da je glavna karakteristika radne snage u Crnoj Gori nedostatak strukturnog prilagođavanja između ponude i tražnje
radne snage, što je jedan od uzroka odliva mozgova. Kao mogući razlozi navode se i relativno
dug prosječan period čekanja na zapošljavanje
(u prosjeku 3,5 godina).
21Te aktivnosti su dominantno vezane za finansiranje raznovrsnih naučnih aktivnosti mladih
stručnjaka.
22Dostupno na: www.euprava.me/programstrucno-osposobljavanje, datum pristupa
05.11.2012.
23Institucije visokog obrazovanja su jedne od
ključnih institucija koje treba da su uključene u
rješavanje problema odliva mozgova, obzirom
da su zadužene za „razvoj mozgova“, odnosno
stvaranje intelektualne elite.
24Iаko su predstаvnici poslovnog sektorа u Crnoj
Gori veoma zainteresovani za tzv. priliv mozgova, kojim bi ojačali sopstvene kapacitete, do
sada, oni nijesu bili značajnije uključeni u projekte u vezi sа ovim pitаnjem.
25 Nije realno očekivati da se ljudi iz inostranstva sami
javljaju, već je potrebno zauzeti aktivnu politiku
ažuriranja ovih podataka sa domaćeg prostora.
26Tako su, na primjer, British American Tobacco i
Gorenje kompanije koje su omogućile ovu strategiju u Srbiji, a na državnom nivou je pokrenut
i projekat „Upoznaj državu Srbiju“, koji zainteresovanim pripadnicima dijaspore omogućava
praksu u državnim institucijama Srbije.
35
Uticaj etičkog kodeksa na smanjenje korupcije
u privatnom sektoru
Doc. dr Dragan Lajović, dekan Ekonomskog fakulteta
ski demokratskim društvima, a u cilju efikasnijeg
obavljanja i ispunjavanja njihovih zadataka.
Uvod
Biznis etika i etički kodeks
Dok ne odgovorimo na osnovno pitanje - koji su
izvori korupcije u društvima (i ekonomijama) u
tranziciji, teško je, ili čak nemoguće, pozabaviti se
problemom korupcije, za koji javnost smatra da
je veoma rasprostranjen. U literaturi se korupcija
objašnjava kao rezultat poremećaja u funkcionisanju administracije. Ona nastaje kao nedostatak
odgovornosti i transparentnosti, odraz slabih institucija civilnog društva i odgovarajućih kontroverzi,
nastalih zbog postojanja institucionalnog vakuma.
Nedostatak holističkog pristupa, kao najboljeg
dugoročnog rješenja za smanjenje korupcije, koji
bi obuhvatio sve stubove društvenog integriteta,
rezultirao je time da sa antikorupcijskim aktivnostima treba nastaviti u vidu preventivno–edukativnih mjera, kao i sa čitavim spektrom postupaka
i instrumenata, u smislu jačanja administrativnih
kapaciteta relevantnih institucija.
Konkretan napredak na polju borbe protiv korupcije veoma je važan za napredovanje na putu ka
evropskim integracijama. Posljednjih godina EU je
značajno pooštrila antikorupcijske standarde koji
se primjenjuju na zemlje kandidate i potencijalne
kandidate za članstvo, postavljajući pitanje borbe
protiv korupcije u središte pažnje, kao jedno od pitanja koje je od krucijalnog značaja za evrointegracione procese. U tom smislu, od suštinske važnosti
za unapređenje transparentnosti rada je i odgovornost javnih institucija, zatim unapređenje i zaštita građanskih i političkih prava, kao i adekvatno
obezbjeđivanje pristupa informacijama.
Sistemski pristup borbi protiv korupcije trebalo bi
da se sprovodi u više pravaca. Prvo, na legislativnom nivou, neophodno je adekvatno sprovoditi
postojeće zakone, kao i izvršiti korekcije zakonskog okvira tamo gdje je to potrebno sa ciljem harmonizacije domaćeg zakonodavstva sa relevantim
međunarodnim standardima i obavezama.
36
Na institucionalnom planu potrebno je jačati
kapacitete institucija, s obzirom da to predstavlja
preduslov efikasne primjene zakona. U ovom kontekstu, ključno je ojačati institucije koje bi trebalo
da budu stub nezavisnosti i apolitičnosti u istin-
Kada u kompaniji postavite jasne i otvorene vrijednosti i ciljeve, tako da zaposleni znaju u kom
pravcu se krećete, pravljenje kodeksa ponašanja
dolazi kao logična posljedica. Ovi principi transparentnosti poslovnih i finansijskih tokova doprinose
da se razvija međusobna otvorenost i povjerenje
među zaposlenima. Radni ambijent je na taj način
prihvatljiviji za ljude, a međusobno komuniciranje
je nesputano i lako.
U takvom okruženju je, takođe, prepoznata potreba za proširivanjem odgovornosti na širu zajednicu. Ambicija prosperitetnog društva je da se razvije
program ulaganja u mlade talente, u studente koji
imaju afiniteta za konsultantski rad, a nemaju nikakvu priliku da se oprobaju u realnom poslu. Stoga,
obrazovanje predstavlja ključni faktor u prevenciji
korupcije. Čak i kvalitetni zakoni i institucije neće
moći da spriječe korupciju ukoliko građani aktivno
ne zahtijevaju odgovornost vlasti i institucija.
Stavovi i očekivanja građana su ključni u stvaranju
odgovorne i transparente vlasti. Iz tog razloga, obrazovanje mladih ljudi o etici i korupciji može pomoći
u prekidanju kruga korupcije, jer upravo obrazovani
mladi ljudi predstavljaju buduće lidere države koji
će biti u mogućnosti da unesu promjene.
Edukacija o etici i borbi protiv korupcije ne smije
se ograničiti samo na učenje definicija i teorija o
etici i korupciji i razumijevanju osnovnih pojmova.
Kako bi se učenicima prenijele osnovne vrijednosti integriteta i modernog demokratskog društva,
neophodno je obrazovanje proširiti i na oblasti
kao što su civilno društvo, principi demokratije,
ljudskih prava , kritičkog razmišljanja, itd. Brojne
studije su pokazale da „dobra kompanija“ privlači
i zadržava dobre ljude. Razlozi za to su očigledni
– ljudi uglavnom žele da rade tamo gdje su cijenjeni, gdje se čini sve kako bi im se omogućilo da
razviju lični potencijal, gdje je odgovornost prenijeta na niže nivoe i gdje svako može da se ponosi onim što organizacija radi i načinom na koji to
radi. Podjednako je i očigledno da su rezultat toga
znatno niži troškovi regrutovanja, posvećeniji ljudi i bolji učinak.
U prvi mah sve navedeno djeluje suviše jednostavno, a ipak se čini da većina kompanija smatra da
se snižavanjem troškova zapošljavanja na konvencionalan način (nižim zaradama, manjim benefitima, minimalnom obukom, širokom upotrebom
privremene snage) postiže veća efikasnost nego
podsticanjem dobrih ljudi da ostanu u kompaniji i ostvare svoje pune potencijale. U razvijenijim
ekonomijama naglasak je uglavnom stavljen na
unapređivanje i kvalitet radnih odnosa, transfer
tehnologija i znanja, podizanje etičkih standarda
i normi poslovanja, zatim na osiguranje i obezbjeđivanje kvaliteta proizvoda, razvoj ljudskih resursa
i edukacije, jednake mogućnosti zaposlenih, suočavanje i obračun sa korupcijom, kao i na sveobuhvatnu podršku razvoju civilnog društva.
Istovremeno, u zemljama u razvoju naglasak je
stavljen na kratkoročne ciljeve, prije svega humanitarnog karaktera (donacije ljekova, smanjenje
cijena, izgradnja lokalnih zdravstvenih kapaciteta,
podsticanje javno-privatnih partnerstava, finansijske donacije...). U posljednje vrijeme, pitanje poslovne, odnosno biznis etike, kao i društvene odgovornosti institucija i pojedinaca, nalaze se u središtu javne debate. Pojava raznih oblika korupcije
i neetičko ponašanje prvenstveno se objašnjavaju
kao posljedica nedostatka demokratske reputacije, što je danas posebno odlika država u razvoju.
Međutim, i pored razlika u prilazu definisanju i razumijevanju poslovne etike, ona je nesumnjivo važan faktor u razvoju biznisa. Značaj poslovne etike
je posebno vidljiv u savremenom društvu koje je
opterećeno brojnim krizama i kontradiktornostima, kako na globalnom, tako i na lokalnom nivou.
Možemo konstatovati da se savremene organizacije nalaze pred izazovom kako prevazići brojna
pitanja i probleme i kako donijeti odgovarajuće
odluke, uz pretpostavku zadovoljenja društvenoekonomskih, organizacionih, ali i ličnih interesa.
Savremena ekonomska i poslovna dinamika traži sve veću otvorenost, slobodu i liberalizam svih
ekonomskih subjekata. To, s druge strane podrazumijeva visok stepen povjerenja ili socijalnog kapitala, odnosno pokreće dilemu o odnosu između
ekonomije i etike. Novija istraživanja u ovoj oblasti
pokazuju da odsustvo etičkih normi u poslovanju
nanosi veliku štetu, kako pojedinim organizacijama, tako i ukupnoj svjetskoj ekonomiji. Poslovna
etika ima svoje dvije osnovne dimenzije ispoljava-
nja i manifestovanja, a to su: kolektivna (grupna
etika) i etika pojedinca.
U organizaciji se, idući od dna prema vrhu organizacione piramide, društvena odgovornost može
iskazati po sljedećim nivoima:
• Ekonomski,
• Pravni,
• Etički
• Dobrovoljni ili filantropski nivo
Kao specifična područja društvene odgovornosti
najčešće se navode sljedeća:
• briga za potrošače,
• briga za zaposlene,
• briga za životnu sredinu
• briga za društvo u najširem smislu
U stvarnosti, položaj stejkholdera i akcionara u korupciji, prije svega, zavisi od nacionalne pravne regulative, tradicije i običaja, ali svakako i od individualnog pristupa svake kompanije. Ono što se uočava
kao jedan od glavnih problema zemalja u tranziciji
je gubitak etičkih vrijednosti u društvu. Sve se više
prihvata ideja da nema univerzalnog ’dobrog ili lošeg’. Problem ovdje nije u manjku morala u društvu
ili među određenom skupinom ljudi.
Problem je u manjku zajedničkog razumijevanja kakvo je ponašanje prihvatljivo, a kakvo ne,
u kombinaciji sa činjenicom da društvo ne kažnjava određene tipove ponašanja. Ovaj manjak
zajedničkih vrijednosti i načela prirodno vodi u
neizvjesnost i nepredvidljivost – građani ne znaju
hoće li od državne uprave dobiti ono na što misle da imaju pravo. Etiku treba uključiti kao važan
dio obrazovanja u borbi protiv korupcije. Bilo bi
nerealno odmah očekivati rezultate. Oni će doći
protokom vremena. U situaciji kada u državnoj
upravi nema saglasja oko toga kakvo je ponašanje prihvatljivo, a kakvo ne, trening je nešto što se
nameće kao rješenje.
Važno je edukaciju o etici prihvatiti kao samo jedan
od elemenata, ipak ključni, u borbi protiv korupcije. Političko vodstvo jednako je važno kao i dobro
upravljanje u državnoj upravi, baš kao i ‘lični primjer’, pa i kao uspostavljanje sveobuhvatnih pravila, propisa i smjernica. Etičko ponašanje se, uglavnom, oslanja na dobar karakter. Iako dobro vaspitanje može da pruži neku vrstu moralnog kompasa
37
koji može da pomogne pojedincu da odredi pravi
smjer, a zatim prati put odluke da se uradi prava
stvar, ono ipak nije jedini faktor koji određuje etičko ponašanje. Obrazovni programi poslovne etike
mogu dati oblik i razvoj etičkih vrijednosti i ponašanja mladih. Kompleksnost današnjeg društva
zahtijeva da se pojedincima trebaju obezbijediti
dodatna uputstva. Njima se treba pomoći da prepoznaju etičke dileme koje će se vjerovatno pojaviti u njihovom poslu, kao i pravila, zakon i norme
koje se primjenjuju u tom kontekstu. Na taj način
oni mogu da usvoje strategije i koriste ih kako bi
došli do najboljih odluka. Većina kompanija započne proces formiranja programa organizacione
etike razvijajući kodeks ponašanja, koji predstavlja
formalnu izjavu kojom se opisuje šta organizacija
očekuje od svojih zaposlenih. Takve izjave mogu
imati tri različita oblika:
• Etički kodeks,
• Kodeks ponašanja
• Izjava o vrijednosti
Etički kodeks je sveobuhvatan dokument i sastoji
se od opštih iskaza, ponekad altruističnih ili inspirativnih, koji služe kao principi i osnova za pravila
ponašanja. Etički kodeks, generalno, definiše metode za prijavljivanje prekršaja, disciplinski postupak za prekršaje, kao i strukturu procesa.
Kodeks ponašanja predstavlja pisani dokument
koji može da sadrži neke inspirativne izjave, ali
obično se navode prihvatljive ili neprihvatljive vrste ponašanja. Kodeks ponašanja je više sličan regulatornom skupu pravila i, kao takav, teži da izazove manje rasprave o konkretnim akcijama.
Cilj kodeksa je:
1. Da doprinese obavljanju poslovnih aktivnosti u
duhu poslovnog morala, dobrih poslovnih običaja i načela savjesnosti i poštenja;
2. Da omogući transparentnost poslovanja kompanija i institucija.
38
Razlozi za pisanje etičkog kodeksa:
• Da bi se pokazalo da je kompanija u potpunosti posvećena odgovornom poslovanju;
• Etički kodeks ne bi trebalo da predstavlja interni dokument već dokument koji će biti dostupan i široj javnosti. Etički kodeks bi trebalo podijeliti svojim dobavljačima, klijentima i
drugim ljudima iz poslovnog okruženja;
• Kodeks treba da doprinese izgradnji atmosfere uzajamnog poštovanja kako bi svako bio
spreman da primi konstruktivnu kritiku. Samim tim, ima za cilj da unaprijedi reputaciju
organizacije i unutra i spolja;
• Da bi svi doživjeli kodeks kao svoj, neophodno je da bude i edukativan i da utiče na sve
veći stepen poštovanja etičkih i moralnih normi organizacije i društva.
Osobine etičkog kodeksa:
• Glavnu stvar koju treba izbjeći jeste da vaši zaposleni kažu da je kodeks samo za javnost, a
ne za upotrebu u preduzeću;
• Kodeks ne treba da predstavlja disciplinski
mjeru. Umjesto toga, treba pozitivno da utiče
na moral i motivaciju svih nosilaca interesa;
• Kodeks mora biti obavezujući. Kodeks u tom
smislu mora da reguliše i predvidi ponašanje i
odgovornost svih učesnika u preduzetničkom
poduhvatu. Niko se ne može izostaviti.
Da li ćemo poštovati etičke kodekse i principe, zavisi od mnogo uslova: iz kakvog socijalnog miljea
potičemo, kakvi su naslijeđeni, a kakvi postojeći
društveni uslovi, kakav sistem vrijednosti imamo,
pridržavamo li se visokih moralnih principa...
Razvoj organizacije je u čvrstoj vezi sa razvojem
menadžmenta, jer je efikasno funkcionisanje menadžmenta pretpostavka rasta i razvoja organizacije. U procesu saradnje donosi se niz odluka u
oblasti planiranja, organizovanja, vođenja i kontrolisanja posla članova organizacije i korišćenja
svih raspoloživih sredstava organizacije da se postignu planirani ciljevi. Te odluke odnose se na:
prava i dužnosti, nagrade i sankcije, kao i odnose
unutar organizacije, ali i odnose sa okruženjem.
Osnovni princip dobrih poslovnih manira je vrlo
pažljivo uvažavanje interesa i osjećanja drugih.
Drugim riječima, onim što radite i kažete morate
pokazati da o drugima vodite računa isto koliko
i o sebi.
Svojim ponašanjem treba pokazati posjedovanje
pravih ljudskih vrijednosti čiji je osnov ponašanje
prema drugima, a koje su prisutne u svemu. Tako,
ako treba riješiti neku spornu situaciju, da predpostavljeni nekoga kazni ili otpusti, treba se ponašati
ne samo fer i dosljedno, već i pokazati razumijevanje za lične probleme.
Vrlo često, potrebna je jaka volja da se suzbije
prirodni instinkt da se iskoristi neko ko je na nižem položaju. Međutim, na taj način ne samo da
se zadobija poštovanje drugih, već se povećava i
sopstvena samouvjerenost i poštovanje prema samom sebi.
Danas ne bi trebalo da možete zamisliti uspješno
malo i srednje preduzeće, velike korporacije i razne druge organizacije da u sklopu svog poslovanja nemaju proklamovan etički kodeks. Baš kod
takvih organizacija, etički kodeksi su jako prisutni
i zastupljeni, a ako nijesu, onda se uveliko radi na
tome i njihovom usavršavanju uopšte.
Zaključak
U današnje vrijeme, veoma često se postavljaju pitanja da li je etički:
• Prodavati robu sa isteklim rokom upotrebe
• Proizvoditi na neekološkim principima robe i
usluge
• Neuplaćivati poreze i doprinose
• Osnivati novo preduzeće, a da postojeće zbog
nesolventnosti i nelikvidnosti nijeste likvidirali
• Upravljati eksploatišući radnu snagu
• Štrajkovati sa porukom “nikada me ne možete
malo platiti koliko ja mogu malo raditi”
• Objavljivati posredstvom medija informacije
i poruke koji devalviraju konkurentska preduzeća, proizvode i usluge
• Izbjegavanje izdavanja fiskalnih računa
Odgovor je NE, ali mali je broj građana Crne Gore
koji će se odlučiti da konkretne primjere sankcionišu prijavom. Kao da je jača koalicija podržavanja neetičkog ponašanja nego što je svijest
svakog od nas ponaosob da nečinjenjem činimo
uslugu onima kojima je etički kodeks daleko od
očiju i daleko od srca. Etičko i neetičko ponašanje u organizacijama se uči. Neetičko ponašanje
je rezultat prihvatanja organizacione prakse suprotne važećim etičkim standardima. U savremenim uslovima poslovanja, etika poprima dinamičan karakter.
Proces globalizacije zahtijeva brzi protok novca
i kapitala. Novac koriguje vrijednosti, širi drugačiju kulturu i mijenja poslovnu etiku. Zahtjev za
održanjem poslovanja u sve težim uslovima sa
jedne strane i briga za održivi razvoj planete sa
druge strane. Poslovna etika je element konkurentske prednosti na tržištu. Samo po sebi, etičko ponašanje bez sinergije sa ostalim faktorima
neće donijeti uspjeh, ali bez etičkog ponašanja
nema ni poslovnog uspjeha. Zato je od presudnog značaja za opstanak svake organizacije opredjeljenje menadžmenta za poslovanje na etičkim
principima.
Da li je riječ o kodeksu ponašanja, čuvanja poslovne tajne ili nekom drugom kodeksu, u svakom
slučaju sve ozbiljne organizacije gledaju na to da
njihovi zaposleni dobro spoznaju etičku stvarnost.
Etičke kodekse kao kodekse pravilnosti, ispravnosti, jasnosti, poštenja i drugih pozitivnih stvari
sadrži cjelokupan poslovni svijet i svakodnevno se
ophodi po njima i njihovim načelima.
Etički kodeks kao instrument savremenog ponašanja stejkholdera, nerijetko sa prepoznatljivim konfliktom ciljeva i interesa, ima smisla ako se permanentno primjenjuje u životu i biznisu. U suprotnom,
ostaje mrtvo slovo na papiru bez upotrebne vrijednosti sa preovlađujućom formom nad suštinom.
Zato nam svima nasušno trebaju edukacija i etička
spoznaja pojava, procesa i stvarnosti. Posebno u
kriznim vremenima, kada biznis i etika ne pokazuju visok stepen korelacije.
39
Dometi, ograničenja i perspektiva
računovodstvene profesije u Crnoj Gori
Doc. dr Ana Lalević-Filipović
Profesinalnim računovođama potreban je širi
globalno uniformniji pogled za razumijevanje promjena u makro i mikro okruženju, što
se može ostvariti samo stalnim unapređivanjem sistema profesionalnog obrazovanja i
osposobljavanja računovođa. Sticanje novih
znanja, kreiranje savršenijih računovodstvenih
vještina i kontinuirano profesionalno usavršavanje u
takvim uslovima predstavlja proces najviših i najkvalitetnijih aktivnosti računovođa. U tom smislu, realno
je u perspektivi očekivati da će se i u Crnoj Gori, kroz
određene mjere nadležnih profesionalnih institucija,
pokrenuti, unaprijediti i adekvatno implementirati
postojeći obrazovni programi i programi profesionalne obuke svih računovodstvenih profila, te da će
se shvatiti da bez poštovanja IFAC-ovog etičkog kodeksa za profesionalne računovođe, nema niti može
postojati pouzdana osnova za donošenje profesionalnog suda ni od strane revizora. Međutim, da li je
do sada dovoljno urađeno i kakvo je trenutno stanje
u domenu računovodstvene profesije u Crnoj Gori,
da li postoje određeni problemi koji produkuju ograničenja profesionalnog napredovanja računovođa ili
ne, samo su neka od pitanja koje će se kratko otvoriti
kroz navedeni rad.
Ključne riječi: računovodstvena regulativa, računovodstvena profesija, etički kodeks, finansijsko
izvještavanje, harmonizacija, MRS, Evropska unija,
Crna Gora.
Abstract:
40
Professional accountants need more harmonized
and global approach for understanding the changes
in macro and micro environment, which can only be
achieved by continuously improving the system of
professional education and training of accountants.
Learning and creating sophisticated accounting skills with continuous professional development is a
process of the highest quality and activities of accountants in such conditions. In this sense, it is reasonable to expect that in the future in Montenegro will,
future that existing educational programs and programs of professional trainings will be run, improved and implement in a appropriate way by making
some relevant measures of professional institutions,
and that without IFAC Code of Ethics for Professional
Accountants there is no a reliable basis for making a
professional opinion by audits. However, what is the
current situation in the field of accounting profession in Montenegro, whether it has been done enough,
and are there problems which are producing limits of
professional accountants, are just some of the questions that will be open through this paper, so we will
try to give answers.
Key words: professional accountant, accounting
profession, code of ethics, financial reproting, hamornization, IAS, European Union, Montenegro
1. Međunarodna obrazovna regulativa za profesionalne računovođe
Obrazovanje i razvoj profesionalnih računovođa
ima dugu istoriju. Aktuelno stanje računovodstvene profesije vjeran je odraz uticaja promjena
osnovnih karakteristika privređivanja uopšte. Da
bi profesionalne računovođe uspješno odgovorile
novim uslovima i izazovima privređivanja neophodno je dosezati potrebne nove kompetentnosti,
razvijati ih i održavati tokom vremena. Stvaranje,
kreiranje računovodstvenih znanja predstavlja
proces najviših i najkvalitetnijih aktivnosti računovođa sa najvišim akademskim zvanjima i praktičnim računovodstvenim iskustvima. Usvajanje
računovodstvenih znanja i vještina, uvažavajući
profesionalne vrijednosti, etiku i principe, odnosno obrazovanje profesionalnih računovođa u
skladu sa Međunarodnim obrazovnim standardima osnovna je pretpostavka i bitan činilac kvaliteta računovodstva, računovodstveno-analitičke
procedure, računovodstvenog informacionog sistema i ukupnog računovodstvenog (finansijskog)
izvještavanja.
Međunarodna obrazovna regulativa za profesionalne računovođe je, u osnovi, rezultat misije Međunarodne federacije računovođa - IFAC-a (International Federation of Accounatants) i posebno misije
Obrazovnog komiteta - EC (Educational Committee)
kao stalnog komiteta Odbora (Board) IFAC-a.
Obrazovni komitet IFAC-a osnovan je sa ciljem
razvijanja Međunarodnih obrazovnih standarda
za profesionalne računovođe - IES (International
Education Standards for Professional Accountants),
međunarodnih obrazovnih smjernica i drugih in-
formacionih dokumenata u vezi sa obrazovanjem
i praksom profesionalnih računovođa, posebno u
razvijanju računovodstvenih obrazovnih programa u funkciji podsticanja uspješnosti poslovanja
preduzeća i nacionalnih ekonomija.
Misija IFAC-a, sintetizovano uzev, sastoji se u razvoju i unapređenju računovodstvene profesije na
globalnom nivou, uz harmonizovane standarde
koji treba da obezbijede usluge dosljedno visokog
kvaliteta u interesu javnosti.
Misija obrazovnog komiteta (EC) je služenje javnom
interesu putem svjetskog unapređenja obrazovanja i razvoja profesionalnih računovođa, razvojem
računovodstvenih obrazovnih programa širom
svijeta, posebno tamo gdje se ovim procesom
podstiče i unapređuje privredni razvoj. EC treba da
ispuni tri funkcije u ostvarivanju svoje misije i to:
a) propisivanje, uspostavljanje standarda kao opšte prihvaćene “dobre prakse” u obrazovanju i
razvoju profesionalnih računovođa,
b) pripremanje uputstava, tumačenja, rasprava, ilustrovanih primjera, kako bi se propisana
“dobra praksa” olakšano i efikasno primijenila i
ostvarila i
c) razrješavanje nesuglasica, otkrivanje novih činjenica i rješenja pri istraživanjima, te promocija drugih važnih pitanja u vezi sa obrazovanjem
i razvojem profesionalnih računovođa.
Dakle, ukupnost obrazovanja profesionalnih računovođa ima za cilj da, u skladu sa zahtjevima vremena, stvori kompetentne eksperte - profesionalne računovođe, koji će biti osposobljeni da, tokom
svog radnog vijeka pozitivno doprinose razvoju
svoje profesije, privređivanju i društvu u cjelini.
2.Računovodstvena profesija u Crnoj
Gori
Uspješna realizacija aktivnosti na polju harmonizacije i standardizacije finansijskog izvještavanja kao
fundamentalne pretpostavke izgradnje stabilnog i
otvorenog okruženja finansijskog sistema, pretpostavlja, prije svega, izgradnju i realizaciju kvalitetnog procesa reformskih aktivnosti u domenu institucionalnog i zakonskog računovodstvenog okvira
gdje su već uočljivi rezultati na polju intenziviranja
saradnje domaćih tijela i institucija u Crnoj Gori u
aktivnostima relevantnih međunarodnih organi-
zacija. Naprijed navedeno se na indirektan način
reflektuje i na unapređivanje računovodstvene
i revizorske profesije sa namjerom poboljšanja
kvalitativnih odrednica finansijskog izvještavanja,
kao i kontrole svih učesnika u tom procesu. Trenutno, osnovno strateško opredjeljenje Crne Gore
je evroatlanska integracija, tako da Crna Gora čini
ogromne napore, posebno nakon sticanja statusa
kandidata za članstvo u EU, odnosno nakon dobijanja zelenog svjetla za predpristupne pregovore,
da unaprijedi i implementira određene zahtjeve iz
tzv. „sedam kritičnih oblasti“. U tom dijelu, kako se
računovodstvena zakonska regulativa Crne Gore
mora uskladiti za Direktivom EU (posebno IV, VII
i VIII Direktiva koje uređuju oblast računovodstva
i revizije) nadležni organi u Crnoj Gori su veoma
ozbiljno shvatili preporuke ROSCC-ovog izvještaja1, te u tom dijelu svoje napore usmjerili u pravcu
konketizacije isto, što je vidljivo kroz određene zakonske izmjene u posljednjih nekoliko godina (vidi
Zakon o računovodstvu i reviziji iz 2005. i 2008. godine kao i predlog o dopunama i izmjenama Zakona o računovodstvu i reviziji iz 2010.godine2).
Veliku ulogu u navedenom računovodstvenom
reformskom procesu treba da odigraju i postojeće institucije (Institut) za računovodstvo i reviziju
koji bi svojim edukativnim programima trebalo
da unaprijede i kontinuirano rade na poboljšanju
kvaliteta znanja ljudi. Započeti procesi reformskih
aktivnosti crnogorske ekonomije mogu zaživjeti
jedino uz pomoć kvalitetnih ljudi koji će, zahvaljujući svom znanju, podržati i pokrenuti sve nadolazeće promjene i iste sprovesti u praksi. Talas tržišnih promjena prema tome nije zaobišao ni računovodstvenu i revizorsku profesiju, tako da je danas
u Crnoj Gori sve evidentniji porast tražnje za kadrovima ovog profila. Stoga, odgovorne i obrazovne strukture u Crnoj Gori ne bi trebalo da ignorišu
ovu jasnu tržišnu poruku, budući da će dalji razvoj
računovodstvene profesije kao i uključivanje Crne
Gore u proces računovodstvene harmonizacije u
velikoj mjeri zavisiti od obrazovnog stanja računovodstvenih kadrova, kao i spremnost institucija i
kadrova za implementaciju najnovijih tehnoloških
dostignuća ,kao i savremenih računovodstvenih
i revizorskih metoda i tehnika. Ističemo da, bez
obzira na nadolazeće promjene, kao i spremnosti
računovodstvene i revizorske profesije da na njih
adekvatno odgovori, ipak tradicionalno ukorijenjeni moralni principi ponašanja svakog profesi-
41
onalnog računovođe ostaju nepromijenjeni, a oni
se ogledaju u očuvanju integriteta i objektivnosti,
profesionalnoj osposobljenosti, povjerljivosti i u
profesionalnom ponašanju, odnosno u nezavisnosti kao suštinskom principu etičkog ponašanja revizora. Svi ovi principi moraju biti ostvareni
u cjelini, da bi se steklo poverenje i otklonile sve
sumnje zasnovanosti finansijskog izvještavanja sa
Direktivama EU i MRS-ovima.
Međutim i pored toga što u Crnoj Gori postoji realna mogućnost za kvalitetno profesionalno usavršavanje kadrova iz oblasti računovodstva i revizije,
ipak činjenica da su prisutna dva instituta često
među potencijalnim kadrovima stvara nedoumice i uliva nepovjerenje u sam kvalitet koji se nudi
od strane navedenih instituta. Stoga, ukoliko Crna
Gora želi da uspješno implementira svoju ideju ka
sticanju punopravnog članstva u EU, mora veoma
ozbiljno da razmisli i o značajnim „propustima“ koji
se pojavljuju i mogu pojaviti na polju profesionalne računovodstvene edukacije. Ovo iz razloga što
je Crna Gora tokom tranzicionog perioda učinila
zaista veliki napor na polju uspostavljanja važnih
komponenti institucionalnog i zakonskog okvira
u domenu podizanja kvaliteta finansijskih iskaza.
Međutim, ono što je postignuto predstavlja samo
prvi, početni korak tako da će se u buduće profesionalna računovodstvena regulativa, pa time
i računovodstvena profesija Crne Gore, naći pred
velikim izazovima u postizanju krajnjih ciljeva - uspostavljanje i funkcionisanje adekvatnog okvira finansijskog izvještavanja prilagođenog potrebama
crnogorske ekonomije, a sve u skladu sa Acquis
communautaire3 EU, MRS, najboljom praksom i sl.
42
Na kraju, težnja ka harmonizaciji računovodstvenog izvještavanja i dobijanje statusa punopravne
članice EU zahtijeva stvaranje visokokvalitetnog
regulatornog i institucionalnog okvira za računovodstvo i reviziju, pa samim tim i nužnost korjenitih reformi postojeće zakonske i institucionalne
regulative i sistema. Polazeći od postojećeg normativnog i institucionalnog okvira finansijskog
izvještavanja u Crnoj Gori, kao i stanja po pitanju
računovodstvene profesije, posebno u dijelu profesionalna edukacije, izdvajamo naše globalno zaključno razmatranje:

zakonski računovodstveni okvir Crne Gore još
nije dostigao onaj stepen razvoja koji je prisutan
u ekonomski razvijenim zemljama, pa se u nasto-
janju potpunog usaglašavanja sa Acguis Communitaire danas u Crnoj Gori čine ozbiljni napori
posredstvom kontinuirane involviranosti svih
nadležnih i odgovornih organa u tom procesu.

ukoliko Crna Gora želi uspješno da implementira svoju ideju ka sticanju punopravnog članstva
u EU, mora veoma ozbiljno da razmisli i o značajnim „propustima“ koji se pojavljuju i mogu
pojaviti na polju profesionalne računovodstvene edukacije. Zapravo ,budući da su se nadlezna
profesionalna tijela u Crnoj Gori obavezala na
poštovanje IFAC-ovog etičkog kodeksa za profesionalne računovođe, to je neophodno izvršiti i njihovo dosljedno sprovođenje, jer da su isti
odraz procesa regulacije i samoregulacije u okviru računovodstvene profesije bez kojih nema niti
može postojati pouzdana osnova za donošenje
profesionalnog suda ni od strane revizora.
Literatura:
1. Malinić, S., Lalević-Filipović, A., Računovodstvo,
Ekonomski fakultet Podgorica, 2009.godina
2. Strategija i akcioni plan za unapređivanje finansijskog izvještavanja u Crnoj Gori (http://www.
gov.me/files/1239018029.pdf )
Endnotes
1 Reports on the Observance and Standards of
Codes A&A-Izvještaj o poštovanju propisa i
standarda koji se odnose na računovodstvo i
reviziju. U navedenom izvještaju date su određene preporuke koje su podržane od strane
Ministarstva finansija, Svjetske banke i zainteresovanih stejkholdera u Crnoj Gori a sve sa
namjerom unapređenja kvaliteta finansijskog
izvještavanja. Bitno je napomenuti da je navedeni izvještaj poslužio kao osnova Ministarstvu
finansija da formira Nacionalni savjet za računovodstvo i reviziju čiji je osnovni cilj bio izrada strategije i akcionog plana za unapređenje
kvaliteta finansijskog izvještavanja u Crnoj Gori
(Strategija i akcioni plan za unapređivanje finansijskog izvještavanja u Crnoj Gori (http://www.
gov.me/files/1239018029.pdf )
2 Napomena: Usvojen je u sredinom 2011.godine
Preloga Zakona o izmjenama i dopunama ZRR
u CG, sa ciljem otklanjanja nedostataka postojećeg.
3 Označava model za uređenje oblasti računovodstva i revizije koji predstavlja skup pravnih
normi odluka koje obevezuje sve članice EU.
Ograničenja tradicionalnih računovodstvenih
sistema u tretiranju problema zaštite životne
sredine1
Doc. dr Snežana Radukić, Doc. dr Tatjana Stevanović i Doc. dr Marija Petrović-Ranđelović
Univerzitet u Nišu, Ekonomski fakultet
Apstrakt: Brojni ekonomski subjekti (proizvođači, potrošači i država) utiču na različite načine na društvo i
životnu sredinu. U savremenom poslovnom okruženju, koje karakteriše intenzivna konkurencija, sve je
istaknutija uloga računovodstva, posebno upravljačkog računovodstva u obezbeđivanju potrebnih informacija vezanih za različita pitanja zaštite životne
sredine, a pre svega informacija o troškovima zaštite
životne sredine, u cilju efikasnijeg donošenja odluka
i sistematske kontrole poslovno-finansijskih procesa.
Predmet analize u ovom radu je ograničenost tradicionalnih računovodstvenih sistema u tretiranju
ekoloških zahteva i informaciona podrška ekološkog
računovodstva procesu odlučivanja u preduzećima
u cilju ostvarivanja i poboljšanja održivih poslovnih
performansi. Svrha ovog rada je da se na osnovu pregleda novije literature koja govori o ekološkom menadžmentu i upravljačkom ili finansijskom računovodstvu u okviru ekološkog računovodstva sagleda
njihova podrška donošenju odluka u preduzećima u
pravcu poboljšanja ekološke performanse.
Mogućnost uključivanja ekološkog menadžmenta i ekološkog računovodstva kroz upravljačko ili
finansijsko računovodstvo u proces donošenja
odluka u preduzećima, a u cilju poboljšanja ekoloških performansi, postaje sve izvesnija. S tim u
vezi, Ujedinjene nacije promovišu metodologiju Ekološkog upravljačkog računovodstva (Environmental management accounting - EMA), koja
koristi šemu procene i objedinjavanja ekoloških
troškova na strukturan način kao osnov za donošenje poslovnih odluka. Metod otkriva da postojeći, regulisani, korporativni ekološki troškovi mogu
biti duplo veći od ekoloških troškova kompanija objavljenih u njihovim godišnjim izveštajima.
Američki istraživači su u studiji iz 2001. otkrili da je
na svaki dolar ekoloških troškova preduzeća bilo
10 dolara skrivenih ekoloških troškova. Kompanije
ne mogu da upravljaju onim što ne mogu izmeriti, stoga je neophodno utvrditi ekološke troškove
u cilju upravljanja njima i pretvaranja uvažavanja
ekoloških zahteva u stratešku prednost.
Ključne reči: ekološki menadžment, finansijsko i
upravljačko računovodstvo, ekološki troškovi, proces
donošenja odluka, korporativne ekološke performanse
1.Ključni faktori primene Ekološkog upravljačkog računovodstva
Uvod
Značaj životne sredine je u savremenim uslovima
poslovanja široko prihvaćen od strane kompanija.
Sve je zastupljenije shvatanje da se faktor okruženja mora detaljno sagledati pri donošenju poslovnih odluka. Međutim, uticaj poslovanja na životnu
sredinu detaljnije se može sagledati isključivo ukoliko se kvantifikuje u novčanim jedinicama.
Strateško je pitanje razmotriti buduće pretnje i
promene koje mogu da generišu nove ili dodatne
troškove preduzeća. Glavno operativno pitanje bi
trebalo da bude da se razmotri da li trenutno postoje troškovi čija veličina nije poznata kompaniji,
jer su troškovi sakriveni na računima opštih troškova ili na računima gde se ne očekuju i ne obračunavaju na strukturiran način. Kada se troškovi učine
vidljivim, njima se može upravljati u pravcu ušteda
i drugih koristi koje iz toga proističu.
Kako se ekološki troškovi povećavaju, (tj. kako
eksternalije postaju internalizovane u kompaniji) i menadžeri realizuju uštede internih troškova
poboljšanjem performansi životne sredine, definisanje instrumenata upravljanja ovim troškovima postaje sve značajnije. Ekološko upravljačko
računovodstvo, koje predstavlja upotrebu računovodstvenih informacija za podršku internom
menadžmentu, u praksi se primarno bavi finansijskim upravljanjem vezanim za zaštitu životne
sredine, uključujući i energetsko i materijalno
računovodstvo. Kombinovanjem različitih raspoloživih definicija može se reći da je “ekološko
upravljačko računovodstvo proces identifikovanja, prikupljanja, procene, analize, internog izveštavanja i upotrebe informacija o materijalnim i
energetskim tokovima, informacija o ekološkim
troškovima i drugih informacija za donošenje
poslovno-finansijskih odluka, uključujući odluke
o zaštiti životne sredine” (Stevanović, Radukić i
Stanković, 2011, str. 447).
43
Do pojave ekološkog upravljačkog računovodstva
dovela je potreba integrisanja pitanja zaštite životne sredine sa ekonomskim i računovodstvenim pitanjima. Ova potreba je, pak, uzrokovana brojnim
faktorima, eksterne i interne prirode.
1.1. Uticaj eksternih faktora
U mnogim radovima se eksterni pritisak posmatra
kao pokretačka snaga za ekološku aktivnost kompanija. Bartolomeo i ostali (Bartolomeo i ostali,
2000) navode da je sa ekološkim menadžmentom
u poslovanju evoluirao interes za boljim obuhvatanjem troškova i koristi vezanih za životnu sredinu
u konvencionalnom upravljačkom računovodstvu.
