“NEDOSTATAK VODE I ADAPTIVNE STRATEGIJE UPRAVLJANJA VODAMA U POGRANIČNOM
REGIONU MAĐARSKE I SRBIJE”
UZROCI I POSLEDICE SUŠE U VOJVODINI
Dragoslav Pavić
Prirodno-matematički fakultet, Univerzitet u Novom Sadu
RADIONICA
21. 05. 2014.
Novi Sad
Problem definisanja pojma suše
•
Ne postoji jedinstvena definicija suše kao fenomena.
•
Ova kompleksna prirodna nepogoda prouzrokovana deficitom vode definiše se u
skladu sa njenim posledicama.
•
Uglavnom se izdvaja tri tipa suše, međusobno povezana:
– meteorološka suša - vezana za padavine i isparavanja,
– hidrološka suša – vezana za površinske i podzemne vode,
– poljoprivredna suša – vezana za raspoloživu vlažnost zemljišta i dr.
•
Suša se smatra jednim od hazarda koji se najteže određuju, tzv. šunjajući prirodni
hazard (“creeping natural hazard”).
AP Vojvodina zauzima severni,
panonski deo Republike Srbije.
Smeštena je najnižim delovima
Panonskog basena.
Najvećim delom ima nizijski i
ravničarski karakter koji
fragmentarno narušavaju dve
niske planine, Fruška gora
(538 m) i Vršačke planine
(641 m).
Usled zastupljenosti
kvartarnih sedimenata u
geološkoj građi ravničarskog
dela Vojvodine, ovde je
kontinuirano razvijena prva
izdan.
Kroz Vojvodinu protiču
brojne reke među kojima i
najveće u Panonskom basenu
(Dunav, Tisa, Sava, Tamiš,
Begej i dr) što doprinosi
generalnom hidrološkom
bogatstvu ovog dela
Panonskog basena baziranom
na tranzitnim vodama.
Karta 1. Geomorfološka karta Vojvodine
(Košćal et al, 2005)
Klima kao presudan uzrok deficita
vode i suše u Vojvodini
•
Prema geografskom položaju Vojvodina se nalazi u oblasti umereno-kontinentalne
klime sa naglašenom kontinentalnošću klimata.
•
Usled relativno male količine padavina (u višegodišnjem proseku oko 600 mm) spada
u semiaridna područja.
•
Klima je ovde, između ostalog, karakteristična i po veoma neujednačenom
prostornom i naročito vremenskom rasporedu padavina od godine do godine (npr.
1999 – oko 850 mm, 2000 – oko 270 mm), ali i u toku same godine (od oko
prosečnih 30 mm u febrauru do prosečnih oko 80 mm u junu).
•
S obzirom na činjenicu da se radi o tipičnom agrarnom prostoru, veliki problem
predstavlja činjenica da tokom vegetacione sezone količina padavina drastično
koleba. Tako u slučaju velike količine padavina dolazi do prevlaživanja zemljišta i
poplava, a u slučaju male količine padavina ili njihovog potpunog izostanka, dolazi
do ozbiljnog deficita vode i pojave suše.
•
Vrlo čestom deficitu vode tokom vegetacione sezone doprinosi činjenica da su
upravo tada, naročito leti, najviše temperature vazduha, a samim tim i izražena
evaporacija i evapotranspiracija.
Hidrotehničke melioracione mere u Vojvodini
•
Za područje Vojvodine karakteristične poplave i suše kao ekstremne hidrološke
pojave. Za razliku od poplave, suša se razvija postepeno i zahvata širi prostor.
•
Rešavanje problema sa jedne strane viška, a sa druge manjka vode u Vojvodini,
Nikola Mirkov, idejni tvorac HS Dunav-Tisa-Dunav, nazvao „rešavanjem životnog
pitanja“.
•
Hidrotehničke melioracije, kao deo složenog kompleksa melioracionih mera, bile su
presudne u pretvaranju Vojvodine u jedno od najplodnijih područja u Evropi.
•
Organozovani hidromelioracioni radovi (skraćivanje vodotoka, izgradnja nasipa,
izgradnja kanalske mreže i dr) u Vojvodini su započeli još u prvoj polovini 18. veka,
a završeni u drugoj polovini 20. veka izgradnjom pomenutog višenamenskog HS
Dunav-Tisa-Dunav (pušten u rad 1977. godine).
Karta 2. Hidrosistem Dunav-Tisa-Dunav (JVP Vode Vojvodine)
Karta 3. Hidrografska karta Vojvodine sa osnovnom i detaljnom kanalskom mrežom HS DTD
(JVP Vode Vojvodine)
Slika 1. Brana na Tisi kod Novog Bečeja (km 63) kao centralni hidrograđevinski o
bjekat HS DTD sa akumulacijom Tisa
Slika 2. Kanal Banatska Palanka – Novi Bečej
(HS DTD)
Slika 3. Kanal Bečej – Bogojevo (HS DTD)
Hidrosistem DTD i problem neadekvatne
borbe protiv suše
•
Dve osnovne projektovane melioracione funkcije HS DTD su odvodnjavanje i
navodnjavanje. I dok je u segmentu odvodnjavanja hidrosistem ispunio očekivanja,
njegova projektovana namena navodnjavanja nikada nije zaživela u pravom smislu.
•
Prema projektu HS DTD je trebao obezbediti navodnjavanje za 510,000 ha
obradivih površina, a prema podacima JVP Vode Vojvodine, iz kapaciteta
hidrosistema se navodnjava u maksimumu svega oko 30.000 ha.
