OKU 205- ERKEN ÇOCUKLUK
DÖNEMİNDE YARATICILIK VE
GELİŞTİRİLMESİ
Yrd. Doç. Dr. Mustafa TOPRAK
Yaratıcılık Kavramı
• Katma değeri olan yeni ve özgün fikirler
üretme süreci.
• Yeni, alışılmadık ve benzersiz
yollardan giderek, düşünceler, gerçekler
ve bilgiler üzerinde etkili olma becerisi
(Rein ve Rein, 2000).
Yaratıcılık Kavramı
• Sorunlara, bozukluklara, çözüm arama,
tahminlerde bulunma, eksikliklere ilişkin
denenceler geliştirme, bu denenceleri
değiştirme ya da yeniden sınama, daha
sonra sonucu ortaya koyma (Torrance,
1968).
Yaratıcılık Kavramı
• Bilimsel, estetik, sosyal ve teknik değeri
olan yeni fikirler, sezgiler, nesneler üretme
yeteneği (Boden, 1994).
Yaratıcılığın Boyutları
• Akıcılık
• Bir probleme çözüm olabilecek
düşünceleri birbiri ardına sıralayabilme
yeteneği.
• En az, ikiden fazla alternatif düşünce
üretebilme. The more the better.
Yaratıcılık Kavramı
Akıcılık
• Yeni bir fikir veya var olan bir fikirden yeni
fikir oluşturma,
• Esnek, orijinal, akıcı, derinleştirebilme
(tersine düşünme, üç boyutlu yaklaşma,
empati kurabilme) olmalı,
• Bir problemin çözümü olmalı,
• Özgün ama özden kopuk olmamalı,
Yaratıcılık Kavramı
• Çok yoğun hayal,
• Yenilikleri deneme cesareti,
• Duyarlılık,
• Konsantrasyon,
• Organizasyon,
• Kendini ifade etme,
• Iletişim.
Yaratıcılığın Boyutları
• 2. Esneklik
• Yeni bir duruma uyum sağlama,
yerleşmiş, kalıplaşmış olan durum ve
düşünceleri değiştirme
Yaratıcılığın Boyutları
• 3. Orijinallik
• Kişinin karşılaştığı sorunlara farklı ve
denenmemiş yollar bulabilme becerisi
• Belirsizlikleri tolere edebilme
• Yeni elde edilen bilgileri değişmez yollarla
değerlendirme eğilimi
Yaratıcılığın Boyutları
• 4. Derinleştirme Kapasitesi
• Çok yönlü düşünme,
• farklı açılardan bakabilme,
• empati kurabilme,
• tersine düşünebilme,
• üç boyutlu yaklaşma
Yaratıcılık Türleri
• Büyük Yaratıcılık
• Yıllar boyunca izler bırakan, sonra
gelenlere yol gösteren ünlü kişiler
• GENETİK??
• Mozart, Bethoven, Atatürk, Churchill,
Mimar Sinan
Türler
• Küçük Yaratıcılık
• Günlük yaşam problemlerine orijinal
çözümler
• Hemen herkeste olabilir
Türler
• Mini Yaratıcılık
• Öğrenme süreçlerinin bir parçası olarak
deneyimlerden yola çıkarak ortaya konan
yaratıcılık
• Bir öğrencinin ışık ve gölge konusunu
öğrenirken başka bildiği şeyleri de bir
araya getirerek ortaya ışık ve gölge ile
ilgili çizimler, taslaklar çıkarması.
Iraksak (Divergent) ve Yakınsak
(Convergent) Düşünme
• Yakınsak
• Birçok fikri tek bir noktaya odaklayarak
daraltma, tek yönlü düşünme, tek bir
doğrudan yola çıkarak.
• Sınıfımızın mevcudu kaçtır?
Iraksak (Divergent) ve Yakınsak
(Convergent) Düşünme
• Iraksak
• Farklı düşünme, bir fikri genişletme
doğrunun olmadığı, yoruma dayalı
olabilen,
hayal
gücünün
de
kullanılabileceği,
var
olan
bilgiye
dayanılarak değişik yanıtların üretilmesinin
sağlanabileceği düşünme yöntemi
• “Sınıfımızın mevcudu daha az / daha çok
olsaydı dersleri işleyiş şeklimizi nasıl
şekillendirebilirdik, neleri değiştirebilirdik?”