Ekološki faktori mogu da imaju uticaj na profitabilnost i verovatno bi se ti efekti povećali u budućnosti putem javnih politika i tržišnih snaga. Neki
primeri su povećavanje nivoa kapitalnih i operativnih rashoda za kontrolu zagađenja kao rezultat
povećane regulacije. Takođe, troškovi nastaju kao
rezultat javnog interesa za ekološka pitanja.
Gaden i Zaman (Gadenne i Zaman, 2002), takođe,
tvrde da kao odgovor na uvećane interese stejkholdera postoji trend da kompanije pružaju više
informacija o ekološkim pitanjima unutar upravljačkog računovodstvenog sistema i godišnjeg
izveštavanja. Oni su, takođe, spomenuli da povećanje javne svesti o ekološkim pitanjima vrši pritisak na korporacije za merenje ekoloških troškova i
rashoda, kao i za povećanje obelodanjivanja ekoloških informacija stejkholderima.
44
Gibson i Martin (Gibson i Martin, 2004), takođe,
navode da se ekonomski subjekti suočavaju sa
povećanjem pritiska za pokazivanje performansi njihovih ekoloških upravljačkih sistema. Na taj
način menadžeri poboljšavaju interno planiranje.
Ekološko upravljačko računovodstvo zato pruža
mogućnosti preduzećima da bolje reaguju na regulatorne pritiske pomažući im da:
• preciznije prate i upravljaju sirovinama, energijom i otpadom;
• preciznije identifikuju, procenjuju i upravljaju
troškovima, posebno onim vezanim za otpadne sirovine i upravljanje tokovima otpada;
• bolje identifikuju i procenjuju finansijske i
druge poslovne koristi od aktivnosti ekološkog menadžmenta i
• bolje mere i izveštavaju o ekološkim i finansijskim performansama, čime se poboljšava
imidž kompanije kod klijenata, investitora,
finansijskih institucija, zaposlenih, zajednice,
ekoloških organizacija i vladinih agencija (Olson i Jonäll, 2008, str. 23).
Li (Li, 2004) navodi da su se ekološki problemi
javili poslednjih decenija kao glavni aspekti privrednog rasta i razvoja. Takvi aspekti su, na primer, globalno zagrevanje; zagađenje vazduha,
zemljišta i vode prouzrokovano industrijskim
aktivnostima; brzo smanjenje šumskih područja;
buka, radioaktivni i hemijski otpad. Svi ovi problemi su povezani sa industrijalizacijom i privrednim rastom. Li dalje tvrdi da, ukoliko su ekološki
troškovi pravilno pripisani proizvodima ili uslugama, vlade mogu da koriste ove informacije i
da ih usmere na tržište kroz oporezivanje ili druge ekonomske instrumente, umesto oslanjanja
samo na ekološko zakonodavstvo. Ovo bi trebalo
da navede proizvođače da prilagode proizvodne
procedure ili cene tako da utiču na ponašanje potrošača.
Klark i O’Nil (Clarke i O’Neill, 2006) idu još dalje
i tvrde da trenutne društvene vrednosti i povećanje svesti o uticaju industrije na životnu sredinu znače da korporacije ne mogu više da se
ponašaju kao da su prirodni resursi beskonačni
i odlažu opcije. Održivi razvoj, potreba ljudi da
žive na osnovu prinosa od zemlje bez narušavanja njenog prirodnog kapitala, postaje centralno pitanje poslovnog sektora i vlade. Oni,
takođe, tvrde da su podizanje javne svesti o uticaju organizacija na životnu sredinu i potreba
za održivim razvojem čak promenili i unapredili očekivanja stejkholdera u vezi sa ekološkim
performansama.
Jaš i Lavika (Jasch i Lavicka, 2006) tvrde da monetarizovan eksterni uticaj organizacije treba da
utiče na njeno donošenje odluka, kao i da uputi
na buduće zahteve, pošto oni imaju tendenciju
da postanu internalizovani u zakonskim okvirima,
ukoliko su značajni. Ostali pregledi autora (Clarke i
O’Neill, 2005, Gadenne i Zaman, 2002, Gale, 2006a,
Gale 2006b, Gibson i Martin, 2004, Jasch, 2003, Li,
2004, Lodhia, 2003, Scavone, 2006) sadrže sličnu
argumentaciju.
1.2. KORPORATIVNA EKOLOŠKA OSETLJIVOST
Rezultati istraživanja Frosta i Vilmshursta (Frost i
Wilmshurst, 2000) pokazuju da, iako je ekološko
izveštavanje verovatnije u ekološki osetljivim firmama, inicijativa za usvajanje procedura ekološkog upravljačkog računovodstva nije isključivo
vođena od strane ekološki osetljive industrije. Oni
zaključuju da dalje istraživanje treba da identifikuje šta utiče na to da organizacije usvoje procedure
ekološkog upravljačkog računovodstva.
Uzroci usvajanja procedure ekološkog upravljačkog računovodstva u preduzećima nisu prikazani
kao jasan rezultat istraživanja. Ekološko izveštavanje je češće u ekološki osetljivim firmama, ali
usvajanje procedura ekološkog upravljačkog računovodstva ne izgleda da je vođeno isključivo
ekološkom osetljivošću sektora privrede (Frost i
Wilmshurst, 2000).
Ono što, verovatno, vodi preduzeća ka usvojanju
ekološkog upravljačkog računovodstva je samo
jednostavan uvid na koji način su rashodi i troškovi evidentirani, kao i na koji način su implikacije
finansijskih i ekoloških performansi računovodstveno obuhvaćene. Da li je korporativna ekološka osetljivost visoka ili niska ne utiče na usvajanje
ekološkog upravljačkog računovodstva zato što su
to više ili manje nesigurne ekološke situacije koje
su u fokusu, već na to, verovatno, utiče zalaganje
za poboljšanje efikasnosti. Da li će se poboljšati
efikasnost ili ne, zavisi od korporativne ekološke
osetljivosti ili možda neosetljivosti, ali je, svakako,
ovo pitanje u vezi sa obimnim razmatranjem rizika
pogrešnih tumačenja.
2.ULOGA TRADICIONALNOG RAČUNOVODSTVA U POBOLJŠANJU EKOLOŠKIH PERFORMANSI PREDUZEĆA
Iako upravljačko računovodstvo može pružiti dragocene informacije o ekološkim troškovima, takvi
troškovi su obično zapostavljeni od strane tradicionalnog upravljačkog računovodstva, tvrde Frost i
Vilmshurst (Frost i Wilmshurst, 2000). Bartolomeo
i ostali izražavaju ovo drugim rečima i tvrde da
konvencionalno upravljačko računovodstvo i konvencionalno finansijsko izveštavanje imaju za cilj
da izveštavaju i analiziraju samo interne troškove.
Međutim, oni tvrde da su u savremenim uslovima
potrebnija strateška i eksterno orijentisana gledišta (Bartolomeo i ostali, 2000).
Tradicionalni računovodstveni sistemi pokazuju
izvesna ograničenja u obezbeđivanju informacija
povezanih sa zaštitom životne sredine, pre svega
informacija o različitim kategorijama ekoloških troškova (troškova zaštite životne sredine). Tradicionalni
računovodstveni sistemi, koji su stvoreni i usvojeni
za potrebe finansijskog upravljanja i izveštavanja,
nisu uspeli da alociraju ekološke troškove na one
aktivnosti, proizvode ili procese koji su odgovorni
za njih. Ekološki troškovi koji su mogli biti relativno
visoki za određene sektore ili proizvode, posebno
ako su uzeti u obzir manje vidljivi i manje opipljivi
troškovi, obično su tretirani kao zajednički, opšti
troškovi. Rezultat toga je, ustvari, da su ovi troškovi
praktično „skriveni“ od menadžmenta i prema tome
nisu uključeni kao bitna informacija u različite faze
upravljačkog procesa. Otuda konstantna težnja menadžmenta da potceni veličinu i rast takvih troškova. Kada se ekološki troškovi alociraju na nosioce,
proizvod sa niskim troškovima zaštite životne sredine, praktično, subvencioniše one sa visokim troškovima. Takav način obračuna troškova zaštite životne
sredine unutar tradicionalnog računovodstvenog
sistema ima evidentno brojne negativne posledice,
kao što su: neadekvatna alokacija troškova na različitim nivoima, netačno određivanje cena za proizvode i usluge, iskrivljena šema nagrada (plata) i
kompenzacija za zaposlene, neadekvatno kapitalno
budžetiranje i investiciona procena, neadekvatan
proizvodni miks, nemogućnost efektivne primene
mera za smanjenje troškova itd.
Frost i Vilmshurst (Frost i Wilmshurst, 2000), takođe,
tvrde da razvoj debate i izveštavanja o održivosti
naglašava značaj holističkog nivoa odgovornosti i
priznanja da„tradicionalne“ računovodstvene prakse nisu u stanju da obezbede ovu odgovornost. O
ovome, takođe, izveštava i Lodia (Lodhia, 2003) u
svojim rezultatima istraživanja, koja ukazuju na to
da su mnoge australijske korporacije motivisane
prvenstveno poštovanjem zakona, ali i neke vidljive strateške namere da se izmere i otkriju ekološki
troškovi ukazuju na to da će firme, verovatno, biti
više motivisane dugoročnim strategijama.
U istraživanju ekološke računovodstvene prakse i
procene, Lodia je dalje utvrdio da upravljačke raču-
45
novođe veruju da ekološki izazvani troškovi i rashodi informisanja treba da budu zabeleženi u finansijskim izveštajima. Studija Lodie, takođe, podržava
mišljenje da ekološke upravljačke računovođe veruju da bi ekološki indukovane krajnje i integrisane
tehnologije trebalo da budu prepoznate kao aktiva
u bilansu stanja. Međutim, rezultati su bili neubedljivi kada je riječ o tome da li bi ekološki izazvani dodatni troškovi, kao što su novčane kazne, prevencija
zagađenja, istraživanje i razvoj, poštovanje pravila,
porezi, trgovina dozvolama za zagađenje itd, trebalo da budu kapitalizovani i amortizovani.
optužene za nevoljnost da se krene dalje od tradicionalnih stavova i paradigmi i za neprihvatanje gledišta ekološkog računovodstva, kao i za
modifikovanje informacionih sistema bez značajne promene njihove suštine. Računovodstvena
profesija zato na ovom planu zaostaje i pitanja
ekološkog računovodstva mogla bi biti preuzeta
od strane drugih profesija (Clarke i O’Neill, 2006).
Ostali rezultati istraživanja, takođe, sugerišu da će
računovođe, verovatno, biti zapostavljene ukoliko
nisu aktivnije u odgovoru na promene očekivanja
(Frost i Wilmshurst, 2000).
Lodia (Lodhia, 2003) dalje navodi da intervjuisane
računovođe ukazuju da su pitanja zaštite životne
sredine od suštinskog značaja za njihove organizacije, ali oni nisu razmatrali uticaj životne sredine
na njihove računovodstvene prakse. Oni posmatraju svoj posao unutar zatvorenog ekonomskog
fokusa, iako imaju korisne veštine za ekološki
menadžment i ekološke menadžment strategije.
Lodia dalje ističe da odgovornost za ekološko računovodstvo ne treba pripisati samo jednoj strani.
Neophodan je multidisciplinarni pristup za udruživanje veština ekoloških stručnjaka i računovođa.
Poboljšanje ekoloških performansi putem ekološkog upravljačkog računovodstva zavisi od brojnih
značajnih faktora koji su već analizirani i diskutovani. U prvom delu rada su, na osnovu pregleda članaka, analizirani i diskutovani značajni faktori koji
utiču na korporativne ekološke aktivnosti i performanse. Pokušaj da se napravi zaokružen model sa
različitim faktorima korporativnih ekoloških performansi rezultira u kreiranju kompleksnog modela. Model na slici 1 je povezan sa „tradicionalnim
računovodstvom“ i objašnjenim faktorima. Model,
takođe, uključuje stejkholdere koji vrše spoljne
pritiske (videti sliku 1).
Skavone (Scavone, 2006) tvrdi da računovođe
igraju značajnu ulogu u doprinosu da kvalitet informacija u knjigovodstvu pruža bolju podršku
donošenju odluka u vezi sa pitanjem upravljanja
životnom sredinom i da je profesionalna ekspertiza najrelevantnija i najkorisnija da učini stejkholdere svesnim važnosti održivosti kao poslovne
strategije. Klark i O’Nil (Clarke i O’Neill, 2006), takođe, govore o tome da bi ekološki profesionalne
mogle da budu i računovođe. Međutim, to je diskutabilno, jer iako je povećanje društvene vrednosti od računovodstvenog znanja evidentno, ono se
može pripisati različitim društvenim promenama,
uključujući brzu industrijalizaciju koja izaziva ekološke probleme. Zato je, možda, bolje da ekološki
stručnjaci rešavaju ekološka pitanja uz pristup računovodstvenim informacijama, tvrde oni.
46
Klark i O’Nil dalje iznose da, iako neke organizacije u sektorima u kojima postoji zabrinutost za životnu sredinu, kao što su rudarstvo i petrohemija,
izgleda imaju veće stope usvajanja praksi merenja
i izveštavanja, značajniji prelazak na institucionalizovano ekološko računovodstvo još se nije dogodio. Klark i O’Nil dalje tvrde da su računovođe
Slika 1. Model faktora korporativnih ekoloških performansi na osnovu „tradicionalnog računovodstva“
(Olson i Jonäll, 2008, str. 36)
U razmatranju ekoloških pitanja u celini, mora se
prihvatiti da je određena količina subjektivnosti
neminovna u aktivnostima kao što su identifiko-
vanje ekoloških troškova, procenjivanje koristi za
životnu sredinu, računovodstvo rizika i mogućnosti zaštite životne sredine. Sve ove aktivnosti su
problematične sa stanovišta tradicionalnog računovodstvenog okvira.
Naglašavanje značaja finansijskih informacija
u tradicionalnim računovodstvenim sistemima
može se objasniti na sledeći način: a) krajnji cilj
kompanije (maksimiziranje akcijske vrednosti ili
profitabilnosti) izražava se u monetarnoj formi i
informacije koje mogu biti izražene u tom smislu
uvek su verovatno privlačile neposredniju pažnju
i b) finansijska strana upravljanja je značajna za
sve funkcije, uključujući upravljanje zaštitom životne sredine. Međutim, uspešno upravljanje
podrazumeva ne samo finansijske, već i nefinansijske, ne samo računovodstvene, već i neračunovodstvene informacije. Dakle, izražena je rastuća
potreba za nefinansijskim i kvalitativnim informacijama, koje tradicionalni sistemi ne pružaju
(Nandan, 1994, str. 4-10).
Zaključak
Zaključci u pregledanim člancima daju podršku
pitanjima koja su razmatrana u uvodu, u pogledu
budućeg očekivanog državnog, eksternog pritiska
na kompaniju. Generalno se očekuje da spoljni državni pritisak poveća i natera razvoj u pravcu internacionalizacije ekoloških troškova u budućnosti.
Mnogi od članaka govore o porastu zabrinutost
stejkholdera kao važnom faktoru i da povećana
svest javnosti o ekološkim pitanjima vrši pritisak
na preduzeća da mere ekološke troškove i rashode i da razvijaju i unaprede obelodanjivanje informacija o životnoj sredini stejkholderima (Clark i
O'Neill, 2006, Gadenne i Zaman, 2002, Gale, 2006a,
Gale, 2006b, Gibson i Martin, 2004, Jasch, 2003, Li,
2004, Lodhia, 2003, Scavone, 2006).
Tradicionalna uloga računovođa i računovodstva
u odnosu na novi predloženi pristup ekološkog
upravljačkog računovodstva je intenzivno diskutovana u člancima uz postojeću računovodstvenu
regulativu i praksu. Ovo ukazuje da trenutna računovodstvena regulativa i praksa predstavljaju prepreke za razvoj standardizovanih praksi ekološkog
računovodstva, kao i odsustvo pritiska za uvođenje ekološkog upravljačkog računovodstva.
O pitanjima da li ekološki izazvani troškovi i rashodi informacija treba da budu saopšteni u finansijskim izveštajima, ili, da li ekološki uticajne krajnje
i integrisane tehnologije treba da budu prikazane
kao aktiva u bilansu stanja, ili, da li bi ekološki izazvani dodatni troškovi trebalo da budu kapitalizovani i amortizovani (Lodhia, 2003) nije diskutovano
na drugačiji način osim na onaj što sledi: troškovi,
periodizirani rashodi za investicije i održavanje, ne
bi trebalo da budu sakriveni i treba ih obelodaniti
na odgovarajući način da bi se troškovima moglo
upravljati i informacije koristiti za donošenje odluka i čak preispitivanja strategije.
Američki istraživači su u studiji iz 2001. godine otkrili da je na svaki dolar ekoloških troškova preduzeća,
bilo 10 dolara skrivenih ekoloških troškova. Kompanije ne mogu da upravljaju onim što ne mogu
izmeriti, stoga je neophodno utvrditi ekološke troškove u cilju upravljanja njima i pretvaranja uvažavanja ekoloških zahteva u stratešku prednost.
Na osnovu pregleda relevantne literature, od ključnog značaja za donošenje odluka su konzistentne
informacije i konzistentni informacioni sistemi.
Nisu samo monetarne mere, troškovi, prihodi i tokovi gotovine važne za praćenje i upravljanje, već
i odgovarajući tokovi materijala i energije i njihovi
troškovi. Zbog toga, Ekološko upravljačko računovodstvo, EMA, može da podrži donošenje odluka u
preduzećima u pravcu poboljšanja ekoloških performansi, putem pružanja efektivno strukturirane
procene troškova koja podržava efikasno donošenje odluka u cilju poboljšanja ekoloških performansi, a verovatno i optimalnih budućih kombinacija proizvoda, strategija i investicija.
Literatura
1. Bartolomeo, M., Bennett, M., Bouma, J. J.,
Heydkamp, P., James, P. & Wolters, T. (2000) Environmental management accounting in Europe:
current practice and future potential. European
Accounting Review, 9, 31-52.
2. Clarke, K. & O'Neill, S. (2006) Is the Environmental Professional an Accountant? Greener Management International, 111-124.
3. Frost, G. R. & Wilmshurst, T. D. (2000) The Adoption of Environment-related management accounting: an analysis of corporate environmental
sensitivity. Accounting Forum, 24, 344.
47
48
4. Gadenne, D. & Zaman, M. (2002) Strategic Environmental Management Accounting: An Exploratory Study of Current Corporate Practice and
Strategic Intent. Journal of Environmental Assessment Policy & Management, 4, 123.
5. Gale, R. (2006a) Environmental costs at a Canadian paper mill: a case study of Environmental
Management Accounting (EMA). Journal of
Cleaner Production, 14, 1237-1251.
6. Gale, R. (2006b) Environmental management
accounting as a reflexive modernization strategy in cleaner production. Journal of Cleaner
Production, 14, 1228-1236.
7. Gibson, K. C. & Martin, B. A. (2004) Demonstrating Value through the Use of Environmental
Management Accounting. Environmental Quality Management, 13, 45-52.
8. Jasch, C. (2003) The use of Environmental Management Accounting (EMA) for identifying
environmental costs. Journal of Cleaner Production, 11, 667.
9. Jasch, C. & Lavicka, A. (2006) Pilot project on sustainability management accounting with the
Styrian automobile cluster. Journal of Cleaner
Production, 14, 1214-1227.
10.Li, X. (2004) Theory and practice of environmental management accounting. International Journal of Technology Management & Sustainable Development, 3, 47-57.
11.Lodhia, S. K. (2003) Accountants' responses to
the environmental agenda in a developing nation: an initial and exploratory study on Fiji. Critical Perspectives on Accounting, 14, 715.
12.Nandan, R. K. (1994) Accounting and the Environmental Issues of Today A Shift Towards Green
Thinking in Accounting, The Fiji Accountant.
13.Olson, O., Jonäll, P. (2008) Environmental Management Accounting (EMA), Management
Accounting including Environmental Management - a literature review, Handelshögskolan
vid Göteborgs Universitet
14.Scavone, G. M. A. (2006) Challenges in internal environmental management reporting in
Argentina. Journal of Cleaner Production, 14,
1276-1285.
15.Stevanović, T., Radukić, S., Stanković, J. (2011) The
role of management accounting in measuring
and monitoring ecological efficiency, monografija: Contemporary Issues in Economy, Business and
Management, ed.: Babić, V., University of Kragujevac, Faculty of Economics, Kragujevac, 445-459.
LIMITATIONS OF TRADITIONAL ACCOUNTING
SYSTEMS IN TREATMENT OF ENVIRONMENTAL
PROTECTION PROBLEMS
Abstract: A number of economic subjects (producers,
consumers and state) affect differently on the society
and the environment. In contemporary business environment, characterized by intensive competition,
becoming a more significant role of accounting,
especially management accounting in providing
the necessary information related to various environmental issues, especially information about the
costs of environmental protection, with the aim of
more efficient decision-making and systematic control of business and financial processes. Subject of
this paper is limitations of traditional accounting
systems in dealing with environmental requirements
and informational support of environmental accounting to decision-making process in enterprises in
order to achieve and improve sustainable business
performances. The purpose of this paper is, based
on a review of recent literature that talks about environmental management and management or financial accounting within the environmental accounting, to perceive their support to decision-making
in enterprises in order to improve environmental performance.
Keywords: environmental management, financial
and management accounting, environmental costs,
decision-making process, corporate environmental
performances
ENDNOTES:
1. Rad je realizovan u okviru projekata „Nove informacione tehnologije za analitičko odlučivanje bazirane na organizaciji eksperimenta
i njihova primena u biološkim, ekonomskim i
sociološkim sistemima“, br. 44007, i „Unapređenje konkurentnosti javnog i privatnog sektora
umrežavanjem kompetencija u procesu evropskih integracija Srbije”, br. 179066, Ministarstva
prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.
Slučaj obavezne transformacije javne
ustanove u privredno društvo
Doc. dr Mijat Jocović
REZIME: Cilj ovog rada je da ukaže na pravnu
nedopuštenost i ekonomsku nelogičnost situacije u kojoj država kroz formu javne ustanove u
Crnoj Gori obavlja privrednu djelatnost. Koristeći
se pravnim i ekonomskim argumentima, autor je
pokušao da skrene pažnju na činjenicu da obavljanje privredne aktivnosti od strane države znači
i obavezu izbora odgovarajuće pravne forme. Nakon analize pravne nedopuštenosti i ekonomske
nelogičnosti obavljanja privredne djelatnosti u
formi javne ustanove od strane države, autor je
iznio zaključak da navedeno stanje utiče na smanjenje konkurentosti takvih pravnih subjekata i da
država, prilikom obavljanja privredne djelatnosti,
treba da bude posebno obazriva u pogledu izbora
odgovarajuće pravne forme.
I UPOREDNA ISKUSTVA – TREND POVLAČENJA
DRŽAVE IZ PRIVREDNE DJELATNOSTI. U dijelu
ekonomske i pravne teorije kontinuirano se vodi debata o ulozi države u privredi.1 U najkraćem, dilema je
sljedeća – da li država treba da propisuje pravila poslovanja na tržištu i da obezbjeđuje njihovu efikasnu
primjenu ili da i dalje obavlja privrednu djelatnost u
određenim sektorima? Odgovori na navedeno pitanje u praksi su različiti. Ipak, uočljiv je trend povlačenja države iz privrednog sektora, i to ne samo u oblasti
komercijalnog sektora privrede, već i u djelatnostima
od opšteg (javnog) interesa. U mjeri u kojoj ostaje u
privrednoj oblasti, država u uporednoj praksi bira
neku od organizacionih pravnih formi koju poznaje
nacionalni kompanijski zakon. Najčešće, to je forma
akcionarskog društva ili društva sa ograničenom odgovornošću. Iz ugla pravne dopuštenosti, privredna
djelatnost od strane države može se obavljati putem
različitih pravnih formi. U uporednom pravu, najčešće se koriste sljedeće mogućnosti:
• osnivanje privrednih društava od strane države ili jedinica lokalne samouprave (putem
zakona, odlukom vlade ili nadležnog organa
lokalne uprave);
• zaključivanje ugovornog odnosa;
• privatno – javno partnerstvo.2
II PRAVNA NEDOPUŠTENOST I EKONOMSKA NELOGIČNOST. Obavljanje privredne djelatnosti u
formi javne ustanove pravno je nedozvoljeno. Ipak,
u Crnoj Gori postoje pravni subjekti koji su kao organizacioni oblik javna ustanova upisani u registar pri-
vrednih subjekata prema tada važećem Zakonu o preduzećima (Sl. list SRJ, br. 29/96),
dok postojeće pozitivno pravo, odnosno Zakon o privrednim društvima, ne poznaje javne ustanove kao oblik obavljanja privredne
djelatnosti i ne reguliše njihovu organizaciju, pravni subjektivitet, upravljanje i sl.
Jedan od problema primjene kompanijskog zakonodavstva koji smanjuje konkurentnost nacionalne
privrede je i činjenica postojanje oblika obavljanja
privredne djelatnosti u praksi i u privrednom registru koje ne poznaje postojeći kompanijski zakon
(javne ustanove, nevladine organizacije, ustanove,
zadruge).3 Tako se dešava da deset godina nakon
usvajanja zakona postoje oblici obavljanja privredne djelatnosti u praksi i u privrednom registru koji
nijesu usaglasili svoju pravnu formu sa odredbama
kompanijskog zakona. Zakon o privrednim društvima Crne Gore (Sl. list RCG, br. 06/02, Sl. list CG br.
17/07, 80/08, 40/10, 73/10, 36/11, 40/11) ne poznaje javnu ustanovu, nevladine organizacije, zadruge,
ustanove kao oblike obavljanja privredne djelatnosti
(čl. 2). U prelaznim i završnim odredbama ovog pravnog akta (čl. 96) navodi se da postojeća preduzeća
i drugi organizacioni oblici koji obavljaju privrednu
djelatnost, kao i preduzetnici, na dan stupanja na
snagu zakona, nastavljaju sa radom na način i pod
uslovima koji su važili u vrijeme njihove registracije.
Takođe, u čl. 96. st. 5 navodi se da preduzeća i drugi oblici organizovanja, kao i preduzetnici iz stava
1 ovog člana, moraju da usaglase svoju registraciju
sa odredbama zakona u roku od 180 dana od dana
stupanja na snagu. Na kraju, ne postoji nijedna odluka kojim se sankcionišu subjekti koji nijesu uskladili
svoju djelatnost sa odredbama zakona.
Iz ugla ekonomske logike pitanje je drugačije - da
li će postojeća pravna forma (javna ustanova)
obezbijediti ostvarenje ciljeva pravnog subjekta koji najvećim dijelom obavlja privrednu djelatnost? Takođe, da li su pravni subjekti sa ovakvom
organizacionom formom konkurentni na tržištu
i na koji način ih percipiraju potencijalni poslovni
partneri i ukupna javnost? Odgovori na navedena
pitanja su negativni. Dakle, pravna nedopuštenost,
ekonomska logika, uporedna iskustva, kao i praksa funkcionisanja domaćih javnih ustanova koje
obavljaju privrednu djelatnost, pokazuju da je ovaj
49
50
koncept pogrešan i da je ekonomski ispravnije i
pravno sigurnije rješenje transformacija postojećih
javnih ustanova u privredna društva.
čestim promjena zakonske regulative. Deseto, na
ovaj način stvaraju se mogućnosti za ostvarenje
javno–privatnog partnerstva.
III RAZLOZI ZA TRANSFORMACIJU. Bez sumnje, u slučajevima kada obavljaju privrednu djelatnost, javne ustanove trebalo bi da promijene
svoj pravni status. Više je argumenata za navedeni stav. Prvo, kada obavlja privrednu djelatnost,
država osniva privredna društva. Opšti trend, u
uporednom pravu i praksi, u proteklom periodu
je povlačenje države iz privredne funkcije. Ipak,
u mjeri u kojoj ostaje u privrednoj funkciji, država osniva privredna društva ili vrši transformaciju
javnih ustanova u privredna društva. Drugo, konkurentnost privrednog subjekta. Transformacijom
javnih ustanova koje obavljaju privrednu djelatnost u privredna društva povećala bi se njihova
konkurentnost na tržištu u dugom roku. Treće,
manji broj članova uprave. Statutom privrednog
društva moguće je odrediti manji broj članova
uprave. Ova činjenica može uticati na smanjenje
formalizma kao i na brže donošenje odluka. Četvrto, pravna dopuštenost. Djelatnost od javnog
interesa moguće je obavljati u formi privrednog
društva. Peto, identična ili slična struktura organa
privrednog društva sa postojećim organima javnih ustanova. Šesto, kontinuitet pravnog subjektiviteta. Promjenom pravnog statusa (transformacijom iz javne ustanove u privredno društvo) ne
gubi se pravni subjektivitet. Ipak, u pravnim odnosima sa trećim licama ovakvo privredno društvo je
institucija privatnog prava (ovo je važno zbog tržišne pozicije). Sa druge strane, određen broj ugovora koje privredno društvo zaključuje može biti
i u režimu upravnog prava (javne nabavke, javni
radovi i sl). Sedmo, mogućnost vršenja kontrole. I
u slučaju obavljanja privredne djelatnosti u formi
privrednog društva, država kao osnivač ne gubi
mogućnost vršenja kontrole (kroz odbor direktora, saglasnost na određena pravne akte, obaveza
podnošenja izvještaja i sl). Osmo, percepcija tržišnih partnera o privrednom društvu je drugačija u
odnosu na javnu ustanovu. Ova situacija olakšava
vođenje pregovora, daje veće mogućnosti za pronalaženje novih partnera i zaključenje ugovora.
Deveto, trajnost poslovanja i pravna sigurnost.
Privredno društvo u formi društva kapitala karakteriše trajnost poslovanja i stabilnost pravne forme. Izbor ovog modela u budućem periodu može
značiti i nepostojanje obaveze prilagođavanja
IV IZBOR FORME – akcionarsko društvo ili
društvo sa ograničenom odgovornošću. Izbor pravne forme predstavlja diskreciono pravo
osnivača, osim u slučajevima kada je posebnim
zakonom predviđeno obavljanje određene privredne djelatnosti u nekoj pravnoj formi. Navedeni stav i princip je u potpunosti primjenljiv i
u situaciji kada država obavlja privredniu djelatnost u formi javne ustanove. Uporedna iskustva pokazuju da je forma akcionarskog društva
najviše korišćena u situaciji kada država ostaje u
privrednoj funkciji. Ipak, veliko pitanje je da li je
ova forma pogodna za privrednu djelatnost koju
država obavlja kroz javne ustanove. Akcionarsko
društvo bi bilo (i jeste) pogodno u slučajevima
proizvodnje i distribucije električne energije, telekomunikacija, prevoza i sl. Protiv transformacije
javnih ustanova u akcionarska društvo mogu se
navesti sljedeći argumenti: 1. postojeća organizaciona struktura i finansijsko stanje javnih ustanova; 2. visok stepen administracije i formalizma
akcionarskog društva; 3. složenost funkcionisanja akcionarskog društva (jednostavnije funkcionisanje i veća fleksibilnost kod društva sa ograničenom odgovornošću); 4. povećava se obaveza
obavještavanja javnosti (obaveza dostavljanja
podataka, dokumenata i finansijskih izvještaja);
5. veći troškovi poslovanja (umnožavanje materijala, formalnosti, obaveze revizije i sl); 6. novi
organi (skupština akcionara) i sl.
Sa druge strane, bez obzira na činjenicu da karakteristike bilo kog društva sa ograničenom odgovornošću, zavise od ciljeva osnivača, postoje
određene zajedničke osobine za sva privredna
društva koja se osnivaju u ovoj pravnoj formi,
koje ga čine najpogodnijom pravnom formom
obavljanja privredne djelatnosti. To su: 1. svojstvo
pravnog lica (pravni subjektivitet); 2. ograničena
odgovornost članova; 3. fleksibilno upravljanje; 4.
kontinuitet postojanja i sl.4 Navedeni argumenti
navode na zaključak da je društvo sa ograničenom odgovornošću podesna forma za obavljanje
privredne djelatnosti od strane države, ali i da
u svakom konkretnom slučaju treba prilagoditi
pravnu formu ciljevima osnivača i konkretnoj djelatnosti koja se obavlja.
V ZAKLJUČNE NAPOMENE
Kvalitetno kompanijsko zakonodavstvo i njegova
efikasna primjena u praksi predstavljaju jedan od
preduslova za unapređenje konkurentnosti nacionalne privrede. Zbog navedenog, prilikom obavljanja privredne djelatnosti, država treba da bude posebno oprezna. I to ne samo u izboru pravne forme
obavljanja privredne djelatnosti, već i u stvaranju
svih pretpostavki koje afirmišu vladavinu prava i
slobodno tržište kao ustavni princip i tako povaćavaju ukupnu konkurentnost nacionalne privrede. Navedeni rad je pokušao da skrene pažnju na
jedan problem koji treba da bude riješen, kako bi
se povećala konkurentnost države prilikom obavljanja privredne djelatnosti i smanjili slučajevi neprimjene zakona.
Literatura:
1. D. Radonjić, Pravo privrednih društava, Pobjeda
a.d., Podgorica, 2008. godine.
2. H. Handler, B. Koebel, P. Reiss, M. Schratzenstaller, The Size and Performance of Public Sector Activities in Europe, WIFO Working papers,
No. 246, 2005. Rad je dostupan na internet
adresi: http://ssrn.com/abstract=1861528
3. M. Jocović, Nužnost reforme kompanijskog zakonodavstva kao pretpostavka unapređenja
konkurentnosti privrede Crne Gore, Kopaonička škola prirodnog prava, Kopaonik, 2012.
3. M. Vasiljević, Kompanijsko pravo – Pravo privrednih društava, Pravni fakultet Beograd,
2011. godine.
4. Zakon o privrednim društvima Crne Gore („Sl.
list RCG“, br. 06/02, „Sl. list CG“ br. 17/07, 80/08,
40/10, 73/10, 36/11, 40/11).
ENDNOTES:
1 Vidjeti: H. Handler, B. Koebel, P. Reiss, M. Schratzenstaller, The Size and Performance of Public
Sector Activities in Europe, WIFO Working papers, No. 246, 2005. Rad je dostupan na internet
adresi: http://ssrn.com/abstract=1861528.
2 Detaljnije: M. Vasiljević, Kompanijsko pravo –
Pravo privrednih društava, Pravni fakultet Beograd, 2011. godine, str. 479 – 485.
3 Detaljnije: M. Jocović, Nužnost reforme kompanijskog zakonodavstva kao pretpostavka unapređenja konkurentnosti privrede Crne Gore, Kopaonička škola prirodnog prava, Kopaonik, 2012.
4 Detaljije: D. Radonjić, Pravo privrednih društava, Pobjeda a.d., Podgorica, 2008. godine.
Lisabonski prikaz
konkurentnosti
privrede Crne Gore
Doc. dr Nikola Milović, Ekonomski fakultet
Rezime: Lisabonski proces predstavlja desetogodišnji napor Evropske unije u dostizanju ciljeva postavljenih 2000. godine. Evropski
čelnici su se u martu 2000. godine sastali u Lisabonu
i usvojili Lisabonsku strategiju kojom su postavili cilj
da Evropska unija do 2010. godine postane najkonkurentnija, najdinamičnija, na znanju utemeljena
ekonomija u svijetu, sposobna za održivi rast sa više
kvalitetnijih radnih mjesta i većom socijalnom kohezijom. Postojeća ekonomska kriza je jasno istakla
značaj konkurentski podržane privrede i zdrave ekonomije koja treba da ponudi odgovor postojećim šokovima na tržištu i smanji uticaj negativnih efekata
privrednih kretanja. Cilj Lisabonske strategije je povećati produktivnost i konkurentnost evropske privrede koja će biti podržana ekonomskim politikama
i ranije postavljenim ciljevima. Ovo podrazumijeva
izgradnju informacionog društva, osnivanje evropskog prostora istraživanja i razvoja, razvoj kvalitetnog biznis okruženja, kompletiranje jedinstvenog
tržišta, osnivanje i integrisanje finansijskog tržišta,
izgradnju društva zasnovanog na znanju, više kvalitetnijih poslova, socijalnu koheziju kao i održivi razvoj. Izvještaj WEF-a je peti i posljednji pregled koji
procjenjuje napredak postignut u dostizanju ciljeva
Lisabonske strategije, ekonomskih i strukturnih reformi. Studija objavljena 2010 godine, vrši tri vrste
poređenja. Uz ocjenjivanje rezultata 27 postojećih
članica EU, studija mjeri konkurentnost EU zemalja
u poređenju sa najkonkurentnijim zemljama svijeta
i Azije, kao i konkurentnost kandidata i potencijalnih kandidata za ulazak u Evropsku uniju.
Ključne riječi: Evropska unija, Crna Gora, konkurentnost, Indeks konkurentnosti, Lisabonski pregled.
51
I Svjetski ekonomski forum - Lisabonski pregled
Lisabonski pregled podrazumijeva više dimenzija posmatranja napretka ka postizanju ciljeva
zacrtanih 2000. godine. Podjela Lisabonske strategije u osam različitih oblasti djelovanja posljedica je shvatanja evropskih zvaničnika kako
ostvariti cilj da EU bude najkonkurentnija privreda u svijetu. Osam oblasti koje se pojedinačno
prikazuju su:
1. Izgradnja informacionog društva za sve.
Ova oblast mjeri uticaj informacionih tehnologija na širenje znanja i povećanje produktivnosti
industrija. Informaciono društvo predstavlja preduslov za razvoj svih sektora i oblasti u društvu.
Razvijene informacione tehnologije povećavaju,
kod onih zemalja koje ih primjenjuju i teže da
budu u toku sa njihovim razvojem, produktivnost
svih sektora privredne aktivnosti. Zbog ovakvog
značaja za razvoj privrede, u implementaciju i valorizaciju ove oblasti uključeni su svi privredni subjekti vlada, preduzeća kao i svaki građanin pojedinačno. Lisabonska strategija iz 2000. godine
naglasila je da poslovni subjekti i građani moraju
imati pristup jeftinim informacionim infrastrukturama svjetske klase, koje nude širok spektar
usluga. U indeks koji je uzet u razmatranje u ovoj
oblasti istraživanja uključene su sljedeće varijable: prioritet IKT koji je dat od strane vlade, penetracija IKT (internet, mobilni telefoni), korišćenje
interneta od strane biznisa, dostupnost interneta
u školama.
52
2. Razvoj evropske oblasti inovacija, istraživanja i razvoja. Inovacije su značajne za privredni
razvoj. Takođe, za one zemlje koje su tehnološki
naprednije, postavljaju se još veći zahtjevi u ovoj
oblasti. Zemlje EU dosta su napredovale u ovoj
oblasti. Kako bi osigurale da inovacije budu efektivne, mora postojati institucionalni okvir koji
podržava njihov razvoj. Lisabonska strategija je
definisala i naglasila značaj ove oblasti. Uspostavljeno je zajedničko mišljenje da treba poboljšati privatne investicije u istraživanje, formirati
istraživačke i razvojne centre i omogućiti veću
povezanost i kooperaciju između države i privatnih investitora u ovoj oblasti. Veoma zahtjevan
cilj koji je postavljen 2000. godine i dopunjen za
Strategiju do 2020. godine jeste trošenje i učešće
od tri odsto GDP-a za istraživanja i razvoj. Takođe, kvalitet naučno-istraživačkih institucija, nivo
povezanosti među univerzitetima i industrijom,
broj patenata po glavi stanovnika, kao i zaštita
prava intelektualne svojine i stimulacija inovacija kroz državna ulaganja su predmet pažnje ove
oblasti.