•
Glavni problem je što postojeći sistemi za odovodnjavanje nisu prilagođeni
sprovođenju mere navodnjavanja. Naime, većina crpnih stanica na sistemima za
odvodnjavanje nije reverzibilna te ne može dopremati vodu za navodnjavanje u
kanalsku mrežu. Uz doradu pumpe se mogu obezbediti pumpanje vode u dva
smera (odvodnjavanje/navodnjavanje). Problem je što su i brojni kanali zapušteni
te moraju biti očišćeni.
•
Dakle, projektovana uloga HS DTD u borbi protiv deficita vode i suše je
zanemarena.
Hidroakumulacije u Vojvodini kao potencijalni
resurs u borbi protiv suše
•
Tokom druge polovine 20. veka u Vojvodini je izgrađeno više od 20 manjih
višenamenskih hidroakumulacija čije su projektom predviđene primarne funkcije
sprečavanje bujičnih poplava i navodnjavanje poljoprivrednih površina.
•
Akumulacije su izgrađene na manjim vodotocima u tri zone u Vojvodini i to na
Bačkoj lesnoj zaravni, Fruškoj gori i Vršačkim planinama.
•
Svojim vodnim potencijalom ove akumulacije bi mogle da obezbede dovoljno vode
za navodnjavanje 15.000-20.000 ha obradivog zemljišta.
•
Problem je što se ove akumulacije minimalno koriste ili uopšte ne koriste za
navodnjavanje.
•
Značajnije akumulacije na Bačkoj lesnoj zaravni su: Zobnatica, Moravica, Tavankut,
Panonija, Svetićevo, Čonoplja, Velebit i Bagremar.
•
Značajnije akumulacije na južnom obodu Fruške gore su: Borkovac, Sot, Ljukovo,
Moharač, Međeš, Kudoš, Šelevrenac, Dobrodol, Vranjaš, Bruja.
•
Akumulacije u podnožju Vršačkih planina: Vršac I i Veliko Središte
Primena navodnjavanja u Vojvodini
•
sistemima za navodnjavanje danas je u Vojvodini pokriveno oko 94.000 ha što je
svega 5,5% od ukupno 1.700.000 ha obradivih površina pogodnih za
navodnjavanje;
•
od ukupne površine pod sistemima za navodnjavanje, u Vojvodini, oko 53%
površine nalazi se u Bačkoj, oko 35% u Banatu i oko 12% u Sremu;
•
ukupan broj izgrađenih sistema za navodnjavanje u Vojvodini se kreće između 180 i
190, ne računajući privatni sektor (stepen njihovog korišćenja je 50-60%).
•
na teritoriji Vojvodine, tokom prilično sušne 2012. godine, navodnjavanje se
primenjivalo na svega oko 27.000 ha poljoprivrednih površina, što je samo 1,6%
ukupnih površina pogodnih za navodnjavanje;
•
od toga su se usevi ratarske proizvodnje navodnjavali na površini 18.527 ha
(69,0%), povrtarski usevi na 8.060 ha (30,0%) i višegodišnji zasadi na 290 ha (1,0%).
Posledice suše u Vojvodini
• U Vojvodini, kao i preostalom delu Srbije, suše se sve češće javljaju. Od
osamdesetih godina prošlog veka, suše se javljaju na svakih 3-7 godina.
• Od 2000. zabeležene su 4 izrazito sušne godine (2000, 2003, 2007, 2012).
• S obzirom na činjenicu da je Vojvodina izrazito poljoprivredno područje,
posledice suše se najviše osećaju upravo u poljoprivrednoj proizvodnji.
– drastično smanjenje prinosa u ratarskoj proizvodnji (pšenica, kukuruz,
suncokret, soja, šećerna repa i dr);
– smanjenje u stočarskoj proizvodnji (zbog nestašice hrane, njenog manjeg
kvaliteta i povećane cene);
– prema procenama štete u poljoprivredi tokom veoma sušne 2012. godine u
Vojvodini iznosile su oko milijardu evra.
• onemogućavanje sigurne plovidbe i transporta zbog niskih vodostaja na
plovnim rekama i kanalima;
• sušenje šuma i šumski požari;
• problemi u vodosnabdevanju stanovništva i industrije;
• smanjena proizvodnja električne energije bazirane na hidro-potencijalu i dr.
Moguće mere u borbi protiv nestašice vode u uslovima suše:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
redukcija potrošnje;
javna kampanja za dobrovoljnu štednju (poljoprivreda, industrija, turizam, javne službe,
itd);
besplatna ili subvencionisana distribucija uređaja za uštedu vode;
smanjeno korišćenje vode za sekundarne potrebe (pranje ulica, pranje automobila,
zalivanje travnjaka i ukrasnih bašti, zalivanje parkova i sl);
uvođenje vanrednih cenovnika za upotrebu vode u sušnom periodu;
uvođenje programa za racionalizaciju potrošnje;
korišćenje novih izvora vode;
korišćenje kišnice, sive vode (kućna otpadna voda bez fekalnih krutih sastojaka);
bolja i intenzivnija primena postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda;
poboljšanje distribucionih sistema;
interni transfer vode;
međuregionalni transfer vode;
privremena promena namene vode i dr.
HVALA ZA PAŽNJU!
“NEDOSTATAK VODE I ADAPTIVNE STRATEGIJE UPRAVLJANJA VODAMA U POGRANIČNOM
REGIONU MAĐARSKE I SRBIJE”
UZROCI I POSLEDICE SUŠE U VOJVODINI
Dragoslav Pavić
Prirodno-matematički fakultet, Univerzitet u Novom Sadu
RADIONICA
21. 05. 2014.
Novi Sad
Download

navodnjavanje