ÜSTÜN DÜŞÜNME
BECERİSİ
Uzm. Eğt.
MEHMET TÜRKDOĞAN
Ele alacağımız Konular
Zeka Nedir?
 Temel Düşünme Becerisi Stratejileri
 Eleştirel ve Üretken Düşünmeye
Yardımcı Teknikler
 Etkinlik Örnekleri
 Kaynak Önerileri

Zeka Nedir ?
Zeka, bireyin doğuştan sahip olduğu, kalıtımla kuşaktan kuşağa
geçen ve merkez sinir sisteminin işlevlerini kapsayan; deneyim,
öğrenme ve çevreden kaynaklanan etkenlerle biçimlenen bir
yapı,
"Zeka", kişinin zihinsel becerileri ve bilgi dağarcığını, öğrenmek,
problem çözmek ya da toplumda değer gören sonuçlara
ulaşmak için kullanabilmesi.
Ortak Yaklaşım
• Geliştirilebilecek bir kapasite ya da potansiyel
• Biyolojik temeller
• Bir çok zihinsel yeteneğin(sözel,sayısal,mantık,
bellek,algılama gibi) değişik durum ve koşullarda
kullanılmasını içerir.
Zekanın Biyolojik Temelleri
Zekanın beyinde yer aldığı kabul edilir.
Beynimiz iki lobdan oluşmaktadır.
Sol beyinde:Sözcükler,sayılar,mantık
ve irdelemek.
Sağ beyinde:İmgeler,renk,hayal
kurmak...
Zekanın Yaşa Göre Gelişimi
Zeka yaşamın ilk on yılında büyük bir gelişme
kaydetmektedir. Bu süre içinde en hızlı gelişme ilk
iki yılda gerçekleşir. Başlangıçta davranışı birkaç
refleksten oluşan insan, iki yıl sonunda kendi başına
yürüyebilen, konuşabilen,neden sonuç ilişkisi
kurabilen, basit planlamalar yapabilen, hatırlayabilen
bir kişi haline gelir.
Zekanın Yaşa Göre Gelişimi
• Çocuğun ayrıntılı
yaşında başlar.
düşünebilme
yeteneği
11
• 12 yaştan sonra zekanın hızında azalma olsa da
gelişmeye devam eder.
•
Gelişmenin en
arasında varılır.
•
Zihinsel güç 30 yaşa kadar bu düzeyde kalır.
•
Daha sonraki yaşlarda öğrenmedeki başarı
yavaş olarak azalmaya başlar, ancak öğrenilen
bilgiler kaybolmaz tam tersine yaş ilerledikçe,
deneyimden dolayı bilgiyi kullanmadaki beceri
artar.
üst
düzeyine
14-18
yaşlar
Temel Düşünme Stratejileri
Temel Kavramlarla;
 Karşılaştırma (Benzerlik-Farklılıklar)
 Sıralama
 Sınıflandırma
 Analoji
Bunların yanı sıra,

















Amaç Ortaya Koyma
Problem Çözme
Karar Verme
Gözlem
Kanıt Bulma
Tahminde Bulunma
Sonuç Çıkarma
İspat Etme-Kanıtlama
Ana Fikir
Özetleme
Neden Sonuç İlişkisi Kurma
Doğru Bilgi ve Yargıya Ulaşma
Bakış Açısını Tanımlama
Eğilim Ortaya Çıkarma
Analiz
Sentez
Değerlendirme
(Costa, 1991)
BENZERLİK-FARKLILILAR
BENZERLİK-FARKLILILAR
SIRALAMALAR
SINIFLANDIRMALAR
BİRDEN FAZLA ÖZELLİĞE GÖRE
SINIFLANDIRMA
QUARTO
Analoji (Benzeşme) Tekniği

Orijinaliteyi artırmak üzere izlenebilecek
bir diğer yol da,çocukların sorunları çeşitli
görüş açılarından incelemelerine yardımcı
olmalarını sağlayacak analoji ve
mecazların (metafor) kullanıldığı
“sinektiks” adı verilen tekniktir.


