iSTANBUL TiCARET ODASI
YAYlN NO: 2001-07
••
•
••
••
KALlP IMALAT
SEKTORUNUN
•
TEKNIK SORUNLARI
••
••
VE
••
•
•
ÇOZUM ONEAlLERI
Prof. Mehmet Emin YURCi
Dr. Muzaffer TAMER
iSTANBUL 2001
Bu eserin tüm hakları istanbul Ticaret Odası'na (iTO) aittir.
iTO'nın ve yazarının ismi kaydedilmek koşuluyla yayından alıntı yapmak mümkündür.
Ancak, ITO'nın yazılı izni olmadan yayının tamamı veya bir bölümü, kopyalanamaz,
çoğaltılamaz, ticari amaçlarla kullanılamaz.
Bu kitapta öne sürülen fikirler eserin yazarına aittir. istanbul Ticaret Odası'nın
görüşlerini yansıtmaz.
MART 2001 istanbul
ISBN 975-512-533-7
iTO Yaymları için ayrıntılı bilgi
Ticari Dokümantasyon Şubesi'nden edinilebilir.
Tel
: (0212) 455 63 29
Faks
: (0212) 512 06 41-513 88 27
E. Posta: [email protected]
Baskı:
Prive Grafik & Matbacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.
Tel: (0212) 527 33 24- 526 37 27- 526 47 12
Faks: (0212) 511 12 01
SUNUŞ
Günlük hayatımızın her aşamasında kullandığımız metal, plastik, kauçuk
ve cam benzeri malzemenin nihai şeklini almasında kullanılan kalıplar ve kalıpların
üretiminde kullanılan teknolojinin önemi sanayi sektörlerince yakından bilinmektedir.
Kalıp ve kalıpçılığın, imalat sanayiindeki rolü o derece hassastır ki, çoğu
zaman bir ülkenin sanayi alanındaki gelişmişlik düzeyinin, hatta teknolojik
seviyesinin, kalıpçılık sektöründe ulaşmış olduğu nokta ile ölçüldüğü görülmektedir.
Odamız, ekonominin her sektörüne olduğu gibi kalıp imalat sanayiine de
gereken ilgiyi göstermiş ve bu sektörün sorunlarının tespiti ile çözüm önerilerinin
belirlenmesi amacıyla bir çalışma başlatmış ve ilk aşama olarak "Kalıp imalat
Sektörünün Teknik Sorunları ve Çözüm Önerileri" isimli bu kitabın hazırlanmasını
sağlamıştır.
Sektördeki önemli sayıda firma ile yüzyüze yapılan anket çalışması
neticesinde gerçekleştirilen ve dolayısıyla güncel ve sağlıklı verileri içeren söz
konusu kitabın hazırlanmasında emeği geçen Prof. Dr. Emin Yurci ve Dr. Muzaffer
Tamer'e ve Sanayi şubemiz personeline teşekkür eder, bu çalışmanın ilgili
kuruluşlar için yararlı bir kaynak olmasını dilerim.
Prof. Dr. ismail ÖZASLAN
Genel Sekreter
3
iÇiNDEKiLER
Sayfa No.
3~~~~·::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::;
ÖZET ..............................................................................................................?
1. GiRiŞ .................................................................. ,..................................... 11
2. SORUNLARlN ANALiZi ........................................................................... 12
3. KALlP iMALATÇILARI .............................................................................. 12
4. KALIPÇILIK EGiTiMi ................................................................................ 13
5. ANKET
ÇALIŞMASI
................................................................................. i 5
5.1 Anketin Uygulanması ........................................................................ 15
5.2 Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi ............................................... i 6
5.3 Anket Soruları Görüş ve Değerlendirmeler ....................................... 17
6. ZiYARET iZLENiMLERi VE GENEL DEGERLENDiRMELER ............... 70
7. SONUÇLAR .............................................................................................80
8. ÖNERiLER .............................................................................................83
KAYNAKLAR ................................................................................................88
EKLER ................................ .-........................................................................90
ÖN SÖZ
Kalıp
imalat sanayimizin sorunları ile ilgili olarak bir durum tespiti yapmayı
ve çözüm önerileri getirmeyi amaçlayan bu raporun hazırlanması sırasında, konu
ya ilişkin anketimizi cevaplandırmak, görüş ve önerilerini açıklamak suretiyle
katkıda bulunan, başta Bursa Milletvekili ve T.B.M.M. Sanayi Ticaret, Enerji, Tabii
Kaynaklar Bilgi ve Teknoloji Komisyonu Sözcüsü Sayın Fahrettin GÜLENER
olmak üzere, tüm sanayi kuruluşlarımızın değerli yöneticilerine teşekkürü borç
biliriz.