• Tek
Iraksak düşünme örnek
• Facebook, twitter, whatsapp gibi sosyal medya iletişim
araçları ile eski dumanla iletişim arasında benzerlik ve
farklılıklar nelerdir?”
• İstanbul’u kim fethetti?
• Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethetmeseydi Osmanlı
İmparatorluğu ve dünya nasıl bir gelişme izlerdi?
• Bu kalemin rengi nedir?
• Kırmızı renkte olabilecek nesnelere örnek veriniz. (Elma,
Ateş, Burun
•
• Genetik vs. Çevre
• Yaratıcılık doğuştan gelir ancak ortaya
çıkması ve gelişmesi için uygun ortamın
bulunması gerekir (Kuru, 2001).
• Bilişsel kapasite, çevresel etmenler ve
bireysel karakteristiklerin karşılıklı etkileşimi
• Aynı sosyal çevrede yaşayan iki kişi aynı
seviyede yaratıcı olmayabilirler. NEDEN??
Erken Çocuklukta Yaratıcılık
• Çocuklarda Yaratıcılık==hayal gücü,
imgesel düşünme.
• İmge
• zihinde tasarlanan şey (image)
• İmgesel Düşünme
• hayal gücünü etkili kullanma
Erken Çocuklukta Yaratıcılık
• Yaratıcılığı uyarma
• denemelerine, sormalarına,
araştırmalarına izin verme, yaratmaya
zorlama.
• Eğitim sistemimizde, sistematik olarak
yaratmama.
• Bebeklerde hayal gücü basit oyun ve
oyuncaklar ile harekete geçirilir.
• Okul öncesi dönemde hayali oyunlar==
yaratıcılık
• Yaratıcılıkta doruk nokta: 13 yaş
Çocukta yaratıcılık nasıl engellenir?
• Davranışı katı kurallara bağlama,
• Yanlış düşünceleri ayıplama,
• Kişiliğine, biricikliğine saygı göstermeme,
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: George Washington babasının
kiraz ağacını kesti ve ağacı kestiğini itiraf
etti. Şimdi, Ahmet, sence babası onu neden
cezalandırmadı?
• Ahmet: Çünkü George Washington’ın
elinde hala balta vardı…
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Şimdi, Elif, bana dürüstçe
söyle, yemek yemeden önce dua eder
misin?
• Elif: Hayır öğretmenim dua etmek zorunda
değiliz, çünkü benim annem iyi bir aşçı.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Enes, “Benim Köpeğim” adlı
kompozisyonun kardeşininkisi ile tıpa tıp
aynı. Kopya mı çektin?
• Enes: Hayır öğretmenim, köpek aynı
köpek…
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Merve, hiç ilginç olmamasına
rağmen konuşup duran kişi kimdir?
• Merve: Öğretmen.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Deniz, 10 yıl önce sahip
olmadığımız ama şu an sahip olduğumuz
bir şey söyle.
• Deniz: Ben.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Sezgin, neden sürekli böyle
kirleniyorsun?
• Sezgin: Sizden daha fazla yere yakınım, o
yüzden.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Baban kaç yaşında?
• Çocuk: 5 yaşında.
• Öğretmen: Ne? Ne diyorsun?
• Çocuk: Babam ben doğduğumda baba
olabildi de o yüzden.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Maria, şimdi haritaya bak ve
Kuzey Amerika’yı göster.
• Maria: İşte burası öğretmenim.
• Öğretmen: Güzel, şimdi siz söyleyin,
Amerika’yı kim keşfetti?
• Sınıf: Maria.
Erken Çocuklukta Yaratıcılık Örnekleri
• Öğretmen: Glenn, Crocodile kelimesini
nasıl yazarsın?
• Glenn: KROKODIAL
• Öğretmen: Bu yanlış ama.
• Glenn: Yanlış olabilir ama bana nasıl
yazdığımı sordunuz.
