EPİDEMİYOLOJİDE
TOPLUMA TANI
KOYMA
Yard. Doç. Dr. Asiye
KARTAL
1
Toplum
Belli bir yörede yaşayan, bir yönetimi
paylaşan, ortak bir tarihsel geçmişi
olan belirli bir kültürel özelliğe sahip
olan insan grubudur.
2
Toplumun çeşitli özellikleri
gözden geçirilmelidir
• Gelişigüzel veya rastgele bir araya
gelmiş insan yığınlarından farklıdır
• Toplumu oluşturan insanlar arasında
sadece fiziksel ilişkiler yoktur.
İnsanlar arasında duygusal, hukuksal
ve ekonomik ilişkiler de
bulunmaktadır,
• Ortak bir kültürü paylaşırlar.
3
Toplumu tanıma kavramı
• Toplumun yapısını
• Kurumlarını,
• İşleyişini,
• İşlevlerini,
• Değişmeleri,
• Kültürünü, İnsanlar arasındaki
ilişkilerin özelliklerini tanımayı içerir.
4
Topluma tanı koyma;
• Toplumun
sağlık
sorunlarının
ve
kaynaklarının değerlendirilmesidir.
• Toplumsal tanı sağlık hizmetlerinde değişik
amaçlarla kullanılır.
• Toplumsal
tanının
kullanımı
sağlık
hizmetinin tek bir kişiye, bir topluluğa ya
da tüm topluma yönelik oluş durumuna
göre değişiklik gösterir.
• Topluma yönelik sağlık hizmetlerinde
hedef tüm toplumdur. Sonuçta amaçlanan
toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir.
5
Tablo 1: Klinik tıpla toplum sağlığı programlarının karşılaştırılması
Klinik tıp
Toplum sağlığı programları
1. Amaç
Hastayı
iyileştirmek
Toplumun sağlık düzeyini
yükseltmek
2. Gerekli bilgi
Klinik öykü,
Nüfus verileri, sağlık sorunları,
fizik muayene hastalıklar, sağlık hizmetlerinin
kullanılabilirliği, laboratuvar
ve………..
incelemeleri
3. Tanı
Ayırıcı tanı ve Toplum tanı koyma ve gerekli
faaliyetler için öncelikleri saptama
olası tanı
4. Faaliyet planı
Tedavi ve
Toplum sağlığı programları
rehabilitasyon
5. Değerlendirme İzlem ve
Sağlık durumundaki değişimleri
değerlendirme değerlendirme
6
Şekil 1:
Öykü
+
Klinik tanı ile toplum tanısının
karşılaştırılması
Fizik Muayene + Testler
Toplumla Görüşme
 Hastanın Tanısı
+ Kayıtlar + Taramalar  Toplum Tanısı
7
Klinik tanı ile toplumsal tanı
arasındaki fark:
• Toplum sağlığı ekibinin toplumun
içinde çalışması (çalışma alanları
farklı).
• Toplum içinde çalışanlar hastalıkların
NİÇİN ortaya çıktığını ve NASIL
önlenebileceğini
anlamaya
çalışır
(Yaklaşımları farklı).
8
Sağlık personelinin çalışmalarını
planlaması,sonuçlarını değerlendirmesi için
sorması gereken sorular:
• Toplumun sağlık durumu ne düzeydedir?
• Sağlık durumunun bu düzeyde olmasına
neden olan etkenler nelerdir?
• Durumun
iyileştirilmesi
için
neler
yapılmaktadır?
• Daha neler yapılabilir, ulaşılacak sonuç ne
olacak?
• Yapılan girişimlerin sonuçları ve toplumun
sağlık durumu nasıl değerlendirilecek?
9
Ön Değerlendirme:
• Hazır bilgilere ulaşma;
Kayıtlar
Ev ziyaretleri
Sağlık göstergeleri
10
Toplumsal Tanının Amaçları
1.
2.
Toplumun sağlık düzeyinin belirlenmesi
Sağlık düzeyini etkileyen faktörlerin
belirlenmesi
3. Sağlıkla ilgili gereksinimlerin belirlenmesi
*Normatif gereksinimler
*Hissedilen gereksinimler
*Dile getirilen gereksinimler
*Karşılaştırmalı gereksinimler
4. Öncelikleri belirleme
5. Planlı ve programlı çalışma
6. Değerlendirme
11
Toplumu Tanımak için
Bilinmesi Gerekenler
Özellikle nüfusun net olarak bilinmesi gerekir
1. Toplumun Nüfus özellikleri:
2. Toplumla ilgili genel bilgiler
3. Toplumdaki mevcut hizmet olanakları
4. Hizmetin kullanılma durumu
5. Toplum katılımı
6. Sağlık ve hastalık durumu
7. Sağlıkla ilgili bilgi tutum ve davranışlar
8. Sağlık personeli ile ilişkieri
12
TANIMLAYICI
(DESKRİPTİF)
EPİDEMİYOLOJİ
13
Tanımlayıcı epidemiyoloji:
• Toplumun sağlık sorunlarının ne
olduğunun saptanması, bunların kişi,
yer ve zaman özellikleri bakımından
incelenmesidir.
