PREPORUKE
ZA UNAPRIJEĐENJE SARADNJE IZMEĐU NVO I DRŽAVE
Finansiranje nevladinih organizacija iz javnih izvora je tema koja posljednjih godina praćena brojnim
kritikama koje se odnose na transparentnost procesa i kriterijume odlučivanja o dodjeli finansijske
podrške za NVO projekte od strane državnih i opštinskih fondova. Takođe, procesi izbora
predstavnika/ca civilnog sektora u različita tijela koja donose odluke, često su propraćeni određenim
sumnjama i kontroverzama koje negativno utiču na imidž sektora u cjelini, ali i na javnu percepciju
legitimiteta tijela u čijem radu učestvuju predstavnici civilnog društva.
Uvjereni smo da je krajnje vrijeme da Crna Gora, država kandidatkinja za članstvo u EU, reguliše
saradanju sa organizacijama civilnog društva u skladu sa standardima transparentnosti i
demokratskim procedurama, te da finansijsku podršku koju pruža NVO-ima usmjeri ka projektima
koji su najvažniji za građane i državu.
Jedan od zahtjeva koji je Evropska komisija stavila pred Crnu Goru je i jačanje saradnje između
donosilaca odluka i civilnog društva. U praksi, saradnja između države i organizacija civilnog društva
se manifestuje kroz podršku koju država pruža ovim organizacijama, i kroz inkluziju organizacija
civilnog društva u donošenje odluka. Vlada Crne Gore je pripremila Nacrt Akcionog plana za praćenje
sprovođenja preporuka iz Mišljenja Evropske komisije, i formirala radnu grupu za oblast civilno
društvo.
Unaprijeđenje oblasti finansiranja NVO-a iz budžetskih sredstava podrazumijeva unaprijeđenje dvije
ključne oblasti:
1. Transparentnost procedura za finansiranje NVO-a od strane države i opština,
2. Transparentnost samih NVO-a koje apliciraju za sredstva iz državnog i opštinskih budžeta.
Centar za demokratsku tranziciju (CDT) je u prethodnih nekoliko mjeseci sproveo istraživanje o
finansiranju nevladinih organizacija iz javnih fondova, tj. državnog i opštinskih budžeta. Na osnovu
rezultata tog istraživanja, izvještaja i preporuka međunarodnih organizacija, te međunarodnih
standarda u toj oblasti, u saradnji sa Inicijativom mladih za ljudska prava (YIHR) pripremili smo i prve
preporuke za unaprijeđenje u ovoj oblasti, sa kojima smo upoznali i predstavnike Vlade.
Naše preporuke se odnose na sljedeće oblasti:
1. Opredjeljivanje sredstava iz budžeta za finansiranje NVO
Iznos od oko šest miliona eura govori da država i opštine daju dovoljno sredstava NVO sektoru,
shodno mogućnostima, ali treba bolje da ih usmjeri i raspodijeli u transparentnoj proceduri.
Moraju se definisati prioriteti, koji su rezultat problema aktuelnih u tom periodu. Pri opredjeljivanju
sredstava voditi računa o tome gdje postoji problem u društvu, koliko je bitno da se taj problem
riješi. Prioriteti se mijenjaju, i oni se moraju utvrđivati za svaku godinu prije raspisivanja konkursa za
raspodjelu sredstava.
Kao što svi strani i međunarodni donatori imaju svoju agendu i dodjeljuju sredstva NVOima za
aktivnosti koje vode ostvarenju ciljeva definisanih u toj agendi, tako i država i opštine moraju imati
strateški pristup finansiranju NVO. Trenutno, jedini donatori u Crnoj Gori, koji pri dodjeli sredstava
NVO ne vode računa o svojim prioritetima i politikama su država i opštine.
2. Proces raspodjele sredstava
Raspodjelu sredstava iz državnog budžeta treba vršiti sa jednog mjesta, tj. sva sredstva usmjeriti u
jedan fond. Ukupna izdvajanja je moguće procentualno opredijeliti za različite oblasti (za manjine, za
kulturu, za socijalna pitanja, demokratiju...), u skladu sa prioritetima države za datu godinu. Trenutno
se najmanje sredstava iz državnih fondova opredjeljuje za projekte iz oblasti demokratije, ljudskih
prava i borbe protiv korupcije, iako su prioriteti države evropske i evroatlantske integracije, koje
zahtijevaju napredak i saradnju sa civilnim sektorom upravo u tim oblastima.
Raspodjelu vršiti po utvrđenim kriterijumima i sistemu raspodjele. Uvesti unaprijed definisane
kriterijume odlučivanja i kontrole. Profesionalizovati Komisiju koja bi se bavila ovim poslom. Pored
povećanja transparentnosti i efikasnosti procesa, formiranje jedinstvene profesionalne Komisije za
raspodjelu sredstava doprinosi racionalizaciji i uštedi sredstava.
Takođe, treba da postoje jedinstveni minimalni kriterijumi za NVO koje apliciraju za sredstva i
primjenjuju se u svim opštinama. Trenutno se kriterijumi dodjeljivanja sredstava organizacijama na
opštinskom nivou veoma razlikuju, ukoliko uopšte i postoje.