3. Liberalizacija: uspostavljanje zajedničkog
tržišta, državna pomoć i politika konkurencije. Zaštita slobode kretanja robe, usluga, kapitala i radnika unutar zajedničkog tržišta EU od
velikog je značaja za dalji nastavak ekonomskog
ujedinjenja evropskog kontinenta. Ova oblast se
posmatra kroz slobodan protok robe i usluga koji
je ključan za konkurentnost evropske industrije.
Iako je postignut napredak u kompletiranju zajedničkog tržišta, pojedini djelovi tržišta robe, a
posebno usluga, kao i pojedinih industrija, i dalje
su pod državnim uticajem. Smanjenje prepreka u
pružanju usluga praćeno je postizanjem klauzule
nacionalnog tretmana za pojedine usluge. Uvođenje Direktive o uslugama u decembru 2006.
godine i stavljanje njenog vremenskog okvira za
implementaciju do 2009. godine nije još izvršeno
do kraja. Obezbjeđivanje jednakih uslova za domaće i strane investitore i sprovođenje odgovarajuće politike konkurencije su ključni elementi
liberalizacije tržišta. U odnosu na ovo, Savjet je
prepoznao značaj smanjenja državne pomoći za
domaće industrije i naglasio zajedničke interese
kao što su zaposlenost, regionalni razvoj, saradnja
u oblasti zaštite životne sredine itd. Unutrašnje
tržište označeno je kao dragulj na kruni evropske
politike i njegovo dalje unapređenje predstavlja
sigurnu osnovu za postizanje najbolje konkurentske pozicije u svijetu.
4. Izgradnja industrijske mreže: telekomunikacije, usluge i transport. Mjere Lisabonske
strategije usmjerene na bolje funkcionisanje tržišta vezane su za liberalizaciju i izgradnju industrijske mreže. Ove industrije, kao dio usluga, su i
dalje podijeljene na zajedničkom tržištu. Telekomunikacije i avio-tržište su liberalizovani skoro u
potpunosti. Nakon 15-godišnjeg procesa otvaranja tržišta poštanskih usluga, treća poštanska Direktiva, usvojena u februaru 2008. godine, predvidjela je postavljanje roka za države članice da
ukinu monopole na poštanske usluge do 2010.
Godine, a za pojedine zemlje do 2012. godine.
Uspješna implementacija ove direktive ključna
je za postizanje efikasnosti u ovom sektoru. Jedinstveno tržište električne energije, poboljšano
kroz direktive usvojene 2004. i 2007. godine, treba da omogući kvalitetno, neprekidno i efikasno
snabdijevanje električnom energijom potrošača
u EU. Slobodan izbor sopstvenog snadbjevača
elekričnom energijom omogućiće mnogo kvlitetnije usluge kao i povećanje ukupne konkurentnosti cijelog sistema. Posmatranje ove oblasti je vezano za dvije dimenzije industrijske infrastrukture telekomunikacije i polje transporta.
Infrastruktura u polju transporta presudna je za
smanjenje troškova i povećanje efikasnosti proizvodnje.
5. Izgradnja efikasnog i integrisanog finansijskog tržišta. Nedavna previranja na finansijskim tržištima, koja su prouzrokovala i finansijsku krizu, usmjerila su veliku pažnju ka ovom
sektoru. Finansijski sektor ima veliki uticaj na
formiranje dinamike same privrede. Efikasan
finansijski sektor utiče na kretanje kapitala i
investicija od banaka, preko tržišta hartija od
vrijednosti do svih drugih tržišta vrijednosnih
papira. Integrisano i zakonski regulisano tržište
kapitala omogućiće na nivou EU bolju alokaciju
resursa, lakše investiranje i niže troškove poslovanja. Naglasak na zajedničkoj valuti, euru,
i monetarnoj uniji na nivou EU, utiče na stabilnost i poboljšanje funkcionisanja finansijskog
sektora. Snaga i stabilnost ove unije biće od
presudnog značaja za dalji razvoj svih tržišta na
nivou Evropske unije.
6. Izgradnja biznis okruženja: započinjanje
biznisa/pravni okvir. Poboljšanje perspektive
rasta i zapošljavanja na nivou EU podrazumijeva
i izgradnju kvalitetnog i efikasnog biznis okruženja. Da bi se postigao ovaj cilj na nivou Lisabonske strategije, potrebno je izgraditi kvalitetnu zakonsku regulativu, koja omogućava razvoj
biznisa i povećanje ukupne privredne aktivnosti.
Kroz ovu strategiju određeno je stimulisanje preduzetništva, smanjenje barijera za otpočinjanje
biznisa, kao i smanjenje poreza u ovoj oblasti. Jeftinije i lakše otpočinjanje biznisa krajnji je cilj zakonske regulative koji omogućava veću korisnost
u okviru privrede. EU je započela izgradnju biznis
okruženja koje omogućava u većini zemalja članica otpočinjanje biznisa za nedjelju dana i to na
jednom mjestu. Smanjenje svih vrsta troškova i
uštede u vremenu imaju veliku ulogu u postizanju bolje konkurentske pozicije pojedinih zemalja i EU u globalu.
7. Povećanje socijalne uključenosti. Kreiranje novih radnih mjesta i povećanje zaposlenosti jedan je od ciljeva Lisabonske strategije
- povećanje zaposlenosti na nivo od 70 odsto
do 2010. godine, kao i zahtjevan cilj da se 2020.
godine ova stopa poveća na 75 odsto. Prema
zvaničnoj statistici Eurostata, prosječna zaposlenost na nivou EU krajem 2008. godine je bila
65.9 odsto. EU mora povećati svoju zaposlenost kako bi imala održivost u prilivu za penziona davanja. Da bi se povećala zaposlenost,
mora se voditi računa o dobro obučenoj radnoj
snazi koja je spremna da se mijenja u sve više
zahtjevnom biznis okruženju. Sadašnja pažnja
je posvećena postizanju danskog modela, koji
pokušava da poveća fleksibilnost tržišta rada uz
plaćanja za nezaposlene i ulaganja u prekvalifikacije. Olakšavanje pristupa žena i starijih osoba ponovnom zaposlenju kao i pružanje usluga
u dijelu obuke i treninga su od vitalnog značaja. Na kraju, modernizovanje socijalne zaštite,
smanjenje siromaštva i isključenosti pojedinih
slojeva društva su put ka povećanju socijalne
uključenosti i kohezije.
8. Unapređenje održivog razvoja. Osiguranje
održivog rasta i razvoja je dugoročan lisabonski
cilj, koji je dodat Lisabonskoj strategiji u Stokholmu marta 2001. godine i postao je veoma
važan u novoj Evropa 2020. strategiji. Pažnja je
posvećena dostignutom nivou životnog standarda kojim jedna zemlja utiče pozitivno na buduće generacije. Takođe, predstavlja stvaranje
mogućnosti da buduće generacije uživaju isti
ili viši nivo razvoja u odnosu na današnje. Poseban naglasak je stavljen na: klimatske promjene,
saobraćaj, javno zdravlje i prirodne resurse. Takav razvoj podrazumijeva prijateljski nastrojene
tehnologije, one koje malo zagađuju životnu
sredinu u energetskom i transportnom sektoru.
Napori na postizanju održivog razvoja vezani su
kako za lokalni, tako i za evropski nivo. Indeks
koji izračunava ovu oblast vezan je za izradu i
primjenu zakona u oblasti zaštite životne sredine, ratifikaciju svjetskih ugovora u ovoj oblasti
kao i stvarnom kvalitetu životne sredine.
53
II Lisabonski pregled pozicija Crne Gore 2008-2010. godine
Tabela 1 prikazuje postignuti nivo konkurentnosti EU zemalja, kao i poređenje sa SAD i Istočnom Azijom.
Konkurentnost zemalja EU je na nivou od 4,81, SAD 5,27, a Istočne Azije 5,28.
Tabela 1. Mjerenje EU napretka 2008-2010. godine
2008.
2010.
Pozicija Indeks
Pozicija Indeks
Švedska
1.
5.71
Švedska
1
5.83
Danska
2.
5.64
Finska
2
5.72
Finska
3.
5.64
Danska
3
5.61
Holandija
4.
5.44
Holandija
4
5.51
Austrija
5.
5.34
Luksemburg
5
5.43
Njemačka
6
5.34
Njemačka
6
5.39
Luksemburg
7
5.22
Austrija
7
5.39
Francuska
8
5.12
Francuska
8
5.22
Velika Britanija 9
5.12
Velika Britanija 9
5.15
Belgija
10
5.11
Belgija
10
5.15
Irska
11
5.03
Irska
11
5.00
Estonija
12
5.02
Estonija
12
4.96
Kipar
13
4.68
Kipar
13
4.83
Portugal
14
4.61
Slovenija
14
4.79
Slovenija
15
4.58
Češka
15
4.71
Češka
16
4.53
Portugal
16
4.70
Španija
17
4.52
Malta
17
4.58
Malta
18
4.43
Španija
18
4.53
Litvanija
19
4.39
Slovačka
19
4.45
Slovačka
20
4.34
Litvanija
20
4.39
Latvija
21
4.25
Mađarska
21
4.28
Mađarska
22
4.18
Latvija
22
4.21
Grčka
23
4.10
Grčka
23
4.18
Italija
24
4.05
Poljska
24
4.07
Rumunija
25
3.84
Italija
25
4.03
Poljska
26
3.76
Rumunija
26
3.96
Bugarska
27
3.68
Bugarska
27
3.77
EU-27
4.73
EU-27
4,81
SAD
5.44
SAD
5.27
1
Istočna Azija
5.26
Istočna Azija
5.28
Izvor: WEF
Ciljeve Lisabonske strategije u posmatranim periodima najbolje ispunjava Švedska, koja je za 2010. godinu poboljšala nivo konkurentnosti na 5,83. Iznad evropskog prosjeka konkurentnosti (4,81), prema Lisabonskom pregledu i oblastima posmatranja, nalazi se 13 zemalja članica, kako je i prikazano u tabeli 1.
Od njih 13 samo sedam - Švedska, Finska, Danska, Holandija, Luksemburg, Njemačka i Austrija, ima veći
nivo konkurentnosti u odnosu na SAD (5,27). Najniži nivo konkurentnosti prema Lisabonskim oblastima
posmatranja imaju Rumunija i Bugarska kao članice koje su pristupile Uniji 2007. godine.
54
U Tabeli 2 predstavljeno je stanje zemalja kandidata, potencijalnih kandidata za članstvo u Evropskoj uniji
i istočnih zemalja u presjeku za 2008. i 2010. godinu. Vidan je napredak potencijalnih kandidata za članstvo u EU, što govori o kvalitetu i veličini pozitivnih promjena privreda koje teže da budu dio EU.
Tabela 2. Mjerenje napretka potencijalnih kandidata 2008-2010. godine
2008.
Hrvatska
Crna Gora
Azerbejdžan
Turska
Rusija
Kazahstan
Ukrajina
Gruzija
Makedonija
Moldavija
Srbija
Tadžikistan
Jermenija
Kirgistan
Albanija
BiH
EU-27
2010.
Pozicija
Indeks
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
4.10
3.96
3.88
3.82
3.82
3.70
3.69
3.66
3.53
3.50
3.44
3.35
3.29
3.23
3.12
3.12
Crna Gora
Hrvatska
Azerbejdžan
Turska
Makedonija
Gruzija
Rusija
Kazahstan
Ukrajina
Srbija
Jermenija
Albanija
Tadžikistan
Kirgistan
BiH
4.73
EU-27
Pozicija
Indeks
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
4.19
4.18
4.02
3.85
3.79
3.78
3.75
3.67
3.62
3.51
3.50
3.47
3.38
3.20
3.07
4.81
Izvor: WEF
Od jedanaest istočnoevropskih zemalja koje nijesu članice Evropske unije, Crna Gora je sa ocjenom 4,19
najbliža ispunjenju ciljeva Lisabonske strategije, ekonomskih i strukturnih reformi. Crna Gora, kako je navedeno u izvještaju Lisabonski pregled 2010, bolja je od Hrvatske i, zauzevši prvo mjesto, postala je „top
reformator” među zemljama koje nijesu članice EU. Crna Gora je nadmašila i pet najniže rangiranih zemalja članica EU - Grčku, Poljsku, Italiju, Rumuniju i Bugarsku.
Hrvatska je drugorangirana sa ocjenom 4,18 i u rangu je sa Grčkom, a ispred četiri niže rangirane zemlje
EU, dok je Azerbejdžan nadmašio Rumuniju i Bugarsku, a Turska i Makedonija Bugarsku. Najuspješnije
nečlanice i potencijalni kandidati dobijaju bolje ocjene od ukupnog broja sadašnjih članica. Veoma važno
je izvršiti i poređenje sa EU prosjekom (4,81), koje govori da su zemlje još nedovoljno pripremljene sa
suočavanje sa konkurentskim pritiskom zajedničkog tržišta u posmatranim oblastima. Ako u prilog tome
dodamo da Hrvatska, kao prva buduća članica od 2013. godine, ima nivo prilično niži od evropskog prosjeka, možemo zaključiti da svim sljedećim članicama predstoji dug put ekonomskog usaglašavanja, koje
mora pratiti veći nivo kokurentnosti nacionalnih ekonomija.
Naredna Tabela 3 prikazuje iznose finalnog indeksa u ostvarenju ciljeva Lisabonske strategije, kao i pojedine podindekse i rangiranje Crne Gore u odnosu na ostale kandidate, potencijane kandidate i neke
istočne zemlje. U pregledu za 2010. godinu, kada je Crna Gora zauzela veoma povlašćeno prvo mjesto,
obuhvaćeno je ukupno 11 zemalja.
55
Indeks
Održivi
razvoj
Rang
Indeks
Socijalna
kohezija
Rang
Indeks
Biznis
okruženje
Rang
Indeks
Finansijske
usluge
Rang
Indeks
Mrežne
industrije
Rang
Liberalizacija
Indeks
Rang
Inovacje
Indeks
Rang
Indeks
Rang
Ekonomija
Rang
Indeks
2010
Informaciono
društvo
Tabela 3. Rangiranje i nivo indeksa i podindeksa, mjerenje napretka kandidata, potencijalnih kandidata i istočnih zemalja-2010. godina, Lisabonski pregled
Finalni
Podindeksi
indeks
Crna Gora
1 4.19 2 3.95 3 3.32 2 4.34 2 4.60 1 4.74 6 4.32 2 4.28 2 3.94
Hrvatska
2 4.18 1 4.04 2 3.36 5 3.85 1 5.23 3 4.34 7 4.16 7 3.72 1 4.70
Azerbejdžan 3 4.02 4 3.67 4 3.26 3 4.15 6 4.16 4 4.13 2 4.68 1 4.50 4 3.57
Turska
4 3.85 5 3.61 5 3.24 1 4.39 3 4.38 2 4.39 5 4.46 10 3.19 9 3.12
Makedonija
5 3.79 3 3.86 7 2.93 4 3.95 5 4.16 5 4.08 3 4.58 9 3.39 6 3.33
Gruzija
6 3.78 6 3.35 9 2.79 6 3.82 8 3.93 7 3.69 1 5.01 6 3.77 3 3.89
Ukrajina
7 3.62 9 3.04 1 3.59 10 3.48 4 4.32 11 3.22 9 4.08 4 3.89 5 3.33
Srbija
8 3.51 7 3.29 6 2.95 8 3.66 9 3.83 8 3.68 10 4.01 8 3.45 7 3.19
Jermenija
9 3.50 11 2.70 8 2.82 7 3.74 7 3.94 6 3.88 8 4.15 5 3.79 10 2.98
Albanija
10 3.47 8 3.13 11 2.52 9 3.65 11 3.46 9 3.41 4 4.48 3 3.94 8 3.13
BiH
11 3.07 10 2.86 10 2.54 11 3.43 10 3.73 10 3.32 11 3.28 11 2.69 11 2.73
EU-27
4.81 - 4.73 - 4.23 - 4.80 - 5.39 - 5.05 - 4.60 - 4.51 - 5.16
EU-15
5.12 - 5.06 - 4.66 - 5.06 - 5.80 - 5.33 - 4.69 - 4.78 - 5.61
EU-12
4.42 - 4.32 - 3.68 - 4.47 - 4.88 - 4.70 - 4.49 - 4.19 - 4.61
Crna Gora je najbolja u oblastima finansijskih usluga i socijalne uključenosti, gdje ima ocjene iznad prosjeka 12 novih članica EU. Iz tih oblasti, Crna Gora je dobila ocjene 4,74 i 4,28. Dobre ocjene Crna Gora dobila
je i za održivi razvoj, 3,9, gdje je na drugoj poziciji, iza Hrvatske, za mrežnu industriju sa 4,6.
Prema liberalizaciji, Crna Gora je na drugom mjestu sa ocjenom 4,34, a prema poslovnom okruženju na
šestom, sa ocjenom 4,32. Na listi 11 istočnoevropskih nečlanica EU, posljednja dva mjesta zauzimaju Albanija i Bosna i Hercegovina sa ukupnom ocjenom 3,47 odnosno 3,07.
III Zaključak
56
Svjetski ekonomski forum od 1979. godine posmatra konkurentnost Evrope i više od trideset godina daje
istraživanja i vrši poređenja evropskih zemalja sa ostatkom svijeta. Tokom prethodne dekade, nakon Lisabonske strategije iz 2000. godine, razvijen je oblik praćenja konkurentnosti evropskih zemalja i zemalja
kandidata kroz pet izvještaja.
Posmatrano u odnosu na ciljeve postavljene Lisabonskom strategijom, Crna Gora je ostvarila dosta
dobre rezultate u pojedinim oblastima i sa prvom
pozicijom u 2010. godini, u okviru mjerenja napretka kandidata, potencijalnih kandidata i istočnih
zemalja pokazala da mali ekonomski sistemi mogu
biti na nivou konkurentnosti zemalja članica EU.
Posljednja decenija je bila veoma burna za Evropsku uniju. Broj zemalja članica je skoro udvostručen, sa 15 na 27. Uz neuspjeh u donošenju evropskog Ustava 2005, konačno je završen proces
evropskog političkog ujedinjenja izglasavanjem
i stupanjem na snagu Lisabonskog ugovora decembra 2009. godine. Zbog navedenih okolnosti,
Evropa nije uspjela da postigne sve od navedenih ciljeva, pa je proširila sopstvenu strategiju i u
martu 2010. godine prezentovala Strategiju brzog,
održivog i sveobuhvatnog razvoja - Evropa 2020.
Literatura:
1. Ali M. El-Agraa, The Europe Union Economics &
Policies, Prentice Hall, 2011.
2. Baldwin Richard, Wyplosz Charles, Ekonomija
evropskih integracija, Datastatus, Beograd, 2010.
3. Milović Nikola, Zajedničko tržište i politika konkurencije Evropske unije, Ekonomski fakultet,
Podgorica, 2012.
4. Pelkmans Jacques, European Integration, Methods
and Economic Analysis, Prentice Hall, FT, 2006.
5. Stiglitz E. Jozef, Charlton Andrew, Pravedna trgovina za sve, Poslovni dnevnik, Zagreb, 2009.
6. World Economic Forum , The Global Competitiveness Report, World Economic Forum, 2008,
2009, 2010, 2011, 2012.
7. World Economic Forum, The Lisbon Review,
World Economic Forum, 2008, 2010.
ENDNOTES:
1 Obuhvata: Japan, Hong Kong , SAR, Koreja, Singapur, Tajvan i Kina.
57
Preduzetništvo, korupcija i povjerenje u
uslovima ekonomske recesije
Mr Elvira Pupović
58
Ključne riječi: preduzetništvo, korupcija,
povjerenje, ekonomski rast, ekonomski razvoj.
Keywords: entrepreneurship, corruption, confidence, economic growth, economic development.
REZIME: Istraživanje se fokusira na podsticanje razvoja preduzetničkih aktivnosti
smanjenjem korupcije i povećanjem povjerenja, kao neformalne institucije, što implicira
povećanje ekonomskog rasta i razvoja. Cilj ovog
rada jeste teorijski i empirijski doprinos odnosa
između preduzetništva, korupcije i povjerenja
(socijalni kapital) u uslovima ekonomske krize.
Uspostavljanjem hipotetičkog okvira na bazi
teorijskih i empirijskih dokaza, za potrebe ovog
istraživanja koristi se metoda normativne analize
tehnikom ispitivanja na bazi naučnih intervjua i
anketa. Prikupljanjem i obradom empirijskih rezultata na osnovu sopstvenog i istraživanja globalnih mreža, dobijaju se odnosi među varijablama čijim se korigovanjem može unaprijediti ekonomski razvoj države. Populacija koja je bila uzorak istraživanja jeste mreža preduzetnika u Tivtu i
Budvi. Instrument istraživanja je anketa pomoću
koje su dobijeni odgovori i čiji su rezultati doprinijeli ovom istraživanju. Anketa je imala pet
pitanja koji su svrsishodni i potrebni ovom istraživanju. Rezultati koji su dobijeni istraživanjem
idu u prilog negativnom odnosu preduzetničke
aktivnosti i korupcije. Razvojem preduzetničke
aktivnosti i jačanjem veza u mreži preduzetnika
i među zaposlenima, smanjuje se vjerovatnoća
uspostavljanja nezakonitih aktivnosti (koruptivnih radnji) i samo sprovođenje istih u praksi, što
vodi u povećanje ekonomskog rasta i razvoja države. Na makro nivou, jačanjem povjerenja u pravičnost i efikasnost vlade i državnog sektora, percepcija o raširenosti korupcije u domenu je suzbijanja i sprečavanja korupcije, jačanja preduzetničke aktivnosti, povećanja broja malih i srednjih
preduzeća, što vodi do povećanja ekonomskog
rasta države, uz porast međusobnog povjerenja,
kao neformalne institucije. Ovo istraživanje pokazuje koliko je važno razvijati preduzetništvo
i institucionalni ambijent u cilju razvoja malih i
srednjih preduzeća, kao i neformalnih institucija (povjerenja), kako bi se unaprijedilo poslovno
okruženje i uticalo na povećanje ekonomskog
rasta i razvoja.
ABSTRACT: The study focuses on encouraging the
development of entrepreneurial activity by reducing corruption and increasing confidence, as well
as informal institutions, which implies increased
economic growth and development. The aim of
this paper is theoretical and empirical contribution to the relationship between entrepreneurship,
corruption, and trust (social capital) in conditions
of economic crisis. The establishment of a hypothetical framework based on theoretical and empirical
evidence, for the purposes of this study, using the
method of normative analysis technique based on
the scientific study of interviews and surveys. Collection and processing of empirical results based
on our own research and by the global network, we
get the relations among the variables whose correction can improve the economy of the state. Population was a sample survey of link of entrepreneurs in
Tivat and Budva. Research instrument was a survey
that obtained responses and the results of which
were contributed to this study. The survey had five
questions that are rational and necessary to this research. The results obtained support the research
of the negative linkage of entrepreneurial activity
and corruption. The development of entrepreneurial activities and strengthening connections in the
network between entrepreneurs and hired, reducing the likelihood of the establishment of illegal
activities (of corruption), and their implement in
practice, leading to increased economic growth
and development of the country. At the macro level, strengthening confidence in the fairness and
efficiency of government and state sector, the
perception of widespread corruption in the field
of preventing and combating corruption, strengthening of entrepreneurial activity, increase the
number of small and medium enterprises, which
leads to increased economic growth in the state to
increase mutual trust, as informal institutions. This
study shows how important it is to develop entrepreneurship and institutional environment for the
development of small and medium enterprises, as
well as informal institutions (trust) in order to improve the business environment and the impact on
increasing economic growth and development.
1. UVOD
Preduzetnik je spreman da preuzme novčani rizik
i da se upusti u akciju pravljenja profita. Preduzetnik nije samo spreman da preuzme rizik, već je i
inovator koji svojim invencijama i inovacijama redukuje nivo preuzetog rizika.
Ono što se smatra posebnom poteškoćom jesu
barijere u obavljanju preduzetničke aktivnosti. Te
barijere (prepreke) mogu biti:
• institucionalne (zakoni),
• poremećaji institucija (korupcija) ili
• neformalne institucije (povjerenje) i njegova
zloupotreba
Kada je kriza, najviše dolaze do izražaja negativnosti
(slabosti) sistema. U slučaju preduzetništva, pored
gore pomenutih smetnji (korupcije i nepovjerenja),
sistemska prepreka koja se izdvaja već nekoliko godina jeste stanje ekonomske neravnoteže i tržišnih
poremećaja, jednom riječju, ekonomska kriza.
Kriza koja je zadesila svijet i time najviše pogodila zemlje sa malim bruto domaćim proizvodom
(BDP) nije bila kratkog daha. Ova kriza je ostavila
dugoročne posljedice sa dubokim kontroverzama
u pogledu uspostavljanju veza, kako među institucionalnim, tako i među sistemskim varijablama.
Upravo iz tog razloga važno je uspostaviti stabilan
i konstruktivan odnos među pokazateljima ekonomskog razvoja (BDP, inflacija, nezaposlenost)
sa jedne strane, i sa njima u vezi sve one prepreke
obavljanju ekonomskih aktivnosti. Preduzetništvo, kao oblik ekonomske aktivnosti, podrazumijeva da sve one prepreke, bilo da su sistemskog ili
institucionalnog karaktera, treba podvesti u krug
negativnosti, odnosno nesistemskih pritisaka.1
Ovaj rad pokušava da pruži teorijske i empirijske
doprinose uspostavljanju pristupa povećanja ekonomskog razvoja države.
2. RAZVOJ PREDUZETNIŠTVA KAO PRVI USLOV
EKONOMSKOG RAZVOJA
Ekonomski razvoj, kao jedna od karika važnih za
ulazak država u Evropsku uniju, i samim tim kao
uslov ekonomskog prosperiteta i državnog blagostanja, ima parametre koji ga karakterišu i daju mu
konačni valoritet.
Preduzetništvo, kao faktor proizvodnje, ako se ne
pretvara u resurs pokretanja ekonomskog razvoja,
postoji bojazan da se okrene protiv ekonomskog
razvoja i bude uzrok ekonomskog kolapsa. Kao
faktori pospješivanja i unapređenja preduzetništva
ističu se, između ostalih, potencijal Globalnog indeksa preduzetništva i razvoja (Global Entrepreneurship and Development Index-GEDI). Ovaj indeks,
pored toga što mjeri uspješnost u obavljanju preduzetničkih aktivnosti u državi, služi za uspostavljanje odnosa zavisnosti preduzetničkih aktivnosti
i ekonomskog razvoja države. Primjer za to jesu zemlje Jugoistočne Evrope (JIE), u kojima se u recesionim periodima ekonomske globalne krize najbolje vidi koliko je opao obim obavljanja ekonomskih
aktivnosti upravo iz razloga povećanog rizika ubiranja profita (korupcija). U ovim državama, pored
toga što je postojala velika vrijednost proizvedenih dobara i usluga koje potiču od malih i srednjih
preduzeća, postojala je bojazan izlaska na tržište,
kako strano, tako i domaće. Uzimajući u obzir navedene parametre koji su posljedica lošeg okruženja za predstavljanje vrijednosti dobara i usluga
na tržištu, preduzetnici nisu imali izbora, već su se
počeli stavljati u položaj onih koji su zloupotrebljavali njihov nezavidan ekonomski status. Tome u
prilog išli su ne samo recesioni udari ekonomske
krize već i institucionalni poremećaji nesistemskog
pokazatelja (korupcija), pa je preduzetnik kao vlasnik kapitala bio prinuđen da se „prilagođava“ novonastaloj situaciji. Zato postoje nevladine organizacije i udruženja koja se bave pitanjem korupcije
na način što ne proizvode korupciju po poznatom
„receptu“ (zloupotreba javne funkcije), već se hvataju u koštac sa ovim problemom mjereći ga (broj
podnesenih krivičnih prijava).
Globalni indeks preduzetništva i razvoja (GEDI) je
jedinstvena mjera preduzetništva širom svijeta i
predstavlja ključni izvor relevantnih informacija za
sve one koji rade na unapređenju i razvoju malih i
srednjih preduzeća (privatnog sektora). Pored toga
što je potrebno predstaviti indeks i njegovu upotrebu, neophodno je ovaj indeks i objasniti (njegovu
strukturu i suštinu). Jedinstvena metodologija koja
se koristi za valorizaciju Globalnog indeksa preduzetništva i razvoja (GEDI) detaljno je predstavljena
u knjizi autora2 koja, pored toga što pruža detaljne
statističke podatke država, objašnjava indeks, obrađuje ključne rezultate i daje nove uvide u odnose
između preduzetništva i ekonomskog razvoja.
59
Kod zemalja u razvoju akcenat se stavlja na razvoj
preduzetništva iz razloga neophodnog smanjenja
stope nezaposlenosti, očuvanja zaposlenih radnika i njihovih prava, kao i izgradnju institucija koje
će privući nove investitore, ali i zaštititi postojeće i
realizaciju njihovih investicionih projekata.
60
Stvaranje novih radnih mjesta u zemljama u razvoju zahtijeva, između ostalog, adekvatne mjere
preduzetništva. Svi oni koji rade na razvoju i unapređenju privatnog sektora, kod analiza specifičnih politika zemalja u razvoju, počnu sa jakim
argumentima koji se odnose na razvojne pristupe
u prošlosti koji uglavnom nisu bili efikasni u stvaranju „produktivnih radnih mjesta“. Rješenja koja
se uglavnom nude kada su u pitanju nova radna
mjesta odnose se na odgovor na pitanja kriterijuma u selekciji davanja novčanih stimulansa
malim i srednjim preduzećima, kao i monitoring
namjenske upotrebe sredstava. Kombinacija inovacija i stvaranje novih preduzeća predstavlja jedan od uspješnih modela realizacije novih i očuvanja tekućih radnih mjesta. Međutim, strategija
razvoja malih i srednjih biznisa u cilju stvaranja
novih radnih mjesta obuhvata kvalitet proizvoda
i usluga, uvećanje prodajnog tržišta preduzeća,
nove investicije, redovno praćenje investicionih
tokova, praćenje stanja na tržištu, formiranje cijena u skladu sa tržišnim i realizaciju biznis planova.
Na makro nivou ova ista analiza zahtijeva pronalaženje načina da se utvrdi i izmjeri maksimalna
iskorišćenost preduzetničkih ideja, novih znanja,
kapitala i informacije, kako najvažnijeg resursa.
To znači da je neophodno izgraditi sistem odnosno model koji će, pored globalnog indeksa, da
mjeri ne samo razvoj preduzetništva i ekonomski
razvoj, već i valorizaciju tekućih projekata, individualnih planova razvoja, ideja i drugih neophodnih pristupa koji bitno utiču na razvoj preduzetničke aktivnosti (suzbijanje i sprečavanje korupcije). Upravo se iz ovih zahtjeva stvorila potreba
za prihvatanjem dodate vrijednosti Globalnog
indeksa preduzetništva i razvoja (GEDI) zbog prirode preduzetništva kao višedimenzionalnog fenomena. Dosadašnji napori Svjetske banke i GEM
istraživanja (Global Entrepreneurship Monitor) su
se odnosili na mjerenje jednog ili nekih od aspekata preduzetništva, dok je GEDI „prva i trenutno
jedina kompleksna mjera preduzetništva“ i kao
takav, najzaslužniji za razvoj pokazatelja globalnog preduzetništva.
Struktura GEDI indeksa je po prirodi složena, ali
je zbog toga i najpodesniji u ocjenjivanju razvoja
preduzetništva. Sa ciljem prikaza multidimenzionalne kvantitativne i kvalitativne karakteristike
preduzetništva, pored individualnih, uključene su
i institucionalne varijable. Globalni indeks preduzetništva i razvoja (GEDI) se sastoji od 14 stubova
indeksa, 3 podindeksa i jednog „super indeksa“.
Svaki stub sadrži individualnu i institucionalnu varijablu. Za određivanje individualnih varijabla koriste se GEM indikatori. Od posebnog interesa za
ovo istraživanje jeste korupcija koja, pored ostalih
institucionalnih varijabla (veličina tržišta, procenat
stanovništva koje živi u urbanim naseljima, bruto
indikator upisa u tercijarno obrazovanje, poslovna
klima, broj internet korisnika, poslovne slobode,
sposobnost apsorpcije tehnologije na nivou preduzeća, obim obuke zaposlenih, obim tržišne dominacije, bruto domaći utrošak za istraživanje i razvoj, indeks inovacija GCI, sposobnost kompanija
da sprovode strategiju diferencijacije, ekonomska
dimenzija globalizacije kao dio indeksa globalizacije i mjera dostupnosti rizičnog kapitala), predstavlja mali dio Globalnog indeksa preduzetništva
i razvoja (GEDI).
Vlada države i ostali promoteri zakonskih odluka
trebalo bi da, vođeni teorijskom paradigmom preduzetništva kao stuba ekonomskog razvoja, usvoje politike i preduzmu mjere koji će biti potpora
najvažnijem faktoru rasta i razvoja, uvažavajući
njegovu unutrašnju strukturu i parametre koji je
valorizuju.
3. KORUPCIJA KAO POSEBAN FAKTOR SMANJENJA ULOGE POVJERENJA U KONCEPT
PREDUZETNIČKE AKTIVNOSTI
Korupcija, fenomen svjetskih razmjera, umiješana
u sve ekonomske sfere, prepoznatljiva po lošim
uticajima i „stresnom“ djelovanju na sve učesnike
u ekonomskim aktivnostima, destabilišući sve makroekonomske indikatore rasta i razvoja i umanjujući njihovu tržišnu vrijednost, prepoznatljiva je
kao negativna spona preduzetništva i povjerenja.
Korupcija je zloupotreba javne funkcije. Mnogi
empirijski rezultati pokazuju da korupcija u većem obimu negativno utiče na stopu realnog rasta BDP-a, a samim tim i na ekonomski rast i razvoj
države. Izuzeci, koji inače u malom broju ne mogu
narušiti pravilo, idu u prilog hipotezi da korupcija
„masti točak ekonomskog rasta i razvoja“3 objašnjavaju ovaj stav time da u korupcionim poslovima mora postojati velika doza međusobnog povjerenja, kao osnova dogovora među akterima korupcije. Razvojem korupcije na svim nivoima vlasti
i ostalih ekonomskih sfera, stvaranjem povjerenja
među akterima, derodira se povjerenje kao neformalna institucija i dovodi u pitanje pojam povjerenja (istinitost izgovorenih riječi). Korupcija ima
mnoge obrasce (pojavne oblike) uključujući i davanje mita, iznude, nepotizam, pronevjere, prevare, insajder trgovinu i sukob interesa, jednom
riječju, sve što izaziva povećanje nejednakosti dohotka, iskrivljujući tržišta i neravnomjerno raspodjeljujući resurse, što dalje izaziva političku nestabilnost, slabi upravni kapacitet, potkopava demokratiju i evropske integracije. Korupcija se jednako
manifestuje u bogatim i siromašnim zemljama
(parametar bogatstva jeste stepen ekonomskog
razvoja). Jedina razlika jeste što se korupcija u siromašnim zemljama jače manifestuje, kako u institucijama, tako i na tržištu privrednih subjekata, iz
razloga nepostojanja povjerenja na svim nivoima
vlasti i političkih institucija (protesti radnika i građana, štrajkovi, javno iskazivanje nepovjerenja).
U bogatim državama sa velikim nivoom korupcije
odnos koji je poremećen na tržištu i u institucijama „pegla“ se izdvajanjem profita za preduzetnike.
Međutim, i veliko nezadovoljstvo koje je prisutno
u siromašnim zemljama i velika smirenost koja je
prisutna u bogatim, su kratkoročni, a na dugi rok
čeka ih borba sa korupcijom. Pored toga, ono što je
zajedničko svim tranzicionim državama jeste da sa
prisutnošću korupcije slabi povjerenje u globalu.
Tranzicione države sa velikim stepenom korupcije
su tabelarno prikazane (Tabela 1.).
Tabela 1. Korupcija u tranzicionim državama
Country name 2007 2008 2009 2010 2011
Albania
2,9
3,4
3,2
3,3
3,1
BIH
2,9
3,3
3,2
3,2
3,2
Croatia
4,1
4,4
4,1
4,1
4,0
Kosovo
*
*
*4
2,8
2,9
Macedonia
3,3
3,6
3,8
4,1
3,9
Montenegro
3,3
3,4
3,9
3,7
4,0
Turkey
4,1
4,6
4,4
4,4
4,2
Izvor: Transparency International5.
Povjerenje (socijalni kapital) jeste neformalna institucija koja se kao takva teško može kvantitativno
izmjeriti. Međutim, kod ovakvih slučajeva posmatra
se kontrolna varijabila koja je u direktnoj negativnoj proporcionalnoj vezi sa smanjenjem povjerenja. Pored obima korupcije u jednoj državi, siguran
stimulans pada povjerenja jeste smanjenje ličnih
primanja zaposlenih radnika. U slučaju ekonomske
recesije, kada je stalno aktuelno otpuštanje radnika, zavisno od firme do firme, poslodavac jedan
broj zaposlenih mora da ostavi bez posla. Ovakve
promjene su stresne i veoma bolne i po jednu i po
drugu stranu. Poslodavac je prinuđen da pronađe
adekvatan model koji će mu najlakše i najbrže ukazati na kritične pojedince koji pokazuju najviše slabosti prilikom teorijske, a zatim i praktične primjene
novih pravila. Pored toga što se uvode strože mjere
u smislu odlazaka i dolazaka na posao (postojanje
identifikacionih kartica za signalizaciju odlaska i
dolaska na posao), sprečavanje radnika da odu na
bolovanje (osim kada se stvarno mora), jednom riječju, svođenje zloupotrebe prava na minimum. Na
kraju se uvijek smanjuju lični dohoci i to je posljednja mjera koja služi kao selektivna u smislu odabira
viška radne snage. Od dvije mogućnosti, protesta
ili povećanja traženja zarade na nelegalan i kažnjiv
način (korupcija), jedna se mora ispoljiti. Ako poslodavac vidi da nakon smanjenja plata radnici ne prave nikakve probleme (sindiklana okupljanja, izbjegavanje radnih obaveza, neobavljanje povjerenih
zadataka) moguće je oslabljeno povjerenje vratiti
samo ako se ustanovi da nema korupcije. U slučaju da se desi da se u ovim uslovima radnik “snalazi”
na nelegalan način (učestvuje u korupciji), mjera za
suzbijanje korupcije, pored krivične, jeste i radna
sankcija kao dokaz da povjerenje i korupcija ne idu
ruku pod ruku. U ovom slučaju, navešćemo primjer
jedne zakonske aktivnosti koja se često miješa sa
korupcijom. To je rent-seeking (traženje renti mimo
tržišta). Rent-seeking je potpuno legalna aktivnost,
a korupcija je nelegalna aktivnost. Ako posmatramo preduzetništvo u užem smislu riječi kao rentseeking, onda možemo zaključiti tamo gdje ima
korupcije (nepovjerenje na svim nivoima)6 nema
preduzetništva kao povjerenja u sebe i druge da
će proizvod dobiti tržišnu vrijednost u zakonskim
uslovima. Ono što je za preduzetnika negativan
prihod (gubitak povjerenja u uspjeh), to je za radnika negativnost u obavljanju svakodnevnih radnih obaveza (zloupotreba tuđeg povjerenja zbog
nedostatka sopstvenog na svim nivoima). Tada bi
61
korupcija dobila, pored broja krivičnih prijava, još
jedan parametar sopstvenog valoriteta (broj slučajeva nezakonitog ponašanja radnika).