Sanayimizin önde gelen ve çözümü diğer sektörlerdeki gelişmelerin de
olabilecek böylesine önemli bir konusuna el koymak suretiyle, bu onurlu
görevin yapılmasında bize öncülük eden ve destek veren istanbul Ticaret Odası
Yönetim Kurulu'na, Sanayi Şubesi Müdürü Ahmet ŞENKAL ile Yan Sanayi Borsası
Şefi Müştak ÇAGLAR ve Her Nevi Makine ve Ekipmanları Meslek Komitesi
Başkan ve üyelerine, ayrıca, anketimizin geniş bir katılımcı kitlesine ulaştırılmasında
hizmeti geçen Plastik Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı (PAGEV) Başkanı
Sayın Hayrullah YELKENCi başta olmak üzere, isimlerini sayamadığımız
Sanayicilerimize ve Öğrencilerimize teşekkür ederiz.
anahtarı
Saygılarımızla,
7
ÖZET
Kalıp
imalat sektörünün sorunlarına çok değişik yönlerden yaklaşımda
gerekmektedir. Burada, genelleştirilmiş bir çözüm arayışına gitmek
ve söz konusu sorunları formüle etmek oldukça güçtür. Çünkü, bunları sanayimizin
genel problemlerinden soyutlamak mümkün değildir. Buna rağmen, sektörün
sorunlarını belirlenmiş olan kısa bir süre içinde tartışma platformuna taşıyabilmek
amacıyla, konunun çeşitli sanayi sektörlerine hitap eden kalıp imalatçıları açısından
ayrı ayrı ele alınmak suretiyle irdelenmesi uygun görülmüştür. Bu amaçla
hazırlanan anket soruları, sektör mensubu kuruluşlara çeşitli iletişim araçları ile
mümkün olduğu kadar geniş biçimde ulaştırılmağa çalışılmış ve ayrıca anılan
dallardan örnekleme yöntemi ile belirlenen bazı kuruluşlar da ziyaret edilerek,
kendilerinin konuya ilişkin görüşleri alınmıştır. Böylelikle, Ülkemiz imalat Sanayii
tarafından gerçekleştirilen sanayi malları üretiminin kalitesinin yükseltilmesinde
ve verimliliğin arttırılmasında başlıca rolü oynayan kalıba, ilgililerin, sanayi ve
ticaret camialarımızın dikkatlerinin bir kez daha çekilmesi hedeflenmiştir. Buna
ilaveten, konu ile ilgili olarak, sektörün sorun ve ihtiyaçlarını tespit ve karşılamaya
yönelik bir önlemler paketinin ortaya çıkacağı; önceki yıllarda bu alanda büyük
gelişme sağlayan italya, ispanya, Portekiz, Tayvan vb. ülkelerin gerçekleştirmiş
oldukları aşamaların, Ülkemiz Sanayii tarafından da programlı ve sistematik bir
şekilde yerine getirilebileceği umulmaktadır.
bulunulması
9
1. GiRiŞ
insanlık, aslında ilk çağlardan itibaren kalıp adı verilen takımın farkında
Tunç Devri ve Demir Devri diye anılan tarih öncesi dönemlerde bile,
taştan oyma kalıpların ve birtakım basit biçimlendirme araçlarının kullanıldığı
bilinmektedir. M.O. 4000 yıllarında, ilk olarak dövülen malzemeler bakır, altın ve
gümüş olmuştur. M.Ö. 1500 - 700 yıllarında da, demir esas!ı malzemeler ile
bronzdan silah, alet ve çeşitli donatımlar yapılmıştır. Ancak, kal ı bın fonksiyonlarının
ve öneminin tam olarak anlaşılabilmesi için Endüstri Devriminin ortaya çıktığı ve
geliştiği dönemlerin; yani XVIII. ve lXX. Yüzyılların gelmesinin beklenmesi
gerekmiştir. Bugünkü manada çapak boşluğunasahip kalıplar, ilk kez XVIII.
yüzyılın sonlarında yapılmıştır. Bu dönemlerde, seri imalat fikri oluşmuş ve
yaygınlaşmaya başlamıştır. Daha sonra, i 945 yılından itibaren kalıpta
şekillendirmede otomasyon uygulamalarına başlanmıştır. Seri imalatın gereği,
sadece hızlı ve belirli zaman biriminde yapılan çok sayıda imalat değildir. Ayni
zamanda, parçalar arasındaki ölçü ve biçim tamlığı başta olmak üzere, tüm
özellikler bakımından eşitliğin sağlanması ve yapılan imalatın ekonomik olması
da en az bunun kadar önemlidir. Şu halde, türü ve biçimlendirildiği faz (katı veya
sıvı) ne olursa olsun, malzemeyi belirli biçim ve boyutlar gösteren bir geometrinin
içine sıkıştırmak suretiyle iş parçasını oluşturmak, mantıklı ve pratik bir çözüm
şekli olmaktadır. Üstelik, malzemenin kalıp içine alınmasıyla, serbest şekillendirme
ile elde edilmesi mümkün olmayan birtakım malzeme akışları ile yönlendirmeleri
de sağlanabilmektedir. imal edilen parçanın ölçü ve biçim tamlığının, en fazla
kalıp geometrisinin gösterebildiği hassasiyet derecesi kadar olabileceği; bunu
hiçbir zaman için aşamayacağı açık bir gerçektir. Şu halde, anılan geometrinin,
parça için talep edilebilecek maksimum ölçü ve biçim tamlığında oluşturulmasının
yanında; bu özelliklerini gerek şekillendirme süreci ve gerekse belirli bir imalat
periyodu (sayısı) esnasında koruması gerekmektedir. işte, kalıp için uygulanan
tasarım ve imalat evrelerindeki sürekli geliştirme ve iyileştirme çabalarının
tümünün anlamı bu son cümlede saklıdır. Bu, sonu olmayan amansız bir yarıştır.