3. Institucionalna podrška vs. finansiranje projekata
Treba razmisliti i o institucionalnoj podršci za NVO, država treba da ulaže ne samo u projekte već i u
razvoj NVO sektora, a kriterijumi koje NVO-i treba da ispune da bi dobili finansijsku podršku trebaju
da budu još viši.
Sa druge strane, od organizacija koje su direktni budžetski korisnici (organizacije sa posebnim
statusom, Crveni krst, UOM) treba zahtijevati da veći dio sredstava koja dobiju koriste za projekte i
aktivnosti, a ne samo za institucionalne troškove.
Pored navedenog, možda je pravi trenutak i da se razmisli o kofinansiranju projekata EU, naravno u
skladu sa politikama i prioritetima države. Iskustva država koje su odmakle u procesu evropskih
integracija ukazuju na to da će se, kao posljedica povlačenja bilateralnih donatora i oslanjanja NVO-a
dominantno na sredstva iz Evropskih fondova, i u Crnoj Gori uskoro pojaviti problem likvidnosti NVO,
koji bi država mogla preduprijediti i riješiti.
4. Monitoring i kontrola utroška sredstava iz državnog i opštinskih budžeta
Neophodno je uvesti čvrste mehnizme za monitoring i kontrolu trošenja opredijeljenih sredstava, sa
kaznenim odredbama. Pored nužne kontrole finansijskog poslovanja, potrebno je utvrditi i
mehanizme za monitoring realizacije projektnih aktivnosti za koje su dobijena sredstva.
Državna revizorska institucija ima ovlašćenja da kontroliše finansijsko poslovanje svih korisnika javnih
sredstava. Iako je ova inistitucija nezavisna u izboru subjekata revizije, treba joj sugerisati da u svoj
plan uključi i kontrolu trošenja budžetskih sredstava od strane NVO-a, makar onih koji dobijaju veće
iznose iz javnih izvora.
5. Transparentnost NVO-a koje apliciraju za javna sredstva
Sredstva od države i opština treba da dobijaju organizacije koje zadovoljavaju određene kriterijume –
da postoje i funkcionišu određeni vremenski period, imaju kancelarije i zaposlene, izmiruju redovno
finansijske obaveze prema državi, ispunjavaju visoke standarde transparentnosti, objavljuju
programske i finansijske izvještaje, imaju demokratsku i funkcionalnu organizacionu strukturu
(skupština, UO).
6. Registar NVO-a
Da bi gore nevedene zahtjeve bilo moguće implementirati u praksi, neophodno je hitno kreirati javni i
ažurni elektronski registar NVO-a, koji bi kao do sada, vodilo Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne
uprave, ili neka druga institucija sa odgovarajućim kapacitetima.
Pored podataka i dokumenata koji čine sadržaj sadašnjeg registra NVO-a, NVO koje imaju ambiciju da
apliciraju za finansijsku podršku iz javnih sredstava instituciji nadležnoj za vođenje registra bi
dostavljale godišnje programske i finansijske izvještaje, zapisnike sa redovnih godišnjih sjednica
skupštine, kao i odluke o personalnim promjenama u upravljačkoj strukturi. Organizacijama koje
uredno dostave traženu dokumentaciju, organ nadležan za vođenje registra bi dodjeljivao broj (poput
PADORa EC), što bi bio prvi filter za apliciranje za sredstva iz budžeta. Na ovaj način se ne bi
restriktivno uticalo na slobodu udruživanja – udruženja građana koja se okupljaju oko nekih
kratkoročnih projekata ili problema lokalnih zajednica bi i dalje bila uredno registrovana.
7. Izbor članova Savjeta za saradnju sa NVO
Potrebno je promijeniti kriterijume za izbor NVO predstavnika u Savjet za saradnju sa NVO, kao i
ostale Savjete u čijem radu i odlučivanju učestvuju predstavnici civilnog sektora. Dosadašnja praksa
pokazuje da su se u propisivanju procedura za izbor članova različitih Savjeta njihovi tvorci najčešće
opredjeljivali za sistem nominovanja NVO članice savjeta od strane drugih NVO.
Praksa je, takođe, pokazala da nominovanje nije najbolji način izbora u sistemu u kome funkcioniše
6000 organizacija na 600000 stanovnika. Zbog toga se često dolazilo u situaciju da u Savjetima nijesu
predstavljeni najuticajniji NVO-i.
Potrebno je formirati Komisiju za izbor članova Savjeta, i utvrditi kriterijume prema kojima bi
Komisija, u transparentnoj proceduri, izabrala najbolje među NVO-ima koji se prijave za članstvo u
Savjetu.
8. Promjena Zakona o NVO
Da bi se ispunile sve navedene preporuke, neophodno je pristupiti sveobuhvatnim izmjenama Zakona
o nevladinim organizacijama, i donošenju odgovarajućih podzakonskih akata neophodnih za njegovu
implementaciju. Kodifikovanjem svih pravila vezanih za funkcionisanje NVO-a u jedan zakon, odnosne
odredbe postojećih pravnih akata bile bi stavljene van pravne snage.
Download

PREPORUKE ZA UNAPRIJEĐENJE SARADNJE