Bez obzira na to da li je preduzetnik uključen u korupciju ili je upoznat sa nivoom korupcije (bio on nizak ili visok), stvar je subjektivne percepcije preduzetnika o ocjeni institucionalnog i pravnog okvira.
Prvi argument se odnosi na zaštitu prava vlasništva i izvršenje ugovora. Sa aspekta preduzetništva,
slab pravni okvir7 u tranzicionim državama dovodi do toga da preduzeća sa efikasnim metodama
poslovnog rješavanja sporova i zaštite vlasničkih
prava ne mogu pružiti efektivan rezultat.
U cilju otkrivanja i kažnjavanja korupcije potrebno
je da pored, kako mnogi misle, političke volje, postoji i tim stručnjaka koji zna posao vezan za rano
otkrivanje korupcije (znanje stečeno naučnim
istraživanjem). Izvođenje krivičnog djela (korupcije) pred sud uz obavezno odlučivanje o kazni zavisi od mnogo faktora. Planiranjem transakcije na
relaciji aktivnog (korumpirani) i pasivnog (korupter) učesnika koruptivnog čina, preduzetnik uzima
u obzir očekivane troškove sankcionisanja (kazna
lišavanja slobode). Ako preduzetnik očekuje da
će mu zakonska ograničenja nametnuta od suda
(troškovi kazne i vjerovatnoća da bude kažnjen)
biti vrlo niska, oportunitetni trošak u korist obavljanja korupcije raste, i samim tim postoji veća vjerovatnoća da se uključi u korupcijske transakcije.
Hipoteza koja se pozicionira na temelju teorijske
paradigme je:
H1: visoko generalizovano povjerenje preduzetnika u pravosuđe i policiju da budu nepristrasni i
profesionalni dovodi do niže vjerovatnoće da preduzetnici budu umiješani u nelegalne korupcione
aktivnosti. Sa druge strane, to bi moglo povećati
vjerovatnoću da korupcija neće biti kažnjena.
62
Uticaj državnih institucija na percepciju korupcije u očima preduzetnika otvara vrata temi nekih
od budućih istraživačkih projekata. Nezavisnost
pravosuđa se stavlja na prvo mjesto. Uopšteno,
kvalitet državne službe može se okarakterisati kao
sposobnost da država omogući preduzetnicima
da ostvare svoje ciljeve što je efikasnije moguće.
Javni sektor treba da omogući preduzetnicima da
obavlja svoje zadatke sa minimalnim stepenom di-
storzije tržišta, sa najnižom stopom oporezivanja
poreskih obveznika, sa najmanjim brojem državnih
službenika (smanjena državna potrošnja) uz maksimalan stepen transparentnosti i odgovornosti.
Nameće se hipotetički okvir H2: visoko povjerenje
u pravednost i efikasnost vlade i državnog sektora
uzrokuje negativne implikacije na (percepcije) korupciju, te smanjuje preduzetničku sposobnost da
učestvuju u nezakonitim poslovima.
Zaključno, kao posljedica navedene dvije hipoteze
koje su provjerene i testirane i u domaćim i u većini stranih izvora, postoji potreba da se predoči i
treća hipoteza. Ako uzmemo u obzir da preduzetnika na korupciju „tjera“ neodgovorno ponašanje
vlade i administrativna korupcija, tada će H3: obim
obavljanja preduzetničkih koruptivnih aktivnosti
biti recipročan (ne)odgovornosti odgovornih lica.
4. BARIJERE PREDUZETNIČKIH AKTIVNOSTI
KROZ PRIZMU ODABRANIH MAKROEKONOMSKIH POKAZATELJA TRANZICIONIH
DRŽAVA
Ono što odlučuje ekonomski razvoj države i samim
tim njeno učešće na stranom tržištu, ogleda se u
stanju njenih makroekonomskih agregata. U regionu Jugoistočne Evrope, većina zemalja se relativno brzo oporavila od krize i već u 2010. godini
vratila pozitivnim stopama. Ovo su stope rasta niže
nego u drugim emerging country regionima i vjerovatno već odražavaju neku normalnu nižu stopu
rasta koju je realno očekivati u regiji poslije krize.
Model privrednog rasta, na kome se bazirala većina balkanskih zemalja u periodu prije krize, morao
se mijenjati i prilagoditi novim uslovima. Zemlje u
regionu su u periodu prije krize svoj visok privredni rast bazirale na domaćoj tražnji i velikim prilivima kapitala u obliku bankarskih kredita. Kriza ih je
prinudila da svoj razvoj u većoj mjeri baziraju na
sopstvenim resursima, što je dalje značilo razvoj
preduzetničke ideje. U uslovima prepreka za razvoj preduzetništva - značajno usporena domaća
tražnja, dosta ograničenog prostora za fiskalno
intervenisanje, generalno nizak stepen međunarodne konkurentnosti koji sprečava značajno
povećanje izvoza, smanjen obim SDI, kao i oštriji
uslov kreditiranja na međunarodnim finansijskim
tržištima, zemljama nije preostalo ništa drugo
nego da se novonastaloj situaciji prilagode sniže-
nim privrednim rastom, što se direktno odrazilo na
preduzetništvo.
Pad privrednog rasta u Zapadnoj Evropi do kojeg
je došlo krajem 2011. godine otvara mogućnosti
da će se to veoma negativno odrazi i na privredni
rast zemalja u regionu u 2012. godini. Pogotovo
zato što se usporavanje inostrane tražnje kombinuje sa problemima koje imaju evropske banke sa
prevazilaženjem krize u euro zoni.
Osim relativno novih rizika koji proističu iz snižavanja privrednog rasta u Zapadnoj Evropi, zemlje
JIE će nastaviti da se suočavajui sa tradicionalnim
problemima, kao što je visoka stopa nezaposlenosti od oko 13 odsto u 2011. Činjenica je da je u
posljednjoj godini većina zemalja uspjela smanjiti
stopu nezaposlenosti u odnosu na rekordne stope
s početka 2010. godine, ali će povećavanje zaposlenosti ići veoma sporo ako privredni rast ne bude
održan, kao i razvoj malih i srednjih preduzeća.
Drugi značajan uzročno-posljedični problem sa
kojim se susreću zemlje u regionu od izbijanja krize je dalji negativan uticaj na javne finansije. Prije
krize, zemlje u regionu su održavale javne finansije
u okviru dosta niskih deficit, prije svega na račun
visokog privrednog rasta koji je imao za posljedicu
i velike prilive iz poreskih prihoda. Kad je izbila kriza, prihodi su se drastično smanjili, što nije bio slučaj sa izdacima. Rezultat je bilo veliko povećanje
deficita javnih finansija i posljedično javnog duga
u skoro svim zemljama regiona.
Što se tiče ekonomske politike koju su zemlje u
posljednje tri godine sprovodile u cilju fiskalne
konsolidacije, ona se bazirala prije svega na ad hoc
smanjivanju izdataka, pri čemi su značajni rezovi
bili veoma česti na kapitalnom budžetu. U narednom periodu zemlje će trebati da pređu na sistematičniji proces fiskalne konsolidacije koja će biti
socijalno održiva i usmjerena na razvoj.
Ako se budemo bavili analiziranjem ovih pokazatelja, doći ćemo do zaključka da su ovi makroekonomski agregati posljedica ekonomskih odluka
(političkih mjera vlasti) koje mogu biti investiciono
dobre ili loše. Stopa realnog rasta BDP-a, kao porast
proizvedene robe i usluga na tržištu, najbolje daje
uvid u industriju i kompletnu proizvodnju jedne
države. Obim stranih direktnih investicija (Forreign
Direct Investment-FDI) isto tako analizira institucionalni okvir koji je sposoban da privuče investitore. Kada je u pitanju preduzetništvo, kao mjera za
nivo razvoja preduzetničke aktivnosti, obično se
posmatra okvir za razvoj preduzetništva (BDP, FDI)
i obim novca koji se ulaže u razvoj malih i srednjih
preduzeća. Ekonomska kriza i posljedice koje ona
nosi sa sobom, pored opterećenja koje stvara (psihičkog i naučnog), izaziva maksimum maksimuma
negativnosti, pa se barijere preduzetništva, kao negativnost, u krizi povećavaju. Barijere više pogađaju
zemlje sa malim BDP-om. Po stepenu rizika, najopasnije barijere su one koje su uglavnom nepoznate,
a ustvari se o njima malo zna. Takva biznis barijera
jeste upravo korupcija. Za razliku od drugih prepreka obavljanja preduzetničke aktivnosti (institucionalnih - zakoni, nepoštovanje ugovora, sudska
praksa, sistemskih), korupcija se mora ispoljiti i to
ili prije početka obavljanja preduzetničke aktivnosti
(visoka cijena ulaska na tržište), ili u toku obavljanja
preduzetničke aktivnosti (povećanje cijena proizvoda) ili kod ubiranja profita od preduzetništva (rizik
povraćaja uloženog kapitala), gdje je najviše pojava
dokaza o negativnoj vezi povjerenja i korupcije.
5. PREPORUKE ZA POVEĆANJE PREDUZETNIČKE AKTIVNOSTI - MODEL SMANJENJA KORUPCIJE, A POVEĆANJA POVJERENJA
Korupcija, kao negativna pojava svakog društva,
da bi se smanjila mora postojati odgovornost odgovornih lica. Svaka zloupotreba povjerenog položaja, u užem smislu, smatra se korupcijom. Efekti
javnog funkcionisanja najbolje se vide u prošlosti
kroz stanje spoljnog duga države. U slučaju da je
država zadužena, ulazi se u okvir svake zloupotrebe (u širem smislu - korupcija). Pored navedenog,
grupa makroekonomskih indikatora koja direktno
očitava stanje korupcije u državi jesu: inflacija, nezaposlenost obrazovanih ljudi, nejednakost dohotka, suficit budžeta u onim stavkama gdje treba
da bude minimalno iskorišten (državna potrošnja),
kao i poljoprivredna i industrijska proizvodnja nisu
na pragu iskorištenosti. Korupcija se mora početi
kontrolisati ekonomskim indikatorima. U slučaju
da se jedan od indikatora nalazi u kvantitativnom
izrazu koji zabrinjava, mora se izvršiti kontrola varijabla koje ulaze u izradu tog indikatora. Pored
toga, potrebno je sintetizovati oblasti u kojima se
korupcija najviše manifestuje (državna potrošnja,
inspekcijske službe, poreske službe, carinske služ-
63
be). Na bazi modela koji mjeri korupciju potrebno
je istu u navedenim oblastima valorizovati. Nakon
toga, potrebno je sprovesti kaznene mjere u onim
sektorima koji su prepoznati i u kojima je korupcija
kvantitativno i kvalitativno izražena. Dosadašnje
empirijske analize i potvrde stručnjaka su ukazale
da za suzbijanje i sprečavanje korupcije mora postojati politička volja, a ovo istraživanje ide u prilog
tezi da svi moraju znati da borbu sa korupcijom
mora raditi onaj ko to zna.
Kao tehnika za prikupljanje podataka ovo istraživanje je koristilo upitnik, tj. anketu koja je posebno sistematizovana za ovo empirijsko istraživanje.
Upitnik je klasičan, istraživački i ima u kombinaciji tri jednostavna pitanja. Anketa sa pitanjima je
bila distribuirana potencijalnim ispitanicima putem e-mail adrese ili u ličnom kontaktu. Zbog specifičnog istraživačkog područja, preskočena su sva
pitanja koja su važna i utiču na zaključak koji se
odnosi na korupciju. ili u domicilne firme ako postoji bojazan da ima
korupcije. Na ovo pitanje 91 odsto preduzetnika
(323 osoba) je odgovorilo da ne bi ulagalo u korumpirane države ili u korumpirana preduzeća upravo
zbog veoma velikog rizika povrata ulaganja.
Neznatan dio njih odgovorio je da su u ovom dijelu avanturistički raspoloženi i da bi, u smislu mota
“bez rizika nema dobitka“, ipak, rizikovali da se
probiju i na takva tržišta (pet odsto ili 19 preduzetnika), a ostatak (četiri odsto ili 12 osoba) je odgovorilo da su po ovom pitanju u nedoumici (možda
da, možda ne), zavisno od biznis projekta ili sl. Statistika uzorka prikazana je u tabeli 2.
Tabela 2. Statistika uzorka
Ankete, kao najčešći instrument istraživanja, obično imaju veliki broj pitanja koja se odnose na pol,
starost, obrazovanje, bračni status, radni status i sl.
Ovaj upitnik je imao tri pitanja. Izvor: Istraživanje autora.
Uzorak je bila grupa preduzetnika, i to njih 600 na
teritoriji Tivta, Budve i Kotora. Istraživanje je sprovedeno u prvom kvartalu ove godine (2012). Potencijalni ispitanici su primili upitnik i odgovarali
su na pitanja, nakon čega bi isti bio vraćen. Ukupno 354 ispitanika je prihvatilo da daje odgovore
na anketni listić, što je za ovu temu impresivno visoka stopa interesovanja (59,5 procenata).
Empirijski rezultati, prikazani i kvantitativno i slikovito, pokazuju činjenicu da je korupcija štetna za preduzetništvo i za ekonomski razvoj, pa je neophodno
pridržavanje modela koji sprečava korupciju sa jedne, i povećava preduzetničku aktivnost, povjerenje
kao socijalni kapital i ekonomski razvoj uopšte.
6. ZAKLJUČNA RAZMATRANJA
64
Prvo pitanje upitnika je o mišljenju preduzetnika da
li misle da postoje elementi korupcije u njihovom
okruženju, a 57 odsto je odgovorio negativno, 36
procenata odgovorilo je da ne znaju ništa o tome ili
da nemaju lično iskustvo, dok je samo sedam odsto
odgovorilo pozitivno. Drugo pitanje se odnosilo na
znanje ispitanika o pojmu korupcije. Od ukupnog
broja ispitanika, njih 256 (73%) odgovorilo je da je
korupcija mito, 85 ispitanika (24%) odgovorilo da je
korupcija zloupotreba povjerene vlasti, a najmanji
broj ispitanika (njih 13), odnosno tri odsto ispitanika odgovorilo je da ne zna definiciju korupcije.
I treće pitanje ove kratke, ali svrsishodne ankete,
vezano je za ulaganje novca ili kapitala u države
(misli se na otvaranje novih filijala u inostranstvu)
Ekonomski razvoj države umnogome zavisi od teorijskog i empirijskog pristupa u obavljanju ekonomske aktivnosti. Nesistemski parametri (CPI
kao kvantitativni izraz korupcije u državi) u vezi
sa institutima (zakonska regulativa) i sistemskim
makroekonomskim agregatima doprinosi očuvanju postojanja teorijske paradigme o negativnosti
veze korupcije sa ekonomskim razvojem i obimom
ekonomskih aktivnosti uopšte.
U prilog gore navedenom idu empirijski rezultati
dobijeni sopstvenim istraživanjem, kao i istraživanjima koja su obavljena od strane drugih.
Uzimajući u obzir značaj preduzetništva i obim pre-
duzetničkih aktivnosti kao prvi stub povećanja BDPa države, korupciju (traženje profita mimo zakonskih
i tržišnih aktivnosti) i povjerenje (održavanje veza
među varijabilama na nivou stabilnog i na nivou
kontrolisanog modela održivog razvoja), sa pravom se može reći da su korupcija kao negativnost
savremenog društva i povjerenje kao socijalni kapital dvije strane jedne te iste ekonomske aktivnosti
(preduzetništva). To se dalje može objasniti da onoliko koliko korupcija može da oslabi preduzetničku
aktivnost na dugi rok, toliko može na kratki rok da
je „pospješi“, gdje povjerenje poprima obilježja kontrolne varijable obavljanja korupcije. U slučaju da je
država prepoznata po visokom nivou korupcije, kao
takav, institucionalni ambijent može privući samo
investitore iz sličnih država, gdje se otvara potreba
za poštovanjem ustaljenih, već poznatih moralnih,
zakonskih i institucionalnih normi. Na kratki rok posmatrano, to može povećati BDP, a samim tim i „gurnuti“ državu ka ekonomski razvijenom svijetu. Na
dugi rok dolazi do kraha investicionih projekata, nepoštovanja ugovora kao postulata održanja pravne
države, povećanja nezaposlenosti usljed otpuštanja
radnika (slučaj neuspješno sprovedenih privatizacija) i dugova firmi (zaostala dugovanja po osnovu
visokih kamatnih stopa na dobijene bankarske kredite, kredibilitet kod ispunjenja radničkih prava).
Istinitost da izvedeni rezultati empirijskih analiza
dovode do zaključka da je korupcija šteta svim
ekonomskim aktivnostima implicira motiv ukupne
nestabilnosti ekonomskog razvoja. U ovim uslovima je nemoguće razvijati preduzetništvo. Iz ovih
razloga se ovo istraživanje bavi posmatranjem odnosa sigurne prepreke obavljanja ekonomske aktivnosti na dugi rok (korupcije) i sigurnog podsticaja kod svih oblika ekonomske aktivnosti načela i
pristupa sprovođenju tržišnih i zakonskih funkcija
jedne vlade. Loša primjena ovog modela nosi sigurne posljedice, ne samo po aktere preduzetničkih aktivnosti, već i sve individue koje su uključene u ekonomski i finansijski sistem jedne države.
Zbog toga su korupcija i zloupotreba povjerenja
na dugi rok prepreka ekonomskom razvoju i, samim tim, kriza preduzetništva.
LITERATURA
1 Aidt, T. S. (2003) Economic Analysis of Corruption: A Survey. The Economic Journal. Vol.113, pp.
632–652.
2 Arvind, K. J. (2011) Corruption: Theory, Eviden-
ce and Policy. CESifo Dice Report 2, Forum Concordia University, Montreal, pp. 5-8.
3 Bardhan, P. (1997), ‘Corruption and Development: A Review of Issues’, Journal of Economic
Literature, 35, 1320–46.
4 Beck, P., and Maher, M. W. (1986), ‘A Comparison
of Bribery and Bidding in Thin Markets’, Economic Letters, 20, 1–5.
5 Buchanan, J. M., and Tullock, G. (1962), ‘The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy’, Ann Arbor, MI, University of Michigan Press.
6 Gupta, S., Clements, B., Baldacci, E. and MulasGranados, C. (2005) Fiscal Policy, Expenditure
Composition, and Growth in Low-Income Countries. Journal of International Money and Finance. Vol. 24, pp.441 – 463.
7 Mauro, P. (1995) Corruption and growth. The
Quarterly Journal of Economics. Vol. CX, Issue 3,
110, pp. 681-712.
8 Rose-Ackerman, S. (1999), Corruption and Government, Causes, Consequences and Reform,
Cambridge, Cambridge University Press.
9 Svensson, J. (2005) Eight Questions about
Corruption. Journal of Economic Perspectives.
Vol.3, pp. 19–42.
10 Ministry of finance of Montenegro (2011) [Online]. Available from: http://www.mif.gov.me/
en/sections/presentations/112523/ Annual-reports-of-the-Ministry-of-Finance-for-2011.html.
ENDNOTES
1 Korupcija kao rizik povraćaja uloženog kapitala.
2 Acs, Z., Szerb, L. Global Entrepreneurship and
Development Index 2011, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, MA, USA, 2011.
3 Meon. P and Sekkat. K, Does Corruption Grease
or Sand the Wheels of Growth?, Public Choice,
Vol. 122, Issue 1-2, p.69-97, 2005
4 No data.
5 Međunarodna nevladina organizacija koja mjeri
korupciju na bazi percepcije indeksom Corruption
Perception Index (CPI). Vrijednost indeksa kod
rangiranja zemalja kreće se od 0, što označava da
je jedna zemlja potpuno korumpirana, do indeksa 10 što pokazuje da u zemlji nema korupcije. Na
početku liste su one zemlje za koje se smatra da
je stepen korupcije posebno nizak. Na kraju su zemlje s viosokim stepenom primjećene korupcije.
6 Psihološki aspekt.
7 Endogene institucije.
65
Ekonometrija – zašto je važna za ekonomiste?
Mr Milena Lipovina-Božović i mr Julija Cerović
U ovom radu raspravlja se o filozofiji i metodologiji ekonometrije, njenom značenju,
ulozi i ograničenjima, kao i razlikama između
ekonometrije, matematičke ekonomije i matematičke statistike. Pokušava se odgovoriti
na pitanje: Zašto je ekonometrija važna?
U današnje vrijeme, ozbiljno izučavanje moderne ekonomije ne može zaobići ekonometriju. Nije iznenađujuće što su danas u svijetu nezaobilazni kursevi na magistarskim i
doktorskim studijama upravo makroekonomija, mikroekonomija i ekonometrija. Ovo
je posebno izraženo na akademskim programima u Americi, gdje je na programima
za ekonomiju posebno akcentovana kvantitativna analiza koja se sastoji od matematičkog modeliranja i empirijskog istraživanja.
METODOLOGIJA EKONOMSKOG ISTRAŽIVANJA
Imajući u vidu proces ekonomskog istraživanja,
može se jasno sagledati uloga kvantitativne analize. Slično kao u prirodnim naukama, opšta metodologija ekonomskog istraživanja ugrubo se može
sumirati u nekoliko koraka:
1) Sakupljanje podataka i sumiranje empirijskih
saznanja je početni korak u ekonomskom istraživanju bez obzira na oblast;
2) Razvoj ekonomske teorije/modela koji bi trebalo
da objasni praktični problem sa kojim se istraživač
suočava, predstavlja naredni metodološki korak.
Naime, model treba da potpomogne razumijevanje mehanizma koji upravlja ekonomijom;
3) Empirijska verifikacija ekonomskog modela je
treća faza. Ekonomska teorija samo sugeriše
kvalitativne ekonomske relacije, a ne nudi konkretnu funkcionalnu formu. Zato se, u ovoj fazi,
matematički model transformiše u empirijski
ekonometrijski model koji se kasnije testira, tj.
ocjenjuju se nepoznati parametri modela i provjerava njegova adekvatnost.
4) Konačno - primjena. Nakon što ekonometrijski model prođe empirijsku evaluaciju, može se koristiti
za testiranje ekonomske teorije i hipoteza, kao i za
prognoziranje budućeg razvoja pojave i, konačno,
za preporuke u procesu donošenja odluka.
66
Na osnovu prethodno opisane metodologije, jasno se primjećuje da moderna ekonomija ima
dvije važne karakteristike: jedna je matematičko
modeliranje ekonomske teorije i druga, empirijska
analiza ekonomskih fenomena. Ove dvije karakteristike izrasle su iz napora nekoliko generacija
ekonomista da učine ekonomiju “naukom”. Naime, da bi se tretirala kao nauka, bilo koja teorija
mora ispuniti dva kriterijuma - prvi je logička konzistentnost i koherentnost u samoj teoriji, a drugi,
konzistentnost između teorije i empirijskih podataka. Matematika i ekonometrija služe ispunjenju
ova dva kriterijuma, respektivno. Odluka da se od
1969. godine dodjeljuje Nobelova nagrade za ekonomiju, u akademskim krugovima doživljava se
kao svojevrsno priznanje ekonomije kao nauke.
PUT DO EKONOMETRIJE U EKONOMSKOJ ANALIZI:
Zašto su matematika i matematički modeli potrebni u ekonomiji? Važno je napomenuti da postoji mnogo načina (npr. grafički metodi, usmene
rasprave, matematički modeli itd) da se opiše ekonomska teorija. Matematika je samo jedan od njih.
Međutim, da bi se sačuvala logička konzistentnost
teorije, nije neophodno koristiti matematiku. Ipak,
matematika je prepoznata kao najrigorozniji logički jezik. Bilo koja teorija koja se može opisati matematičkim jezikom obezbijediće logičku konzistentnost i koherentnost ekonomske teorije, ukazujući
da je dostigla prilično sofisticiran nivo.
Pa, zašto je ekonomiji potrebna matematika? Prvo,
matematičkim jezikom se može sumirati suština
teorije na veoma koncizan način. Tako, na primjer,
makroekonomija izučava vezu između agregatnih
ekonomskih veličina (npr BDP, potrošnja, inflacija itd). Veoma značajna makroekonomska teorija
koju je uveo Kejnz (Keynes) 1936. godine, može se
sumirati preko dvije jednostavne jednačine:
Y=C+I+G
C=a+bY
gdje Y – nacionalni dohodak, C-lična potrošnja,
G-budžetska potrošnja, I-investicije, a-autonomna
potrošnja, b-granična sklonost potrošnji. Dakle,
osnovi Kejnzijanske teorije mogu se sumirati preko dvije jednačine.
Drugo, komplikovana logička analiza u ekonomiji
može se u značajnoj mjeri pojednostaviti korišćenjem matematike. Treće, matematičko modeliranje je neophodan korak u empirijskoj verifikaciji
ekonomske teorije.
Logička konzistentnost koja se zadovoljava primjenom matematičkog aparata nije dovoljna za poimanje ekonomije kao nauke. Kako je ranije rečeno,
ekonomija mora biti konzistentna i sa realnošću. To
znači da mora biti sposobna da objasni istorijske
podatke i predvidi budući ekonomski fenomen.
Upravo ovdje dolazi do izražaja ekonometrija.
Ekonometrija je oblast ekonomije koja primjenjuje metode matematičke statistike i statističkog
zaključivanja za empirijsko mjerenje relacija koje
postavlja ekonomska teorija. Postala je naučna disciplina oko 1930. godine, kada je osnovano ekonometrijsko društvo i stvoren najuticajniji ekonomski
časopis „Econometrica“ 1933.
U posljednjim decenijama, ekonometrija je doživjela veliki i ubrzani napredak iz više razloga. Prvo,
postoji potreba za empirijskom verifikacijom ekonomske teorije i prognoziranje koristeći ekonomske modele. Drugo, postoji sve veća dostupnost
podataka visokog kvaliteta. Treće, napredak u računarskoj tehnologiji učinio je da se troškovi računanja vremenom smanjuju.
Međutim, nerijetko se javljaju zabune u značenju
pojma ekonometrija. Konfuzije koje nastaju u vezi
sa ovim pojmom proizlaze iz činjenice da ekonometričari nose različite “šešire”. Prvo, oni su ekonomisti
koji koriste ekonomsku teoriju i razumiju ekonomske probleme. Zatim su matematičari, koji formulišu
ekonomsku teoriju na način prihvatljiv za statističko
testiranje. Katkad su i statističari, zaduženi za prikupljanje podataka. Nekad su i primijenjeni statističari
koji provode sate ispred računara, pokušavajući da
ocijene odgovarajući model koji će opisati ekonomske relacije. I, na kraju, oni su i teorijski statističari
koji primjenjuju svoja znanja kako bi razvili statističke metode neophodne za rješavanje empirijskih
problema koji karakterišu ekonomiju kao nauku.
1. Svaki ekonomski fenomen može se posmatrati kao stohastički proces koji je određen nekim
zakonom vjerovatnoće;
2. Ekonomski fenomen, prikazan kroz podatke,
može se sagledati kao jedna realizacija tog stohastičkog procesa generisanog podacima.
Ne postoji način da se ovi aksiomi provjere. Oni su
više filozofski pogledi ekonometričara na ekonomiju. Iako među ekonomistima, kao i među ekonometričarima, ima onih koji nisu saglasni sa ovim
stavom, većina primjećuje da je postojanje ogromne neizvjesnosti u ekonomiji moguće opisati na
najbolji način preko stohastičkih faktora prije nego
determinističkih sistema.
Treba još jednom naglasiti da je uloga matematike
drugačija od uloge ekonometrije. Glavni zadatak
matematičke ekonomije je da izrazi ekonomsku
teoriju u matematičkom obliku (preko jednačina,
modela), ne uzimajući u obzir mjerljivost ili empirijsku verifikaciju ekonomske teorije. Matematikom se može provjeriti da je proces rasuđivanja u
ekonomskoj teoriji ispravan i njeni rezultati su često iznenađujući. Ipak, ona ne može provjeriti da
li ekonomska teorija može opisati/objasniti realnosti. Rješenje u ovom dijelu može ponuditi samo
ekonometrija, koja predstavlja fundamentalnu
metodologiju u procesu ekonomske analize.
Ekonometrija se može podijeliti na teorijsku i primijenjenu. I jedna i druga mogu imati dva pristupa:
klasični i Bajesov (Bayesian). Teorijska ekonometrija
se, uglavnom, odnosi na razvoj odgovarajućih metoda za mjerenje ekonomskih veza koje su specifikovane ekonometrijskim modelom. U ovom slučaju,
ekonometrija se značajno oslanja na matematičku
statistiku. U primijenjenoj ekonometriji koristimo
instrumente teorijske ekonometrije za izučavanje
neke specifične oblasti iz ekonomije ili biznisa.
Neka od pitanja na koja ekonometrija može dati
potpuniji odgovor su: da li je vrijednost eura korelisana sa cijenama nafte; za koliko bi trebalo smanjiti poreske stope da bi privreda dostigla željeni
nivo proizvodnje; da li je jaz između bogatih i siromašnih veći od 1990. godine; koliko iznosi prognozirana inflacija za januar 2013. godine?
Kao metodologija za empirijsku analizu u ekonomiji, ekonometrija je interdisciplinarna oblast. Ona
koristi saznanja ekonomske teorije, zatim statistiku
da bi razvila metode i modele i, na kraju, računare
da bi te modele ocijenila.
Prema pojedinim teoretičarima, moderna ekonometrija je uglavnom bazirana na sljedećim principima:
Mada je opšta metodologija ekonomskog istraživanja slična onoj u oblasti prirodnih nauka, u eko-
OGRANIČENJA EKONOMETRIJSKE ANALIZE
67
nomskim naukama nije dostignut nivo zrelosti koji
postoji u prirodnim. Primjera radi, predviđanja u
ekonomiji i finansijama nijesu precizna kao u prirodnim naukama (Granger, 2001). Zašto?
Ekonometrijom se analizira prosječno ponašanje
velikog broja realizacija ili ishoda velikog broja slučajnih eksperimenata sa istim ili sličnim karakteristikama. Ipak, ekonomski podaci se ne proizvode
ponavljanjem velikog broja eksperimenata zbog
činjenice da je nemoguće napraviti kontrolisani
eksperimet u analizi ekonomskih fenomena. Ovo
implicira neka ograničenja ekonometrijske analize:
Prvo, kao pojednostavljena slika stvarnosti, ekonomska teorija ili model može uhvatiti samo glavne i najvažnije faktore, iako podaci koje analiziramo
predstavljaju zajednički ishod mnogih faktora, a
neki od njih su nepoznati ili ih je nemoguće izmjeriti. U ekonomskom modelu, uticaj ovih nepoznatih
faktora je prisutan, ali zanemaren, što nije slučaj sa
prirodnim naukama, gdje se preko kontrolisanog
eksperimenta mogu isključiti sekundarni faktori.
Drugo, ekonomija je ireverzibilan i neponovljiv sistem. Posljedično, posmatrani podaci su samo jedna realizacija ekonomske promjenljive.
Treće, ekonomski odnosi su često promjenljivi tokom vremena. Promjene režima, strukturne promjene su prije pravilo nego izuzetak zbog tehnoloških šokova i promjena u preferencijama, strukturi stanovništva. Takva nestabilnost doprinosi činjenici da su izgradnje dobrih modela za prognoze
i donošenje odluka veoma teške.
Četvrto, uspjeh bilo kog ekonometrijskog istraživanja zavisi od kvantiteta, kao i od kvaliteta podataka.
Problemi koji se mogu javiti su greške u mjerenju
podataka ili nemjerljivosti pojedinih promjenljivih.
Međutim, ova ograničenja ne treba posmatrati
kao nedostatak samo ekonometrije, već su ona u
prirodi same ekonomije kao nauke.
68
Ekonometrija je komplement, a nikako supstitut za
ekonomsko promišljanje. Kvalitetna primjena ekonometrijskog aparata je od izuzetne koristi za analize ekonomskih fenomena, ali samo ako se zaista
primjenjuje na ispravan način. U suprotnom, bolje
je uopšte ne koristiti takvu ekonometrijsku analizu.
UMJESTO ZAKLJUČKA
U prvom izdanju časopisa „Econometrica“, osnivač
ekonometrijskog društva, Fišer (Fisher, 1933) daje
veoma lijep i sažet prikaz ciljeva ekonometrijskog
društva i osnovnih karakteristika ekonometrije.
“Glavni cilj ekonometrijskog društva je promocija
istraživanja koja imaju za cilj ujedinjenje teorijskokvantitativnog i empirijsko-kvantitativnog pristupa ekonomskim problemima i produbljivanje
konstruktivnog i rigoroznog razmišljanja, sličnog
onom zahvaljujući kome su prirodne nauke postale dominantne.
Postoji nekoliko aspekata kvantitativnog pristupa
ekonomiji, ali ni jedan od tih aspekata sam po sebi
ne treba miješati sa ekonometrijom. Dakle, ekonometrija nikako nije isto što i statistika u ekonomiji.
Takođe, ne može se poistovjećivati sa onim što zovemo opšta ekonomska teorija, iako značajan dio
ove teorije definitivno ima kvantitativni karakter.
Niti bi ekonometrija trebalo da se upotrebljava
kao sinonim za primjenu matematike u ekonomiji.
Iskustvo je pokazalo da je svako od ova tri gledišta – statistika, ekonomska teorija i matematika,
neophodan, ali ne i, sam po sebi, dovoljan uslov
za pravilno razumijevanje kvantitativnih odnosa u
modernom privrednom životu. Ono što je moćno,
to je sinergija sva tri elementa i upravo to ujedinjenje predstavlja ekonometriju”.
Literatura:
1. Fisher, I. (1933), “Report of the Meeting,” Econometrica 1, 92-93.
2. Gujarati, D.N. (2006), Essentials of Econometrics, 3rd Edition, McGraw-Hill: Boston.
3. Granger, C.J.W. (2001), “Overview of Nonlinear
Macroeconometric Empirical Models,” Journal
of Macroeconomic Dynamics 5, 466-481.
4. Kennedy, P. (2003), A guide to econometrics, 5th
edition, The MIT Press.
5. Samuelson, L. (2005), “Economic Theory and
Experimental Economics,” Journal of Economic
Literature XLIII, 65-107.
6. White, H. (1994), Estimation, Inference and Specification Analysis, Cambridge University Press:
Cambridge.
7. Wooldridge, J.M (2008), Introductory econometrics: a modern approach, 4th edition, SouthWestern College Pub.
Konkurentnost Crne Gore u međunarodnim
izvještajima
Mr Ana Mugoša, Ekonomski fakultet i mr Boris Mugoša, Vlada Crne Gore
Apstrakt
Međunarodni izveštaji koji su veoma značajni u pogledu ocjene konkurentnosti jedne zemlje su Izvještaj o lakoći poslovanja Svjetske banke (Doing Business Report) i Izvještaj o globalnoj konkurentnosti
Svjetskog ekonomskog foruma (The Global Competitiveness Report). Ocjene u navedenim izvještajima
predstavljaju ozbiljan parametar prilikom donošenja različitih vrsta odluka u mnogim relevantnim
međunarodnim kompanijama i institucijama.
Sama ta činjenica mora biti dovoljno alarmantna
svim akterima na crnogorskoj društvenoj sceni da
se sa dovoljno pažnje posvete njihovoj analizi. Logična pretpostavka je da rezultati tih analiza treba
da budu preduzimanje određenih mjera koje će uticati na poboljšanje pozicije i konkurentnosti Crne
Gore u brojnim oblastima, tj. indikatorima ovih izvještaja.
Ključne riječi: Crna Gora, poslovni ambijent, indikatori konkurentnosti, međunarodni izvještaji
Izvještaj o lakoći poslovanja (Doing Business Report) Svjetske banke bavi se analizom prednosti
i nedostataka regulative i njene implementacije,
koja utiče na kvalitet poslovnog ambijenta. U ovogodišnjem Izvještaju (Doing Business 2013) analizom je obuhvaćeno 185 zemalja, a zasnovana je
na 10 kvantitativnih indikatora regulacije poslovanja, na osnovu kojih se vrši rangiranje zemalja
po kvalitetu okruženja u kojem preduzeća posluju. Izvještaj o globalnoj konkurentnosti Svjetskog
ekonomskog foruma ocjenjuje konkurentnost
ekonomije, obezbjeđujući detaljne informacije o
pokretačima produktivnosti i razvoja pojedinih
zemalja. Ovogodišnji Izvještaj (The Global Competitiveness Report 2012-2013) obuhvata 144 zemlje,
koje su rangirane na osnovu 12 indikatora kojima
se ocjenjuje njihova konkurentnost.
S obzirom na to da je Crna Gora u pregovaračkom procesu pristupanja Evropskoj uniji, nameće
se potreba da predmet određenih komparativnih
analiza ne budu samo zemlje okruženja, što je bila
ustaljena praksa u mnogim istraživanjima ovog
tipa, već i zemlje članice EU.
Na grafiku je prikazana pozicija Crne Gore u posljednjih pet Izvještaja o lakoći poslovanja i Izvještaja o globalnoj konkurentnosti.
Grafik 1: Rang Crne Gore u Izvještaju o lakoći poslovanja i Izvještaju o globalnoj konkurentnosti u
periodu od 2008. do 2012. godine
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
90
65
71
72
62
56
49
56
60
51
Izvještaj o lakoći
poslovanja
Izvještaj o globalnoj
konkurentnosti
2008
2009
2010
2011
2012
Izvor: Doing Business, The World Bank; The Global
Competitiveness Report, World Economic Forum
Što se tiče Izvještaja o lakoći poslovanja, duži niz
godina prisutan je trend kontinuiranog poboljšanja pozicije Crne Gore. Na grafiku se vidi da je Crna
Gora u Izvještaju iz 2008. godine bila pozicionirana
na 90. mjestu, da bi u ovogodišnjem zauzela 51.
poziciju (od 185 zemalja). Kada su u pitanju zemlje
regiona, bolje pozicionirane od Crne Gore su Makedonija (23.) i Slovenija (35.), dok lošiji rang imaju
Hrvatska (84.), Albanija (85.), Srbija (86.), Kosovo
(98.) i Bosna i Hercegovina (126.).
Na sljedećem grafiku je prikazana pozicija Crne
Gore u najnovijem Izvještaju Svjetske banke, u poređenju sa zemalja EU (uključujući i Hrvatsku).
Grafik 2: Crna Gora i zemlje EU (uključujući i Hrvatsku) u ovogodišnjem Izvještaju o lakoći poslovanja
120
102
100
80
65 66
60
44 46
40
20
5
7
15
11 13
20 21
51
72 73
78
84
54 55 56
36
33 34 35
29 30 31
25 27
0
Izvor: Doing Business, The World Bank
Kada je riječ o pojedinim indikatorima kojima se
mjeri lakoća poslovanja, u posljednjem Doing Business izvještaju, Crna Gora je najbolje pozicionirana
po indikatoru Dobijanje kredita i to na četvrtom mjestu. Ova pozicija je rezultat reformi koje su značajno
poboljšale efikasnost funkcionisanja kreditnog registra koji vodi Centralna banka Crne Gore. Odlična
69
skog foruma, u poređenju sa zemalja EU (uključujući i Hrvatsku).