Hatta, sanayileşme yönünden, ekonomi yönünden, uygarlık yönünden tam bir
var olma ve onur mücadelesidir. Gelişmiş ülkeler ile bu alanda son yıllarda
gelişme sağlayan ülkeler bir yana, artık son birkaç yıldır Üçüncü Dünya Ülkeleri
ve Eski Doğu Bloğu Ülkeleri; ya da bunların da dışında kalan ve adları bugüne
kadar sanayileşme ile birlikte hiç anılmamış olan bazı ülkeler bile Kalıplı imalat
Teknolojileri konusunda varlarını yoklarını ortaya koymaktadırlar.
olmuştur.
Anket çalışmalarımız ve ziyaretlerimiz esnasında, sanayicilerimizin sıcak
ve içtenlik dolu ilgileri; olayı bir ülke meselesi olarak görüp sorulan tüm sorulara
açık yüreklilikle cevap veren ve bizi teşvik eden davranışları her türlü takdirin
üzerindedir. Kendileri, bizzat konunun içinde yaşayan kişiler olarak, kalıp imalat
sanayiinin önemine ve sorunlarına ne kadar hakim olduklarını da kanıtlamışlardır.
Çünkü, bu sektörün ülke sanayiinin gelişmesinde bir lokomotif olduğunu; buradaki
11
başarının,
kalite olarak, teknoloji olarak, kalifiye eleman olarak, gerçek sanayi
malı ve dolayısıyla katma değer olarak, diğer sektörlere ve ekonomimize de
yansıyacağının farkındadırlar. Tabii böyle bir şey kesinlikle geçerli değil ama,
ülke olarak sanayiyi reddedip, tarım ekonomisinde ısrarlı olacağımız varsayımı
ile hareket etsek bile, ürettiğimiz gıda ve tarım ürünlerini paketieyecek kalıpları
sağlamamız gerektiğini; hatta tekstil ve modada dahi kalıbın ne kadar önemli
olduğunu unutmamalıyız.
Kalıp imalat sektörünün sorunları, teknik ve idari bakımlardan oldukça
karmaşıklık göstermektedir. Bunların analizine girildiğinde, gerek birbirleriyle ve
gerekse sektörün yakından veya uzaktan ilgili bulunduğu çeşitli alanlarla iç içe
oldukları görülmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi, kalıp imalat sektörünün
sorunlarını esasen sanayimizin sorunlarından soyutlamak mümkün değildir.
2. SORUNLARlN ANALiZi
Kalıp imalat sektörünün sorunlarını analiz edebilmek için aslında sektörü
tam anlamıyla kapsayabilecek_düzeyde ayrıntılı ve uzun vadeli araştırmaların
yapılması
gerekmektedir. Istanbul Ticaret Odası'nca gerçekleştirilen bu
araştırma, esasen bir hazırlık çalışması niteliğinde olup, hem ana hatlarıyla
sorunları ve çözüm önerilerini ortaya koymayı ve hem de bundan sonraki
· çalışmalara mesnet teşkil edebilecek bir araştırma sistematiğinin modelini
oluşturmayı hedeflemiştir. Burada, sektörün özellikleri dolayısıyla anket
çalışmalarını alışıldığı şekliyle uygulamak ve değerlendirmek mümkün değildir.
Çünkü, belirli bir konuda bir kişinin söylediği bir tek cümle bile önemlidir. Bunu,
sadece bir kişi ifade etmiş diye değerlendirme dışı bırakmak mümkün değildir.
Dolayısıyla katılımcıların tümünün görüşleri, soru bazında ve sektörün daliarına
göre toplanıp özetlenmek suretiyle değerlendirilmiş bulunmaktadır. Tabii yeri
geldiğinde, yazarlar bu değerlendirmelere kendi görüşlerini de katmışlardır.
3. KALlP iMALATÇlLARI
Araştırmanın başlıca kaynağını oluşturan anket çalışmalarının sonuçlarını
verimli bir şekilde değerlendirebilmek için kalıp imalatçıları hitap ettikleri sektörlere
göre aşağıdaki şekilde gruplandırılmıştır. Ayrıca, bunlardan iTO üyesi olanlarla,
ISO Belgesi ile belgelendirilmiş olanlarının dağılımları da yine ayni tabloda
gösterilmiş bulunmaktadır [2).
a)
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
130 Adet
45 Adet
b)
Plastik kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
71 Adet
21 Adet
12
c)
Kauçuk kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
58 Adet
28 Adet
d)
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
39 Adet
14 Adet
e)
Dövme kalıbı imalatçıları
ıso belgeli olanlar
25 Adet
16 Adet
f)
Cam kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
7 Adet
1 Adet
g)
Sinterleme kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
6Adet
2Adet
Toplam:
ISO belgeli olanların toplamı:
336 Adet
127 Adet
Sektörün değişik alanlarında çalışan muhtelif büyüklükteki kuruluşlar,
karakteristik özelliklerine göre kendilerine yöneltilen anket sorularına
cevaplar vermişlerdir.