14
Temel olarak şu sorulara
yanıt aranır:
• Sağlığı etkileyen olay-hastalık nedir?
• Bu hastalık kimlerde görülmektedir?
• Bu hastalık nerede görülmektedir?
• Bu hastalık ne zaman görülmektedir?
15
Özellikleri:
• Ana amacı tanımlamaktır.
• Herhangi
bir
hipotez
kurulmaz
ve
sınanmaz.
• Genellikle risk altındaki grubun tümü
incelenmez.
• Nedenlere yönelik bazı önemli bilgiler de
elde edilebilir.
• Nedene
yönelik
hipotezlerin
geliştirilmesinde yararlanılır.
• Toplumdaki risk gruplarının belirlenerek
sağlık hizmetlerinin planlanmasında,
• Hizmette
önceliklerin
saptanmasında
yararlanılır.
16
Bir sağlık olayını tanımlamada en sık
kullanılan kişi, yer ve zaman özellikleri
şunlardır:
• 1- Kişi özellikleri: yaş, cinsiyet, ırk-etnik
yapı, din, medeni durum, sosyo-ekonomik
durum, meslek, alışkanlıklar, aile yapısına
ilişkin diğer değişkenler.
• 2- Yer özellikleri: kurum içi dağılım, kırsalkentsel-gecekondu dağılımı, bölgesel
dağılım, ulusal dağılım, uluslar arası
dağılım.
• 3- Zaman özellikleri: saat, gün, hafta, ay,
mevsim, yıllar.
17
A) KİŞİ ÖZELLİKLERİ
• 1- YAŞ:
• Yaş dağılımları benzer değilse, farklı
toplumların mortalite ve morbidite
hızları karşılaştırılamaz.
• Karşılaştırılacak ölçütlerin yaşa göre
standardize edilmesi gerekir.
• Yaş sadece hastalıkların görülme
sıklığını ve türlerini değil, şiddetini ve
prognozunu da etkiler.
18
Bir sağlık olayının yaş ile ilişkisini
incelerken ve yorumlarken şu noktalara
dikkat edilmeli:
• İncelenen hastalık sağlam kişinin biyolojik
yapısı - gelişimi ile ilgili olarak belirli bir
yaş döneminde görülebilir.
• İlerleyen yaşla birlikte, bazı etkenlerle
karşılaşma süresi artar. Bu durum özellikle
uzun kuluçka dönemi olan kronik
hastalıklar için önemlidir.
• Belirli yaşlarda belirli etkenlerle karşılaşma
olasılığı artabilir.
• Hastalık tanıları her yaşta aynı doğrulukta
konulmuş olmalıdır.
19
2- CİNSİYET:
Hastalık ve ölüm nedenlerinde görülen
cinsiyet farklıklarının nedenleri:
• Fizyolojik-genetik yapı farklılıkları
• Sağlığa zararlı etkenlerle karşılaşma
olasılığı
• Emosyonel stresler
• Zararlı kişisel alışkanlıklar
• Her iki cinsin tıbbi bakım olanaklarından
yararlanma boyutlarının benzer olmaması
sayılabilir.
20
3- ETNİK YAPI VE IRK:
• Genetik yapı farkılığı
• Sosyo ekonomik durumları
• Yaşantı farklılığı
- Etnik grup: Doğdukları ülke veya bölgeden
getirdikleri
kendilerine
özel
alışkanlıkları
(beslenme şekli, besinlerin hazırlanması gibi) ve
geleneklerini sürdüren, bazı kalıtsal özellikleri
farklı olabilecek kişiler topluluğudur.
Göçmenler
- Yeni çevreye adaptasyon sorunları
- Konut, iş vb. sorunlar
- Stres
21
Hipertansiyon’un yüksek olması
• Genetik hassasiyet daha yüksek
• Irk ayırımı nedeni ile daha fazla stres
altında olmaları
• SED düşük olması
• Sağlık hizmetlerinden fazla
yararlanamama
22
4- DİN:
• Dinler sağlık üzerine doğrudan değil, bazı
uygulamaları yasaklayıcı veya teşvik edici
olmaları
ile
dolaylı
biçimde
etki
etmektedirler. Bu nedenle din ile herhangi
bir hastalık arasında ilişki saptandığında,
bunu o dine inananların hangi tür doğru
veya
yanlış
uygulamalarından
kaynaklandığının araştırılması gerekir.
•
•
•
•
Sünnet olma
Domuz eti yememe  (trişinozis)
Doğum kontrolü
Zaralı alışkanlıklardan uzak durma
23
5- MEDENİ DURUM:
Medeni duruma göre mortalite ve morbidite
hızlarında gözlenen farklılığın nedenleri
şunlar olabilir:
• Sağlığı bozuk olan kişiler genel olarak
evlenmeme eğiliminde olabiliriler.
• Yaşamlarında sağlığı olumsuz etkileyecek
zararlı alışkanlıklar edinenlerin bekar
kalma olasılıkları yüksektir.