Yaratıcılığı Geliştirici Oyun Tipleri
• Drama
• Görsel sanatlar
• Müzik
• Dans
Video
• https://www.youtube.com/watch?v=VYnbdFDQoMU
Nasıl bir Sınıf Dizaynı?
• https://www.youtube.com/watch?v=uV1CeczXsPI
Yaratıcılığı geliştirmek için yapılması
gerekenler
• Yaratıcılığı geliştirici bir çevre oluşturmak
• Sanat ve el işi projelerini öğrencilerin görebileceği yerlere koyun.
• Kil, boya, renkli kalemler, kum, kova, kürek, küf mantarları,
mühürler, çıkartma, akışkan jel, oyun hamuru, tebeşir, pastel boya,
tahta kalemi, yapı kapıtları, boru temizleyici, mukavva kağıtları,
oyunlar, yap bozlar, kitaplar, ip gibi bir çok yaratıcı oyun materyaki
bulundurunuz.
• Sınıfınızı dekoratif nesneler ve öğrenme materyalleri dünyadaki
farklı kültür ve yaşam tarzlarını yansıtacak nesnelerle donatın.
• Sınıfınızı öğrencilerin hayal güçlerini hareket geçirmek için yeni,
farklı desenlerde onları şaşırtacak nesnelerle donatın.
Yaratıcılığı geliştirmek için yapılması
gerekenler
• Yaratıcılığı geliştirecek bir tutum içinde olun
• Problemlerin sadece 1 doğru cevabı değil çok farklı cevapları olduğunu
bilin. Genelde açık-uçlu sorular sormaya çalışın. Mesela, bu nesnenin rengi
nedir yerine o renkte hangi nesneleri bulabileceklerini sorun.
• Onlara adım adım formatında yönerge vermektense, onlara tüm proje
materyalini veriniz ve bu materyalleri beraber nasıl kullanacaklarına onların
karar vermesini sağlayın.
• Etkinliklerde, eleştirel bir tutum takınmayın. Fikirleri ne kadar gerçek dışı
olsa da fikirlerini özgürce ifade etmesini sağlayın.
• Sadece bitmiş bir projeyi övmek yerine, bir görev sırasında yaratıcılık ve
kullanılan teknikleri övün.
• Çok soru sorun. Onların etkinlik esnasında açıklamalar yapmasını isteyin
ve herşeyi detaylandırmasını isteyin.
• Seçenek sunun. Yapmak istediklerini seçebilsinler ve seçtikleri ile ilgili nasıl
yollar izleyeceklerse izlesinler.
Yaratıcılığı geliştirmek için yapılması
gerekenler
• Yaratıcılığı geliştirici etkinlikler yapın
• Beyin fırtınası oyunları çocuklarda yatatıcılık gelişimi için çok
önemlidir: farklı bir yer/zamanda olsaydınız ne yapacağınızı
açıklayın, sadece el işaretleri ve vücut dilini kullanaran bir hikaye
anlatma ve diğer arkadaşlarıyla sıra halinde bir hikaye üretme (her
öğrenci bir defada sadece 1 cümle)
• Sanat projeleri okul öncesi programının vazgeçilmezi olmalı
sadece zaman geçirme olarak değil. Sanat etkinliği yaparken
öğrencilerin kendi materyallerini seçmelerine ve kendi yaratıcı
çizimlerini yapmalarına izin verin
Yaratıcılığı geliştirmek için yapılması
gerekenler
• Yaratıcılığı engelleyecek şeylerden kaçının
• Ödüllendirme. Araştırmalar, doğru cevaplar veya iyi davranışlar için
ödül beklediklerinde, onların yaratıcı düşünme süreçlerinin
yavaşladığını göstermektedir.
• Beklentiler. Öğrenciler bir projeyi bitirdiklerinde yaptıkları işten
dolayı notlandırılılacaklarını veya değerlendirildiklerinde,
yaratıcılıkları engellenir.
• Gözlem. Öğrenciler çalışırken gözlendiklerinde, yaratıcılıklarını
geliştirme ihtimalleri düşer.
Yaratıcılığı Geliştirici Oyun Tipleri
• Süper Kahraman Etkinliği
• Materyal: çeşitli elbiseler, maskeler, ayakkabılar, pelerin
vb.