Bu tekniğin bir şekli doğrudan analoji, yani bir nesne ile
diğer bir şeyin ne bakımdan diğer bir şeye benzediğini
düşünme tekniğidir.
Öğretmen, öğrenciye “Elma ile topu kaç şekilde
karşılaştırabilirsin?” diye bir soru yöneltebilir. Başlangıçta
bu soru üstün zekalı bir çocuk için bile zor gelebilir, fakat
öğretmen nesneyi çocuğa incelettirerek, yol gösterici
sorular sorarak yardımcı olabilir. “Düşürürseniz,
yuvarlarsanız, parçalara bölerseniz neler olur?” gibi. Bu
çizgide sorulan sorular çocuğa nesnenin özelliklerini
sıralaması için bir başlangıç oluşturabilir.

Kişisel analoji (personal analogy) tekniği ise
başka bir bireyin veya nesnenin rolünün
benimsenmesini içerir. Bu tür analojiyi
göstermek için çeşitli ifade şekilleri kullanabilir.
“Hayal gücünüzde kendinizin bir tohum
olduğunu canlandırın. Ne kadar küçük
olduğunuzu bana gösterin. Ne renksiniz? Eğer
biri sizi sularsa ne olur? Bana nasıl
büyüyeceğinizi gösterin. Evet, şimdi tamamen
büyüdünüz. Ne tür bir bitkisiniz?” gibi.
Bir Bardak olmak…
ANALOJİ- BENZEŞİM KURMA
ŞEKİLSEL
ANALOJİ- BENZEŞİM KURMA
ŞEKİLSEL
ANALOJİ- BENZEŞİM KURMA
SÖZEL
Mektuba göre zarf ne ise,
ayakkabıya göre……. Odur.
A) Ayak B) Parmak C) Ayakkabılık D) Topuk
ANALOJİ- BENZEŞİM KURMA
SÖZEL
Gazeteye göre haber ne ise,
Ansiklopediye göre……. Odur.
A) Cilt B) Kütüphane C) sözlük D) bilgi
Eleştirel ve Üretken Düşünmeye
Yardımcı Teknikler
Orijinal Düşünme (SCAMPER tekniği)
 Yaratıcı Problem Çözme
 Altı Şapka Düşünme Tekniği
 Yakınsak ve Iransak Düşünme

SCAMPER TEKNİĞİ







Substitude (Yer Değiştirme)
Combine (Birleştirme)
Adapt (Uyarlama)
Modify,Minify,Magnify (Değiştirme,Büyütme,Küçültme)
Put to Other Uses (Başka Amaçlarla Kullanma)
Eliminate (Yok Etme,Çıkarma)
Reverse, Rearrange (Tersine Çevirme Yeniden Düzenleme)
Bir Pet Şişeyi Ele Alalım…
Parçalara Ayırma
Yok Etme,Çıkarma
Tersine Çevirme
Yeniden Düzenleme
Yer Değiştirme
Birleştirme
Birleştirme
Tersine Çevirme
Yeniden Düzenleme
Tersine Çevirme
Yeniden Düzenleme
Birleştirme
Tersine Çevirme Yeniden Düzenleme
Başka Amaçlarla Kullanma…
KOLTUK
1-Koltuğu oturmak dışında başka hangi amaçlarla
kullanabiliriz?
2-Çok küçük bir koltuk yapsaydın, yaptığın bu koltuğa
farklı olarak ne eklerdin?
3-Çocukların bile, rahatlıkla bir yerden bir yere
taşıyabileceği koltuklar yapılabilir mi? Nasıl?
4-Hayvanlar için yapılan bir koltuğun adı ne olmalı?
5-Eğer koltuklar konuşsaydı insanlara ne söylerlerdi?
6-İnsanların koltuğa olan ihtiyaçları azalırsa bu
koltuklarla ne yapılabilir?
7-Üzerine oturulduğunda insanların ne
düşündüğünü söyleyen bir koltuğa sahip
olsaydınız ne olurdu?
8-Koltuğa başka bir isim bulman istense hangi
isimleri bulurdun?
9-Koltuk icat edilmeden, insanlar koltuk yerine ne
kullanıyorlardı?
YARATICI PROBLEM ÇÖZME
Problem Çözmenin Evreleri
Tüm Evrelerde Beyin Fırtınası yöntemi ile;
BÇD (Birden çok sonuca götüren Düşünce)
TD (Tek bir sonuca götüren düşünce)
1.Probleme Duyarlık Geliştirme ve Problemi Anlama
 Genel Sorun Alanını Belirleme
 Veri Toplama (5N 1K)
 Sorun Bulma
2.Düşünce Üretme
3.Aksiyon Planı Yapma
 Çözüm Bulma
(Estetik, Yasallık, gerçeklik,yan etkiler, fedakarlık, fedakarlığa değme,
Ahlakilik, birleştirme, bütünlük-can alıcı özellik, risk faktörü vb.)
 Onay Bulma
ÖRNEK PUANLAMA
GERÇEKLİK
1. ÇÖZÜM
2. ÇÖZÜM
3. ÇÖZÜM
4. ÇÖZÜM
5.ÇÖZÜM
YASALLIK
ETİK
FEDAKARLIK
ZAHMETE
DEĞME
YAN ETKİLER
MALİYET
TOPLAM
PUAN
6 ŞAPKALI DÜŞÜNME TEKNİĞİ
Altı şapkalı düşünme kavramının iki ana amacı
vardır.
1. Düşünürün her seferinde sadece bir şeyle
uğraşmasını sağlayarak düşünme faaliyetini
sadeleştirmektir.Altı şapkalı düşünme tekniği
ile düşünür duyguların, mantığın, bilginin ,umut
ve orijinalitenin hepsine aynı anda dikkat
etmek yerine onlarla ayrı ayrı ilgilenebilme
olanağı bulur.
2. Gerekli düşünme biçimlerine
istenildiği anda geçiş yapmayı
sağlamaktır. Düşünme şapkalarının bir
tür kısaltılmış talimatlar olduğu
söylenebilir.
Altı şapka kavramından en fazla yararın
sağlanabilmesi için herkesin oyunun
kuralları hakkında bilgi sahibi olması
gerektiği açıkça ortadadır.
Beyaz Şapka: Tarafsız ve Objektiflik
 Kırmızı Şapka: Duygularla Düşünme
 Siyah Şapka: Karamsarlık ve Olumsuzluk
 Sarı Şapka: İyimserlik ve Olumlu Olma
 Yeşil Şapka: Orijinallik, Yeni Fikirler Üretme
 Mavi Şapka: Diğer düşünceleri yönetir,
Organize eder ve değerlendirir.

