TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
•
Tersinir ve Tersinmez İşlemler Sırasında Sistem, Ortam ve Evrendeki Entropi
Değişimleri
 Clausius eşitsizliği
Bir sistemdeki entropi değişimi termodinamiğin ikinci yasasının matematiksel tanımı
olan dssis = qtr/T diferansiyel denkleminin ilk ve son haller arasındaki integralinden
hesaplanır.
Buradaki qtr termodinamiğin birinci yasasının matematiksel tanımından yola çıkılarak
bulunur.
Tersinir olaylar sırasındaki ısı alışverişinin sıcaklığa oranı entropi değişimini verdiği
halde tersinmez olaylar sırasındaki ısı alışverişinin sıcaklığa oranı entropi değişiminden daha küçük kalır. Bu durum, matematiksel olarak dssis > qtz/T şeklinde verilir.
Son iki bağıntı birleştirilerek

 ≥

şeklindeki Clausius eşitsizliği elde edilir.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
1
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
 Tersinmez işlemlerdeki entropi değişiminin bulunması
Bir hal fonksiyonu olan entropinin değişimi sistemin bir halinden diğer haline gidilirken
izlenen yola bağlı değildir.
Buna göre, ilk ve son halleri aynı olan tersinir ve tersinmez işlemler sırasındaki entropi
değişimleri de aynı olacaktır,
ilk ve son haldeki sıcaklık, basınç ve hacim gibi hal değişkenleri tersinmezlik
koşullarına göre belirlenen bir tersinmez olay sırasındaki entropi değişimi, bu iki hal
arasında yürüyen tersinir olay için hesaplanarak bulunanın aynısıdır.
 Ortamdaki entropi değişimi
Sistemden ortama akan ısılar sistem için eksi işaretli olduğu halde ortam için artı
işaretlidir.
Tersine, ortamdan sisteme akan ısılar sistem için artı işaretli olduğu halde ortam için
eksi işaretlidir.
Buna göre, sisteme akan ve sistemden akan ısılar termodinamiğin birinci yasası
uyarınca sırayla ortamdan akan ve ortama akan ısılara ters işaretle eşit olur.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
2
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Bu işaretler göz önüne alınarak ortamdaki entropi değişimi


 =
=−


diferansiyel denkleminin iki hal arasında integrali alınarak bulunan bağıntıdan
hesaplanır.
Ortamdaki entropi değişimi de sistemdeki entropi değişimi gibi bulunur.
 Evrendeki entropi değişimi: Kendiliğinden olma eğilimi
Sistemdeki entropi değişimi ile ortamdaki entropi değişiminin cebirsel toplamı
evrendeki entropi değişimini verir. Buna göre, bir olay sırasında evrendeki entropi
değişimi,
dsevr = dssis + dsort
diferansiyel denkleminin ilk ve son haller arasında integrali alınarak bulunan
bağıntıdan hesaplanır. İzoterm tersinir işlemler için evrendeki entropi değişiminin sıfır
olduğu,
   