Grafik 3: Crna Gora i zemlje EU (uključujući i Hrvatsku) u ovogodišnjem Izvještaju o globalnoj konkurentnosti
Grčka
Hrvatska
Slovačka
78 81
Rumunija
71 72
Crna Gora
Kipar
Bugarska
Mađarska
Letonija
60 62
55 56 58
Slovenija
Malta
Portugal
Italija
Litvanija
Češka
Poljska
Irska
27
Španija
21 22
49
45 47
39 41 42
34 36
Estonija
Belgija
16 17
Francuska
12
Luksemburg
8
Danska
6
Austrija
5
Njemačka
4
Ujedinjeno kraljevstvo
3
Finska
96
Švedska
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Holandija
pozicija u ovom izvještaju obezbijeđena je proširivanjem obuhvata kreditnog registra i povećanom
efikasnošću u pružanju informacija zainteresovanim
strankama. Naime, Centralna banka može u kreditni registar unositi i druge podatke i informacije potrebne za sagledavanje ukupnog zaduženja pojedinih pravnih i fizičkih lica: dugovanja prema pravnim
licima koja se bave poslovima lizinga, dugovanja za
potrošenu električnu energiju, dugovanja za pružene komunalne usluge, dugovanja po osnovu poreskih obaveza, obaveze na računima kod banaka u
inostranstvu i sl. (član 2 Odluke o kreditnom registru1). Što se tiče indikatora po kojima je Crna Gora
loše pozicionirana, svakako se izdvaja onaj koji se
odnosi na izdavanje građevinskih dozvola. Naime,
po navedenom indikatoru, Crna Gora zauzima 176.
mjesto. U ovoj oblasti, u dijelu regulative, sprovedene su značajne reforme kojima je uspostavljen
one stop shop2 u resornom organu državne uprave,
odnosno lokalne samouprave. Takođe, značajno je
smanjen broj dokumenata koji je potreban za dobijanje građevinske dozvole, pa se do 2008. godine
izdavala nakon sprovedene 32. procedure, dok je
danas za najkompleksnije objekte potrebno manje
od 20 procedura, tj. dokumenata od čega je investitor dužan da pribavi dva, a ostale pribavlja navedeni resorni organ po službenoj dužnosti. Međutim,
reforme u oblasti izdavanja građevinskih dozvola
su u ovogodišnjem Izvještaju samo djelimično prihvaćene zbog, prema mišljenju autora Izvještaja,
njihove nedovoljno efikasne implementacije kada
je u pitanju funkcionisanje one stop shopa, kao i u
dijelu poštovanja zakonom utvrđenih rokova. U Izvještaju je, i pored priznavanja određenog smanjenja troškova za pribavljanje građevinske dozvole,
navedeno da su oni i dalje prilično visoki.
Izvor: The Global Competitiveness Report, World
Economic Forum
Što se tiče najbolje pozicije Crne Gore u ovogodišnjem Izvještaju, ona se odnosi na indikator Razvoj finansijskog tržišta, gdje zauzimamo 40. mjesto. Crna
Gora je u tom indikatoru napredovala u pogledu
podindikatora Finansiranje kroz lokalni kapital na
tržištu. Najlošije ocijenjeni indikator je Veličina tržišta (130. mjesto). Na lošu ocjenu, ako se sagledaju
podindikatori na osnovu kojih se ona formira, značajno utiče veličina naše zemlje. Kao primjer uticaja navedenog ograničavajućeg faktora, mogu se
navesti tri zemlje EU koje su teritorijalno manje od
Crne Gore. Naime, Luksemburg i Malta su daleko
najlošije pozicionirane upravo po ovom indikatoru,
dok je kod Kipra veličina tržišta drugi najlošiji indikator. Slična je situacija i sa Slovenijom, koja poslije
Crne Gore ima najmanju teritoriju, kod koje je Veličina tržišta treći najlošiji indikator.
Zaključak
Kada je u pitanju Izvještaj Svjetskog ekonomskog
foruma, Crna Gora je u posljednja dva izvještaja
pogoršala svoju poziciju, tako da je ove godine zauzela 72. mjesto od ukupno 144 zemlje. Do pada
je došlo zbog slabijeg rezulata u većini indikatora
efikasnosti koji su, zbog procijenjene faze razvoja u
kojoj se po ovom izvještaju nalazi Crna Gora, relevantniji za ocjenu naše konkurentnosti3. Od zemalja u regionu bolju poziciju ima Slovenija (56), dok
su lošije rangirane Makedonija (80), Hrvatska (81),
Bosna i Hercegovina (88), Albanija (89) i Srbija (95).
70
Na sljedećem grafiku prikazana je pozicija Crne
Gore u najnovijem Izvještaju Svjetskog ekonom-
Unapređenje poslovnog ambijenta, odnosno konkurentnosti jedne zemlje, je kontinuirani proces
jer dinamično okruženje nameće potrebu stalnog
osluškivanja tržišta i adekvatnog pozicioniranja
prema sadašnjim i potencijalnim budućim izazovima. Zbog toga je neophodna intezivna komunikacija i koordinacija svih relevantnih aktera na
društvenoj sceni. Ono što nam je sugerisano i u
ovim izvještajima je da u narednom periodu moramo uložiti značajno veći napor u pravcu efikasnije
implementacije svih reformi, a to, prije svega, podrazumijeva sistemske promjene u procesu implementiranja standarda.
Literatura
1. The World Bank: “Doing Business” (2009, 2010,
2011, 2012, 2013); http://www.doingbusiness.
org/reports/global-reports
2. World Economic Forum: “The Global Competitiveness Report” (2008-2009, 2009-2010, 20102011, 2011-2012, 2012-2013); http://www.weforum.org/gcr
3. Vlada Crne Gore; http://www.gov.me/vijesti/117273/Crna-Gora-u-novom-Doing-Business-Izvjestaju-napredovala-pet-mjesta.html
4. Službeni list Crne Gore, broj 27/2011; http://
www.sluzbenilist.me/
5. Ministarstvo održivog razvoja i turizma; http://
www.mrt.gov.me/rubrike/dozvole
ENDOTES:
1 “Službeni list Crne Gore, broj 27/2011”
2 Sistem jednog šaltera – investitor ima kontakt
samo sa jednim organom, nadležnim za poslove izdavanja građevinske dozvole.
3 U Izvještaju o globalnoj konkurentnosti svaka
zemlju se svrstava u određenu fazu razvoja i u
skladu sa tim određuje se koji su od 12 indikatora relevantniji za njenu konkurentnost. Tako
je Crna Gora smještena u “efficiency driven” fazu
(faza u kojoj zemlje ostvaruju efikasnije proizvodne procese i rastući kvalitet proizvoda) i
shodno tome za nju su relevantiji indikatori iz
“efficiency enhancers” grupe (Visoko obrazovanje i obuke, Efikasnost tržišta roba, Efikasnost
tržišta rada, Tehnološka spremnost, Finansijsko
tržište i Veličina tržišta).
Odnos korporativnog
državljanstva i
poslovne etike
Mr Radivoje Drobnjak, Ekonomski fakultet
Abstract
Corporate Citizenship is a term in contemporary economics identified with the
name of the company and its reputation.
However, often this term has much broader economic and social significance. Specifically, he refers to
the role that the company has or should have in the
market and in the broader social context.
The basic principles on which it is based Corporate citizenship is the development of operations that is
in compliance responsible attitude towards all stakeholders. This applies not only to socially responsible
business terms of the legal, but also ethical and moral principles and norms, so as to be respected and
positively accepted by the environment in which the
company operates. In this way, the company wants
to create a higher standard of living and quality of
life, primarily taking care of the communities in which they operate, while simultaneously maintaining
its profitability.
Key words: corporate, citizenship, economics, ethics,
business, stakeholder
Uvod
Korporativno državljanstvo je pojam koji se u savremenoj ekonomiji poistovjećuje sa imenom kompanije i njenom reputacijom. Međutim, nerijetko
ovaj pojam ima mnogo širi ekonomski, ali i društveni
značaj. Naime, on se odnosi i na ulogu koju kompanija ima ili bi trebalo da ima kako na tržištu, tako i u
širim društvenim okvirima.
Osnovni principi na kojem se zasniva korporativno državljanstvo jeste razvoj poslovanja koji je u skladu sa odgovornim odnosom prema svim setjkholderima. Ovo se odnosi ne samo na društveno odgovorno poslovanje u smislu poštovanja zakonskih, već i
etičkih i moralnih principa i normi, na način da budu
uvaženi i pozitivno prihvaćeni od strane okruženja
u kojem posluje kompanija. Na taj način, kompanija želi da stvori viši životni standard i kvalitet života,
prevashodno vodeći računa o zajednicama u kojima
posluje, uporedo čuvajući svoju profitabilnost.
Ključne riječi: korporativno, državljanstvo, ekonomija, etika, poslovni, setjkholderi
71
KORPORACIJE, CIVILNO DRUŠTVO I GLOBALIZACIJA
Nakon tržišta i države, civilno društvo se javlja kao
treća vrsta institucionalnog faktora. Civilno društvo
ima ulogu da osigura određeni stepen društvenog
i političkog pluralizma. Civilno društvo se smatra
faktorom uspostavljanja balansa u poslovanju, ali
i instrumentom kojim se postiže čuvanje od zloupotrebe moći, a sve u cilju omogućavanja ostvarivanja najboljih interesa za kupce/potrošače. Snaga
jednog civilnog društva može se predstaviti akumuliranim zbirom broja nevladinih organizacija i
institucija koje zastupaju interese i želje građana, a
kroz organizacije koje su objektivno nezavisne od
sistema vlasti u jednom društvu.
Neke od većih međunarodnih organizacija civilnog
društva su manje-više poznate skoro kao i najveće
multinacionalne korporacije, a to su: Greenpeace,
Friends of the Earth, WWF, Amnesty International, Oxfam i sl.
Svojim organizovanim nastupima, strateškom orijentacijom i veoma precizno definisanim ciljevima,
neke od gore spomenutih organizacija danas predstavljaju nezaobilazan faktor prilikom donošenja
krupnih odluka, kako od strane korporacija, tako i
od strane vlada mnogih država u svijetu. Potrebno
je napomenuti da se veoma često dešava da prilikom donošenja nekih odluka ove organizacije nijesu direktni učesnici tog procesa, ali, prije svega,
zahvaljujući snazi i kredibilitetu koji uživaju u društvu, one se kao takve smatraju važnim faktorom.
Organizacije civilnog sektora se, nesumnjivo, nalaze pod uticajem rada mnogih korporacija, ali je,
takođe, evidentna činjenica da i ove organizacije
imaju uticaja i upliva na njihovo poslovanje i donošenje odgovarajućih odluka.
72
Kada je riječ o podjeli organizacija civilnog društva, najjednostavnija bi bila ona koja ih dijeli na :
I. Segmentne grupe – u ovu grupu spadaju sindikati, razna granska i strukovna udruženja, studentske organizacije, roditeljske organizacije i sl. One
predstavljaju i trude se da zaštite interese svojih
članova. Što se tiče pripadnosti ovim organizacijama, ono je otvoreno samo za one koji ispunjavaju
određene kriterijume na osnovu kojih se određuje pripadnost odgovarajućoj grupi, npr. da su dio
određenog kolektiva, da imaju odgovarajuće zanimanje, ili pripadaju nekoj geografskoj regiji.
II. Promotivne grupe – za razliku od prethodnih,
njihova djelatnost usmjerena je na promovisanje specifičnih problema i/ili uzoraka koji dovode do njihovog nastanka. Neke od najpoznatijih
grupa su one koje su usmjerene na zaštitu životne sredine, grupe i organizacije koje se bave
borbom protiv pušenja ili sl. Ovim organizacijama je imanentno postojanje zajedničke ideologije, zajedničkih stavova o nekom posebnom
pitanju. Pripadnost ovim grupama je otvorenog karaktera za sve zainteresovane pojedince
i grupe, ali uz preduslov koji podrazumijeva postojanje sličnih subjektivnih stanovišta.
ODNOS KORPORATIVNOG DRŽAVLJANSTVA I
POSLOVNE ETIKE
Poslovna etika predstavlja veoma važan faktor u
životima ljudi, naročito u savremenom dobu.
Njen smisao je teško precizno definisati, ponajviše
zbog toga što različitost među ljudima (u svakim
smislu) utiče na različit pristup u njenom definisanju. Postavlja se logičko pitanje o tome što tačno
znači etika. Riječ etika potiče od grčke riječi etos,
što znači znak ili običaj.
Ethike Tehne – predstavlja složenicu kojom su stari
Grci nazivali nauku o ponašanju. Kasnije se ta sintagma skratila izostavljanjem reči tehne (veština,
znanje, znanost ), pa je ostalo samo ethike. Uporedo s tim procesom, nastala je i skraćenica ta ethica,
a sličnim postupkom je nastala većina termina koji
se odnose na pojedine nauke: logika, matematika,
pedagogika, muzika, fizika, metafizika i sl. Rimljani
su latinizirali taj termin (ethica) i preko njih smo i
mi došli u posjed riječi etika.
Etika je nauka o moralu, koja istražuje smisao i
ciljeve moralnih normi, osnovne kriterijume za
moralno vrednovanje. Etika, prije svega, pripada
filozofiji koja proučava ljudsko ponašanje koje je
prihvaćeno pod određenim moralnim aspektom.
Ona je normativna nauka, a norme odlučuju o
specifičnom karakteru etike i tako je razlikuju od
drugih nauka.
„Poslovna etika je oblik primijenjene etike ili profesionalne etike koja istražuje etička načela i moralne ili
etičke probleme koji se javljaju u poslovnom okruženju. To se odnosi na sve aspekte poslovanja, pa je relevantna za vođenje pojedinaca i cijelih organizacija“.1
Etika je veoma bitna za institucije, kompanije i druge organizacije. S obzirom na to da se rad svake
organizacije bazira na postojanju veza i odnosa
među ljudima, koji su različitih kvaliteta i intenziteta, onda je za njihovo oblikovanje važno prisustvo i postojanje etičkih normi i pravila. Drugim
riječima, etika je ključno pitanje svih odnosa u organizacijama i to je razlog zašto se poslovna etika
smatra disciplinom čiji je osnovni smisao rješavanje složenog etičkog problema. U današnje vrijeme organizacije pokušavaju da primijene principe
poslovne etike, kako bi se uz pomoć njih potpomoglo ostvarivanje zacrtanih ciljeva, ali i, ujedno,
omogućilo adekvatno i odgovorno donošenje poslovnih i „ispravnih“odluka. Drugim riječima, poslovna etika je potrebna za afirmisanje pozitivne
organizacione atmosfere jer je to ujedno i najbolji
način za podsticanje osjećaja odgovornosti, kako
na individualnom, tako i na kolektivnom nivou.
S druge strane, postavlja se pitanje da li su poslovna i individualna etika međusobno slične ili ne.
Ipak, ono što je evidentno jeste da lična etika ima
veliki, a često i presudan uticaj na oblikovanje i vođenje poslovne etike. Ljudi, bilo kao zaposleni ili
članovi neke organizacije, većinu svojih moralnih
i etičkih stavova donose na bazi svojih religioznih
stavova, kulturnih osobenosti, porodičnog porijekla, prethodnih životnih iskustava i sl. Shodno
tome, navedene vrijednosti su te koje utiču i na
kreiranje etičkih odluka u kompanijama.
Etička pitanja se često postavljaju kada se raspravlja o načinima i instrumentima koje koriste organizacije civilnog sektora u cilju sticanja i privlačenja
pažnje na njihovu djelatnost i njihove aktivnosti.
Ako se u obzir uzme razmatranje načina na koji
neke od ovih organizacije privlače pažnju javnosti
(kao što su nasilne akcije uz upotrebu opasnih rekvizita), logično je da se zapitamo da li upotreba
takvih akcija predstavlja opravdanje za postizanje
odgovarajućeg cilja.
Razvoj civilnog društva doveo je do nastanka novog sinonima koji se danas koristi širom svijeta, a
to je pojam korporativnog državljanstva koji, zapravo, predstavlja odgovornost koju kompanija u
današnje vrijeme ispoljava prema društvenoj zajednici. Stoga, ako se korporacije posmatraju kao
„vještačka lica“ koja se nalaze pod okriljem zakona
(npr. oni posjeduju vlastitu imovinu, oni mogu tužiti ili biti tuženi itd), onda oni, takođe, mogu zahtijevati i neka od prava, povlastica i zaštite, kao što
su npr. prava na slobodu govora, političku aktivnost i slično. Ova i slična pitanja su u današnje vrijeme više nego interesantna i na svoj način „teška“
jer se u savremenom dobu naglašava eksplicitna
politička uloga korporacije u zaštiti ili sprečavanju
građanskih prava i sloboda pojedinaca, ali i direktnog političkog djelovanja, kao što su lobiranje i
finansiranje stranaka i drugih političkih organizacija. Korporacije se ne percipiraju uvijek kao građani, već mnogo češće kao administratori građana i pojedinaca. Ipak, činjenica je da korporacije
moraju, gotovo neminovno u nekom trenutku, biti
uključene u civilno društvo i kao takve ostvariti i
određeni uticaj na njega, samo je pitanje da li je
on pozitivnog ili negativnog karaktera. U današnje
vrijeme, svi smo svjedoci većeg broj intenzivnijih
poslovnih odnosa koje organizacije civilnog društva žele ostvariti i ostvaruju kroz partnersko rješavanje temeljnih socijalnih i ekoloških problema.
Neke organizacije civilnog društva su spremne
ići i dalje od jednostavne saradnje sa poslovnim
sektorom, pa pribjegavaju formiranju neke vrste
građansko-regulativne korporativne akcije. Jedno
od glavnih polazišta za ocjenjivanje vrijednosti poslovnog angažmana svake kompanije u civilnom
društvu su aktivnosti dobrotvornog karaktera, kao
i drugih oblika korporativne filantropije u užoj i široj društvenoj zajednici.
Neke kompanije biraju odgovarajućeg subjekta
kojem su opredijelili finansijska i svaka druga sredstva, ne toliko prema potrebi koju imaju te organizacije, već u skladu sa potencijalom za kreiranjem
dodate vrijednosti brenda, njegovo poboljšanje
i građenje čvrste reputacije, to ne sugeriše određena ograničenja na filantropiju kao sredstvo zadovoljavanja šire građanske uloge i odgovornosti.
Civilno društvo i njegove organizacije u današnje
vrijeme karakteriše briga o tri elementa održivosti, a
to su: socijalni elementi, elementi životne okoline i
elementi ekonomske kategorije. Neke od mnogih organizacija danas se bave humanitarnim pitanjima
(socijalna pitanja), tu su i razvojne agencije (ekonomska i socijalna pitanja) i ekološki aktivisti.
73
Većina organizacija civilnog društva posvećena
je unapređenju uzroka koji utiču negativno na životnu sredinu i na njenu održivost, umjesto da se
fokusiraju na konkretna pitanja i probleme koji su
već nastali. Ovo ide u prilog činjenici da je strategija ovih organizacija od reaktivne prešla na
proaktivni nivo, čime se pokušava povećati svijest
i važnost čuvanja životne sredine ili nekih drugih
„gorućih“ pitanja. Na ovaj način se pokušava uticati na korporacije i njihove česte stavove o tome
da oni isključivo štite i afirmišu privredne interese.
Međutim, napredak ka održivosti, ipak, zahtijeva
da širi skup interesa bude predstavljen i inkorporiran u procese donošenja poslovnih odluka. Kao
veoma diskutabilno nameće se pitanje da li preduzeće mora nužno raditi sa organizacijama civilnog društva kako bi se postigla održiva rješenja.
Ipak, kao logično nameće se rješenje da je mnogo
bolje i efikasnije ostvariti ovaj vid saradnje, jer se
na taj način kreiraju održiva i kvalitetna rješenja.
Promovisanje transparentnosti organizacija civilnog društva zavisi od njihove sposobnosti da uz
pomoć jasnih, uvjerljivih i lako dostupnih dokaza
ukažu na eksplicitno postojanje opravdanosti za
njihovo postojanje i aktivnostima koje sprovode.
74
Uspješnost njihove politike i njihovih aktivnosti je
u direktnoj vezi sa sposobnošću da gore spomenute dokaze saopšte široj javnosti na način da ista
ta javnost postane elemenat „pritiska“ koji će dovesti do odluka koje idu u prilog rješavanju nekog
ili nekih specifičnih problema. Uspješnost veoma
često dolazi od agencija i organizacija koje su dobro umrežene, imaju dobru reputaciju i uvaženi su
kao članovi visokog statusa. Činjenica je da civilno
društvo predstavlja sinonim koji se i previše koristi, a samim tim i veoma često zloupotrebljava u
današnjoj teoriji i praksi. Međutim, ako se u obzir
uzme činjenica da je riječ o sektoru koji ima veliki
rast i izuzetno jak uticaj, ovako nešto ne treba da
nas čudi. Na primjer, organizacije civilnog društva
u Gani, Zimbabveu i Keniji danas pružaju 40 odsto
svih usluga iz domena zdravstva i obrazovanja. Razvoj NVO imaju godišnji globalni rast od oko 5.5
milijardi dolara. Ono što je više nego jasno jeste
da ove organizacije uspijevaju privući najveću političku i istraživačku pažnju javnosti širom svijeta.
Civilno društvo je podijum koji je širi od porodice,
prijatelja, države i tržišta, gdje se ljudi organizuju
sa ciljem unapređivanja zajedničkih interesa. Smatraju se “trećim sektorom” savremenog društva,
koji se razlikuje od države i privrede, jer se odnosi i
na porodicu i lične interese i zanimanja.
Problem današnjice - kako se uključiti u politiku,
postao je ključni izazov za mnoge nevladine organizacije, a sve u cilju očuvanja punog legitimeta
njihovih ciljeva. Praksa u savremenim zemljama
je pokazala da je dio NVO postao previše politički aktivan, dok su one nevladine organizacije koje
su istrajavale na svojim vrijednostima i principima
postale obilježje organizacija sa jakim kredibilitetom, koji veoma često koriste da pregovaraju sa
korporacijama i vladama širom svijeta.
Ako su organizacije civilnog društva usmjerene na
korišćenje dokaza kao sredstava kojima žele sprovesti promjenu u sektoru civilnoga društva, onda
su obavezne ispuniti sljedeća tri cilja:
1. INSPIRISATI: generisati podršku za odgovarajući problem ili akivnost; podstaknuti generisanje novih ideja ili pitanje starih problema, ali i
stvoriti nove načine isticanja problema;
2. INFORMISATI: predstaviti stavove drugih; podijeliti stručnost i iskustva drugih; iznijeti nove
pristupe;
3. UNAPRIJEDITI: dodati, ispraviti ili promijeniti
politiku pitanja, imati odgovorne donosioce
odluka; ocijeniti i poboljšati svoje aktivnosti,
naročito u vezi sa pružanjem usluga; učiti od
drugih.
Navedeno upućuje samo na činjenicu da civilno
društvo ima veliku odgovornost pred svima nama,
ali da se ta odgovornost može bolje kanalisati i
usmjeravati uz poštovanje principa i vrijednosti
poslovne etike.
LITERATURA:
1. Crane,A. and Matten D. “Business Ethics”,
Oxford University Press, New York 2004.
2. Deakins, David. „Entrepreneurship and small
firms“. McGraw - Hill, 2005
3. Calvin, Robert. „Entrepreneurial Management“. McGraw - Hill, 2002
4. Hannafey, F.T. „Entrepreneurship and Ethics“,
Journal of Business Ethics, 2003.
5. http://en.wikipedia.org
6. www.investopedia.com
Endnotes:
1 http://en.wikipedia.org/wiki/Business_ethics
Javni dug i fiskalna disciplina
Zorica Đurović, PKCG
Kao rezultat saradnje Saveza ekonomista Crne
Gore, Privredne komore Crne Gore i Fondacije Friedrich-Ebert, 19. novembra organizovan je okrugli
sto, čija je tema bila „Javni dug i fiskalna disciplina“. Na ovom skupu govorili su eminentni ekonomski stručnjaci, predstavnici države, monetarne
vlasti i privrede, a prisustvovali su i studenti Ekonomskog fakulteta. Želeći da osvijetle sve pozitivne i negativne strane procesa zaduživanja, njegovu svrhu i namjenu, organizatori su, pred oko 60
prisutnih, izašli u susret zakonskim rješenjima koja
će dizajnirati ovu problematiku.
Uvodnu riječ imao je potpredsjednik Privredne
komore, Ivan Saveljić, koji je naveo da javni dug
Crne Gore iznosi 1,7 milijardi eura, odnosno 51,3
odsto bruto domaćeg proizvoda, kao i da je prema
podacima Ministarstva finansija iz juna 2012. godine, dvije trećine duga prema inostranim povjeriocima, a ostalo prema domaćim.
Period od 2008. godine, kada je javni dug iznosio
27 odsto BDP, do danas karakteriše brzi rast zaduživanja, koji, iako ne prevazilazi okvire Mastrihtskih
kriterijuma, dinamikom rasta čini jedan od najvećih razloga za zabrinutost građana.
Ivan Saveljić istakao je da veličina duga nije problematična, ali da je potrebno strogo voditi računa da
on svojim upotrebnim karakterom doprinese kvalitetu vođenja ekonomske politike, jer, kako kaže: „Država može da se zadužuje samo ukoliko to dozvoljava privredni rast, jer dok god zemlja ima relativno
dinamičnu stopu privrednog rasta, javni dug, po
pravilu, nije problem“. Smatra da je potrebno ograničiti zaduženja i usmjeriti ih na dugoročne investicije - u stvaranje boljeg ambijenta za privrednike,
infrastrukturu, turizam, obrazovanje i poljoprivredu,
što bi najbolje bilo realizovati kroz privatno-javna
partnerstva. Ovakva ulaganja, dodaje Saveljić, imala
bi multiplikativna dejstva na opšti privredni razvoj.
Saveljić je ocijenio da je slabiji kreditni rejting
Crne Gore posljedica nedovoljno dobrog stanja u
platnom bilansu – visokog deficita tekućeg računa, ograničenih administrativnih kapaciteta, kao i
nedostatka monetarne fleksibilnosti i zaključio da
bi se moglo doprinijeti poboljšanju ekonomske
konkurentnosti i diversifikaciji ekonomije ukoliko
država implementira započete reforme na tržištu
rada i u poslovnom okruženju. Ovo poboljšanje
bi imalo niz pozitivnih posljedica, kao što su bolji
uslovi pod kojima bismo se zaduživali u budućnosti i povećanje povjerenja stranih investitora.
Profesor Saša Popović, predsjednik Upravnog odbora Saveza ekonomista Crne Gore i ujedno osoba
odgovorna za ideju organizovanja ovakvog događaja, smatra da dug disciplinuje i da bi Crna Gora
trebalo da sprovede ozbiljne strukturne reforme
koje će omogućiti generisanje interne akumulacije
da bi manje posezala za zaduživanjem na međunarodnom nivou. Zaduživanje je, prema njegovim
riječima, resurs koji treba štedjeti za neke buduće
investicione aktivnosti i još nije kasno da se taj resurs sačuva usporavanjem zaduživanja.
On upozorava da stabilizatori javnog duga mogu
postati socijalni destabilizatori, pa je mišljenja da
će se u traženju optimalnog odnosa sprovoditi
ekonomska politika, i dodaje da dug i rast nijesu
nužno u negativnoj korelaciji.
U prvoj sesiji, koja je nosila naziv „Kriza javnog
duga – evropska perspektiva“, govorili su profesor
Jože Mencinger, vodeći slovenački ekonomista i
ujedno prvi ministar ekonomije Slovenije i dr Ana
Armstrong, osnivač i izvršni direktor Armstrong
Investment Managers LLP.
Profesor Mencinger ocijenio je da javni sektor nije
krivac za ekonomsku krizu, već da se ona prenijela
iz privatnog finansijskog sektora. Prema njegovim
riječima, kriza se od 2009. godine povećala zbog
pada prihoda i rješavanja problema bankarskog
sektora, što je vodilo i rastu javnog duga.
Kako je u 2012. godini EU u recesiji, javni dug će i
dalje rasti i u prosjeku dostići skoro 90 odsto BDP-a.
Centralizovana monetarna politika, a decentralizovana fiskalna je, kaže Mencinger, jedan od problema
EU od njenog osnivanja. Izvore krize u Uniji vidi i u
greškama koje su napravljene kada je stvaran euro,
jer tada nijesu uzete u obzir razlike u državama koje
ga koriste. Iako se smatralo da je euro rješenje koje
će trajati vječno, pokazalo se da je on nešto što dobro radi u dobrim vremenima, a predstavlja teret u
lošijim. Mencinger je istakao da je taj problem poznat od 1998. godine, ali da se na tome nije htjelo
raditi. „Problem eura je to što je on simbol, kao što je
to u SFRJ bilo bratvstvo i jedinstvo. Euro, koji je bio
simbol Evropske unije, sada je ugrožava“.
75
Pritom, on smatra da je isključeno štampanje novca kao često pominjano rješenje za smanjenje
duga eurozone, jer se tome protivi Njemačka. Kao
alternative, Mencinger je naveo raspad monetarne
unije na države koje imaju suficite i na one sa deficitima (čemu daje najveću vjerovatnoću), renacionalnizaciju fiskalnih politika, uvođenje fiskalnog
pakta vezanog za zlatno pravilo, te fiskalne unije.
Najvjerovatnijim smatra jedan od scenarija, po kojem će se monetarna unija suziti na područje koje
je gravitiralo njemačkoj marki. A na pitanje o tome
kada će se kriza završiti, Mencinger kaže : „To će biti
kada naviknemo na nju kao na normalno stanje“.
Profesor je dao svoj osvrt i na problem porasta javnog duga, uz istovremeni porast nezaposlenosti.
Smatra da se matematički taj problem ne može riješiti i prezentovao formulu koja pokazuje da promjena javnog duga zavisi od visine duga i kamatne stope, stope rasta i primarnog suficita/deficita,
a da se može računati i pomoću monetarne politike, odnosno štampanjem novca, međutim, to u EU
„ne dolazi u obzir“.
dDt = Dt-1 * (i - r) + PRt – dHt
dDt = Dt-1*(i - r) + PRt – (p+r)/v
D – public debt/GDP, PR – primary balance/BDP,
p – inflation,
i – interest rate, r – GDP growth, v – velocity of
circulation of M0
Profesor Mencinger je dao i kalkulacije ostvarivanja primarnog suficita i pokazao zašto se problem
Grčke ne može riješiti.
Grčka: dug 160% BDP, kamatna stopa 10%, rast
BDP -5%  PR=24%
Slovenija: dug 48%, kamatna stopa 5%, rast
BDP 0%  PR = 2.4%
EU: dug 80%, kamatna stopa 3%, rast BDP 1%
 PR = 1.6%
Kao najveći problem Crne Gore, profesor Mencinger vidi platni bilans, prvenstveno zato što se 35
odsto BDP-a pokriva stranim investicijama, odnosno prodajom imovine.
76
Suprotno mišljenju prof. Mencingera, dr Ana Armstrong smatra da Evropska unija i euro imaju velike
šanse da opstanu, uprkos jakoj dihotomiji među
članicama, jer postoji jak interes da tako bude.
Ona kao jedan od izvora krize vidi to što su zemlje
evropske periferije u Uniji izgubile konkurentnost.
To je najočiglednije u slučaju Španije, kod koje se četvrtina privrede bazirala na sektoru nekretnina. Kada
je došlo do krize, cijene nekretnina su počele da padaju, a to se dešava i danas, pa je cijela ekonomija
posrnula, uključujući i finansijski sistem koji je davao
zajmove građevinskim kompanijama. Po njenom mišljenju, Španija nije na vrijeme restrukturirala ekonomiju kako bi bila konkurentna na svjetskom tržištu.
Primjena mjera restriktivne politike u ovim zemljama po njoj je pogrešna, jer one ne mogu dovesti
do nužnog ekonomskog rasta. Rješenje problema
je, kaže Armstrong, u promjeni cijele strukture privrede, kao i u adekvatnoj monetarnoj politici, koja
mora da se prilagodi onima kojima je to neophodno, a ne najrazvijenijim zemljama Evrope.
Ana Armstrong je kao primjer navela SAD i Veliku
Britaniju koje su imale isti procenat državnog duga
u odnosu na BDP kao Grčka danas, ali je razlika u
tome što SAD i Velika Britanija imaju kontrolu nad
monetarnom politikom. Bilo je potrebno dvije godine da njihova ekspanzivna monetarna politika
počne da daje vidljive rezultate, odnosno od kad
je BDP počeo da se oporavlja i sada iznosi šest odsto, dok je EU ponovo u recesiji, drugi put od 2009.
godine. Takvom monetarnom politikom, SAD su
postigle da im porast inflacije od dva procenta
smanji državni dug za deset odsto.
„Stanje i tendencije javnog duga Crne Gore“ je sesija
u kojoj su svoje mišljenje sa učesnicima podijelili
dr Milorad Katnić, ministar finansija i Aleksandar
Damjanović, poslanik u Skupštini Crne Gore.
Katnić je saopštio da je sprovedena značajna fiskalna konsolidacija i javna potrošnja je smanjena
na oko 40 odsto BDP-a i dodao da je profil crnogorskog duga solidan jer je 90 procenata njegovog
ukupnog iznosa u eurima, a 70 odsto pod fiksnim
kamatnim stopama, pa nema valutnog i rizika varijabilnih kamata. Radi upoređivanja, iznio je podatke da je prosječan iznos duga u EU 90 odsto BDP-a
i da od zemalja regiona Srbija, Hrvatska i Albanija
imaju veći dug od Crne Gore, dok je u Makedoniji i
Bosni i Hercegovini manji.
Nacrt zakona o budžetu, koji stupa na snagu 2014.
godine, predviđa fiskalna pravila kojima je definisano da deficit budžeta države može biti najviše
jedan odsto BDP-a, ali samo u slučaju kada je njegov projektovani rast manji od jedan i po odsto i u
slučaju kada postoji investicioni kreditni rejting. U
Ministarstvu vjeruju da do 2025. godine crnogorski
državni dug treba da bude na nivou od 30 odsto
BDP-a ili nižem, što je iznos koji garantuje održivost
i stabilnost javnih finansija. Katnić je naglasio važnost fiskalnih pravila, ali i odgovornosti za njih i instrumente kako bi se sačuvalo njihovo poštovanje.
Poslanik Aleksandar Damjanović je ocijenio da samo
ekonomski rast može dovesti do povećanja budžetskih prihoda, otplate dugova i zaustavljanja tendencije zaduživanja. Crnogorski javni dug, smatra
on, čine složenim sposobnost države u narednom
periodu vraća glavnice i kamate po osnovu duga,
trend njegovog rasta i postojanje potrebe za daljim
zaduživanjem, da bi se ostvario ubrzani razvoj.
Ozbiljna je činjenica je Crna Gora od 2010-2012.
godine, otplatila 650 miliona eura po osnovu kamata i vraćanja glavnice, a da je u tom periodu gotovo duplirala javni dug. A po mišljenju Damjanovića, svako zaduživanje koje je veće od pet ili šest
odsto je vrlo opasno za Crnu Goru, pogotovo kad
je rast BDP-a manji od tog procenta. Njegova ocjena je da se bez rezova primanja, odnosno bez teških socijalnih posljedica, teško može doći do novca
kojeg u privredi nema. Novac se, smatra on, nalazi
isključivo kod poslovnih banaka koje su u stranom
vlasništu, pa ga je potrebno staviti u funkciju rasterećenja države i pomoći privredi.
Alternativom povećanju zaduživanja u narednom
periodu Damjanović smatra kvalitetne strane direktne investicije, jačanje fiskalne discipline, povećanje poreskih i rast javnih prihoda. Po Damjanoviću,
krucijalno je uvođenje fiskalnog reda i suzbijanje
sive ekonomije, a zalaže se za progresivno oporezivanje. Pozdravio je to što Nacrt zakona o budžetu
predviđa sankcije za one koji ga budu kršili.
U trećoj sesiji koja je nosila naziv „Fiskalna disciplina – problemi i rješenja“, riječ su imali dr Radoje
Žugić, guverner Centralne banke Crne Gore i dr
Vladimir Vučković, član Fiskalnog savjeta Srbije.
Fiskalna stabilnost je preduslov održivog ekonomskog rasta i razvoja, dok je disciplina jedan od njenih ključnih elemenata, smatra Žugić. S tim u vezi,
on naglašava da država mora trošiti onoliko koliko
su njene objektivne materijalne mogućnosti, a da
fiskalni obveznici, plaćanjem poreza, pokazuju odnos prema državi. Objasnio je da, ukoliko poreski
obveznici neuredno izmiruju obaveze, to vodi većem nivou deficita budžeta države, što proizvodi
javni dug, koji se mora pokriti bilo izvornim prihodima ili novim zaduživanjima koja konačno padaju
na teret građana, naročito onih koji uredno izmiruju obaveze. „Ukoliko ne definišemo odgovornost,
odnosno sankciju za prekršioce, fiskalna pravila
ostaju mrtvo slovo na papiru”, zaključio je Žugić.
Iako istorijski podaci govore da se fiskalna nedisciplina povećava u vremenu ekonomske krize, pa je
tako i danas, trebalo bi da bude sasvim suprotno treba snažiti fiskalnu disciplinu i time uticati na niži
nivo javnog duga.
U narednoj godini Žugić vidi prostor za sublimiranje nivoa javnog duga, što se može postići povećavanjem fiskalne discipline, uz beskompromisnost
prema onima koji ne plaćaju poreske obaveze. Stoga je Centralna banka preporučila Vladi uvođenje
fiskalnih pravila, koja bi trebalo da povećaju kredibilitet fiskalne politike, utiču na kreditni rejting i
doprinesu cilju da se sačuva euro u Crnoj Gori.
Žugić je mišljenja da fiskalna pravila mogu zaživjeti u praksi ako su konzistentna sa dugoročnim
ciljevima ekonomske politike i ako su ostvariva,a
moraju imati mjeru fleksibilnosti da bi zadovoljila
različite ekonomske cikluse.
Centralna banka je preporučila Vladi da preduzme
mjere u cilju reprograma dugovanja onih subjekata
koji imaju iskazanu solventnost, ali ne i likvidnost.
Vučković je prisutnima saopštio da se zalaže za posebni fiskalni savjet, koji bi bio nezavisan od Vlade, jer je skeptičan prema crnogorskom modelu
u kome se Državna revizorska institucija, za koju
smatra da za to nema kapaciteta, stara o poštovanju fiskalnih pravila.
Tokom rasprave, ekonomski analitičar Vasilije Kostić je izjavio da se visina javnog duga i naše određenje prema njemu nalazi u osnovi izbora koncepta društva, jer ako želimo socijalnu državu, onda
ćemo imati veći javni dug. Njega toliko ne zabrinjava napredak javnog duga koliko daleko slabije
napredovanje BDP-a.
77
Društveno preduzetništvo
Boban Kumburović, direktor NVO “Mreža znanja”
Privrednici su, takođe, dali doprinos davanjem
svog viđenja problema i ukazivanjem na mogućnosti njihovog prevazilaženja. Jovan Lekić, direktor kompanije “Nall International”, govorio je
o kompleksnosti unutrašnjeg duga, koji odlikuje
kašnjenje vraćanja. Za njega bi bila prihvatljiva i
veća zaduženost Crne Gore nego što je sad da je
tim zaduženjem riješila infrastukturne probleme.
Predsjednik Jadranskog brodogradilišta Bijela,
Stanko Zloković, objasnio je da EU od Crne Gore
traži otvorenost tržišta dok njene članice nijesu
otvorene prema našim preduzećima. Tražio je da
država podrži uspješne privredne subjekte kao generatore razvoja.