gruplarının
4.KALIPÇILIK EGiTiMi
Kalıpçılık eğitiminin
önemi her fırsatta vurgulanmakla birlikte, bu konu örgü n
eğitim içinde gereken ölçüde yer alabilmiş değildir. Ankara'da Gazi Üniversitesi
Teknik Eğitim Fakültesi ve Sakarya Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu ile istanbul,
Ankara ve Bursa'daki üç Endüstri Meslek Lisesi'nde "Kalıpçılık Bölümü"
bulunmaktadır. Bunların yanında, Endüstri Meslek Liselerinde yaygın bir şekilde
yer alan "Tesviyecilik Programı" ile istanbul Teknik Üniversitesi'nde Yüksek
Lisans, Hacettepe ve Marmara Üniversiteleri'nin Lisans veya Meslek Yüksek
Okulu Programlarında ve istanbul'daki iki Endüstri Meslek Lisesi ile PAGEV' in
kurmakta olduğu Anadolu Teknik Lisesi'nde bulunan "Plastik Programı" ayrıca,
Yıldız Teknik Üniversitesi'nin Makine Fakültesi'nde 25 yılı aşkın bir geçmişi olan
"imalat Teknolojisi Dalı" adı geçen sektöre hizmet eden ve çeşitli düzeylerde
teknik elemanyetiştiren en yakın programlar arasında sayılabilir. Bu arada, çeşitli
üniversitelerimizin Makine Mühendisliği Bölümleri'nde konuya ilişkin veya
destekleyici mahiyette bazı dersler verilmekte ve CAD/CAM uygulamaları içinde
kalıp tasarım ve imalatına da yer verilmekte; merkezler kurulmaktadır.
Üniversitelerimizin hemen hepsinde, esasen çeşitli mühendislik disiplinleri ile ilgili
eğitim, projelendirme, analizler, imalat ve ölçme amaçlarına yönelik olarak
kurulmuş bulunan, küçük veya büyük ölçekli "CAD/CAM Uygulama Merkezleri"
bulunmaktadır. Bunların ilki ve en gelişmiş olanı, Ortadoğu Teknik Üniversitesi'nin
"BiLTiR" isimli merkezidir. Ayrıca, 3308 Sayılı Çıraklık Yasası'na dayalı olarak
13
açılan Çıraklık Eğitim
ilgili olan programlar
Merkezleri'nde de,
kalıpçılık
konusu ile direkt veya endirekt
vardır.
Örgün eğitim programlarının dışında, Makine Mühendisleri Odası'nın
düzeniernekte olduğu "Kalıplı imalat Teknolojileri" eğitim seminerlerini sayabiliriz.
Bu raporu hazırlayanların da sürekli görevler aldığı söz konusu seminerlerde
yaşanan tecrübeler bunların yalnız eğitim amaçlı değil; ayni zamanda, kalıplı
imalat yapan sanayimiz çalışanlarının çok ihtiyacı olan "ifade birliği"nin sağlanması
yönünden de hizmet ettiğini göstermektedir. ileride, anket çalışmalarına ilişkin
cevapların derlendiği bölümlerin birisinde, bir katılımcının "her şeyden önce,
sektör çalışanlarının birbirini aniayabilmesi gerektiği" şeklindeki ifadesi bizce de
isabetli olan bir tespittir. Tabii bu gibi seminerlerde en büyük sorun, ortak ilgi
alanlarının ve seminer düzeyinin önceden belirlenmesidir. Burada, belirli sayının
altındaki katılımcı için seminer açılamayacağı gerçeğini unutmamak gerekmektedir.
Son birkaç yıldır, asıl çalışma konuları yazılım pazarlama ve kalıp imalatı olan
bir firma, uygulamakta olduğu eğitim programları içinde bu konuya da yer verrneğe
başlamıştır.
Kalıpçılık eğitiminin gerektiği gibi verilebilmesi için esasen belirli bir
formasyana ve teorik altyapıya ihtiyaç vardır. Burada, Makine Mühendisliği
eğitiminin hemen hemen tüm temel disiplinlerindeki derslerin alınmış; bilgilerin
kullanılabilir olması gerekmektedir. Kalıp, her şeyden önce, hareketli ve hareketsiz
çeşitli elemanların anlamlı, ahenkli ve senkronize bir bütünlük içinde bir araya
geldiği ve üzerinde imalatın gerçekleştirildiği çok önemli bir takımdır. imalatın
türüne ve parçanın şekline göre uygulanabilecek bazı kurallar olmakla birlikte;
nispeten basitte olsa, aslında her kalıp, benzerlikler gösteren belirli seçim ve
belirlemelerle ortaya çıkmaktadır. Bu tercihleri isabetli şekilde yapabilmek için
de, takdir edileceği gibi, ilgili disipliniere tam bir hakimiyet şarttır. Konu etraflıca
gözden geçirildiğinde, bu disiplinlerin, aslında düşünülenden çok daha fazla
olduğu kolayca görülebilir. Örneğin, bir sac parça kalıbının tasarım aşamasından
imalatına geçilineeye kadar yaşanan sürece ana hatlarıyla bakıldığında, tasarı ma
geçiş için iyi bir tasarım yeteneği ve bilgisi ile birlikte, operasyonların sıralan ıp
hatasız bir şekilde uygulanması için kullanılan sacın şekillendirilmesi ile ilgili
malzeme tutumu, seçilen operasyonların karakteristikleri, sonuçları ve bunların
ardışık etkileşimleri yönlerinden tam bir hakimiyet sağlamak gerekmektedir. Kalıbı
oluşturan kalıp elemanlarının tasarımı için de, yine tasarım ve kalıp bilgisi yanında;
bu elemanların fonksiyonlarını tam olarak icra edebilmeleri için zorlanma şekillerine
göre dayanım kontrolü, hareketli elemanların kinematiği, malzeme ve ısıl işlem
konuları eksiksiz bir şekilde işlenmelidir. Kalıbın verimli bir şekilde işlenebileceği
tezgahlar ile üzerine bağlanacağı presi seçebilmek için de, iyi bir tezgah bilgisine
ve tecrübesine ihtiyaç vardır. Son aşamalar olan kaplama, alıştırma, deneme ve
pilot imalat evreleri de, yine özel bilgi, tecrübe ve hatta el becerisi gerektiren
hususlardır.