 =  +  =
+
=
−
=0




şeklinde kolaylıkla kanıtlanabilmektedir.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
3
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Tersinir olaylarda sıfır olan evrendeki entropi değişimi tersinmez olaylarda daima
sıfırdan büyüktür.
Bir başka deyişle, tersinir olaylar sırasında değişmeyen evrenin entropisi tersinmez
olaylar sırasında sürekli artar.
Bu sonuç, termodinamiğin ikinci yasasının bir başka sözel tanımı olarak
kullanılmaktadır.
Bir olayın tersinir olup olmadığı evrendeki entropi değişimi hesaplanarak belirlenir.
Tersinir olaylar sürekli denge konumunda kalınarak dışarıdan yürütüldüğü halde
tersinmez olaylar kendiliğinden yürürler.
Buna göre, evrenin entropisini artıracak her olay kendiliğinden olma eğilimi
taşımaktadır.
Birinci ve ikinci yasalar, enerjisi sabit olan evrenin entropisi sürekli artar şeklinde
özetlenebilir.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
4
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Adyabatik tersinir işlemler sırasında qtr = 0 olduğundan dolayı sistem, ortam ve
evrendeki entropi değişimleri de sıfır olmaktadır.
Entropisi sabit kalacak şekilde yürütülen işlemlere izentropik işlem adı verilir.
Gaz ve buharların adyabatik tersinir yoldan genleşme ve sıkıştırılmaları birer
izentropik işlemdir.
Bir ideal gazın izoterm tersinir genleşme ya da sıkışması sırasında sistem ve
ortamdaki entropi değişimleri ters işaretle birbirine eşit olduğundan evrendeki entropi
değişimi sıfırdır.
Kristal dönüşümü, erime, buharlaşma ve süblimleşme gibi sabit sıcaklıklarda tersinir
yoldan olan hal değişimleri sırasındaki entropi değişimleri de ters işaretle ortamdaki
entropi değişimine eşit olacağından evrendeki entropi değişimleri sıfırdır.
Buna karşın, aşırı soğumuş bir sıvının donması, aşırı ısınmış bir katının erimesi ve
aşırı ısınmış bir sıvının buharlaşması gibi tersinmez hal dönüşümleri sırasında evrenin
entropisi artmaktadır.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
5
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Sıcaklıkları birbirine çok yakın olan iki depo arasında olan tersinir ısı akışı sırasında
evrendeki entropi değişimi sıfır olduğu halde sıcaklıkları çok farklı olan iki depo
arasındaki ısı akışı sırasında evrenin entropisi artar.
Tersinmez ısı akışı sırasında depoların son sıcaklıkları ya da termal denge sıcaklığı
termodinamiğin birinci yasası uyarınca bulunur.
Carnot makinasında sıcak depodan soğuk depoya ısı tersinir olarak aktığından dolayı
evrendeki entropi değişimi sıfırdır. Bu sonuç, sıcak depodaki entropi değişimi ile soğuk
depodaki entropi değişiminin ters işaretle birbirine eşit olmasından kaynaklanmaktadır.
Carnot makinası ile tersinir ısı akışı sırasında depoların son sıcaklıkları ya da
makinanın durduğu termal denge sıcaklığı termodinamiğin ikinci yasasının
matematiksel tanımından yola çıkılarak bulunur.
Doğal olarak kendiliğinden olan olaylar için evrendeki entropi değişimi artı işaretli
olduğu halde, tasarlanan bir olay için evrendeki entropi değişimi eksi işaretli
bulunabilir.
Bu durumda, tasarlanan olay değil de onun tam tersi kendiliğinden olacak demektir.
Örneğin, evrenin entropisinde azalma olacağından dolayı ısı soğuktan sıcağa doğru
kendiliğinden akmaz ve hava kendiliğinden azot ve oksijen gazlarına ayrılmaz.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
6
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
 Entropi ve düzensizlik
Kuramsal ve deneysel çalışmalar sonucu entropinin sistemin düzensizliğinin bir ölçüsü
olduğu ortaya çıkmıştır.
Düzensizlik artarken entropi artar, düzenlilik artarken azalır. Düzensizliğin arttığı erime
ve buharlaşma sırasında sistemin entropisi artarken, düzenliliğin arttığı donma ve
yoğunlaşma sırasında azalır.
Buna göre, erime ve buharlaşma sırasındaki entropi değişimleri artı işaretli, donma ve
yoğunlaşma sırasındaki entropi değişimleri eksi işaretlidir.
Aynı iki hal arasında fakat ters yönlerde olan olaylardaki entropi değişimleri ters
işaretle birbirine eşittir.
Sabit sıcaklıkta genleşen bir gaz içindeki moleküller daha düzensiz hale gelir ve
sistemin entropisi artar, sıkışan bir gaz içindeki moleküllerin düzensizliği ise azalır.
Buna göre, izotermik olaylarda basınç yükseldikçe düşen sistemin entropisi hacim
arttıkça artmaktadır.
Aynı koşullardaki saf gazlardan yine aynı koşullarda oluşturulan bir karışım içindeki
moleküllerin düzensizliği daha fazla olacağından karışma sırasında sistemin entropisi
artar.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
7
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Sabit hacimde veya sabit basınçta ısıtılan bir gazın molekülleri daha hızlı hareket
ederek düzensizliğin artmasına neden olacağından dolayı sistemin artan entropisi
aynı koşullardaki soğutmalar sırasında düşer.
Aynı sıcaklıklar arasındaki ısıtma ve soğutmalar sırasındaki entropi değişimleri ters
işaretle birbirine eşittir.
Çoğu olaylarda sıcaklık, basınç ve hacim birlikte değişmektedir. Bu durumda, bu üç
bağımlı değişkenden herhangi iki bağımsız değişken seçilir ve bu değişkenlerin
değişimlerinden kaynaklanan entropi değişimlerinin cebirsel toplamı sistemdeki entropi
değişimini verir.
Örneğin, bir ideal gazın entropisi yükselen sıcaklıkla artarken yükselen basınçla
azalmaktadır. Artma ve azalma mutlak değerce birbirine eşit olduğunda sistemdeki net
entropi değişimi sıfır olmaktadır.
İzentropik olay adı verilen adyabatik tersinir olaylarda bu nedenle net entropi
değişimi gözlenmez.
Fiziksel olaylarda olduğu gibi kimyasal olaylar sırasında da sistemin entropisi
değişmektedir.
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
8
TERMODİNAMİĞİN ÜÇÜNCÜ YASASI
Örnek : Entropinin sıcaklıkla değişimi
Isınma ısısı Cp/JK-1 mol-1 = 32,12 + 22,18 x 10-3 T - 3,47 x 10-6 T2 olarak verilen kükürt
dioksidin 3 molü sabit basınçta 300K 'den 1000 K 'e tersinir olarak ısıtılmaktadır.
Sistem, evren ve ortamdaki entropi değişimlerini bulunuz.
Tersinir olaylarda evrenin entropisi değişmediğinden ortamdaki entropi değişimi ters
işaretle sistemdeki entropi değişimine eşit olmak zorundadır.
Ödev: : Diğer değişkenler aynı kalmak üzere yalnızca tersinir ısıtma sabit hacimde
yapıldığı zaman sistem, evren ve ortamdaki entropi değişimleri ne olur?
[ssis = 125,37 J K-1 , sevr =0 , sort = - 125,37 J K-1 ]
•
Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE | Kimya Bölümü | Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
9
Download

Ek Dosyayı İndir - Hitit Üniversitesi