• Evli ve bekar kişilerin yaşam biçimleri
farklıdır.
• Sağlıksız kişiler evlenseler dahi bu
evlilikleri diğerlerine göre uzun ömürlü
olmayabilir.
24
6- SOSYO-EKONOMİK DURUM:
• Sosyo - ekonomik durum tek bir değişkenle
ölçülemez.
• Meslek
• Ailenin toplam geliri
• Kişi başına düşen gelir
• Öğrenim düzeyi
• Konut koşulları gibi değişkenlerden yararlanılır.
Örneğin; Bebek Ölüm Hızı (BÖH) 
» anne eğitim düzeyi 
» Babanın meslek statüsü 
» Aile geliri 
» Konut koşulları kötüleştikçe
 BÖH yükselmektedir.
25
7- MESLEK:
• Meslekle ilgili bilgiler kişinin sosyoekonomik durumunun belirlenmesi veya
mesleğe özel bazı fiziksel, kimyasal
risklerin tanımlanmasında yardımcıdır.
• Örneğin;
• Maden ocaklarında çalışanlarda  akc.
hastalıkları
• Dokuma sanayisinde  bissinozis
• Matbaa
ve
akümülatör

kurşun
zehirlenmeleri
26
• Yapı işlerinde çalışanlarda kazalar ve
travmalar
• İyonizan radyasyonla karşılaşma riski
yüksek olanlarda malign tümörler
• Fizik aktivitenin yetersiz olduğu büro
işiyle ilgili mesleklerde KAH
27
8- ALIŞKANLIKLAR:
• Yeme alışkanlıkları
• Zararlı alışkanlıklar
• Keyif verici madde alışkanlıkları
• İlaç bağımlılığı
• Cinsel yaşam alışkanlıkları gibi
• Örneğin; Japonlar’da  mide kanseri
(pirinç ve tütsülenmiş balık)
28
• Japonlarda mide kanseri
• Batı Avrupa Kuzay Amerika’da kolon
kanseri (fibrini az besinlerin daha
fazla tüketilmesi)
29
9- Aile Yapısına İlişkin Diğer
Değişkenler:
• Aile tipi ve büyüklüğü (geniş,
çekirdek, parçalanmış aile)
• Anne yaşı
• Anne eğitimi
• Bebeğin doğum sırası
• Anne ve babanın sağlık durumu
30
B) YER ÖZELLİKLERİ
• 1- Kurum içi dağılım (sınıf, okul, iş
yeri, vb)
• 2- Kırsal- Kentsel dağılım
• 3- Bölgesel dağılım
• 4- Ulusal dağılım
• 5- Uluslararası dağılım
31
• Hastalıkların
sıklığının
bu
farklı
yaşama birimlerine göre kroki veya
harita
üzerinde
gösterilmesine
Epidemiyolojik
Harita
denir.
Hastalıkların yerleşim yerlerine göre
dağılımını gösterir.
32
Gerek ülkenin farklı bölgeleri, gerek uluslar arası
karşılaştırmalarda dikkat edilmesi gereken
özellikler;
•
•
•
•
•
Tanı yöntemleri aynı kriterlerle
Aynı doğrulukta konulmalı
Hastalıkların benzer şekilde sınıflandırılması,
standart istatistik yöntemleri
Sağlık hizmetlerinin ulaşılabilirlik, kalite ve
kullanımında derin farklılıklar olmamalı
33
C) ZAMAN ÖZELLİKLERİ
• Akut sorunlarda (zehirlenmeler, doğal
afetler) dakika, saat kadar kısa
zaman birimleri önemlidir.
• Bulaşıcı hastalıklarda ( günler, aylara,
mevsimlere göre incelenir)
• Kronik hastalıklarda mortalite ile ilgili
olayların değişimi 5-10-15 20 yıl gibi
aralıklar önemlidir.
34
ZAMAN ÖZELLİKLERİ
• 1- Kısa süreli değişiklikler
• 2- Periyodik değişiklikler
• 3- Seküler değişiklikler
Uzun süreç içinde hastalığın gösterdiği
• Değişime seküler trend adı verilir.
35
İncelenen zaman süreci içerisinde:
• Hastalıkların tanı yöntemleri ve kriterlerinde
değişiklikler olup olmadığı,
• Hastalıkların önlenmesi için yeni buluşlar
yapılıp yapılmadığı,
• Hastalık bildirimlerinin süreklilik, tamlık ve
doğruluk açısından aynı nitelikte olup
olmadığı,
• Ölüm nedenleri ve hastalık sınıflandırmasında
veya terminolojisinde değişiklik olup olmadığı,
yeni hastalıkların tanımlanıp tanımlanmadığı,
• Sağlık hizmetlerinin dağılımı, ulaşılabilirliği ve
kalitesinin ne düzeyde olduğu,
• Popülasyon yapısında değişiklik olup olmadığı
incelenmelidir.
36
TEŞEKKÜR EDERİM
37
Download

Toplum sağlığı programları Klinik tıp