• Amaç: Öğrencinin hayal gücünü kullanarak, sevdiği bir
kahraman oluşturması
• Oynanışı: Öğrencilere hayallerindeki kahramanın kim
olduğu sorulur. Kahraman belirlendikten sonra,
kahramanın elbisesi üzerine çalışması istenir. Örnek
olarak Süperman, Batman, He-man gibi karakterlerin
resimlerle beraber özellikleri incelenir. Öğrenciden
seçtiği kahraman için oluşturduğu giymesi sağlanır ve
kendini o kahramanın yerine koyup, kendisini tanıtması
istenir.
• Kazanımlar:
• Çocuğun hayal gücünü kullanması
sağlanır.
• Sevdiği bir kahramanla kendisini
özdeşleştirerek kendini ifade etmesi
sağlanır.
• Seçtiği kahramanın elbisesini
oluştururken farklı ve yaratıcı düşünmeyi
öğrenir.
Kuram ve Yaklaşımlar
• “Düşünmek” insanın en önemli özelliği= kavramlar ile
olaylar arasında mantıklı bağlantılar kurma ve sonuçlar
çıkarma.
• Yaratıcı Düşünme: kavramlar ve olaylar arasında yeni,
orij,nal ve bilinmeyen ilişkiler kurma;
• Mantıklı Düşünme:aynı şeyi, bilinen ve kabul gören
yöntem ve kurallara göre yerine getirme.
• Yaratıcı düşünme: Zihinsel süreçler,
• Yaratıcılık: zihinsel ve performansa dayalı etkinlikler
Yaklaşımlar
• Akılcı Yaklaşım
• Zihinsel ve bilişsel bir faaliyet
• Düşünme, muhakeme etme, problem çözme
• Kişilik ve Bireysel Özellikler
• Berkley Kişilik Değerlendirme Envanteri
• Sanatçı, bilimadamı ve yazar örneklemine göre yaratıcı insan
özellikleri.
• Genetik yatkınlık, geliştirilmesi zor.
• Sosyal ve Kişilerarası faktörler
• Çevresel, antropolojik ve sosyolojik açıdan yaratıcılığı geliştiren
veya engelleyen bağlamsal/çevresel faktörler
• Yaşam Şekli:
• Günlük yaşama adapte olma, kendini gerçekleştirme, pozitif-benlik
imajı
• Mantıki olmayan yön:
• Biyolojik, fiziki ve psikolojik faktörlerin bileşimi
• Dünyayı algılama, girdileri işleme
Tüm Yaklaşımları Kapsayan Tanım
• “Sorunlara, yetersizliklere, bilgi eksikliğine mevcut
olmayan elemanlara, uyumsuzluklara karşı duyarlı olma,
güçlükleri, belirleme, çözümler arama, tahminler yapma,
eksiklikler ile ilgili hipotezler kurma, hipotezleeri
değiştirme, çözüm yollarından birini seçme ve deneme,
yeniden deneme, sounçları ortaya koyma” (Torrance,
1962).
• Bilim adamları: süreç değil sonuçtur.
• Sanat: sanat yapısı
• Eğitim: araştırıcı, özgür düşünen, soru soran insan
• Bütün insanların sahip olduğu, geliştirilip beslenebilen
bilişsel beceri (Davaslıgil, 1994).
• Yaratıcılık: Sapa yollar (Take the road not taken).
• Aranılan şey sadece çözüm olmayabilir= değişiklik,
iyileştirme
Kuramlar
• Psikoanalitik kuram:
• Bilinçdışı, cinsellik, saldırganlık dürtüleri organizmayı
•
•
•
•
•
yönlendirir
Bilinçaltının dışa vurumu
Içgüdüsel dürtüler, bastırılmış duygular
Kişinin iç çatışmaları, saldırgan enerjisi, toplum tarafından
benimsenen ürüne dönüşebilir
Hazzı arayan insan X toplum baskısı= hoşnutsuzluk
Uzlaşma aranır, toplum tarafından kabul edilecek yollar
bulunur.
Kuramlar
• Psikoanalitik kuram:
• Yaratıclık: topluma zarar verecek libido enerjilerine,
bilinçaltında gençken olan çatışmalar karşı geliştirilmiş bir
SAVUNMA.