Altı Şapkalı Düşünme Tekniğinin Avantajları :
 Bir
konu üzerinde daldan dala
atlanarak belirtilen görüşler bir
sisteme konulmuş olur.
 Zaman kaybı önlenir.
 Bir karara varma ve sonuçların
ortaya çıkması kolaylaşır.
Yakınsak ve Iraksak Düşünme
Yakınsak Düşünme, yalnız tek bir doğruya
bağlı olarak ve mevcut bilgilerden
çıkarılan, geleneksel sonuçlara götüren
düşünme tarzıdır.
 Iraksak düşünmede ise var olan bilgiye
dayanılarak değişik cevapların
üretilmesidir.

HAYAL GÜCÜNÜ GENİŞLETİN
Hayal gücü doğal akıcılığı
olan bir düşünme biçimidir
ve çok hassastır.
Küçümsendiğinde,
eleştirilerek, ilgisizlikle
dinlendiğinde hemen
durur.
Hayal gücü, orijinal düşüncenin,
ve üretmenin aracı olduğu için
hassasiyetle dinlenmeli ve
önemsenmelidir.
Tüm Derslerde
Öğrenciyi; orijinal düşünmeye
yöneltecek ve orijinalliği
geliştirecek sorular sormak için
şu yöntemler önerilebilir.
“Eğer........olsaydı? / Eğer........ olmasaydı?”
Bu soru şekliyle öğrencilerin verilen bir konu
üzerinde düşünmeye başlamaları sağlanır.
Örneğin: Eğer toplum kurallarını çocuklar
koysaydı bu kurallar nasıl olurdu?
Eğer dünyada yerçekimi olmasaydı neler olurdu?
Eğer balinalarla iletişim kurabilseydik neler olurdu?
YÖNTEM 1 : Bir cevabın neden doğru olduğunu sorun
Örnek: 1) 6x (9 - 4) = 30 cevabı neden doğrudur?
2) Kristof Kolomb Amerika”yı keşfettiği için neden
meşhur olmuştur?
YÖNTEM 2 : Bilginin kullanılmasına odaklanmış sorular
sorun.
Örnek: Bitkilerin büyümesi üzerinde ışığın etkisini
bilmemizin faydası nedir?
Her iki soru da; temel bilgilerin bilinmesinin yanı
sıra bu bilgilerin kullanılmasını da gerektirir.
YÖNTEM 3 : Bir yeniliğin veya
değişimin uygulanmasıyla ilgili
sorular sorun.
Uyarlamak.
Bir fikri farklı bir biçime çevirerek sorun.
Örnek: Bazı hayvanlar gibi insanlar da kış
uykusuna yatsalardı neler olurdu?
Değiştirmek
Bir olay, öyküyü vb. biraz değiştirerek
sorun.
Örnek: Eğer Hansel ve Gratel ormanda
yanlarına bir harita almış olsalardı neler olurdu?
Yerine Geçirmek
Bir şeyi bir başka şeyin yerine geçirerek sorun.
Örnek: Ekmeğin arasına elma koyarak tost
yaparsak tadı nasıl olur?
Yeniden Düzenlemek.
Sıralamaları değiştirerek sorun.
Örnek: A harfi en son Z harfi ilk harf olsaydı
alfabedeki sıralama nasıl olurdu?
Ters Çevirmek.
Olayları tam tersinden sorun.
Örnek: Sabah yatıp akşam kalkarsak neler olur?
Büyütmek.
Bir konuyu eklemeler yaparak, çoğaltarak
genişleterek sorun.
Örnek: Newton’un dördüncü yasası ne
olacaktı?
Küçültmek.
 Bir konuyu küçülterek, parçalara bölerek veya