i4
Dövme, sinterleme, metal ve plastik enjeksiyon kalıpları ele alındığında,
bu kez mekanik zorlamaların yanında; ısı! ve hatta korozif zorlamaların etkilerini
de hesaba katmak gerekmektedir. Metalin veya plastiğin, kalıp içindeki akışını
tesadüfiere bırakmadan ve iyi bir şekilde planiayabilmek için de akışkanlar
mekaniğinin yasaları uygulanacaktır. Bütün bu konular sıralandığında, haklı
olarak, "böylesine her alanda tam bilgili ve tecrübe sahibi kaç teknik adam var?",
"eğer yoksa, bunlar yetişineeye kadar kalıp tasarımı yapılmayacak mı?", "özellikle
günümüz koşullarında, bir insanın her alanda yetişmiş ve tecrübe sahibi olabileceği
düşünülebilir mi?" soruları sorulabilir. Ancak, bu soruların haklılığı, yukarıda
sayılmış bulunan formasyon gereklerinden hiçbirisini eksiltemeyecektir. Şu halde,
çok söylenen ve bilinen bir çözüm şekli olan ekip çalışmasının, kalıp tasarım ve
imalat işinde de önemle, ahenk içinde ve verimli bir şekilde uygulanabilmesi
gerekmektedir. Nitekim, yerli olsun yabancı olsun, bu işi iyi yapanların, öncelikle
ekip çalışmasında başarılı oldukları ve sınırları çok iyi belirlenmiş bir görev
dağılımını yaptıkları ve uyguladıkları görülmüştür.
5. ANKET
ÇAUŞMASI
Kalıp imalat sektörü ile ilgili bir durum tespitine gidebilmek için her şeyden
önce, bu sektörün içinde yaşayan ve sorumluluk taşıyanların bilgi, deneyim ve
görüşlerinin alınmasının gerektiği kanısına varılmıştır. Bundan dolayı, sektör
dahilinde çalışan ve uzmanlık alanlarına göre çeşitli dallarda faaliyet gösteren
kalıp imalatçıianna yöneltilmek üzere sorular hazırlanmıştır. Bu amaçla, yazarlar
tarafından yapılan literatür incelemelerinin yanında, pratik deneyimler, yaptırılan
proje ve tez çalışmaları ile kalıplı imalat teknolojileri konusunda uzunca bir
zamandır sürdürülen eğitimlerden edinilen tecrübelerin özümsendiği başlıca
konular ortaya dökülmüş ve daha sonra da bunlardan sorular çıkarılmıştır.
Dolayısıyla, söz konusu anket soruları, sadece durum tespiti yapmayı amaçlayan
alışılmış bir araç olmayıp; sektörde gelişim sağlanması için yerine getirilmesi
gereken hususların neler olduğu hakkında, tüm sektörü kapsayabilecek bir "asgari
müşterekler manzumesi" üzerinde mutabakat sağlanıayı da hedeflemektedir
Bunu sağlayabilmek için de, yapılan çalışma için oldukça kısa olan çalışma süresi
boyunca mümkün olduğu kadar fazla sayıda kuruluşa ulaşılmağa çalışılmıştır.
5.1 Anketin
Uygulanması
Rapor ile ilgili hazırlıklar esnasında, istanbul Ticaret Odası (iTO) üyesi olan
sektör mensubu kuruluşlara anket formları gönderilmek suretiyle çalışmanın
sonuçlandırılması düşünülmüşse de, verilen sürenin sonunda ancak 18 adet
cevap alınabilmiştir. Cevap sayının oldukça yetersiz ve ana san~yiler ile sektördeki
başlıca kuruluşların dışarıda kaldıklarının görülmesi üzerine, ITO yönetiminden
ek süre alınarak kişisel temasiara geçilmiştir. Bu temaslar sonucu, Plastil~
.A.raştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı (PAGEV) üyelerinden sektör mensubu 200
15
dolayındaki firmaya anketin gönderilmesi sağlanmıştır. Buna ilaveten, firmalarla
tek tek görüşülerek yapılan kişisel temaslar ile 45 adet kuruluşa daha ulaşılmıştır.
Bütün bu çabaların sonunda, eldeki anket cevaplamaları 41 adedi bulmuştur.
Bu cevaplardan, ikisinde firma adı bulunmamaktadır. Bazı firmalar da, bazı
sorulara cevap vermek istememişlerdir. Anket çalışmalarının dışında, sektör
bazında ülkemizin önde gelen kuruluşları arasında yer alanlar ağırlıklı olmak
üzere, 25 işletme ziyaret edilmiştir. Gelen cevaplar arasında, ziyaret edilen
kuruluşlardan bir bölümünün anket formlarının bulunmadığını dikkate alacak
olursak, elimizdeki toplam cevaplandırma sayısını 51 olarak düşünmemiz
gerekmektedir. Ancak, hazırlanan bu rapor, yalnızca anket cevaplandırmalarına
dayanmamakta; ziyaretlerden edinilen bilgi, gözlem ve görüşler ile yazarların
çeşitli şekillerde edinmiş oldukları birikimleri de kapsamaktadır. Gerek anket
soruları ve gerekse ziyaretierin mümkün olduğu kadar ve belirli bir oran dahilinde
tüm sektör dallarını kapsamasına çalışılmıştır.