Svjetska ekonomija, u formi u kakvoj egzistira danas, te u jeku globalne ekonomske krize, pokazala
se neodrživom. Kompleksni socijalni, društveni,
kulturološki, ekološki problemi uzrokuju političku,
društvenu i ekononomsku nestabilnost cijelog svijeta. Svjetski institut za istraživanje razvojne ekonomije 2000. godine objavio je podatke da je 94
odsto svjetskih prihoda raspodijeljeno na 40 odsto
stanovništva Zemlje, dok preostalih 60 procenata
mora živjeti od samo šest odsto svjetskih prihoda.
Studija The Boston Consulting Groupe iz 2010. godine pokazala je da jedan procenat stanovništva u
svojim rukama ima 39 odsto ukupnog svjetskog bogatstva. Rezultati novijih istraživanja pokazuju kako,
zapravo, pola svjetskog stanovništva živi sa dva dolara dnevno ili manje, dok gotovo milijarda ljudi živi
s manje od dolara dnevno. U Europskoj uniji 16 odsto stanovništva živi ispod granice siromaštva, dok
se taj postotak povećava kod zemalja koje graniče
sa zemljama EU, čak do 50 odsto u slučaju Albanije, Kosova, itd. Svjedoci smo različitih prirodnih i
društvenih problema: velikih klimatskih promjena,
prevelike upotrebe fosilnih goriva, uništavanja prirode na svim nivoima (svaki dan izumire 200 biljnih i životinjskih vrsta), rasta populacije (danas na
planeti živi više od sedam milijardi ljudi), migracije
iz ruralnih u gradske sredine (danas 2/3 populacije
živi u gradovima), bolesti (danas 10 miliona djece
godišnje umire od izlječivih bolesti), gladi (u 2011. u
Somaliji više od 750.000 stanovnika godišnje umire
od gladi), ratova (jedan odsto ukupnog godišnjeg
ulaganja u oružje omogućilo bi obrazovanje za svu
djecu na svijetu), terorizma, itd.
1. Nastanak i razvoj društvene ekonomije i društvenog preduzetništva
78
Krajem 18. i početkom 19. vijeka, kao odgovor na
probleme koji su bili posljedica velikih promjena
u tadašnjem privrednom sastavu, prvi put se javlja koncept društvene ekonomije i društvenog
preduzetnišva. Pojam “društvena ekonomija” prvi
put je upotrijebio francuski ekonomista Charles
Dunoyer u svojoj knjizi “Treatise on Social Economy” 1830. godine, u kojoj se zalagao za moralniji,
pravedniji pristup u ekonomiji. Značajnu ulogu u
razvoju društvene ekonomije u to vrijeme imao je
i J. S. Mill, koji je pod pojmom etičnosti u ekonomiji
podrazumijevao “sreću svih ljudi” (Principles of Political Economy, 1848), a velike napore usmjeravao
u proces usvajanja prvog zakona o zadrugama u
kao razvojna šansa Crne Gore
svijetu u Velikoj Britaniji 1852. godine. Njihov rad
nastavio je Leon Walras (Etudes d’economie sociale; Theorie de la Repartition de la richesse sociale, 1896), te su do kraja 19. vijeka oblikovana i
osnovna načela/vrijednosti društvene ekonomije:
demokratsko udruživanje i djelovanje, solidarnost
i saradnja. U to vrijeme javljale su se različite inicijative, s ciljem ublažavanja posljedica siromaštva
- u Francuskoj i Italiji svjedoci smo pojave radničkih proizvodnih zadruga, a u Velikoj Britaniji prvih
funkcionalnih zadruga, itd. Veliku prekretnicu u
razvoju zadrugarstva označilo je osnivanje jedne
od prvih potrošačkih zadruga u svijetu, Rochdale
Society of Equitable Pioneers 1844. godine, čiji su
članovi bili osnaženi i motivisani djelovanjem Roberta Owena (1771 - 1858), britanskog reformiste,
socijaliste i pionira zadrugarstva. Zadruge su u 19.
vijeku imale vodeću ulogu u sektoru društvene
ekonomije, te su bile jedan od najstarijih i najraširenijih oblika društvenih preduzeća.
U 20. vijeku, u zemljama srednje i istočne Europe
koje su bile usko povezane sa sastavom Sovjetskog Saveza i centralizovanom ekonomijom, država je jedina sprovodila ekonomske aktivnosti, ne
ostavljajući time prostora vizionarima, inovatorima i društvenim preduzetnicima da djeluju. Iako
su postojali neki tipovi zadrugarstva, principi zadrugarstva, poput otvorenosti za članstvo i demokratskog upravljanja potpuno su bili neprihvaćeni
(Monzon J. L., Chaves R., 2008).
Društvena ekonomija i društveno preduzetništvo
doživjeli su pravi procvat u 80-im godinama prošlog vijeka, ponajviše iz razloga što se tradicionalna
tržišna ekonomija nije znala nositi s velikim problemima, poput ogromne dugotrajne nezaposlenosti, društvenog isključivanja, loših životnih uslova u ruralnim predjelima, zdravstva, obrazovanja,
itd. Usvajanjem italijanskog Zakona o socijalnim
zadrugama (cooperative sociale) 1991. godine dat
je dodatni zamah razvoju zadrugarstva i društvenog preduzetništva. No, već i ranije koncept društvene ekonomije i društvenog preduzetništva bio
je predmet javnih diskusija i djelovanja. Primjer
pojma društvenog preduzeća korišten je u Velikoj
Britaniji prilikom izrade “EU Job Creation” programa početkom 1980-ih.
U 21. vijeku, društveno preduzeće postalo je globalno korišteni termin u mnogim zemljama kao
oblik djelovanja pravednih (fair) organizacija. Sektor društvene ekonomije u Evropskoj uniji 2003. godine zapošljavao je više
od 11 miliona ljudi u 10 odsto registrovanih preduzeća (dva miliona organizacija),
što je činilo 6,7 procenata radne populacije Evropske unije (Monzon J. L., Chaves R.,
2007). Samo u Velikoj Britaniji je u 2006.
godini sektor društvenih preduzeća brojao
55.000 organizacija (pet odsto broja registriranih
preduzeća koja su imala bar jednu zaposlenu osobu - danas se procjenjuje da je broj društvenih preduzeća 62.000), sa ukupnim godišnjim prihodima
od 27 milijarde funti (Social enterprise action plan
Scaling new heights, 2006) i 475.000 zaposlenih u
različitim sektorima (Spear R., Cornforth C., Aiken
M., 2009). Iako u svijetu ima relativno dugu tradiciju, društveno preduzetništvo nova je pojava u
zemljama Zapadnog Balkana. Širenje i razvoj društvenog preduzetništva predstavlja konkretnu mogućnost rješavanja potreba ugroženih grupa ljudi i
problema lokalnih zajednica.
2. Pojmovno određenje društvenog
preduzeća
Vaillancourt (2009) tako u svom istraživanju navodi nekoliko karakteristika organizacija koje djeluju
u sektoru društvene ekonomije:
• stvaraju proizvode i/ili pružaju usluge s jasnom
društveno/ekološki usmjerenom misijom;
• neprofitno su orijentisane u svom poslovanju;
• autonomne su u upravljanju, te se odluke donose od strane zaposlenih, članova i/ili korisnika (demokratski pristup);
• imaju naglašenu individualnu i kolektivnu odgovornost, participiraju u osnaživanju lokalne
zajednice.
Jednu od prvih definicija postavio je 1978. godine
Freer Spreckley koji je rekao da „društvenim preduzećem možemo nazvati ono preduzeće koje je
u vlasništvu svojih zaposlenih i/ili članova lokalne
zajednice, vođeno podjednako društvenim, kao i
ekonomskim ciljevima, a upravljano zajednički na
demokratskim načelima. Tradicionalni odnos u kojem je „rad u službi kapitala“, s naglaskom na stvaranju i povećanju dobiti iznad bilo koje druge koristi, bilo za preduzeće samo ili za zaposlene, kod
društvenih preduzeća okreće se u načelo „kapital
u službi rada“, s naglaskom na društvene, ekološke
79
i ekonomske koristi. U jednom od svojih predavanja daje još jasniju definiciju - “društveno preduzeće je
legalno registrovana organizacija koja sprovodi komercijalne i društvene aktivnosti, u vlasništvu je svojih članova/zaposlenih na način da svaki od njih ima jedan glas (one voting share), te se kroz taj proces
organizacijom demokratski upravlja” (Spreckley F, 2010). Veliki doprinos razumijevanju pojmova dali su
i Bacq, S., F. Janssen (2011), koji u svom posljednjem radu daju pregled definicija društvenih poduzeća
hronološki:
Autori
Smallbone
Thompson
Boschee i
McClurg
Dart
Haugh
Dees i Battle
Anderson
Thompson i
Doherty
Tabela 1: Definicije društvenih preduzeća
Godina Definicija
2001.
Društvena preduzeća doprinose lokalnom privrednom razvoju pružanjem
usluga ili proizvodnjom proizvoda koje privatni profitni ili javni sektor nisu
voljni ili ne mogu pružiti ili proizvesti, razvijanjem vještina, stvaranjem novih
radnih mjesta (fokusirajući se posebno na potrebe društveno isključenih osoba),
stvaranjem i upravljanjem radnim prostorima, pružanjem kredita pojedincima
sa niskim kamatama, te poboljšavanjem procesa uključivanja građana razvojem
volonterizma. Širi društveni doprinos vidi se kroz podsticanje djelovanja u skladu
s okolinom, te pružanje edukacije i radnog iskustva mladim ljudima.
2002.
Društvena preduzeća su organizacije sa društvenim ciljevima, koja kao poslovni
subjekti djeluju u privatnom neprofitnom sektoru. Glavni sektor u kojem djeluje
društveni preduzetnik upravo je privatni neprofitni sektor.
2003.
Društvena preduzeća su neprofitne organizacije koje naglašavaju ostvarene
prihode, održivost i samostalnost naspram dobovoljnih priloga, vladinih
podsticaja i vječne zavisnosti od drugih finansijskih izvora.
2004.
Društvena preduzeća kombinuju neprofitno i profitno djelovanje.
2005.
Spektar organizacija koje posluju sa društvenom svrhom. One poprimaju jedan
od niza različitih pravnih oblika, a zajedničko im je što primjenjuju principe
donošenja poslovnih odluka kako bi postigli društvene ciljeve, te reinvestiraju
dobit za dobrobit zajednice.
2006.
Postoji cijeli spektar poslovnih modela dostupnih društvenim preduzetnicima,
od potpuno filantropskih do potpuno komercijalnih, uz mnoge varijacije između
te dvije opcije.
2006.
Društvena preduzeća imaju društvenu svrhu; materijalna dobra i sredstva se
koriste za dobrobit zajdnice, to se postiže trgovinom na tržištu; profit i dohodak
se ne dijeli akcionarima; “članovi“ ili zaposlenici imaju donekle ulogu u donošenju
uloga i/ili upravljanju; preduzeće je prepoznato kao korisno i članovima i široj
društvenoj zajednici; najučinkovitija društvena preduzeća pokazuju visoke
ekonomske i društvene povrate na investicije
3. Pojmovno određenje društvenog preduzetnika
80
Ono što, zapravo, unosi pometnju u razumijevanje društvene ekonomije jeste pojmovno određenje
društvenog preduzetnika. U ranijoj istoriji, kao dobre primjere društvenih preduzetnika, možemo izdvojiti Florence Nightingale (osnivačicu prve škole za medicinske sestre), te svima poznatu Mariu Montessori
(osnivačicu nove pedagogije). Muhammad Yunus i njegova Grameen banka 2006. godine dobili su Nobelovu nagradu za mir. Tu prestižnu nagradu zaslužili su pružajući mikro-kredite najsiromašnijim stanovnicima Bangladeša, ponajprije ženama, koje bi po standardima ostalih banaka bile kreditno nesposobne,
te im na taj način omogućili pokretanje vlastitih poslovnih poduhvata. Od tog trenutka, u javnosti su
diskusije o društvenoj ekonomiji, društvenom preduzetništvu, društvenim preduzećima i društvenim
preduzetnicima učestali, a značaj društvene ekonomije u mnogim zemljama biva prepoznat, kako u akademskim krugovima, tako i u javnom, privatnom profitnom i privatnom neprofitnom sektoru. Ono što je
najbitnije istaći kada govorimo o društvenim preduzetnicima, jeste činjenica da njih ne pokreće zarada.
Radi boljeg razumijevanja, u nastavku je prikazano nekoliko definicija društvenog preduzetnika --Bacq,
S., F. Janssen (2011):
Tabela 2: Definicije društvenog preduzetnika
Autori
Godina Definicija
Bornstein
1998.
Ashokin društveni preduzetnik je predvodnik s moćnom novom idejom, koji
(citirajući
kombinuje vizionarstvo i kreativnost za rješavanje problema u stvarnom svijetu,
Draytona)
onaj koji ima snažnu etičku crtu i koji je “totalno zaposjednut“ vlastitom vizijom
promjene.
Catford
1998.
Društveni preduzetnici kombinuju aktivizam sa profesionalnim vještinama,
vizionarska nadahnuća s pragmatizmom, te etičku komponentu sa strateškim
uvjerenjima. Oni vide mogućnosti gdje drugi vide samo prazne zgrade, ljude
koje nije moguće zaposliti i bezvrijedne resurse
Dees
1998.
Društveni preduzetnici imaju ulogu agenata promjene u društvenom sektoru
- prihvataju misiju stvaranja i održavanja društvene vrijednosti (a ne samo
privatne vrijednosti); prepoznaju i neumorno traže nove mogućnosti da služe
tom zadatku; uključuju se u procese stalnih inovacija i učenja; djeluju hrabro bez
ograničenja resursima koji su im trenutno na raspolaganju, te javno djeluju u
zajednici kojoj služe i kojoj su rezultati namijenjeni.
De Leeuw
1999.
Rijetki pojedinci koji imaju mogućnost analizirati, zamisliti, iskomunicirati,
saosjećati, nadahnuti, zagovarati, posredovati, omogućiti i podstaknuti široki
spektar različitih pojedinaca i organizacija.
Sullivan Mort, 2002.
Društveni preduzetnici su u početku nadahnuti misijom kreiranja bolje društvene
Weerawardevrijednosti od svojih konkurenata, što rezultira djelovanjem u različitim
na i Carnegie
preduzetničkim ulogama. Kao drugo, oni pokazuju sposobnost donošenja
uravnoteženih odluka -koherentnog zajedništva svrhe i akcije u svoj svojoj
kompleksnosti. Kao treće, društveni preduzetnici istražuju i prepoznaju prilike
za stvaranje boljih društvenih vrijednosti za svoje klijente. Konačno, društveni
preduzetnici pokazuju domišljatost, proaktivnost i spremnost na rizik prilikom
donošenja ključnih odluka.
Boschee i
2003.
Društveni preduzetnik je osoba, u bilo kojem sektoru, koja koristi ekonomski
McClurg
usmjerene strategije kako bi postigao društvene ciljeve.
4. Situacija u Crnoj Gori
Iz gore navedenog možemo uočiti da društveno preduzetništvo otvara širok dijapazon djelovanja u svim
sredinama, pa i kod nas. NVO “Mreža znanja” je organizacija koja je osnovana 2010. godine i bavi se promocijom društvenog preduzetništva u Crnoj Gori. Od svog osnivanja, pa do danas organizovali smo niz aktivnosti, među kojima se ističu: organizacija prezentacije „Socijalno preduzetništvo – jednaka šansa za sve” (mart
2011), okrugli sto na temu „Socijalna ekonomija u regionu i njen trenutni položaj u CG” (jun 2011), konferenciju „Biznis sa društvenom odgovornošću” (mart 2012), seminar na temu „Od ideje do realizacije” (jun 2012),
okrugli sto na temu „Kako do socijalnog preduzeća u praksi” (jul 2012), kao i izrada prvog priručnika na temu
socijalnog preduzetništva (septembar 2012). Predstavnici naše organizacije su uključeni u radnu grupu za
izradu Zakona o socijalnom preduzetništvu, koji radi Ministarstvo rada i socijalnog staranja i koji bi trebalo
da bude usvojen do kraja tekuće godine. Navedeni zakon će umnogome olakšati registraciju i definisati način funkcionisanja budućih socijalnih preduzeća. NVO „Mreža znanja“ je od juna 2011. godine član ESENSEE
mreže, asocijacije koja je usmjerena za razvoj društvenog preduzetništva u jugoistočnoj Evropi.
Kada govorimo o društvenom preduzetništvu, moramo imati na umu nekoliko načela koje ono obuhvata:
• Zapošljavanje marginalizovanih grupa ljudi,
• Društveno održivo poslovanje kompanija i
• Ekološku održivost.
Pored ovih osnovnih načela, moramo imati na umu osnovni postulat društvenih preduzeća, a to je da ona
ostvarenu dobit reinvestiraju u neku oblast od javnog interesa. Kada posmatramo navedeno, jasno je da
društveno preduzetništvo rješava određene društvene probleme u zajednici, zbog čega i naglašavam da
ovo predstavlja razvojnu šansu Crne Gore u budućem periodu.
81
Vaspitanje djece u predškolskom uzrastu i biznis
Mr Milutin Baturan
Kakvu vezu ima vaspitanje djece u predškolskom uzrastu i biznis ?
Ono što veoma utiče na naše preduzetnike
je brzina izdavanja raznih dozvola i donošenja raznih odluka.
I način na koji lokalne samouprave i ministarstva služe preduzetniku.
Na to služenje direktno utiče motivisanost državnog službenika.
A na tu motivisanost direktno utiče Zakon o zaradama i naknadama zarada kao i sistem nagrađivanja.
Na taj zakon, između ostalog, direktno utiču pogledi pravnika, onih koji su radili na njemu, o finansijskoj kompezaciji za radnike u državnim upravama,
ministarstvima, direkcijama insitucijama itd.
A na taj pogled pravnika, između ostalog, utiče
i vaspitanje koje su dobili. Vaspitanje od malih
nogu. Vaspitanje koje ih je, možda, učilo kolektivizmu i vaspitanju u kolektivu i za kolektiv.
Budućnost svakog društva su djeca. Od načina na
koji ih vaspitavamo i od onog što nauče zavisi budućnost zemlje.
Kroz rad i preko drugih oblika aktivnosti djeca stiču
razne vidove navika, kao što su radne (manuelne i
umne), higijenske, kulturne, estetske i dr.
Radne navike su prvorazredne, ne samo za vaspitanje, već i formiranje ličnosti u cjelini - za razvijanje
dječje volje, karaktera, motivacije, temperamenta.
To sa jedne strane, a sa druge - volja i karakterne
osobine ličnosti utiču na usavršavanje radnih navika i razvijaju interes za još veću aktivnost. “Rad
razvija djecu fizički, umno i psihički. On im pomaže
da se prilagode sredini u kojoj žive umno i psihički.
Zato na porodici, predškolskoj ustanovi i dr. ostaje
da navikavaju djecu na rad”.1
82
Zbog toga su i pedagozi u socijalizmu veliku pažnju pridavali vaspitanju mladih, na po tada važećoj dogmi, na najbolji način. Kao što se može vidjeti iz smjernica, u tada važećim udžbenicima za
vaspitavanje djece:
• “Mala škola pruža i sljedeće značajne aktivnosti (između ostalih):
• razvijanje i njegovanje kolektivizma i kolektivnog duha,
• uvođenje u organizovani društveni život.”2
Još se bolje se to opisuje u sljedećim smjernicama
gdje autori navode i interpretiraju sljedeće principe vaspitanja predškolske djece:
• “princip socijalističke idejne usmjerenosti vaspitanja,
• princip socijalističkog humanizma,
• princip svjesne aktivnost vaspitanika,
• princip organizovanosti vaspitnog rada,
• princip vaspitanja u kolektivu i za kolektiv.”3
A u tada važećim udžbenicima u Crnoj Gori mogu
se pročitati i sljedeća uputstva za vaspitanje djece
do treće godine života:
• djecu do tri godine “vaspitač postepeno uči
zajedničkoj igri i utiče na razvijanje osjećaja
radosti, uspjeha, afirmacije koju može da pruži samo zajednička igra, postepeno razvijajući
osjećanje grupne pripadnosti”.4
“Težiti da se svako dijete što prije uključi u zajedničke aktivnosti, da prihvati saradnju, poštuje želje i mišljenje druge djece i osjeti zadovoljstvo što
je član grupe. Podsticati složenije oblike saradnje
(grupni zadaci, kolektivne igre, više dežurnih istovremeno npr. u garderobi, trpezariji, radnoj sobi, kutku žive prirode itd”.5
Ono što je bilo zajedničko predškolskom vaspitanju u socijalizmu je vaspitavanje u kolektivu i za
kolektiv. Natprosječna djeca su uprosječavana.
A u osnovnoj školi najbolji đaci su ostajali poslije
časova da pokazuju lošim đacima. Umjesto da se
posvetimo njima i stvaramo lidere.
Takvim vaspitanjem gušena je privatna inicijativa,
samopoštovanje i kritički duh.
Naravno, bilo je potpuno strano i protestansko
vaspitanje čija je osnova vjerovanje razumom i
štednja. Svako ko je bio u Njemačkoj, u bilo kojoj
robnoj kući, vidjeće koliki je izbor kasica prasica za
malu djecu. Tamo se djeca od malih nogu uče da
štede i da cijene teško zarađeni novac. Takođe, vjerovanje razumom usađeno od malih nogu omogućava da, kad odrastu, odlučuju shodno svom
finansijskom interesu i ubjeđenjima.
Još veća greška je vaspitavanje djece strogošću od
strane roditelja. Umjesto da razgovaraju sa djecom
i sve im objasne, oni pribjegavaju kraćim i po njima efikasnijim metodama. Kada dijete vaspitate
strogošću, ono razvija strah od autoriteta i manjak
samopouzdanja.
Taj manjak samopouzdanja kasnije se reflektuje u
nemogućnošću rada u timovima. Dok u USA djecu
od malih nogu uče da rade u timovima i da bez
kompleksa slijede lidera, kod nas to nije slučaj.
Zato zbog manjka samopouzdanja dosta osoba,
zbog svog možda kompleksa niže vrijednosti, tvrdi
da sve znaju najbolje. I zbog toga, osim par izuzetaka, partnerske firme u Crnoj Gori ne traju dugo.
Već su većinom uspješne ili firme jednog vlasnika
ili porodične firme.
Kada ta djeca odrastu, završe visoke pravne škole i
dobiju funkcije, njihovo vaspitanje od malih nogu
kao i način razmišljanja utiče na predloge i donošenje raznih zakona.
Zakona kao što je i:
Zakon o zaradama državnih službenika i namještenika6
Kao i važećeg zakona o radu, koji je opisan kao ,,zakon koji je na korak od socijalističkog”.
Pod time se pretpostavlja i dalje njegovanje organizacione kulture jednakosti, koja će u budućnosti
i dalje biti demotivirajući faktor za domaćeg eksperta i imaoca primjenjivog znanja.
i Aristotel pokušali da ih kodifikuju, i da će se te
rasprave vjerovatno nastaviti do kraja vremena,
neki konsenzus je postignut u trećem milenijumu. Generalno je usaglašen stav da je komunizam
najsavršeniji oblik vladavine, nažalost, ustavljeno
je, po cijenu nekoliko stotina miliona života, da je
jedino primjenjiv na socijalne insekte, robote klase II, i slične ograničene kategorije. Za nesavršena
ljudska bića, najmanje najgori odgovor je demokratija, često definisana kao ‘individualna pohlepa,
koju ublažava djelotvorna, ali ne previše revnosna
vlada’”.7
Ono zbog čega prosječni ljudi hvale socijalizam
je zato što je on bio zlatno doba za prosječne. Za
ostale, lidere, vrhunske pojedince, bio je jedna
uravnilovka koja ih je stavljala u isti koš sa svima.
A da ne bismo i mi ponovo imali istu uravnilovku,
potrebno je promijeniti Zakon o radu, uvesti stvarno ocjenjivanje na poslu u državnim upravama, direkcijama, agencijama, ministarstvima. Definisati
ciljeve, rokove, nove sistematizacije državnih organa uz pomoć stranih, npr. norveških eksperata.
Usaglasiti Zakon o zaradama i naknadama zarada
sa činjenicom da je socijalizam propao. Svaki državni organ treba da ima finansijskog direktora.
Svaki državni organ pojedinačno treba da ima i
šefa ljudskih resursa, šefa koji određuje ko ide na
usavršavanja, ko će biti unaprijeđen. Šefa koji vodi
računa o karijerama asova.
Dok se to ne desi, uravnilovka u državnim organima će se nastaviti, a sa njom i motivacija pravih
radnika ostaće na istom nivou.
Neko može reći da se u socijalizmu dosta uradilo/
izgradilo. Ali to bi isto bilo kao da je Pikasu naređeno da može da crta samo plakate za filmove. I svi
bi sada hvalili njegove plakate, ali niko ne bi znao
za njegove slike, skulpture, keramiku...
Najveća neugodnost koja može zadesiti neku zemlju za izvanprosječne i nadarene ljude koji imaju izgrađen dignitet i poslovni moral, osim ratova,
gladi i poplava je dolazak komunista na vlast. Možda je najbolje taj oblik vladavine opisao 1997. godine Artur Klark u knjizi “3001 Finalna Odiseja”.
“Iako su rasprave o slobodi pojedinca u odnosu
na obaveze prema državi bile stare i kad su Platon
83
Kako uhvatiti korak sa pro
Velibor Bošković, Inkubator INVENTIVNOST
Literatura:
1. Clarke Arthur: 3001 Final Odiseey., Ballantine
Book., London 1997
2. Mr Jovanović Dobrivoje: Društveni progres i politika rada i razvoja radnih zajednica industrijskog
tipa , doktorska disertacija 1972
3. Potkornjak Orlović Milena, Potkornjak Nikola:
udžbenik “Pedagogija” - zavod za udžbenike i
nastavna sredstva Beograd 1976
4. Republički zavod za unapredjenje vaspitanja i
obrazovanja : Plan i program Predškolskog vaspitanja i obrazovanja pedagoškog savjeta SR Crne
Gore, Titograd 1985
5. Sl list CG br. 86/ 2009
6. Mr Stevanović Marko, Vujić Krista, Đorđević
Dragan: Vaspitno obrazovni rad u Malim školama, PFZ Beograd 1983
ENDNOTES:
1 Mr Jovanović, D.,: Društveni progres i politika
rada i razvoja radnih zajednica industrijskog tipa,
doktorska disertacija 1972., str. 16
2 Mr Stevanović, M., Vujić, K., i Đorđević, D. : Vaspitno obrazovni rad u Malim školama, PFZ Beograd 1983
3 Potkornjak, M., Potkornjak, N. : udžbenik “Pedagogija” - zavod za udžbenike i nastavna sredstva
Beograd 1976., str 62.
4 Republički zavod za unapredjenje vaspitanja i
obrazovanja : Plan i program Predškolskog vaspitanja i obrazovanja pedagoškog savjeta SR Crne
Gore, Titograd 1985., str. 61
5 Republički zavod za unapredjenje vaspitanja i
obrazovanja : Plan i program Predškolskog vaspitanja i obrazovanja pedagoškog savjeta SR Crne
Gore, Titograd 1985., str. 141
6 Sl. list CG br. 86/ 2009
7 Clarke, A. : 3001 Final Odissey., Ballantine Book,
London 1997., str. 76.
84
Globalna ekonomija donosi promjenu načina na
koji radimo i stvaramo u modernom dobu XXI vijeka. Svi bismo trebali biti svjesni toga, siguran
sam. Međutim, da li je to tako? Nažalost, realnost je
drugačija. Ako želimo uspjeti u XXI vijeku, moramo
svoje razmišljanje promijeniti tako da ono bude u
skladu sa realnošću u kojoj živimo, a to je veoma
turbulentno i nepredvidivo vrijeme koje je ispred
nas. Da bismo zadržali korak sa vremenom, moramo steći razumijevanje o tome kako tehnologija,
međunarodna konkurencija i komunikacija utiču
na našu ekonomiju. Ono što je neosporiva činjenica
je da su zbog uticaja globalne ekonomije, promjene neizbježne, bolne i nepredvidive. Za napredovanje u svijetu u kojem je promjena jedina konstanta,
moramo postati prilagodljiviji. Da bismo bili prilagodljivi, mi konstantno moramo raditi na našim
vještinama koje se stalno hrane dodatnim obrazovanjem i osposobljavanjem. David McNally, autor
knjige „Orlova tajna“ kaže: “Okolnosti našeg života
će imati onoliko snage koliko im mi odlučimo dati”.
Dakle, ovdje govorimo o sopstvenoj odgovornosti
za svoj život i vlastitu sudbinu u novom vijeku, vijeku radikalnih promjena. Poznavati sopstvene snage, vrijednosti, prioritete, i kako primijeniti vještine
produktivno, veoma je važno. Ali najbolja kombinacija za lični i profesionalni uspjeh je osjećaj svrhe
i vizije. Osjećaj svrhe nas inspiriše, a vizija nas motiviše. Dakle, za početak, da biste bili uspješni, pogledajte oko sebe, pronađite potrebu i ispunite je!
Zvuči jednostavno? Možda za one koji su analitički,
ali i kritički mislioci po prirodi.
Mnogi su rekli da će u ovom vijeku biti više nego
ikad važno živjeti unutar svojih mogućnosti, štedjeti, ali i investirati. Drugi kažu da će najjači opstati i
zato moramo biti mentalno, fizički i emocionalno u
top formi. Neki ljudi, možda, misle da će zaraditi za
život samo provodeći vrijeme na poslu. No, moramo promijeniti naš način razmišljanja. U XXI vijeku,
da bismo napredovali, potrebno je posjedovati duboku želju da se uključite, otkrijete, naučite i proširite svoje vidike, kako biste ostvarili željene ciljeve.
Što ste i gdje ste upravo sada je rezultat kako ste
mislili i ponašali se u nekom određenom trenutku
u vašem životu. Ono gdje ćete biti sjutra zavisi od
vaše spremnosti da se prilagodite promjenama, da
učite i bute otvoreni za životne prilike koje će vam
se pružati. Biti potpuno svjestan svoje specifičnosti i talenta, karakteristika, sklonosti, ali i kvaliteta
ključno je za profesionalan uspjeh koji bi trebalo da
mjenama?
dovede do zadovoljenja određenih potreba.Takođe, saradnja sa drugima i poštovanje razlika će biti
presudno za postizanje uspjeha.
Novi savremeni lideri će morati stvoriti okruženje
u kojem je povjerenje dominantno važan faktor
uspjeha. Postoje četiri specifična ponašanja koja
morate uraditi za uspostavljanje povjerenja sa
ostalima u vašem okruženju: učinite ono što kažete da ćete učiniti, budite orijentisani na ispunjenje dogovorenih ciljeva, budite tolerantni prema
drugim stavovima, dijelite informacije, vaše misli i
ideje, otvoreno. Kada ljudi osjećaju da se njihov intelekt i vještine vrednuju, povjerenje se učvršćuje.
Šta možete početi raditi sada da biste bili spremani za izazove moderne budućnosti? Investirajte
u sebe, saznajte više o globalizaciji, posjećujete
seminare ili radionice, razmišljate o tome kako vi
i vaša organizacija možete odgovoriti izazovima.
Proširite vidike, pročitajte inostrane publikacije,
gledajte „Learning / Discovery Channel“. Školujte
se, saznajte više o Aziji, Africi, Indiji, 50 odsto stanovništva živi tamo. Obogatite sebe, na društvenim skupovima razgovarajte s ljudima iz drugih
zemalja. Komunicirajte putem interneta s ljudima
iz cijelog svijeta kako bi vam pomogli da razumjete njih i njihove kulture. Posjetite muzeje i galerije.
Postavite sami sebi cilj, a to je da budete prilagodljivi za vječnim promjenama koje dolaze ili se već
dešavaju oko nas, a mi ne želimo da ih vidimo.
Ljudi su u većini slučajeva „neprijateljski“ nastrojeni prema promjenama. Ali, upravo u toj činjenici
možemo naći jedan od razloga zbog kojeg se naše
društvo nalazi na nižem stepenu razvoja od nekih
kojim težimo. Crna Gora i naši građani moraju se
konačno pomiriti sa realnošću koju donosi kompleksan svijet u kome živimo i koji utiče na naše
svakodnevne živote. Naš cilj mora biti usmjeren
ka fleksibilnosti, otvorenosti prema promjenama i
strasnoj želji za napretkom i boljim životom koji se
može ostvariti samo ako se kvalitetno postavimo u
trci koja se zove surova ekonomska utakmica koja
vlada na globalnom tržištu.
Međutim, promjena načina razmišljanja cjelokupnog društa definitivno potiče od pojedinaca i tu je
ključ našeg uspjeha. Svi mi moramo prvo mijenjati
sebe, pa one oko sebe i na taj način doprinijeti opštem društvenom osvješćenju i izlasku iz neugodne pozicije u kojoj se danas nalazimo. Svi moramo
shvatiti da je naš lični doprinos presudan u tom procesu koji nikako da poprimi značajne razmjere. Baš
kao i u prirodi, gdje su male životinje uvijek brže i
agilnije od onih koje su krupnije i veće kako bi svojom brzinom i manevrima uspjele da nadomjeste
svoj nedostatak snage i veličine, tako i mi kao mala
zemlja moramo biti brži, fleksibilniji i snalažljiviji od
drugih kako bismo opstali na globalnom ekonomskom tržištu. Nikad kao danas nije bilo važnije biti
brži, a ne veći od drugih. U toj trci mi moramo pobijediti snagom svoje volje, želje i maksimalnog napora koji je neophodan kako bi se ti ciljevi ostvarili.
U to ime želim da podstaknem sve vas koji činite
sadašnjost i budućnost naše zemlje da predvodite novi talas kreativnog, inovativnog, fleksibilnog
i modernog načina razmišljanja koji će nas, naše
društvo i zajednicu učiniti stabilnijom, modernijom,
usmjerenom ka uspjehu, ali i moralnim vrijednostima. U tom procesu je važno da ostanemo odgovorni prema sebi i svojim ciljevima, poštujući druge i
okruženje u kojem radimo, stvaramo i živimo.
85
Tržište iz ugla mladog bankara
Dženan Jusović
Posljednjih par godina je vrlo naporno i turbulentno
za tržišne aktere u svakoj državi, pa i kod nas. Kriza
koja nas sve pogađa osjeća se kod svih, kako kod
uličnih prodavaca, tako i u najvećim finansijskim institucijama, kao što je MMF. Svi tržišni činioci reaguju tako što sužavaju svoje djelovanje, ne akumuliraju
velike zalihe već razmišljaju i djeluju na kratak rok.
Bankarski sektor, iako prilično uređen sistem, značajno je doprinio da do krize dođe, pa kasnije i da
se ona produbi do ovih razmjera. Na finasijskom tržištu posluje veliki broj banaka, što dovodi do vrlo
izraženog rivaliteta, što one manje profitabilne, u
cilju povećanja profita, dovodi do toga da često posluju na ivici zakonskih okvira, ili ih nekad i svjesno
krše. Upravo takvo poslovanje dovodi do nenaplativosti velikog broja kreditnih plasmana, što vodi u
gibitke i ozbiljna kolebanja na finansijskom tržištu.
S obzirom da je platežna moć stanovništva mala,
ovakvo stanje se reflektuje na privredna društva
tako što im se smanjuju prihodi, što opet ima direktan uticaj na mogućnost za korišćenje novih
kreditnih proizvoda kod banaka. Ovakva situacija
koja izaziva lančane probleme kod svih učesnika
na tržištu nikome ne ide u prilog i ekonomsku situaciju čini sve težom.
Usljed visokog rizika, banke često nisu primarno orijentisane na finansiranje malog biznisa, pa
se kao bitan činilac u cilju podrške novim i rastu
postojećih privrednih društava javljaju sredstva iz
fondova EU za razvoj preduzetništva, turizma i kulture. Prisustvo ovih sredstava dodatno doprinosi
poboljšanju ekonomske situacije, i uz sredstva koja
država plasira kroz razvojne fondove značajno pomaže uvećanje broja malih i srednjih preduzeća.
Načini na koje se banka trudi da pokrene zamajac
koji će dovesti do oporavka privrede su različite vrste kreditinih linija, kako za fizička, tako i za pravna
lica. Osim standardnih, koje su u ponudi tokom godine, u određenim intervalima se u ponudi banaka
pojavljuju i kreditne linije sa posebnim uslovima, pa
tako imamo razne vrste subvencionisanih kredita.
86
Septembar i oktobar 2012. godine protekli su u
znaku subvencionisanih kredita za obrtna sredstva
namijenjena pravnim licima. Ova kreditna linija je
rađena u saradnji sa državom, u cilju smanjenja broja dana kašnjenja u plaćanjima među privrednim
društvima, kao i radi povećanja obrtnih sredstava.
Novembar je, pak, u znaku Nedjelje štednje, koja,
po tradiciji, počinje u posljednjoj nedjelji oktobra
i traje nekad i do kraja tekuće kalendarske godine.
Kampanja pod nazivom Nedjelja štednje ima za cilj
da se klijenti stimulišu da svoj novac ulože u štednju, kako bi bankarski sektor lakše finansirao kredite koje nudi klijentima, a klijenti u ovom periodu
dobijaju nešto veće kamate na štednju od onih
koje su u ponudi koja važi van nedjelje štednje.
Rezultati koji su ostvareni u bankarskom sektoru,
kao i analiza zaduživanja klijenata u posljednjoj
godini, pokazuju da se klijenti sve manje zadužuju, mnogo su oprezniji, svaka stavka u ugovoru se
detaljno čita; čak i ako se odlučuju na zaduzenja,
klijenti se trude da rok bude što kraći i da se zadužuju u vrijeme povoljnijih uslova. Banke se trude da
ovakve tendencije podrže, pa osim gore pomenutih
subvencija za obrtna sredstva i nedjelje štednje, aktuelne su subvencije za stambene kredite, a nedavno su istekle i subvencije za energetsku efikasnost.
Zbog uslova koji vladaju na tržištu, sve banke su
prinuđene da vrše detaljnu segmentaciju klijentskog portfolija po raznim kriterijumima, pa da
onda ciljano za određenu kategoriju klijenata prave posebnu ponudu.
Svi ekonomski stručnjaci koji imaju ulogu u odlučivanju su u velikoj dilemi na koji način da reaguju
na tržišne uslove i na koji način da stimulišu tržište
kako bi se otvarala nova radnja mjesta, novi proizvodni pogoni, kako bi rastao BDP i kako bi država
izašla iz krize.
U sučeljavanju mnogih teorija, vjerujem da će se
pojaviti neki novi deda Avram koji će riješiti probleme i pokrenuti privredu naprijed.
Moje mišljenje je da treba relaksirati psihu, kako
potrosaca, tako i investitora, obezbijediti bolje
uslove, brze procedure za razne vrste potvrda i
odobrenja koje često traju mjesecima, a tržište će
tako oslobođeno od stega uraditi ostatak posla.
Posljednjih dana me posebno motiviše jedna misao koja pokazuje snagu čovjeka kada stvari gleda na pravi način i analizira iz pravog ugla, a glasi:
„ Na tvom putu je mnogo kamenja, samo od tebe zavisi da li ćeš ga upotrijebiti da napravis most ili zid“.