bazı bölümlerini iptal ederek sorun.
Örnek:Yerçekimi ortadan kalksa Dünyada
yaşam nasıl olur?
YÖNTEM 5 : Doğru, Yanlış veya Hiçbiri?
Ezberlenmiş bilgi ile cevaplandırılan
sorular arkasından neden bu şekilde
olduğunu sorun
Örnek: Türkiye’de kaç ilin olduğunu
sorduktan sonra illerin neden 1,2,3, gibi
sayılar ile adlandırılmayıp ta her birine ayrı
isim verildiğini sorun.
YÖNTEM 6 : Nedir? Yerine Neden?
Öğrencileri dikkatli bir analize yönelten birden
fazla doğru cevabı olan sorular sorun.
Örnek: Sıfatın tanımını yaptırmak yerine bir cümle
içerisinde uygun yerdeki boşluğun bir kelime ile
doldurulmasını isteyin ve neden bu kelimeyi
kullandığını sorun.
“Neden” sorularının bir başka yararı da, öğrencilerin
kısa süre sonra sadece cevap vermenin dışında kendi
kendilerine soru sormalarını da sağlar.
YÖNTEM 7 : Benzer veya Farklı
Kavramları, olguları, olayları değerlendirerek
karşılaştırmayı gerektiren sorular sorun.
Örnek: Yavuz Selim ile Fatih Sultan Mehmet’in
yaptıklarının benzerliklerini ve farklılıklarını sorun.
YÖNTEM 8 : Sıra dışı Bağlantılar
Sıra dışı ve orijinal fikirler gerektiren sorular sorun.
Örnek: Kavramları öğretirken bunların alışılagelmiş
eylemler ve alışkanlıklar ile bağlantısının dışında
kullanımını isteyin.
AÇIK UÇLU PROBLEMLER SORUN
Kürdanlar ve silgi parçaları kullanarak nasıl bir bina
maketi yaparsınız?
Hangi atık maddeleri kullanarak ne gibi sanatsal eserler
yapabilirsiniz?
Buzul çağında donmuş topraklar üzerinde insanlar yaşasaydı
nasıl tarım yaparlardı? SİZ NE YAPARDINIZ?
Bu çağda yaşayan bir ailenin yaşayışı nasıl olurdu?
Aile fertlerinin sorumlulukları nasıl olurdu?
Hatta bu çağdaki okul nasıl olurdu?
Okul öncesi Çocuklarının Öğretmen ve Ailelerinin
Çocuklarla Birlikte Yapabilecekleri Ekinlikler




Karşılaştırma ve zıtlık: Bir kitaptaki iki karakter, tanıdığı
iki insan, iki çizgi film ve iki köpek arasındaki benzerlik
ve farklılıkların neler olduğunu sormak.
Farklı yollarla gruplama yapmak: Sevdiği televizyon
programları, tanıdığı insanları, oyuncakları, içecekleri,
farklı geometrik şekilleri gruplama konusunda farklı yollar
bulmasını sağlamak.
Tahmin etme yeteneğini geliştirmek: kitaptaki karakter
konusunda “Şimdi ne yapacak?” gibi sorularla tahmin
etmesini sağlamak.
Eğer … olursa: “Dışarıdaki çimlerin üstüne bir dilim
ekmek bırakırsak” veya büyük babana mektup
göndermek istersen” ya da “eğer insanlar uçabilseydi” ne
olurdu? Gibi sorular sorarak düşünmelerini sağlamak.