Hazırlanmış olan bu raporda, ilke olarak kuruluş isimleri verilmemiştir.
Ancak, araştırmalarımızın istanbul, Bursa ve Kocaeli ilieri başta olmak üzere,
az da olsa diğer ilierimize de uzandığını söyleyebiliriz. Burada, raporumuzun
satırları arasında da görülebileceği gibi, hem sevindirici gelişmelere ve hem de
memleket hayrına gördüğü bir çalışma için eksiğini, noksanını ve olumsuzluklarını
büyük bir içtenlikle açıklamaktan çekinmeyen değerli sanayicilerimizin bu.
davranışiarına tanık oluyor ve bunların her ikisini de büyük bir takdir duygusu
ile karşılıyoruz. Bunları, bize emanet edilmiş olan ülke gerçekleri olarak görüyor
ve firma isimlerini iTO kayıtlarında saklı tutuyoruz. Eğer, bu rapor vasıtasıyla
gerçekçi bir durum tespitine ve yararlı organizasyonlara gidilebilecekse, bundan
elde edilecek sonuçta kendilerinin büyük payları olacağına inanmaktayız.
Anketimize, kendilerine özgü
çeşitli
gerekçelerle
cevapvermemiş
olan çok
sayıdaki sanayi kuruluşumuzun da bu çalışmaya dalaylı katkılarının olduğuna
inanmaktayız. Çünkü bu kuruluşları m ız, yapılan çalışmalar için en azından karşı
görüş belirtmemişlerdir. Ayrıca, kendilerinin, Istanbul Ticaret Odası'nın bu
etkinliğinden ve söz konusu alanda çalışma yapıldığından haberdar olmaları da
ayrı bir kazanç olarak görülmelidir. Bununla birlikte, gerek söz konusu anket ve
gerekse bundan sonra planlanacak etkinlikler için katılımda bulunmayanların,
ileride sektöre yönelik olarak gerçekleştirebilecek organizasyon ve yönlendirmeler
ile ilgili uygulamaları eleştirme hakları da olmayacaktır.
5.2 Anket
Sonuçlarının Değerlendirilmesi
Raporun dayandığı araştırma, alışılmış anket uygulamalarının dışında ve
kendine özgüdür. Burada, konunun özelliği dolayısıyla sayılara ve yüzdeliklere
bakılmadan verilen her görüşün mutlaka ve tek tek değerlendirilmesine gidilmiştir.
Dolayısıyla, değerli anket katılımcılarımız, raporda firma isimlerini göremeyecekler
16
ama sıralanan görüş ve yanıtlar arasında kendilerine ait olanları hemen tanıyacaklar
ve katkıda bulunmanın hazzını duyacaklardır.
5.3 Anket Sorulan
Gör(iş
ve
Değerlendirmeler
Hazırlanmış olan anket soruları, bunlara verilen
yazarların ara değerlendirmeleri aşağıda sunulmaktadır.
cevap ve görüşler ile
1. Kaç yıldır kalıp imalatı ile ilgileniyorsunuz? Günümüze kadar hangi
sektörler için ve ne tür parça* kahplan* imal ettiniz?
*: EK-1ve 2'den yararlanarak size en yakm imalat türünün numarastm
belirtiniz.
Anketi cevaplandıran plastik kalıbı imalatçılarının deneyimleri, çoğu üst
olmak üzere, 5-30 yıl arasında değişmektedir. Bunlar, daha ziyade
enjeksiyon, şişirme, basma ve vakumlu şekillendirme kalıbı imalatçılarıdır.
Otomotiv, beyaz eşya, aydınlatma, elektrikli ev aletleri, elektrik ve aydınlatma
aksesuarları sektörlerine hitap etmektedirler. Aralarında, hassas kalıplar ve hazır
kalıp setleri imal edenler de vardır.
sınırlarda
Sac kesme ve şekillendirme kalıbı imalatçılarından anketimize katılanların
tecrübeleri çoğunlukla 30 yıl civarındadır. Bu imalatçılar, büyük bir çoğunlukla
otomotiv sanayii için kalıplar imal etmektedir. Savunma sanayii ile aydınlatma,
beyaz ve kahverengi eşya, büro makinaları ve traktörler için sac parça kalıpları
imal eden firmalar da vardır. Anılan kuruluşlar, EK-1'de gösterilmiş olan preste
şekillendirme tarzları (2-7-14) ile EK-2'de verilen sac şekillendirme operasyonlarını
büyük bir çoğunlukla tatbik etmektedir. Firmalardan ikisi bunların tamamını;
diğerleri ise tamamına yakınını uyguladığını bildirmiştir. Bir kuruluş da, hazır
kalıp setleri ve standart elemanlar imal etmektedir.
iş
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcıları, EK-1'de gösterilmiş
olan preste şekillendirme tarzı (2) ile EK-2'de verilen dövme - basma
operasyonlarını büyük bir çoğunlukla (22,23,24,25,26) tatbik etmektedir.