Socijalno preduzetništvo – neprihvaćenost
koja je osuđena na uspjeh
Marko Radović
U eri surovog modernog kapitalizma, sve je teže
stvoriti povoljan ambijent za ostvarenje socijalnih
ciljeva društva. Kada govorimo o socijalnoj ekonomiji, podrazumijevamo da su nam socijalni ciljevi
važniji od ekonomskih i da se ostvaruju na ekonomski održiv način. Socijalna ekonomija obuhvata organizacije koje svoj profit usmjeravaju ka realizaciji određene socijalne misije. Misija se može
odnositi na zdravstvenu zaštitu ili kulturne potrebe ljudi u zajednici, edukaciju, očuvanje životne
sredine ili inkluziju različitih društvenih grupa kroz
stvaranje radnih mjesta.
Socijalno preduzetništvo predstavlja inovativan
način razmišljanja ljudi koji žele da riješe različite
ekonomske, obrazovne, zdravstvene i ekološke
probleme u svojoj zajednici kroz svoj rad – udruživanjem i korišćenjem održivih biznis modela,
odnosno upotrebom preduzetničkih principa.
Postoji više definicija ,,socijalnog preduzetnika’’, opredijelio sam se za definiciju profesora J.
Gregory Deesa, koji radi na prestižnom Duke
univerzitetu, koja glasi: „Socijali preduzetnik je
pojedinac, grupa, mreža, organizacija ili alijansa
organizacija koja traži održivu promjenu visokog
stepena putem ideja kroz koje razvija okvire, u
kojoj vlade, neprofitni i poslovni sektor ne ulažu
značajnije napore da bi se dao odgovor na značajne društvene probleme“. Socijalno preduzeće
je orijentisano na rješavanje socijalnih problema
i svoj profit reinvestira prvenstveno u te svrhe.
Postojanje takvih organizacija može uzdignuti
nivo etičkih standarda poslovanja i društvene odgovornosti korporacija. Glavni ciljevi socijalnog
preduzeća su otvaranje novih radnih mjesta i rješavanje socijalnih problema. Evropska komisija
raspolaže podacima da socijalna preduzeća čine
10 odsto ukupnog broja preduzeća u Evropskoj
uniji, a njihovi zaposleni čine šest procenata ukupnog broja zaposlenih u EU. U Velikoj Britaniji
ove organizacije čine pet odsto svih britanskih
preduzeća i ostvaruju godišnju zaradu od osam
milijardi funti, što čini oko jedan odsto bruto nacionalnog proizvoda Velike Britanije.
Ko su, zapravo, uspješni socijalni preduzetnici?
David Bornstain u svojoj knjizi „Kako promijeniti
svijet“ daje nam odgovor na ovo pitanje. Ključne
osobine koje uspješan socijalni preduzetnik mora da posjeduje su:
• Volja za samodisciplinom - perspektivna preduzeća u socijalnom sektoru moraju biti prilagodljiva svom
okruženju. U uslovima današnjih intezivnih
tehnoloških promjena i globalizacije poslovne kulture, finansijski, operativni i eksterni
uslovi mogu se promijeniti u trenutku. Vođe
koje mogu držati korak su oni koji će profitirati, dok oni koji ne vode računa o uvođenju
promjena u svoje poslovanje ne mogu biti
uspješni.
• Volja za dijeljenjem zasluga - dijeljenje uspjeha
sa drugima nije jednostavan način za dobijanje samo više pomoći i motivisanje svih uključenih u poslovanje, već za socijalnog preduzetnika treba biti rezultat urođene tolerantnosti i snage. Ovo nesebično priznanje istinska je
mjera preduzetnikove ličnosti.
• Volja za rušenjem postojećih struktura - često je
preduzetništvo pod uticajem rigidnih i zagušljivih struktura koje djeluju kao prepreka inovacijama. Ovaj inovativni pristup poslovanju
ili socijalnim promjenama definiše preduzetničko okruženje.
• Volja za prevladavanjem interpersonalnih ograničenja – identifikovati sve stejkholdere u
svom preduzeću od posebne je važnosti. Poslovanje u skladu sa svim zahtjevima potencijalnih stejkholdera potrebno je kako bi se
dobilo njihovo interesovanje i podrška.
• Volja za radom u tišini – socijalni preduzetnici ne traže priznanja, slavu ili bogatstvo, oni
jednostavno žele promjene. Ključni motiv socijalnog preduzetnika je želja da učini nešto.
Jean Monnet je jednom primijetio kako ambiciozne ljude možemo svrstati u dvije grupe one koji žele nešto postati i one koji žele nešto
učiniti. Socijalni preduzetnici spadaju u drugu
navedenu grupu.
• Etika kao pokretač – ono što, zaista, razlikuje
tradicionalnog preduzetnika od socijalnog
preduzetnika može se sažeti u jedno pitanje:
je li preduzetnikov san izgradnja najuspješnije
proizvodnje cipela ili obezbjeđivanje vakcine
za svu djecu na svijetu?
87
Prepreke za razvoj socijalne ekonomije u Crnoj Gori
predstavljaju nedostatak obrazovanja i liderstva
u ovoj oblasti i nepostojanje adekvatnog institucionalnog okvira. U postojećoj pravnoj regulativi
nema zakona koji se bavi ovom problematikom. U
Velikoj Britaniji socijalna preduzeća registrovana
su kao kompanije društvenog interesa, dok se u
Francuskoj prepoznaju kao zadruge zajedničkog
interesa.
Da bih približio način funkcionisanja socijalnih
preduzeća, izabrao sam konkretan primjer, „CAFE
FIFTEEN“, restoran koji je u Londonu 2002. godine osnovala fondacija „Jamie Oliver“. Program koji
sprovodi ovaj restoran je međunarodno priznat i
predstavlja reper za transformaciju života mladih
ljudi. Profit restorana se usmjerava za finansiranje edukacije i treninga mladih ljudi. Sve je počelo tako što je Jamie krajem 2002. godine otvorio
„CAFE FIFTEEN“ i zajedno sa timom od 25 profesionalnih kuvara omogućio sticanje obrazovanja u
oblasti kulinarstva petnaestorici mladih pripravnika. Svake godine više od 200 kandidata aplicira za
učešće u programu, ali samo 18 njih dobija šansu
da učestvuje u programu.
Muhammad Yunus, član Ashoka globalne akademije dobija 2006. godine Nobelovu nagradu za
mir i time skreće pažnju na mogućnosti koje pruža
socijalno preduzetništvo. Naime, profesor Yunus
nakon sticanja doktorske diplome u Sjedinjenim
Američkim Državama vraća se u osiromašeni Bangladeš, osniva mikrokreditnu instituciju i omogućava najsiromašnijim ljudima da kroz preduzetničke poduhvate omoguće sebi dostojanstven
život. Svoju borbu protiv siromaštva profesor Yunus počinje sedamdesetih godina prošlog vijeka,
88
kada sa 27 dolara kreditira 42 dužnika u selu Jobra kojima omogućava da se oslobode duga i da
započnu ekonomski nezavisnu egzistenciju. Tada
uviđa da odobravanje mikrokedita predstavlja
najbolju strategiju u borbi protiv siromaštva i
osniva Gramin banku. Gramin banka omogućava
najsiromašnijima da preko mikrokredita krenu sa
svojim preduzetničkim poduhvatom i omoguće
sebi normalan život; pritom klijenti nijesu uslovljeni da dobijaju sredstva uz određeni kolateral ili
žirante. Gramin banka realizuje projekte u saradnji sa velikim kompanijama kao što su „Danone“,
BASF i „Adidas“. Navedene kompanije su ostvarile partnerstvo sa Gramin bankom i inkorporirale načela društveno odgovornog poslovanja u
svoju poslovnu filozofiju. Profesor Muhammad
Yunus novac koji je dobio za Nobelovu nagradu,
1.4 miliona dolara, planira da uloži u otvaranje
oftalmoloških klinika za siromašne. Očigledno da
se profesor Yunus drži do one rečenice Mahatme
Gandija: „Moramo biti promjena koju želimo da
vidimo u svijetu“.
LITERATURA:
1. David Bornstain, 2004, How to Change the
World: Social Entrepreneurs and the Power of
New Ideas, Oxford University Press, New York.
2. Dragan Lajović,Nemanja Nikolić,Radivoje Drobnjak, 2012, UVOD U BIZNIS, Ekonomski fakultet
Podgorica, Podgorica.
WEB IZVORI:
1. http://www.jamieoliver.com/the-fifteenapprentice-programme/home
2. http://www.caseatduke.org/documents/dees_
sedef.pdf
3. http://www.sens.rs/
Porodica kao temelj društva, porodični biznis
kao temelj ekonomije
Vladimir Popović
Kad sam ja rođen, uveliko je važila maksima da su
strateške grane razvoja Crne Gore turizam i poljoprivreda. Kako smo mi kao narod vrsni teoretičari, a
nikakvi prakričari, svi su izgledi da ista priča, kao pokvarena ploča, bude aktuelna i kad ja više ne budem
nastanjivao Zemlju. Naslov rada iziskuje mnogo više
prostora od formata teksta u stručnom časopisu, pa
ću se potruditi da u najkraćim crtama iznesem svoje
opservacije, konkretno na temu poljoprivrede.
When I was born, the maxim that strategic development of Montenegro is based on tourism and agriculture was „in power“. Knowing that we are recognized as a very good theoreticians and awful practicans, it seems to me that this maxim will be popular
when I am out of this world. This title demands more
space than provided for this type of paper, so I will
try to present my observations the shortest way possible, specifically on the agriculture.
U jednom od prethodnih brojeva časopisa „Ekonomist“ naišao sam na jednu veoma temeljnu i
izuzetno dobro prezentovanu studiju. Naime, gospodin Džon Parker detaljno je prikazao problem
propadanja zemljišta usljed korišćenja pesticida i
drugih hemikalija koje „pospješuju proizvodnju“,
kao i probleme koji nastaju usljed genetskog modifikovanja hrane, prije svega u američkoj, a dobrim dijelom i u zapadnoevropskoj poljoprivredi.1
Gospodin Parker predviđa da će se svijet susresti
sa problemom nedostatka hrane, što zbog gore
navedenog problema sa obradivim površinama,
što zbog porasta populacije na devet milijardi najkasnije do 2050. godine. Gospodin Parker na kraju čak staje u odbranu GMH-a jer ćemo (ako već i
nijesmo) biti primorani da je konzumiramo usljed
nedostatka organske.
Moj otac ima običaj da kaže da bi cijelu Crnu Goru
moglo da prehrani 1000 dobrih domaćina. Međutim, nikako da dođemo do te cifre. Umjesto da se,
iako smo zemlja izuzetnih prirodnih bogatstava,
stvorenih za stočarstvo i poljoprivredu, okrenemo
proizvodnji organske hrane, koju bismo, nakon
podmirivanja domaće tražnje, mogli izvoziti, mi i
dalje živimo u svijetu nerada, sanjanja lake zarade,
prevare. Lakše nam je da uvozimo meso iz Brazila, Argentne, sa Tajlanda nego da te životinje sami
uzgajamo, zaštitimo domaću proizvodnju kako
treba, organizujemo siguran otkup i tako
zbrinemo kompletan sjever. Ali, neko treba i da radi oko te stoke, a i danas se na
oglas za rukovodioca stada možda neko i
javi, za posao čobana sigurno neće niko.
Lakše nam je da zavidimo Francuzima i
Italijanima na njihovim sirevima, kao da
oni dobijaju mlijeko od nekih samo njima poznatih životinja, nego da ovdje otvorimo proizvodnju.
Lakše nam je da veličamo našu turističku ponudu,
opet zasnovanu na ISKLjUČIVO ranije pomenutim
prirodnim ljepotama, u odnosu na ponude svjetskih destinacija, i da se svake godine nadamo novim, neprevarenim gostima koji će kod nas boraviti jednokratno, nego da se tokom vansezonskih
perioda pripremimo za predstojeću sezonu i unaprijedimo kvalitet ponude.
Nama je potrebna promjena mentaliteta. Mentalitet društva čini ponašanje većine pojedinaca, a svaki pojedinac predstavlja jednu porodicu. Porodica
kao osnovna čestica društva generiše mentalitet.
Porodica u Crnoj Gori danas polako nestaje. Porodični ručak je zamijenilo ispijanje kafe po kafićima,
koji su postali vodeća grana privrede. Vaspitavaju
nas televizija, internet, i sve nas to odvaja od poštenog rada. Pošteni rad je postao sramota, sramota
koju treba dobro sakriti pod okrilje sujete. Inače
smo skloni da svoju realnu vrijednost multiplikujemo, mnogostruko. Sebe stavljamo u prvi plan, a ne
one koji dolaze poslije nas. Upravo zato se buduće generacije i okreću gore pomenutim, „alternativnim vaspitačima“. Interesantan je podatak da u
prosjeku 85 odsto svih kompanija u Evropi jeste u
porodičnom vlasništvu (najviše u Italiji 99 odsto).2
Porodični biznis zahtijeva rad, red i disciplinu, vodi
računa o svakom centu, snižava troškove na minimum, ne poznaje razliku između radnih i neradnih
dana, državnih i kojekavih drugih praznika (isključujući vjerske), ali isto tako garantuje najbolje uslove za rad i finansijsku sigurnost. Jednostavno rečeno, najviše zahtijeva, ali i najviše pruža. Znajući to,
mi se vrlo rado i bez imalo premišljanja okrećemo
državnim firmama koje nam jedva obezbjeđuju
egzistenciju (a često ni toliko), ali zato imamo više
neradnih nego radnih dana u godini. Sve to zbog,
opet, ispijanja kafe, koju najčešće treba neko drugi
da nam plati. Nijesmo ludi da se malo potrudimo,
pa da možemo nekog da izvedemo i na ručak.
89
Događaji tokom zimskog
Zdrava ekonomija se zaniva na radnoj navici stanovništva, a radna navika se stiče u porodici. Ne
čine ekonomiju Lejdi Gaga, Rijana, velike diskoteke ili zalizani fudbaleri; ekonomiju čine armije anonimnih farmera, fabričkih radnika, trgovaca. Na
njih se treba ugledati i slijediti njihov primjer, njih
treba istaći u prvi plan i obezbijediti im što bolje
uslove, jer oni i dalje imaju ispravan sistem vrijednosti. Simbioza, ali i pravedna raspodjela između
rada i organizacije obezbjeđuje blagostanje društva i garantuje mu otpornost na sve vrste kriza.
Endnotes
1 The Economist, A special report on feeding the
world
2 http://www.profitmagazin.com/izdanja/
broj_5.25.html
90
IV SERIJA JAVNIH TRIBINA O EVROATLANTSKIM
INTEGRACIJAMA U JEDINICAMA LOKALNIH SAMOUPRAVA – “SPEAKING TOUR” (12.11.2012.)
Ambasada Republike Slovačke u Podgorici, u saradnji sa Koordinacionim timom za implementaciju komunikacione strategije o evroatlantskim
integracijama Crne Gore, ambasadama država
članica NATO akreditovanim u Crnoj Gori, akademskim institucijama i jedinicama lokalne samouprave organizovala je četvrtu seriju javnih tribina
- Speaking tour, u periodu od 12. do 16. novembra
2012. godine. Ceremonija otvaranja IV serije javnih tribina o evroatlantskim integracijama održana je 12. novembra 2012. godine na Ekonomskom
fakultetu. Pred punom salom u kojoj su, osim
studenata ekonomije, bili i studenti drugih fakulteta UCG, kao i učenici Srednje ekonomske škole,
govorili su potpredsjednik Vlade za ekonomsku
politiku i finansijski sistem i ministar za informaciono društvo i telekomunikacije, prof. dr Vujica
Lazović, ambasador Republike Slovačke u Crnoj
Gori František Lipka, ambasador Republike Slovenije u Crnoj Gori Vladimir Gasparič, profesor
Ekonomskog fakulteta Maja Baćović, eksperti iz
Slovačke - generalni direktor u Generalnoj direkciji ministra vanjskih poslova Republike Slovačke,
ambasador Mihal Kotman, generalni sekretar
Slovačke atlantske komisije Robert Vas, zamjenik
komandanta brigade Kopnene vojske (pripadnik V
kontigenta VCG u misiji ISAF u Avganistanu-štabni
oficir u Mazar-i-Šarifu) potpukovnik Zoran Božović, izvršna direktorka NVO CEMI Nikoleta Tomović i predstavnik Studentskog parlamenta Univerziteta Crne Gore Miloš Pavićević
OBILJEŽAVANJE GLOBALNE NEDJELJE PREDUZETNIŠTVA (16. 11.2012.)
Globalna nedjelja preduzetništva, najveći preduzetnički događaj na svijetu, ove godine je obilježena u periodu od 12. do 18. novembra. Studenti,
uspješni preduzetnici i poslovni ljudi, predstavnici
vladinog i nevladinog sektora organizovali su niz
aktivnosti širom svijeta kako bi obilježili važnost
ideje preduzetništva. Ekonomski fakultet, u saradnji sa Ambasadom Sjedinjenih Američkih Država
u Podgorici, Američkom privrednom komorom
u Crnoj Gori i istaknutim crnogorskim preduzetnicima obilježio je ovaj svjetski događaj zajedno
sa svojim studentima dvosatnim interaktivnim
predavanjem. Gosti Ekonomskog fakulteta su bili
Džon Kuni (John Cooney), rukovodilac Službe za
semestra
politička i ekonomska pitanja u ambasadi SAD u
Podgorici, Edin Seferović, izvršni direktor Američke privredne komore, kao i tri uspješna crnogorska
preduzetnika: Slavko Petričević (fabrika sokova
“Pirella”), Jovan Jovetić (štamparija “MontCarton”)
i Radojka Ražnatović (“Frutiera”). U razgovoru sa
studentima, gosti Ekonomskog fakulteta su govorili o značaju razvoja preduzetništva, posebno
preduzetničkog duha kod mladih ljudi. Džon Kuni
je istakao značaj razvoja preduzetničkog duha kod
djece, počevši od najnižnih nivoa školovanja, navodeći primjer američke djece koja već u osnovnoj
školi prodaju limunadu i kolače na improvizovanim štandovima u svojim dvorištima, sakupljajući
tako novac za vannastavne aktivnosti.
Edin Seferović je upoznao studente Ekonomskog
fakulteta sa nadležnostima Američke privredne
komore u Crnoj Gori, na koji način oni zastupaju
američke privrednike koji su zainteresovani da ulažu u Crnu Goru i kako ih povezuju sa domaćim investitorima. On je poručio studentima da je sama
suština preduzetništva – biti drugačiji, da moraju
biti spremni na rizik ukoliko žele da ostvare svoje
snove i budu uspješni, a da je mladost pravo vrijeme za to. Osim degustacije proizvoda uspješnih
crnogorskih proizvođača sokova i proizvoda od
voća, studenti su u razgovoru sa vlasnicima preduzeća “Pirella” i “Frutiera” saznali kako je tekao
razvoj ovih preduzeća od malog kućnog biznisa
do priznatih kompanija u Crnoj Gori i regionu. Od
osnivača štamparije “Montcarton” studenti su čuli
ohrabrujuću priču o tome kako se od štamparije
u garaži porodične kuće stiže do liste 36 najboljih proizvođača u svojoj kategoriji u Evropi koju
objavljuje Evropska komisija.
PREDAVANJE O NEGATIVNIM EFEKTIMA DROGE
(28.11.2012.)
U saradnji sa misijom OEBS-a u Crnoj Gori, na Ekonomskom fakultetu je održana radionica na temu
“Negativni efekti upotrebe droga” koju je vodio
šef OEBS-ovog centra za obuku policije u Danilovgradu, Hakan Altunaj. U neformalnoj atmosferi u
kojoj su studenti mogli bez ustručavanja da razgovaraju na tu temu, Hakan Atunaj im je prenio svoja
iskustva o problemima sa drogom sa kojim se suočavaju mladi ljudi u njegovoj rodnoj Turskoj. On je
iznio uznemirujuću činjenicu da je donja starosna
granica konzumenata droge u toj zemlji spala na
10 godina i da je to problem koji će uskoro zahvati-
ti i zemlje Balkana. U razgovoru sa studentima, on
je detaljno opisao efekte upotrebe opijata poput
kanabisa, ekstazija, heroina, kokaina kao i halucinogenih droga poput LSD-a, ali je, takođe, fotografijama i opisima predstavio i posljedice koje takav
način života ostavlja na svakog pojedinca.
PROMOCIJA KNJIGA DR ISAKA KALDERONA
ADIŽESA, (29.11.2012.)
U organizaciji Ekonomskog fakulteta, Centralne
banke Crne Gore i izdavačke kuće HESPERIAedu, na Ekonomskom fakultetu je gostovao tvorac
metodologije upravljanja preduzećima koja nosi
njegovo ime i renomirani konsultant kompanija
i vlada širom svijeta, dr Isak Kalderon Adižes, u
cilju promocije svojih novih izdanja. Tom prilikom
promovisana je trilogija: “Adižes o menadžmentu”, “Adižes o ličnom razvoju” i “Adižes o politici”, kao i tek izdate knjige povodom 50 godina
njegovog rada, “Misli” i “PAEI menadžment uvidi”. O stvaralaštvu jednog od vodećih autoriteta
u teoriji i praksi menadžmenta, govorili su: dekan
Ekonomskog fakulteta, doc.dr Dragan Lajović,
guverner Centralne banke Crne Gore, dr Radoje Žugić, izvršni direktor Centralne banke Crne
Gore, mr Radojica Luburić i direktorka i glavna
urednica HESPERIAedu Zorica Stablović-Bulajić.
Učesnici promocije bili su saglasni u tome da je
velika odgovornost govoriti o stvaralačkom opusu gurua savremenog menadžmenta, ali i velika
čast, s obzirom na činjenicu da dr Adižes doprinosi
reputaciji Crne Gore kao nosilac počasnog doktorata Univerziteta Crne Gore i član Savjetodavnog
odbora Centralne banke Crne Gore. Autor nezaobilazne literature u oblasti menadžmenta na većini biznis škola poručio je prisutnima da, ako žele
da postignu održiv uspjeh, moraju izgraditi svoj
sistem uspjeha, i da je sistem živ samo ako posjeduje energiju. Ta energija potiče od ljudi koji čine
organizaciju. To je razlog, smatra profesor Adižes,
što menadžeri tragaju za ljudima koji su energični,
svestrani i posvećeni radu. On je istakao da, kada
nema uzajamnog povjerenja i poštovanja, to je
kao da protok energije nailazi na prepreke – organizacija je slabije snabdjevena energijom, što je
stavlja u podređeniji konkurentski položaj. Što je
više uzajamnog povjerenja i poštovanja, to je na
raspolaganju više energije. Zato je na kraju dr Adižes poručio studentima i ostalim prisutnima: „Ne
oklijevajte, i u životu i u radu uvijek krenite sa
uzajamnim povjerenjem i poštovanjem“.
91
Ekonomski fakultet Podgorica – 2 Eduniversal
palme
Dr Milijana Novović
Međunarodna Eduniversal konvencija
Lima, Peru 17-19. oktobar, 2012.
Međunarodna rejting agencija „Eduniversal“, sa sjedištem u Parizu, ocjenjuje i rangira najbolje biznis škole iz više od 150 zemalja svijeta. U cilju adekvatnog informisanja studenata o međunarodnoj reputaciji i ambicijama akademskih institucija, razvrstanih u devet različitih geografskih zona,
ocjena i izbor najboljih škola vrši se glasanjem dekana i manifestuje kroz dodijeljivanje tzv. Eduniversal palmi.
U zavisnosti od broja dobijenih Eduniversal palmi, institucije se rangiraju u sljedeće kategorije:
1. Universal Business School – 5 palmi
2. Top Business School – 4 palme
3. Excellent Business School – 3 palme
4. Good Business School – 2 palme
5. Local References – 1 palma
Od decembra 2011. do marta 2012. godine, od dekana ili direktora 1000 najboljih akademskih institucija
zatraženo je da učestvuju u anketi „Dean Vote 2012“. Rezultati anketiranja zvanično su objavljeni na petoj
svjetskoj Eduniversal konvenciji, koja je održana u Limi, u Peruu, od 17. do 19. oktobra 2012. godine.
Shodno Eduniversal metodologiji ocjenjivanja, glasovi dekana se sumiraju i konvertuju u obračunsku stopu na osnovu koje se vrši upoređivanje i vrednovanje akademskih institucija. Ekonomskom faklutetu u
Podgorici dodijeljene su dvije Eduniversal palme1. Na osnovu rezultata glasanja, od ukupno 201. institucije rangirane u kategoriji Good Business School, Ekonomski fakultet u Podgorici zauzeo je 17. mjesto.2
Slika 1: Ekonomski fakultet Podgorica, 2 Eduniversal palme
Eduniversal rejting lista rezultat je rada Međunarodnog naučnog komiteta3 koji čini devet nezavisnih eksperata. Detaljno objašnjenje metodologije ocjenjivanja i lista 1000 najboljih biznis škola u 2012. godini,
može se naći na zvaničnoj web stranici Eduniveral rejting agencije.
Endnotes
1 http://www.eduniversal-ranking.com/business-school-university-ranking-in-montenegro.html
2 http://www.eduniversal-ranking.com/business-school-university-ranking-2palms.html
3 http://www.eduniversal-ranking.com/committee/
92
Potrošači – referenca uspješnosti biznisa
Lidija Krgović
Suštinu svakog biznisa predstavlja ljudski aspekt.
Kad potrošače počnemo da tretiramo kao individue, shvatićemo da, zapravo, naš biznis čine upravo oni, a ne proizvodi i usluge koje plasiramo na
tržište. Fokusirajući se na robu u našoj prodavnici
ili na uslugu koju pružamo, zapravo, zanemarujemo samog potrošača.
Za stvaranje dobrog kruga lojalnih potrošača bitno je fokusirati se na više koraka koji će nas dovesti
u blisku vezu sa potrošačima i omogućiti nam dugoročno uspješnu saradnju sa njima.
Kvalitet usluge je jako bitan, međutim, ne može
prevazići kvalitet osobe koja tu uslugu pruža. Mišljenje da će dobit biti veća uz isplatu minimalnih
zarada, pružanja malih pogodnosti i nedovoljne
obuke zaposlenima mogu preduzeće dovesti jedino do kolapsa. Dakle, ukoliko očekuje uspješnost
plasiranja svog proizvoda ili usluge na tržištu, preduzeće mora biti svjesno činjenice da treba pomoći ljudima koji rade za njih i stvoriti im adekvatne
uslove poslovanja, jer će se zaposleni prema potrošačima odnositi onako kako se sam poslodavac
odnosi prema njima. Poslodavac treba obratiti
pažnju na svakodnevni pristup svojim zaposlenima: da li ih sa entuzijazmom pozdravlja, da li je
ljubazan prema njima, spreman da udovolji njihovim zahtjevima i da osluškuje njihova razmišljanja,
predloge i želje. Stalna nepristojna usluga, sa kojom se često susrećemo, zapravo, je više odraz menadžmenta firme nego njenih zaposlenih.
Još jedan način da se ostvari bliskost s potrošačem
je prepoznavanje redovnog potrošača. S obzirom
da svi volimo da budemo uvaženi, nazivajući nekoga po imenu je jednostavan način da nekoga
učinimo uvaženim i da shvati da ga cijenimo.
Tokom perioda mog studiranja promijenila sam
tri lokacije stanovanja. Činjenica da sam promijenila adresu me je nekim prirodnim tokom stvari
navela da osnovne namirnice kupujem u drugoj,
meni tad bližoj prodavnici. Međutim, uslužnost
prodavača u novoj prodavnici i bliskost sa njima
bila je daleko od one u prethodnom kvartu. Daljina, doduše ne velika, nije me spriječila da se kao
lojalan potrošač vratim prethodnoj samoposluzi.
Asortiman robe bio je isti, ali sam sa većom željom kupovala u prethodnoj, kako sam je ja nazvala „mojoj prodavnici“, zbog osmijeha kojim
sam tamo bila dočekivana.
Ono što je, takođe, bitno je i da potrošači
prepoznaju nas. Biti primijećen i zapamćen je značajna prednost. Tako su, na
primjer u lancu kafeterija „Piccadilly Cafeteria“ slike menadžera i njihovih pomoćnika postavljene na zidovima duž linije za
izbor hrane. Pravilo ove kafeterije je da je
kancelarija menadžera locirana svega nekoliko koraka od mjesta naplate kupcima.
Vrata ove kancelarije uvijek su otvorena, tako da
potrošači mogu da vide šta se u njoj dešava, što
ukazuje na otvorenost menadžmenta ove firme
prema korisnicima i mogućnost da ih u bilo kom
momentu kontaktiraju.
Pružiti uvijek više. Što to, zapravo, znači? Doći
na ideju da svog potrošača iznenadimo time što
ćemo mu prilikom isporuke uz to priložiti poruku
zahvalnosti, poslati rođendansku čestitku, ili čestitku povodom nekog njegovog poslovnog unapređenja ili drugog važnog događaja. Dakle, forsirati
komunikaciju, saznati što više o mušteriji, njenim
navikama i iskazati ovakav ili sličan znak zahvalnosti zbog njene lojalnosti.
Pozdrav potrošaču prilikom njegovog ulaska u
objekat i ljubaznost ukazana bez obzira na to da
li će on u tom momentu kupiti neki od ponuđenih proizvoda ili ne. Pri tom treba voditi računa
da ne pretjeramo i ne opteretimo ga pritiskom i
stvaranjem slike da smo mu pri svakom njegovom
pokretu „za leđima“. Umjereno i kulturno: „Dobar
dan“, „Ukoliko Vam je potrebna moja pomoć, tu
sam“ i „Zahvaljujemo, dođite nam opet“, neće opteretiti potrošača, a svakako će mu izmamiti osmijeh usljed činjenice da nije ostao neprimijećen.
Debate sa potrošačem treba izbjegavati. Dokazivanje da smo, zapravo, mi u pravu, a da potrošač
griješi, nije vrijedno ako ćemo ga zbog toga izgubiti. S obzirom da se na taj način može izazvati najčešće kontra efekat, debatu sa potrošačem nikada
nećemo dobiti, pa ga stoga ne treba ni dovoditi u
takvu poziciju.
Ako potrošač traži neku ekstra uslugu, treba učiniti sve da mu se kaže „DA“. Činjenica je da ćemo
na zahtjeve potrošača odgovoriti na najbolji mogući način ako mu pružimo priliku da postavlja
zahtjeve. Nekada se ti zahtjevi mogu kositi sa
prethodno već utvrđenim pravilima, međutim,
93
Uticaj novih tehnologija
Milica Kovačević
ukoliko to što potrošač traži od nas nije protivpravno, treba se potruditi i izaći mu u susret. Pri
tom, i ako se napravi izuzetak, to ne treba da nas
obeshrabri i sruši sliku narušavanja našeg već
utvrđenog načina poslovanja. Fleksibilnost nam
u tom slučaju može samo donijeti dobit, a shodno različitosti želja i prohtjeva potrošača, datu
situaciju treba da posmatramo kao izuzetak za
jednog potrošača, a ne stvaranje novih pravila i
kršenje postojećih. U praksi se dešava da se otkupom određene firme i nastavkom poslovanja u
istoj branši uz promjenu menadžmenta, a samim
tim i određenih pravila poslovanja, dešava da se
susretnemo sa mušterijama koje su navikle na
jedan tretman primanja određene usluge i traže
baš isti takav u starom – novom okruženju. U tom
slučaju treba odreagovati taktički, poput Marshall Fielda, trgovca iz Čikaga, koji je susrećući se
sa sličnom situacijom, izgovorio svoju čuvenu rečenicu: „Dajte dami šta želi“.
S obzirom da ljudi koji su u direktnom kontaktu
sa potrošačima igraju najkritičniju ulogu u iskustvu potrošača, trebaju znati šta da kažu i kako
da se ponašaju u svim mogućim situacijama.
Dakle, zaposlenima treba dati smjernice kako da
se ponašaju i odreaguju u različitim situacijama
kako bi iskustvo potrošača bilo što pozitivnije i
prijatnije.
A šta naši potrošači misle o nama, takođe je bitna činjenica radi unapređivanja poslovanja. Da
bismo saznali, trebamo ih pitati. Kratak upitnik o
uspješnosti u poslovanju i zadovoljenju njihovih
potreba može biti pravo rješenje, pogotovo ako
se postavi na neko vidno mjesto, pored kase ili
na izlazu iz radnje. Da bi se povećala vjerovatnoća povraćaja upitnika, uz njega se može dostaviti
i povratna koverta ili obavještenje potrošača o
prijemu povraćaja upitnika, kao i zahvalnost ukazana zbog usluge, koju su, ovog puta, oni nama
učinili.
94
Prethodno navedeni predlozi su samo neki od
načina da se na što bolji način pristupi potrošaču, što je od ključnog značaja za uspješnost poslovanja, jer se uspjeh ne mjeri brojem osvojenih
potrošača, već brojem zadržanih potrošača! Percepcija svakog od njih pojedinačno o preduzeću
odrediće uspješnost samog preduzeća, odnosno
naš uspjeh!
Poslednji trend digitalne ekonomije je pojava
SMART uređaja i wireless tehnologije. Jednom
kada uđu u naš život ne možemo ga zamisliti bez
njih. Ti uređaji su izmijenili našu svakodnevicu, uz
njihovu pomoć samo jednim dodirom možemo
pristupiti brojnim sadržajima, bilo kada i bilo gdje.
Upravo ta dostupnost im daje prednost nad klasičnom tehnologijom, jer “informaciona tehnologija
smanjuje vrijeme i prostor.“1
Tehnologije daju veliki broj mogućnosti, kako na
poslovnom planu, tako i na privatnom. Lakoća
dolaženja do informacija stvara povoljni poslovni
ambijent, a s druge strane daje mogućnost izbora.
Pojava društvenih mreža briše granice i udaljenost među ljudima. Paradoksalno, ista ta tehnologija pravi nevidljive granice i živi kontakt gubi
na značaju.
“U cijeloj istoriji čovječanstva tehnološki razvoj je
odlučujuće uticao na razvoj društva.”2
U zavisnosti od ugla posmatranja, ovaj novi oblik
društva može imati pozitivne i negativne strane.
Jaz među ljudima- u velikim gradovima ljudi su
nekada koristili vrijeme u gradskom prevozu da
komuniciraju sa saputnicima, da upoznaju nove
ljude i razmijene mišljenje sa njima, dok je danas
“druženje” sa telefonima mnogo prisutnije.
Ukoliko nove tehnologije posmatramo isključivo
kao trend digitalne ekonomije i kroz njen uticaj
na poslovanje, može se lako zaključiti da je poslovanje olakšano i da daje nove mogućnosti. Posao je sada moguće obavljati i od kuće, a ujedno
provoditi vrijeme sa porodicom. U svijetu kakav je
danas, odnosno u svijetu koji mnogi autori nazivaju “globalno selo”, tehnologije ispunjavaju svoju
obavezu tako što omogućavaju ljudima blizinu.
Najnoviji eksperiment Japana omogućiće ljudima
da putem svojih pametnih telefona razgovaraju
sa ljudima koji ne koriste isti jezik kao i oni, tako
što će obije strane govoriti svoj maternji jezik, a
telefon će pomoću aplikacije prevoditi razgovor.
Očigledno je da će i prirodne granice koje jezik
postavlja biti izbrisane.
Uprkos svim pogodnostima koje nude, neki naučnici strahuju od lošeg uticaja na psiho-fizički razvoj
omladine. Po njihovim riječima, fizički i mentalni
na društvo
razvoj novih generacija može biti ugrožen ukoliko
se nastavi korištenje ovih uređaja u tolikoj mjeri.
Oni na određeni način sprečavaju procese, odnosno potrebu za razmišljanjem, što zapravo održava
mozak u formi, baš kao i ostali mišići koji vremenom atrofiraju u slučaju pasivnosti. U prilog ovoj
tvrdnji ističu to da onaj ko stalno koristi navigacioni uređaj kako bi došao do cilja, slabi osjećaj za orijentaciju. Ne opada samo sposobnost snalaženja u
prostoru, nego se i fizički smanjuje volumen dijela
mozga koji je za to zadužen.
Neki roditelji su mišljenja da njihova djeca mogu
biti uspješnija ukoliko ranije počnu sa upoznavanjem kompjuterskih funkcija, ali kao i u svemu
ostalom i u tome treba naći mjeru, postepeno
podučavati djecu. Svakako, odgovornost je u tom
periodu na roditeljima i obrazovnom sistemu, koji
treba da ih uputi. Nije rijedak slučaj da omladina
pretjera, posveti sve svoje slobodno vrijeme društvenim mrežama, igricama, i sličnim zabavnim
sadržajima. Prirodni ambijent, zdrav vazduh, biva
zamijenjen zagušenim, poluosvijetljenim sobama.
Stoga je od izuzetne važnosti da se njeguju svevremenske vrijednosti i aktivnosti.
Nasuprot ovakvom gledištu stoji ono koje razvoj
tehnologije posmatra kao pozitivnu pojavu. Kao
primjer može poslužiti primjena tehnologije u medicini. Sada wireless senzor tehnologija omogućava lakše praćenje znakova života kod pacijenata u
kritičnom stanju. Zdravlje pacijenata može biti praćeno u teškim stanjima, poput sleep apnea-e i sl.
djelovima svijeta nijesu riješena egzistencijalna, a kamoli pitanja novih tehnologija,
iz onih razvijenih iz dana u dan dobijamo
vijesti o novim ili poboljšanim rješenjima,
novim proizvodima. Tržište nastoji da zadovolji potrebe korisnika, odgovori na njihove brojne zahtjeve.
Možemo zaboraviti na miš, tastaturu, dodir,
jer buduću generaciju računara činiće gestikulacija, pokreti, pa čak i same misli. Već sad se pojavljuju sićušne naprave, koje obavljaju sve željene funkcije. I to iste one naprave koje su nekada zauzimale
čitave zgrade ili prostorije.
Ljudska znatiženja je bezgranična. Postavlja se pitanje gdje je kraj ovom procesu? Kraja nema. Jednom započet, zagolicao je maštu onih koji teže novim saznanjima, novim mogućnostima. I ne samo
njima, već se proširio na šire mase, na društvo gdje
svako nastoji da da svoj mali ili veliki doprinos razvoju. Kreirana je nova kultura, u kojoj se znanja
dijele, time multiplikuju i obogaćuju. Ovdašnje
generacije neće biti svjedoci mnogih otkrića, ali su
svakako začetnici jednog novog svijeta i poretka.
Endnotes
1 Riderstrale, Jonas, Nordstrom, Kjel: Funky Business, Kapital igra kako talenat svira, Plato, Beograd, 2004, str. 59.
2 http://www.preduzetnistvo.ef.ac.me/dokumenta/tehnologijaiinovacije-skripta.pdf
Ono što smo nekad posmatrali kao naučnu fantastiku, danas je realnost, dio naše svakodnevice.
Tehnologija napreduje takvom brzinom, da je ponekad teško uhvatiti njen korak. Dok u određenim
95
Budimo preduzetni(ci)
Nevena Keković
Vjerujem da nema boljeg načina da se obilježi Međunarodna sedmica preduzetništva,
od toga da se stvore uslovi za susret crnogorskih preduzetnika i onih koji to namjeravaju jednom da budu. Susret entuzijazma
na početku karijere, na kom se nalaze studenti, i iskustva koje je gradilo kompanije sa
zvučnim imenima na crnogorskom tržištu,
svakako, je morao biti koristan.
Prvenstveno studentima, naravno. Imali smo odličnu priliku da vidimo gdje nas, uz izvjesne okolnosti i čeličnu volju, može dovesti put kojim smo
krenuli.