Özellikleri Değişen hayvanlar: Birkaç hayvan seçmesini
isteyip, bazılarının özelliklerini değiş tokuş etmesini
istedikten sonra ortaya çıkan yeni cins hayvanı çizmesini,
modelini yapmasını ya da hikaye etmesini istemek.
Öykü vb. kaydı yapmak: Çocuğa bir kayıt cihazının nasıl
kullanıldığını anlatarak, ev ya da okulun etrafında bir
gezinti yapıp, daha sonra dinlediğinde neler gördüğünü
hatırlayabilmesi için gördüklerini kaydetmesini istemek.
Kendi süper kahramanını oluşturmak: Çocuktan tıpkı
örümcek adam gibi süper bir kahraman yapmasını bunu
çizmesini ve bunu bir hikayede kullanmasını istemek.
İpucu vererek resim yaptırmak: Üzerinde noktalı ya da
çizgili bir kağıt vererek, bu şekilleri kullanarak bir resim
yapmasını ve bunu anlatmasını istemek.



Orijinal Yemek yapmak: Çocukların farklı malzemeler
kullanarak yeni bir yemek yapması istenebilir.
Para oyunu: Bozuk paralar üzerinden konuşarak örneğin
bu paralarla kendi marketini kurabileceğini, ürün
değiştirebileceğini söylemek ya da yediği yemeklerin
hesabını yapmasını sağlamak.
Şekilleri Tanımak: gündelik hayattan bazı şekiller
göstererek, örneğin, bir evin geometrik şeklinin ne
olduğunu söylemesini istemek ve onları gördüğünde bu
şekilleri hatırlamak.Öğretmen ve aileler kendi hayal
güçlerini kullanarak bunlara benzer yeni, ilginç ve özgün
etkinlikler planlayabilirler.Siegelbaum ve Rotner 1983,
Dowland 2002)
Sonuç olarak;
• Korkutucu olmayan bir atmosferin sağlanması ve
üretime zemin hazırlayacak olan üretken, açık,
yargılayıcı olmayan tutumun sağlanması,
• Orijinaliteyi uyarmak için çevrede değişiklik ve
yeni uyarıcı materyallerin bulundurulması,
•Ender rastlanan düşüncelerin üretilmesine yol
açan yeni düşünce üretimlerinin ödüllendirilmesi,
• Alıştırma yapma fırsatlarının tanınması,
• Orijinalliğin mümkün olduğu kadar
öğretmen tarafından örneklenmesi,
• Çocuklara çok sayıda soru sorma fırsatının
sağlanması,
• Çocukların düşüncelerine saygı duyulması
ve düşünmeye özendirilmesi,
Düşüncelerinin asla yargılanmaması
Gerekir…
Kaynak Önerileri (Akademik)


Temel Düşünme Becerileri Eğitimi-Canan
Savran-Gül Uyan, Livane yay.
Çocuğumun Beceri ve Yeteneklerini Nasıl
Geliştirebilirim?-Özgür Yayınları
Uygulamalı Kaynaklar










YUP – Önel Yayıncılık
ZEKARE – Kontrol Yayıncılık
DGS (Dikkat Güçlendirme Seti) Adeda Yay. Osman Abalı
Dİ-ZE Timaş Yay. Mehmet Türkdoğan-Savaş Özdemir
Kafayı Çalıştır – Uğurböceği Yay.
Düşünme Becerileri 1-2-3 – ÜZE yay.
Yaratıcılık 1-2-3 ÜZE Yay.
Mantık Seti – Düşünme Becerileri Seti – Doğa K. Yay.
Yaratıcılığı Geliştirme Etkinlikleri Seti – Kök Yay (okul ö.)
Farklı Düşünüyorum – Ben Farklıyım – Düşünme BecerileriÇamlıca Çocuk Y. (okul öncesi)
TEŞEKKÜRLER

SORULARINIZ…
Download

Örnek