• Zevk için üretilen güç.
• Yüceltme: Elde edilecek en büyük haz
• Fazla gelen bilinçaltı enerjisine çıkış yolu bulmak için
gerçek dünyadan ayrılıp kurgusal dünya yaratma.
Kuramlar
• Psikoanalitik kuram:
• Oyun: Çocukların en çok sevdiği şey= oynadıkları
oyunlarla kendilerine özgü bir dünya kurma yönelimi.
• Yaşadığı dünyanın nesnelerinin kendi beğenisine uygun
şekilde yeni bir düzen içine yerleştirerek sanatçı gibi
davranır.
• Sanatçı da oyun oynayan çocuk gibidir, kendine özgü
hayal dünyası
• Yaratıcılık: çocuk hayal gücünü kullanarak sosyal yönden
kabul görür ama başarısız savunmalar, güçlü bilinçdışı
güdülerini gizleyerek olumsuz boşalmalara yöneltir, ruhsal
bozukluklara neden olabilir.
Kuramlar
• Psikoanalitik kuram:
• Çocukluk ve geçmiş yaşantılar,
• Oyun ve resimler: çocukluğun dışa vurumu
• Çocuk yaşıtlarıyla oyun yoluyla iletişim kurar, oyunlar
yaratıcılığı geliştirir
• Resim: bilinçaltının dışa vurumu
İnsancıl Kuram Carl Rogers
• İnsanı merkeze alır, insan doğuştan iyidir, toplum onu
•
•
•
•
•
•
bozar (Rousseau).
Serbest bir ortamda olan her bireyde yaratıcılık gelişebilir.
Çatışma yaratıcılığı engeller.
İyi ve kötü yaratıcılık yoktur (Aziz Nacar Kanser Tedavisi,
Atom Bombası, İşkence aracı)
İnsan kendini gerçekleştirme yolundadır (Gölge etme…)
Yaratıcılık: Bireysel gelişme, büyüme ve olgunlaşma ile
kendini gerçekleştirme süreci.
Koşullar: Psikolojik güvenlik (Birey tartışmasız
değerlidir) ve Psikolojik özgürlük (yaratıcılığın değer
ölçütü bireyin kendisinde).
Çocuklar okulda kalma sürelerine göre
yaratıcılıkları darbe yemektedir.
Çağrımsal Yaklaşım (Mednick, 1962)
• Düşünceler arası çağrışımlar
• Bireylerin farklı düzey yaratıcılıkları vardır ve bu düzey
•
•
•
•
•
çağrımsal hiyerarşiye bağlıdır.
Yaratıcı düşünenler= Iraksak düşünce
Çağrışım öğelerini birbirine yaklaştırarak yeni bileşimler
yapma
Serendipity (Olumlu rastlantı), Suyun kaldırma kuvveti
Similarity (Benzerlik), (Kafiyeli şiirler, uyak ses
benzerliği)
Mediation (Aracılık): Ortak öğelerin aracılığı (Matematik)
Algısal Yaklaşım (Schactel, 1959)
• Güdülenme ve dış dünya ile ilişki kurma gereksinimi
• Bir objeye farklı görüş açılarından yaklaşabilmeye olanak
sağlayan algısal açıklık
• Birey algılama kapasitesini geliştirirse, yeni bilgi formları
ve kavramlara dayalı olarak problemleri algılaması değişir.
Bilişsel Gelişimsel Yaklaşım (David
Feldman)
• Piaget’nin zihinsel gelişim süreçleri ile yaratıcılık
arasındaki parallellik
• Eş anlamlı ve zıt anlamlı düşünme, bilgileri düzenlemede
yaratıcılık, problem çözmede esneklik ve iki durumda da
meydana getirilen ürünlerde özgünlük=Yaratıcılık
Gestalt Kuramı
• Bütün parçaların bileşiminden öte birşeydir.
• Yaratıcılık yerine, üreten düşünce, sorun çözme, sorunun
yeniden yapılandırılması
Çoklu Zeka Kuramı (Gardner, 1983)
• Beyin modüler bir yapıdadır.
Download

Dr. Toprak Sunum