96
Uvjerili smo se na rečenim primjerima da taj put
laganim mogu smatrati samo veoma naivni i da
ćemo često doći u situaciju da dignemo ruke od
poslovne ambicije. Upravo tu se stvara jaz između
onih koji su uspješni preduzetnici i onih koji to nijesu. Oni prvi sami sebe obilježe onda kad riješe
da istraju.
Uvriježen je stav da ni jedan početak nije lak. Naši
gosti su to potvrdili. Zapravo, niko od njih nije imao
one željene, idealne uslove da otpočne bez straha i
neizvjesnosti. Ali, to preduzetništvo i jeste! Odluka
i istrajnost uprkos riziku. U ovakvim okolnostima,
naučili smo, skepticizmu nema mnogo mjesta i
kada nešto ne ide idealno po planu, ne treba odustati, nego se prilagoditi.
Odlično je znati da na poslovnoj sceni naše države
postoje uspješni primjeri poslovanja. Ta činjenica
je odličan stimulans i ne ostavlja prostora za izgovore zbog kojih ne bismo počeli da radimo i uzimamo život i posao u svoje ruke.
Sa druge strane, ponuđen nam je i odgovor na pitanje kako to rade u Americi. Možda je teško povući paralelu između sistema na dva kontinenta sa
očiglednom razlikom u kvanitativnim i kvalitativnim karakteristikama, međutim, nesporno je primjenjivo i poučno.
Za početak, moramo govoriti o opštem pogledu
na preduzetništvo, o preduzetničkom duhu usađenom u mentalitet i navike, koji je, svakako, plodnije
tlo od onog gdje je vjekovima mnogo više cijenjeno kada umreš za državu nego kada živiš za nju.
Možda možemo postaviti pitanje kada se u Americi stvara preduzetnik, a kada u Crnoj Gori, pri tom
imajući u vidu da nerijetko sa blagim ponosom gledamo na humoristični prikaz lijenih Crnogoraca.
Naši gosti iz Amerike poručili su nam da se preduzetnik kod njih stvara i stasava od malih nogu
i takva tradicija traje već 200 godina. Teško je ići
u korak sa ovakvom činjenicom, međutim, možda
bismo trebali da vidimo šta se to može učiniti. Šta
može da učini država da bi stvorila pogodnu klimu
i potom, da li može išta učiniti ako imamo problem
u sistemima vrijednosti i mentalitetu u cjelini.
Osvrnimo se na početke, koji se obično nalaze u
osnovnoj ćeliji društva – porodici. Na primjer, američkim roditeljima je sasvim prihvatljivo da njihov
potomak prodaje slatkiše kao izviđač ili da sam
izađe na ulicu i od limuna, vode i šećera pravi, pa
prodaje – limunadu. Potom, niko ne vidi ništa nepodobno u tome da se mladi čovjek otisne iz roditeljske kuće i počne da živi sam, iako, načelno,
ne mora to da čini. U Crnoj Gori ova praksa još ne
nailazi na podršku roditelja, a ni djece. Samim tim,
mladom čovjeku nije u svijest usađen niz vrijednosti – samostalnost, odgovornost i radne navike.
Potražiti uzrok u nekom drugom uvijek je najlakše,
ali su odgovori često jednostavniji nego što pretpostavljamo.
Drugim riječima, naše mogućnosti i naša budućnost su isključivo naša odgovornost. I to koliko
smo spremni da, umjesto vječitog sukoba tradicije
i inovacije, napravimo sklad ova dva elementa. U
velikoj smo prednosti jer imamo dobre primjere iz
svijeta i iz neposrednog okruženja na koje se možemo osloniti.
Iskreno se nadam da nove generacije postaju svjesnije sopstvene odgovornosti za poslovnu klimu
u državi. Iako obavezuje, ova činjenica morala bi
da nam imponuje. Nije lako promijeniti načela cjelokupnog društva, ali ako svi počnemo od sebe,
uspjeh neće izostati.
Ljubljana Calling
Vlado Stanišić
Organizacija. Prva riječ koja mi pada na pamet kada
želim opisati moj dosadašnji boravak u Sloveniji.
Želja za akademskim usavršavanjem, drugačijim
životom i promjenom podgoričke svakodnevice
dovela me je na Ekonomski fakultet u Ljubljani.
Suviše sam mlad da bih pamtio suživot jugoslovenskih republika, ali me sudar kultura naše dvije
države ponekad navodi na pomisao da nikad nismo bili zastupnici doktrine bratstva i jedinstva.
Kao turista nisam primjećivao kompleksnost života sa kojim se suočavaju moji današnji sugrađani.
Danas je slika potpuno drugačija. Iako ni ovdje ne
teče med i mlijeko, zastupam stav da je uvijek bolje ukazivati na pozitivne stvari. U skladu sa tim,
podijelio bih sa vama par pojmova (događaja) koji
su, po meni, ključni za razumijevanje ovdašnjeg
studentskog života.
Pročitajte početnu riječ teksta. To je prvo sa čime se
susrećete kad uđete na glavna vrata fakulteta. Impozantan sklop zgrada, nezavisnih na prvi pogled,
čine koherentan skup u kojem se do tančina zna
zadatak svakog pojedinca. Počev od recepcije, kafeterije, preko učionica, sve do mjesta gdje pratim
predavanja, imam utisak da ovdje ništa ne može
„poći po zlu“. Naše prostorije su off limits za sve koji
nisu studenti ili profesori IMB-a (INTERNATIONAL
PROGRAMME IN BUSINESS ADMINISTRATION).
Kompletan sadržaj i inventar nam je dostupan 24
sata dnevno, sedam dana u nedjelji. Cijeli fakultet
je pokriven wireless konekcijom, posjedujemo desetine kompjutera, štampače, projektore, čak i kuhinju (za one najupornije). Predavanja se odvijaju
u vrlo opremljenim učionicama, sa eminentnim i
svjetski priznatim profesorima. Stil predavanja je
potpuna suprotnost ex-cathedre, sa aktivnim uče-
šćem cijele generacije kroz razne zadatke,
projekte i analize.
Komunikacija. Mjeri se u megabajtima. Sve
relevantne informacije dobijate na svoj
lični studentski profil koji se aktivira istog
momenta kada postanete član fakulteta.
Literatura, slajdovi, rezultati ispita su na
samo dva klika udaljeni od vašeg kompjutera. Tačnost i pravovremenost su vizit karta ovog
fakulteta. Mada, nedoumica će uvijek biti. A ukoliko ih imate, koordinatori smjera su vam na usluzi
svakog dana. Za njih ne postoji nerješiv problem.
Mreža. Hiljadu godina ispred naše studentske mreže. Ovdje ne možete biti Zlatko Gavrilović i istovremeno biti na čelu studentske organizacije. Vaš
zadatak je daleko složeniji od organizovanja žurki i
ekskurzija. Tu ste da rješavate probleme, igrate ulogu medijatora između uprave i studenata. Studenti svih godina imaju svog predsjednika. IMB smjer
ima dva zastupnika koji se staraju o svakodnevnim
potrebama kolega. Iskrenost i otvorenost su ključne u premošćavanju mogućih prepreka.
I za kraj;
Uspjeh. Because failure is not an option. Alfa i omega ove cijele kratke priče. Pojam koji povezuje sve
igrače u ovoj “igri”. Cilj je jedan i njemu svi težimo.
Trud i mukotrpan rad su izuzetno cijenjeni. Kombinacija ta dva inputa će neminovno donijeti rezultate.
Pitate se da li ima i negativnih stvari? Naravno. Ali,
o tome nekom drugom prilikom.Uvijek treba prikazati sjajniju stranu medalje.
97
U službi studenata
Alden Selmanović
Jedanaestog oktobra tekuće godine na Ekonomskom fakultetu održani su izbori za studentske predstavnike u Studentskom parlamentu i u okviru samog fakulteta za period
od naredne dvije godine. Zahvaljujući podršci kolega, imaću čast i obavezu da obavljam
posao studenta povjerenika u narednom
periodu, a drugi predstavnik studenata u
Studentskom parlamentu biće kolega Dražen
Gazivoda. Takođe, treba istaći da ću kao povjerenik
našeg fakulteta biti u prilici da zastupam interese
kolega, ali i fakulteta u Senatu Univerziteta Crne
Gore i da dam puni doprinos afirmaciji u regionu već
prepoznatog Ekonomskog fakulteta, ali i svoje viđenje statusa studenata i studentske problematike na
nivou Univerziteta.
Inače, uloga i zadatak studenta povjerenika je upravo rad na poboljšanju statusa studenata, rješavanje
problema s kojim se svako od nas sreće u toku studiranja, ali i povezivanje profesora i studenata i doprinos otklanjanju eventualnog problema nedostatka
komunikacije, a u cilju uspješnijeg školavanja, pune
afirmacije fakulteta, kao i studentskih organizacija
koje u okviru njega funkcionišu, kao i koordinacija
studentskih aktivnosti.
Kao jedan od ciljeva u toku kampanje za izbor studentskih predstavnika naveo sam upravo postizanje
što bolje atmosfere u okviru fakulteta; odnosno cilj mi
je da naš fakultet bude mjesto koje će studenti sa zadovoljstvom posjećivati, u njemu se ugodno osjećati
i postići visok nivo znanja, kako iz oblasti ekonomije,
tako i iz života da bi po sticanju diplome bili spremni
za izazove koje moderno društvo nudi. U funkciji
toga, a u saradnji sa ljudima koji će u narednom periodu voditi brigu o svijetloj budućnosti Ekonomskog
fakulteta Podgorica, radi se na poboljšanju već postojećih vannastavnih aktivnosti i njihovoj promociji,
pokretanju nekih novih događaja, ali i njegovanju
onih koje su već zaštitini znak našeg fakulteta – akcija dobrovoljnog davanja krvi, humanitarnih akcija,
obilježavanja nedjelje studenata, tribina i okruglih
stolova na ekonomske, ali i aktuelne društvene teme,
prepoznavanju i podsticanju najkvalitetnijih kadrova
koje Ekonomski fakultet proizvodi.
98
U okviru fakulteta funkcioniše veći broj sekcija: Sekcija za studentsku razmjenu i saradnju, Sekcija za
studentsku praksu, Volonterski klub fakulteta,
Umjetnička sekcija kao dokaz inovativnosti i svestra-
nosti studenata ekonomije, a u toku je i formiranje
Debatnog kluba Ekonomskog fakulteta koji će imati
priliku da prezentuje retoričke sposobnosti i stečena znanja mojih kolega i na nivou Univerziteta. Ono
što je bitno napomenuti je da svaka od ovih grupa
funkcioniše isključivo u cilju što lakše koordinacije
aktivnosti, ima izuzetnu međusobnu saradnju i plod
je koordinisanog rada studenta povjerenika, kolega
iz SSEF i talentovanih koleginica i kolega.
Akcenat će biti stavljen i na rad Sekcije za međunarodnu razmjenu i saradnju, koja već postoji, a u narednom periodu će studentima omogućiti precizan
u uvid u mogućnosti koje im se nude u oblasti razmjene, to jest prezentovati programe i destinacije
na kojima mogu provesti dio svog školovanja i na
taj način obogatiti svoj studentski život i steći neprocjenjivo iskustvo. Takođe, ova sekcija će raditi na
regionalnom povezivanju našeg fakulteta na nivou
studenata, organizaciji razmjena studenata ili posjeta nekom od ekonomskih fakulteta.
Sekcija za studentsku praksu ima za cilj da studentima pomogne u provjeri teoretskih znanja na terenu,
to jest praktično, a aktivnost studentske prakse kao
složen zadatak realizovaće se u saradnji sa upravom
fakulteta kao, uostalom, i sve pomenute aktivnosti,
ali i nadležnim državnim organima. Kao pozitivan
pomak u ovoj oblasti pomenuo bih praksu sprovedenu u Investiciono-razvojnom fondu Crne Gore koja
je bila, praktično, prvi iskorak u ovoj oblasti i uvod u
dalje aktivnosti.
Što se tiče kontakta studenta povjerenika i studenata, kolegama na raspolaganju stojim svakog dana u
kancelariji br.106 na I spratu, takođe i putem društvenih mreža, a u pripremi je i blog koji će omogućiti
još bolju interakciju i razmjenu informacija. U toku
je i rad na formiranju Studentskog vijeća Ekonomskog fakulteta sa predstavnicima svih godina, ali i
predstavnicima Studija menadžmenta u Podgorici i
Bijelom Polju, kao dodatni iskorak u potpunom povezivanju svih studenata i uprave fakulteta.
Na kraju, iskoristio bih priliku da pozovem sve koleginice i kolege da aktivno uzmu učešće u kreiranju
svakodnevice na našem fakultetu, da se uključe u rad
pomenutih sekcija, ali i novoformiranog Ženskog biznis kluba (SBWA) ili u direktnoj komunikaciji daju
svoje predloge i sugestije koji će pomoći da kvalitet
studiranja bude na što višem nivou.
Studiranje u Beču: vodič za „preživljavanje“
kroz principe ekonomije
Jovana Žugić i Ivana Jovović
Repetitio est mater studiorum! Ovim radom željele bismo da podsjetimo svoje koleginice i kolege
na davno naučene ( a do neke od kasnijih godina
možda i zaboravljene ) ekonomske zapovijesti1,
koje za život studenata na razmjeni u Beču postaju neophodne.
1. Ljudi se suočavaju sa trade-offom – Pitanje koje
smo postavile sebi uoči prijavljivanja za program
bilateralne saradnje sa WirtschaftsUniversitaat
bilo je da li se isplati jedan cijeli semestar provesti u inostranstvu ( sa obrazovnog, društvenog,
finansijskog aspekta). Razmatrajući pitanje danas, dolazimo do zaključka da je odgovor pozitivan; i ne samo to, već bismo preporučile svakom studentu ekonomije da donese tu odluku.
Kroz ostale principe, dokazaćemo i zašto.
2. Trošak nečega je ono čega se moraš odreći da
bi to stekao – Na prvi pogled, odlazak iz naizgled savršenih uslova: udobnog i ustaljenog
života, studiranja na maternjem jeziku, majkine kuhinje i ostalih beneficija djeluje kao previše veliko odricanje radi ‘ekskurzije’ u trajanju
od četiri mjeseca. Primijetile smo kako se veliki broj studenata upravo iz navedenih razloga
ne prijavljuje za programe razmjene. Pri tome,
kolegama bismo htjele da skrenemo pažnju na
drugu stranu medalje, koja se tiče koristi. Ona
podrazumijeva sticanje samostalnosti, upoznavanje sa novom kulturom, usavršavanje stranog
jezika, proširivanje znanja i interesovanja. Smatramo da je Beč idealno mjesto za prvo iskustvo
studiranja u inostranstvu. Prije svega, nalazi se
na sat i četrdeset pet minuta leta od Podgorice,
a konekcija postoji šest dana u nedjelji. U prilog činjenici da je potencijalno u pitanju prva
razmjena, idu i godišnji prijemi u crnogorskoj
ambasadi koji za cilj imaju povezivanje studenata koji se trenutno nalaze na razmjeni, ali i
onih koji su u Beču na redovnim studijama. Ovo
doprinosi tome da se crnogorski student praktično nikad ne osjeti usamljenim. Takođe, od
značaja su i brojne benificije, kao što su niske
cijene karata javnog, međugradskog i međunarodnog prevoza, obroka u menzi, ulaznica za
muzeje, koncerte, balet ili operu, učlanjivanja u
biblioteke.
3. Racionalni ljudi razmišljaju o marginalnim vrijednostima – Za polaznu tačku naše neekonomske analize uzećemo jedan dodatni dan
proveden u Beču, tj. njegove troškove i koristi
ćemo smatrati marginalnom. Uzevši u obzir
eksplicitne i oportunitetne troškove jednog
prosječnog dana, i uporedivši ih sa marginalnim koristima istog, došle smo do zaključka
da je drugi segment taj koji preovladava. Ako
nam ne vjerujete, zamislite da se svake dvije
nedjelje nalazite u različitoj evropskoj prijestonici, zaboravite na klasično srednjoškolsko
predavanje po modelu profesor priča, a učenici hvataju bilješke, pomislite na božićne vašare, fakultetski bal, subotu ujutro na Karlsplacu i
nova poznanstva.
4. Ljudi reaguju na podsticaje – U našem slučaju,
podsticaje predstavljaju razne stipendije. Što
se tiče Beča, ‘ima ponešto za svakog’. Na prvom
mjestu je opcija CEEPUS stipendije, koja podrazumijeva potpuno plaćenu školarinu i mjesečne
izdatke koji pokrivaju troškove doma, ishrane, a
i džeparac. Studentima Ekonomskog fakulteta u Podgorici, pored CEEPUS-a, dostupan je i
program bilaterale, pri čemu su informacije za
obje mogućnosti lako dostupne svim zainteresovanima, bilo kroz informativna predavanja u
Rektoratu Univerziteta Crne Gore, konsultacije
sa timom zaduženim za međunarodnu sarad-
99
Genercije koje društvu po
Božica Vujović
nju, ali i kroz kontakt sa kolegama koji su slično
iskustvo već imali.
5. Razmjena dovodi svakog u bolji položaj – Naše
razumijevanje petog principa ekonomije bazira se na razmatranju ne trgovine između dvije
zemlje, već razmjene studenata. Iako Crna Gora
nema apsolutnu prednost, u poređenju sa Austijom ima određene komparativne prednosti.
Boravak ovdje nam je pomogao da ih i same
prepoznamo, kroz kontakt sa brojnim studentima, ne samo iz Beča, već i iz drugih evropskih
gradova. Naša zemlja je uglavnom privlačna
zbog njene veličine, turističke atraktivnosti,
mentaliteta, ali i dinamike studentskog života.
6. Tržišta (znanja) su obično dobar način da se
organizuju aktivnosti – Za potrebe ovog rada,
tržišta smo poistovjetili sa fakultetima, a ekonomske subjekte sa studentima. ‘Nevidljiva
ruka’ je u ovom modelu mehanizam zapošljavanja nakon završenih studija. Da bi doveli ovo
tržište u ekvilibrijum, tj. da bi svi studenti2 bili
u mogućnosti da nađu posao, sve više postaje neophodno iskustvo života i studiranja u
inostranstvu, koji su omogućeni kroz saradnju
između fakulteta. Uporište za ovu postavku
nalazimo i u procesu globalizacije, koja uzima
sve više maha u Crnoj Gori, gdje postaje neophodno poznavati više jezika, upoznati se sa
drugačijim procesima sticanja znanja, postati
bliži potrebama univerzalnog kupca. Beč ima
viševjekovnu tradiciju povezivanja Istoka i Zapada, koja traje do današnjeg dana, pa je za ove
potrebe savršen izbor.
Željele bismo da se osvrnemo na citat kojim smo
započele ovaj rad, i da damo svoju adaptaciju, inspirisanu životom u Beču : Experiment est mater
studiorum. Koliko god da je bitno s vremena na
vrijeme ponoviti stare postavke, za uspješnost u
svakom polju neophodno je malo hrabrosti. Iz ličnog iskustva tvrdimo da se rizik isplati.
100
Endnotes
1 Pri čemu mislimo na Menkjuovih deset principa ekonomije, od kojih smo za potrebe rada
izdvojile 6 koje se tiču ponašanja potrošača i
firmi
2 U realnim uslovima, svi se zamjenjuje sa većina, ali da bismo ostale vjerne ekonomskom
modelu smo se pridržavale pravila za odeđivanje ekvilibrijuma
Fakultet u Ulici Jovana Tomaševića broj 37 sve više
i više odiše posebnom ljepotom, vedrinom i specifičnošću, premda je uvijek zračio najljepšim umjetničkim notama, u posljednje vrijeme, naš fakultet
je po broju vannastavno aktivnih studenata, oformljenih klubova, učeća studenata u svim društvenim sferama, sigurno na prvom mjestu.
Naši studenti hrabro pomjeraju granice. O njihovim sposobnostima, vještinama, volji za radom i
druženjem svjedoči njihovo učešće i aktivnosti u
nekim klubovima unutar fakulteta.
Tu je SSEF, kao i SSSM, koji se dugi niz godina
bave studenskim problemima, uljepšavaju društveni i kulturni život i sprovode mnoge aktivnosti
koje su od opšteg značaja, ne samo za naš fakultet,
već i za širu društvenu zajednicu.
Zatim EKOMEN, koji je zadužen za sva sportska i
rekreativna dešavanja naših studenata u sklopu
Ekonomskog fakulteta, kao i univerziteta.
Slijedi klub koji je osnovan početkom prošle godine. Naime, riječ je o volonterskom klubu Ekonomskog fakulteta (VEF), koji je u protekloj godini sproveo niz aktivnosti koje će nastojati da ponovi i ove
godine, naravno, uz proširenje plana rada. Unutar
Volonterskog kluba oformljena je i dramska sekcija, koja je prošle godine predstavom „Računajte
na nas“ dokazala umjetničku sklonost naših studenata. Predstava govori o životu studenata, ističe
tradicionalne vrijednosti i raznoliki mentalit našeg
društva. Scenario, režiju i uloge potpisuju studenti
Ekonomskog fakulteta. Predstava je izvođena dva
puta na fakultetu i oba puta je protekla u najboljoj
atmosferi i na opšte oduševljenje svih prisutnih. Sa
profesorima Milivojem Radovićem i Draganom
Lajovićem odlučujemo da posjetimo i kolege u Bijelom Polju, sada se spremamo za nastup u Nikšiću, a
onda slijedi i Cetinje. Naoružani osmijehom nastojaćemo da posjetimo sve gradove naše države.
Dramska sekcija prerasta u umjetničko društvo Ekonomskog fakulteta (UDEF) i u saradnji sa
Otvorenim amfiteatrom Ekonomskog fakulteta
počela je da radi u novembru. Ono čime ovaj klub
već sada može pohvaliti je broj amaterskih glumaca, pjevača, recitatora, komičara, pisaca koji pred
sobom imaju jedan zanimljiv posao. Pored ostalih
redovnih aktivnosti za studente, jednom mjeseč-
ručuju „Računajte na nas“
no članovi ovog kluba pokušaće kroz razne animacije da izmame osmijeh svakom ko se tog dana
zadesi na našem fakultetu. Naime, 23. novembra
je proslavljen „Dan osmijeha“. Članovi umjetničkog
kluba od ranog jutra su počeli sa pripremama za
proslavu. Fakultet je izlijepljen kreativnim natpisima koji su nagovještavali da je u toku Dan osmijeha. Na glavnom ulazu kolege, profesori i osoblje
fakulteta su dočekivani sa kolačima, zagrljajima,
osmijesima, pjesmom. Profesori su ostavljali zanimljive poruke našem klubu. Umjetnički klub je do
18 časova slavio Dan osmijeha.
prije se takmiče studenti i studentkinje,
zatim asistenti i asistentkinje, profesori
i profesorice, SBWA I SSEF, a onda slijedi
polufinale i finale. U maju pripremamo
Ženski biznis dan. Pomenuli bismo mr Juliju Cerivić, mr Milijanu Novaković, mr
Selmu Demirović koje su koordinatorke,
kao i našu savjetnicu doc. dr Anu LalevićFilipović i dekana doc. dr Dragana Lajovića koji se nalaze na čelu našeg kluba; pomenuti su
od samog početka uz nas, pružajući nam nesebičnu pomoć i podršku.
Početkom decembra slijedi umjetnički dan fakulteta. U jutarnjim časovima očekuje nas otvaranje
izložbe poznatih crnogorskih fotografa, dok ćemo
u popodnevnim časovima uživati u izložbi slika
naše bibliotekarke Dušanke Božović. U večernjim
satima vas očekuje još jedna predstava, „Noć ka’ i
svaka druga“, gdje scenario, režiju i uloge potpisuju članovi našeg kluba, među glumcima naćiće se i
naš profesor Milivoje Radović.
Nastojaćemo da zajedničkim snagama sve planirane aktivnosti realizujemo u roku koji je predviđen našim poslovnim planom. Za sada je održano
pet radionica i okruglih stolova na teme : „TIMSKI
RAD“, „ŽENA-PORODICA-KARIJERA“ „KONFLIKTI“ „RAD SA MLADIMA. Naše aktivnosi možete
pratiti i na Fejsbuk stranici SBWA- student business
women association.
U drugom semestru, zajedno sa SBWA, počinje da
radi i statističko-istraživački centar Ekonomskog
fakulteta, SICEF koji će se najprije baviti istraživanjima na nivou fakulteta, problematikom i temama
vezanim za život studenata tokom studija i nakon
završetka.
I za kraj ljetnjeg semestra, priredićemo još jedan
dan osmijeha i time proslaviti uspješne protekle
aktivnosti i poželjeti srećne prestojeće praznike.
I za kraj, nekoliko redova za najmlađi i najljepši
klub na fakultetu :) Riječ je o Studentskom biznis
ženskom klubu (SBWA), koji je počeo da radi u novembru, a koji ima za cilj afirmaciju studentkinja za
tržište rada. Članice kluba su studentkinje sa svih
godina studija, kao i studentkinje studija menadžmenta. Plan kluba jeste organizovanje brojnih
radionica, kurseva, seminara, okruglih stolova, debata, izrade biznis planova. Februar i mart će biti
rezervisani za dane debate, gdje će se debatovati o
opštim temama, iste će biti takmičarskog tipa. Naj-
Ono što predstavlja snagu naših klubova jeste zajednička saradnja svih i naša svjesnost da jedino
tako uspijevamo u svemu i pomjeramo granice.
Jer, kako prof. Dragan Lajović reče našoj generaciji
na posljednjem predavanju discipline biznis: „Vi se
nalazite na daskama koje život znače“.
SSEF,SSSM, EKOMEN, VEF, UDEF, SBWA, SICEF
poručuju samo jedno: RAČUNAJTE NA NAS!
101
Savez studenata Ekonomskog Fakulteta
Božidar Vuković
Savez studenata Ekonomskog fakulteta
(SSEF) je nevladina, neprofitna i nepolitička
organizacija koja je tokom tri decenije kvalitetnog angažovanja stekla status krovne
studentske organizacije na fakultetu.
Praćenje kvaliteta nastave, organizacija rekreaktivnih sadržaja za studente i borba za
studentska prava samo su neke od redovnih
aktivnosti SSEF.
U prvom redu, Savez se zalaže za očuvanje i poboljšanje studentskog standarda. Takođe, SSEF
ima za cilj da, kroz razne vannastavne aktivnosti,
studentima Ekonomskog fakulteta pruži priliku da
steknu znanja, tehnike i vještine koje im mogu koristiti tokom i nakon studiranja. Tribine, okrugli stolovi i debate o ekonomskim i društvenim temama
koje organizuje SSEF prilika su da studenti prošire
znanja stečena u redovnoj nastavi, formiraju stav i
diskutuju o aktuelnim temama iz oblasti međunarodne i domaće ekonomije.
Savez studenata prepoznao je potrebu za kvalitetnim rekreativnim sadržajima na fakultetu, što
je rezultiralo pokretanjem projekta “Kulturne
večeri SSEF”. Podrška je ubrzo stigla i od uprave
fakulteta – “Kulturne večeri” prerasle su u projekat “Otvoreni amfiteatar”. Predstave, projekcije
filmova, muzičko-poetske večeri, karaoke takmičenja postali su redovni sadržaji na Ekonomskom
fakultetu.
Ipak, od svih projekata na kojima SSEF predano radi, naročito smo ponosni na brojne humanitarne akcije čiji smo bili inicijator, kao i na
činjenicu da smo uzor drugim organizacijama i
institucijama u pokretanju sličnih akcija. Sa posebnom emocijom i entuzijazmom svake godine organizujemo akciju “Osmijeh na dar”, koja je
namijenjena prikupljanju sredstava za djecu bez
roditeljskog staranja iz doma “Mladost“. Svake
godine sve više knjiga, odjeće, igračaka i slatkiša
skupljenih na Ekonomskom fakultetu obraduje
mališane u Bijeloj.
102
Predan rad i zalaganje za studentska prava preporučili su nas da budemo prepoznati kao vodeća
studentska organizacija u Crnoj Gori. SSEF ostvario je uspješnu saradnju i sa drugim fakultetima i
organizacijama.
• Savez studenata Ekonomskog fakulteta pokrenuo je akciju umrežavanja u studentskoj
grupi M:tel mreže – više od 1000 studenata
čini grupu za besplatne razgovore.
• SSEF je učestvovao u brojnim kampanjama za
prevenciju narkomanije i AIDS.
• “Zdravo Evropo” je projekat koji je studentima
omogućio da među prvima pređu granicu EU
bez viza.
• Nedjelju studenata Savez obilježava dinamičnim i raznovrsnim sadržajima.
• SSEF je pokrenuo inicijativu za organizovanje
studentske praske- sticanje znanja i iskustva
kroz rad u privredi i državnom sektoru.
• U organizaciji SSEF-a održane su brojne tribine
(„Uticaj svjetske ekonomsko krize na privredu Crne Gore“, „Za i protiv ulaska Crne Gore u
NATO“, „Menadžment u lokalnoj samoupravi“
...) i okrugli stolovi („Mobilnost studenata UCGa“, „Položaj studenata sa invaliditetom“, „ Prednosti i nedostaci Bolonjske deklaracije“ ...)
Osim unapređenja aktuelnih, SSEF planira i realizaciju novih projekata koji imaju za cilj da doprinesu
poboljšanju standarda i kvaliteta studija i studentskog života. Do kraja studijske 2012/13.godine u
planu su sljedeće aktivnosti:
• Tribina o dobrovoljnom davanju krvi
• Organizovanje davanja krvi na fakultetu
• “Dani bankarstva” - studenti će imati priliku da
prošire svoje znanje o aktuelnim, atraktivnim i
perspektivnim zanimanjima na kojima počiva
crnogorski finansijski sektor
• Šesti Međunarodni forum ekonomskih fakulteta
• Nedjelja studenata
• Nastavak umrežavanja studenata u okviru
M:TEL mreže
• Okrugli sto na temu “YES I CAN”
• Uređenje dvorišta fakulteta
• Tradicionalne karaoke Ekonomskog fakulteta
• Ekonomijada 2013.
• Pokretanje marketing radionice
• Rad na razvijanju novih projekata u saradnji sa
novoformiranim studentskim klubovima
• Brojne aktivnosti zabavnog i kulturnog sadržaja
Posebno bismo se osvrnuli na Međunarodni forum
ekonomskih fakulteta . Forum predstavlja okupljanje studenata, asistenata i profesora sa prostora
Balkana, na kojem se razmatraju aktuelne ekonomske teme, kao i teme bitne za studentski standard
i kvalitet studija. Zahvaljujući pokretanju ovog foruma od strane SSEF-a, u zemljama okruženja su
se pokrenuli slični projekti koji, ujedno, pomažu i
razvijanje međunarodne saradnje.
Članovi Saveza studenata Ekonomskog fakulteta
mogu biti svi studenti Ekonomskog fakulteta koji
žele da uzmu aktivno učešće u radu i organizovanju raznih programa i poštuju Statut SSEF-a.
Savez studenata otvoren je za saradnju sa svim organizacijama i institucijama koje se zalažu za prava
studenata, poboljšanje studentskog života i kvalitet studijskih programa.
Za svaku informaciju, pomoć ili savjet, budite
slobodni da se obratite SSEF-u.
Drage kolege,
Naša vrata su vam uvijek otvorena.
103
Moje iskustvo sa Univerzitetom u Nici
Nikolina Katić
Ekonomski fakultet je 2010. godine potpisao Ugovor o saradnji sa Ekonomskim fakultetom Univerziteta “Sophie Antipolis” iz
Nice, čime je studentima pružena mogućnost da dio ispita polažu na francuskom
jeziku i na taj način steknu diplome oba
Univerziteta. Kao apsolvent ekonomskog
fakulteta, mogu reći da sam i ja jedan od
studenata koji su doprinijeli realizaciji ovog
projekta, uspješno završivši prvu godinu studija na
francuskom jeziku.
Na samom početku akademskog obrazovanja,
mojoj generaciji ponuđena je mogućnost besplatnog pohađanja kurseva francuskog jezika, i to sve
u cilju sticanja, najprije određenog nivoa znanja, a
zatim i međunarodno priznate diplome o poznavanju francuskog jezika (DELF/DALF). Ideja je bila
da studenti , kroz pohađanje kurseva , podignu
nivo znanja francuskog jezika na nivo koji će im
omogućiti da kvalitetno i nesmetano pripremaju
ispite koji im predstoje. Budući da sam francuski
učila i ranije, i da zaista volim taj jezik, odlučila sam
da se prijavim i uzmem učešće u projektu. Moram
priznati da je u početku interesovanje studenata
za ovaj program bilo veoma veliko, jer kada je nešto besplatno, zašto to i ne iskoristiti? Ali, zapravo
i nije bilo “besplatnog ručka”. Kako je vrijeme odmicalo, obaveze na fakultetu su bivale sve veće i
kompleksnije, oportunitetni trošak pohađanja
kursa se povećavao, tako da je polako taj broj studenata počeo da opada. Bilo je pomalo naporno
uskladiti predavanja na fakultetu kao i spremanje
redovnih ispita, sa kursevima francuskog jezika,
koji su pritom bili svakog dana.
I najzad, došlo je vrijeme za polaganje prvih ispita
na francuskom jeziku. Istorija ekonomske misli je
bio predmet kojim smo, slobodno mogu reći, pro-
104
bili led. Sama pomisao da je potrebno odgovoriti
na esejska pitanja i to na nekom drugom jeziku,
izazivala je strepnju da li ću pri pisanju izostaviti
neko slovo ili pogrešno staviti akcenat. Međutim,
kad sam pročitala mail od prodekana za nastavu,
u kojem su bili rezultati ispita, ispostavilo se da
nije bilo razloga za brigu. Trud se svakako isplatio.
Sedam mojih kolega i ja smo položili sve ispite sa
prve godine i samim tim stekli uslov za upis druge
školske godine na Univerzitetu “ Sophia Antipolis”.
Prednost ovog programa je što studenti polaznici
imaju prvenstvo u odnosu na ostale, kada je u pitanju nastavak školovanja u Nici.
Kao student sa najbolje ostvarenim dosadašnjim
rezultatima na ovom programu, preporučujem
mlađim generacijama da uzmu učešće u projektu, jer im se pruža mogućnost da unaprijede svoja znanja i budu konkurentni na tržištu rada, kako
Crne Gore, tako i Francuske. Smatram da je znanje,
kao najznačajniji resurs današnjice, potrebno iskoristiti na pravi način uz neprestani trud da se iznova usavršavamo i nadograđujemo svoja znanja iz
određenih oblasti, u kojim želimo da se afirmišemo.
Poznati engleski filozof F. Bacon je zagovarao tezu
„Onoliko možemo koliko znamo“, te je stoga znanje
palica moći kojom diriguje onaj koji ga posjeduje.
Za mene, učenje stranog jezika ne podrazumijeva
samo ovladavanje osnovnim gramatičkim pravilima ili učenje stranih riječi, već i otkrivanje jednog
novog svijeta i tajni neke druge kulture. Budući da
sam imala priliku da par puta boravim u Francuskoj, ono što me iznova fascinira je upravo kultura
tog naroda. Vođena pozitivnim iskustvom ,planiram da svoje stučno usavršavanje nastavim na master studijama u Nici. Nadam se da ću za neki od
narednih brojeva “Preduzetnika” imati priliku da
pišem upravo o ovom iskustvu.
Redizajn sajta Ekonomskog fakulteta
Tim koji radi na projektu: Bild studio. Kompanija
Bild Studio d.o.o. je osnovana 2007. godine i tokom
proteklih 5 godina uspješno pruža usluge web dizajna, grafičkog dizajna, programiranja i SEO-a. Tim
iskusnih profesionalaca sa više od 10 zaposlenih
programera i dizajnera razvija savršena vizuelna i
programerska rešenja koja čine naše klijente zadovoljnim. Pristup razvoju web sajtova bazira se na
timskom radu. Iskustvo i stalno ažuriranje o novim
trendovima i dostignućima daje nam mogućnost
da klijentu ponudimo visok kvalitet dizajn rešenja.
Karakteristike/opis: Ekonomski fakultet danas
predstavlja ustanovu koja pored produkcije, neophodnog, ekonomski obrazovanog kadra svojim
naučnim i stručnim potencijalima kroz pozitivnu
transmisiju generiše i pospješuje reformske procese u privredi i društvu Crne Gore. Ekonomski fakultet organizuje modern nastavu, prožetu sa učenjem stranih jezika i informatićkim obrazovanjem.
Upisivanjem Ekonomskog fakulteta imate veliku
šansu da postanete uspješni privrednici, državnici, menadžeri, biznismeni, brokeri, preduzetnici,
specijalisti za bankarsko i berzansko poslovanje,
eksperti za reviziju, računovodstvo i slično. Cilj fakulteta je visok standard obrazovanja.
•
•
•
•
pretraga po semestru
pretraga po nazivu predmeta
pretraga po nazivu obavještenja
pretraga po tipu obavještenja, itd.
Jedna od bitnih, ako ne i najbitnija promjena,
jeste studentski servis i oglasna tabla koje omogućuju:
• brži pregled rezultata ispita, materijala sa predavanja, rasporeda ispita itd…
Tom promjenom je omogućeno da svaki predmet
ima svoju posebnu stranicu na kojoj se mogu vidjeti podaci o predmetu, oglasna table za taj predmet, opšte informacije, plan rada i slično.
Dodatne informacije: U planu je izrada sledećih
servisa:
• aplikacije za mobilne telefone,
• personalizaciju, tj. da svaki student može da
vidi samo svoje podatke nakon logovanja,
• sistem za notifikacije, tj. kad neko obavještenje bude objavljeno studenti koji su prijavljeni
na te predmete bivaju obavješteni preko smsa, e-maila i slično.
Izazovi: lakše unošenje i pretraživanje informacija,
veća preglednost i usability, funkcionalnost, efikasnija upotreba studentskog servisa.
Efikasnost, primenjljivost: Novi dizajn omogućuje brže snalaženje, veću preglednost, usability- primenljivost. Kolorizacija je prijatna za oko i pored
dobro sortiranih boxova doprinosi preglednosti,
funkcionalnosti i lakšem snalaženju.
Novi dizajn sajta prati Web 2 standarde, otvorenost i slobodu.
Strategija: Olakšano je unošenje informacija i
time svaki profesor i asistent može zasebno ažurirati svoj predmet preko svojih korisničkih podataka. Radi lakšeg snalaženja u pretraživanju, unapređena je brza pretraga, tako da se sad pored
godine studiranja i tipa obavještenja može brzo
pretraživati po predmetu. Pored toga napravljena
je i nova napredna pretraga koja mogućuje pretragu svih podataka po svim kriterijumima koje nudi
studentski servis, a to su:
• pretraga po profesoru
105
Izdavač
Ekonomski fakultet Podgorica
Predsjednik programskog odbora:
Isak Kalderon Adizes
Glavni i odgovorni urednik
Doc. dr Dragan Lajović
Uređivački kolegijum
Prof. dr Milorad Jovović
Prof. dr Nikola Gradojević
Prof. dr Radmil Polenakovik
Prof. dr Srđan Redžepagić
dr Dušan Dobromirov
dr Mladen Radišić
mr Nemanja Nikolić
mr Radivoje Drobnjak
mr Zorica Kalezić
Olja Stanković
mr Selma Demirović
Vladimir Đurišić
Jelena Nenezić
Andreja Prelević
Adresa redakcije
Jovana Tomaševića 37
81000 Podgorica, Crna Gora
Štampa
Montcarton
Tiraž
300
www.ekonomija.ac.me
Download

Od nastanka trgovine do menadžmenta prodaje