Firmalardan üçü, 9, 17 ve 30 yıldır bu işlerle meşgul olduklarını bildirmişlerdir.
imal ettikleri parçalar, ziraat ve iş makinaları, otomotiv, uçak, silah, aktarma
organları ve transmisyon sanayileri ile ilgilidir ve hemen hemen tüm sanayi
kollarını kapsayan bir faaliyet alanları vardır.
Cam
şekillendirme kalıplarını
imal eden katılımcıların iş tecrübeleri 15- 27
cam eşya, ambalaj malzemesi ve cam
imal etmektedirler.
yıl arasında değişmektedir.
presleme
kalıplarını
Çeşitli
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen bir
belirtmektedir.
17
işte uğraş verdiğini
katılımcı,
yedi
yıldır
bu
Kauçuk kalıpları imal eden anket katılımcılarından birisinin, tür olarak
oldukça geniş bir kalıp imalatı vardır. Katılımcı, EK-1 den, 3 no.lu metal enjeksiyon,
4 no.lu kokil, 7 no.lu diğer kalıp türü ile 8 no.lu plastik enjeksiyon, 12 ve 14 no.lu
basma (pişirme) kalıplarını imal ettiğini bildirmiştir. Diğeri ise, 30 yıldır plastik ve
hacım kalıpçılığı konularında çalıştığını; MKE ve özel sektör ile kendi işletmeleri
için kalıp ve parça imalatında bulunduklarını ifade etmiştir.
1
Sinterleme kalıpları imalatçısı olan katılımcı, EK - 1 de yer alan 1 no.lu
sinterleme kalıpları yanında, 3 no.lu plastik enjeksiyon kalıplarından da imal
etmiştir. 30 yıldır otomotiv ve dayanıklı tüketim malları sanayilerine parça imalatı
1
yapmaktadır.
Kaflp imalat sektörünün çeşitli dallannda faaliyet gösteren işletmelerin
büyük bir çoğunluğunun uzun ytllar bu işlerde çaltşttklan görülmektedir. As/mda,
son ytllarda bu alanda hamle yapan ülkelerin gelişim süreçlerine baktldtğmda,
tecrübe/i sanayi kurutuşianna sahip olmamtza rağmen yeterince gelişme
gösteremeyişimizin tarttştlmast gerekmektedir.
2. imalatını yapmış olduğunuz bu kalıpları n, sizce karakteristik özellikleri
nelerdi; alışılmış kalıp tasarım ve imalatına göre fark yaratan nitelikleri var
mıydı?
Konu ile ilgili olarak, ankete katılan plastik kalıpları imalatçısı firmaların
üçü hariç, hepsi de özelliği olan birtakım kalıplar imal ettiklerine inanmaktadır.
Fark yaratan özellik olarak, sıcak yolluk ve çok gözlü sıcak yolluk uygulamaları;
yüzey modelierne ve CNC frezede imalat; alışılmışın dışındaki kalıp siparişleri
ve malzeme kullanımı; işe, amaca ve istenen kaliteye uygun olan nitelikli müşteri
beklentilerine cevap verebilecek kalıp imalatı; kalıp tasarımında standartiaşmaya
gidilmesi ve bazı değişik denemeler yapılması; şık görünümlü ve düzgün yüzeyli
parça imalatı; hassasiyet aranan belirli sektörlere yönelme; model ve pantograf
işçiliğini azaltma; belirli kalıp ve birim parça maliyetini hedefierne vb. uygulamalar
gösterilmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden kalıpçılardan ikisi bu soruya cevap
vermemiş; birisi de olumsuz olarak cevaplandırmıştır. imalatı gerçekleştirilen
kalıpların genelde alışılagelmiş kalıplar olduğu çoğunluk tarafından ifade edilirken,
katılımcı kuruluşlardan birisinin, kesme ve şekillendirme kalıpları yanında, özellikle
progresif (ardışık), yarı transfer ve hassas kesme (fine blanking) kalıplarını imal
etmesi; diğer bir kuruluşun da, kalıp tasarım ve imalatında ileri teknolojiyi (bilgisayar
destekli tasarım, imalat, ölçme ve planlama) uygulamakta oluşu dikkati çekmektedir.
Bir firma da ardışık kalıplar imal ettiğini bildirmiştir. Bunlara ilaveten, fark yaratan
nitelikler için genelde şu öngörülerde bulunulmuştur.
18
• Mümkün olduğunca projeli çalışma yapılması
• Kalıp imalatının, yüksek teknolojik özellikleri olan, sınıfının en iyi
tezgahlarında ve en hassas tolerans değerleri uygulanarak
gerçekleştirilmesi
• Işe ve amaca uygun, kaliteli ve müşteri beklentilerine cevap verebilecek
kalıp tasarım ve imalatına gidilmesi
• Kuvvetlere, aşınmaya ve ısıya karşı dayanıklı özel çelik malzemeler
kullanılması
•
Kalıpların hatasız
imalat yapabilmesi için ilk
yatırım
maliyetinden
kaçınılmaması
Kalıp imalatının
giderek daha hızlı ve kaliteli bir şekilde gerçekleştirilmesi
amaca tam uygun bir şekilde yerine getirebilmesi
• Kalıp imalatında, firmaların kendilerinin geliştirmiş oldukları belirli yöntem
ve deneyimlerini kullanmaları
• Sac kalıplarında, özel bağlantıların(tox), somun çakma ve diş çekme vb.
•
ve
fonksiyonlarını
bazı işlemlerin gerçekleştirilebilmesi
şu
Dövme ve basma kalıplarını imal eden
ifadeleriyle açıklamışlardır.
•
•
•
•
•
•
katılımcılar, kalıplarının
özelliklerini
Dövme kalıbı olması
Form kalıpçılığı olması
En önemli farkın hacim dengesinin sağlanmış olması
Geçme kalıplar, çiftli tasarım, nitrürasyonlu kalıplar olması
Masalı kalıp tipi
Mevcut preslerin toleransları göz önüne alınmak suretiyle, kalıpta spesifik
tasarımların yapılması
Cam kalıplarının
şöyle özetlenmektedir.
başlıca
karakteristik özellikleri ilgili
katılımcılar tarafından
• Cam kalıplarının, özel yöntemlerle imal edilen spesifik kalıplar oluşu
• Kullanılan kalıp malzemesinin ısıl dayanımının yüksek olması
• Kullanılan kalıp malzemesinin sertliğinin 32 HRC olması
·Cam kalıplarının, genelde iki veya üç parçalı olarak tasarlanması; yani
bölme yüzeyi sayısının birden fazla ve dolayısıyla işçiliğinin ve
hassasiyetinin de fazla olması
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen bir katılımcı da, imal ettiği
genelde klasik imalat tekniği ile yapıldığını; nadiren karakteristik özellik
göstereniere de rastlandığını ifade etmiştir.
kalıpların
Kauçuk
kalıpları
imal eden anket
katılımcılarından
19
birisi, imal
ettiği kalıpların,
alışılmış kalıp tasarım ve imalatına göre fark yaratan nitelikleri bulunmadığını;
işin niteliğine göre kalıp tasarımına gidildiğini ifade etmektedir. Hacım kalıpçılığında,
parça geometrisine ve kullanılan presin özelliklerine göre farklılıklar olması
gerektiğini belirten diğer katılımcı, parça kalitesini arttırmak ve kalıp ömrünü
uzatmak için kalıp
belirtmektedir.
birleşme
yüzeylerinin leplenmesine özel bir önem verdiklerini
Sinterleme kalıplarını imal eden anket katılımcısı, bu kalıpların başta gelen
özelliklerini, yüksek hassasiyet ve aşınmaya dayanım olarak göstermektedir.
Yukanda verilen cevap/ann ince/enmesiyle, imal edilen kaliplarda fark
yaratan nitelik olarak sorulan hususlan her bir kal!pçmm ne kadar farkit a!gt!adtğt
kolayca anlaştlabi/ecektir. Bunlar arasmda, zaten yapt!mast gerekenler ve olağan
hale gelmiş uygulamalar olduğu gibi; ileri düzeydeki gelişmelerden bahsedenler
de vardtr. Bu ve diğer cevaplarda değinilen hususlar, hiçbir şekilde
yadtrgamadtğtmtz ve e!eştirmediğimiz; artt/an, eksileri ktsaca her şeyi ile bizim
olan ülke gerçek/eridir.
3. imalatını yapmış olduğunuz kalıpların yarattığı katma değer oranı
parça değeri 1 kalıba giren malzeme değeri) yaklaşık olarak
nedir?
(kalıptan çıkan
Anket katılımcısı plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarından yedisi, bu soruyu
cevaplandırmak istememiş veya cevaplandırmamıştır. Cevaplandıranlar arasında,
kullanılan enjeksiyon kal ı bı vasıtasıyla yaratılan katma değerin çok fazla olduğunu,
genelde plastik parçalar için belirli bir katma değer artışı oranı vermenin yanıltıcı
olabileceğini, 1/3 veya% 25 civarında olabileceğini bildirenler olduğu gibi; kalıp
başına 200 milyar TL öngörenler, kalıp ağırlığına, aç-kapa sayısına ve parça
fiatı na göre kendi formüllerini geliştirenler de vardır.
Sac şekillendirme kalıpları için de ilgili firmalar çeşitli değerler vermiş; ayni
konuda çalışan üç kuruluş ise bu soruyu cevaplandırmak istememiştir. Bir firma
da, sac parçalar için katma değer artışı oranı vermenin, genelde yanıltıcı
olabileceğini ifade etmiştir. Söz konusu oran için minimum 0,25 değer artışı ile
maksimum 5 katına kadar çıkabileceği hususunda çeşitli rakamlar verilmiştir.
Ara değerler olarak, örneğin 1,64 , 1,40 , 1,5 , 1,8 , % 80 artış, 1,75 , 1,5-2
arasında, 1/4 artış,% 75 malzeme-% 25 işçilik, otomotiv parçalarında 1,3-1,5
arasında hassas kesme kalıplarında 2 şeklinde açıklamalar yapılmıştır. Söz
konusu değer için geliştirmiş olduğu özel formülü veren kuruluşun, deneyimlere
dayanan bilinçli çalışması takdirle karşılanmıştır. Verilen bu değerlere göre, aşırı
yüksek kalan ve istisna teşkil eden 4 ve 5 rakamları çıkarıldığı nda, geri kalanların
ortalamasının 1,59 civarında oluştuğu görülmektedir. Günümüz koşullarında,
bu ortalama değer, "kalıba fazla fiat verilmediği" veya "ülkemizde imal ettirilen
20
kalıpları n, katma değerleri düşük sac parçaları üreten kalıplar oldukları" savlarını
haklı çıkarabilecek bir gösterge olarak değerlendirilebilir.
Katılımcı dövme ve basma
kalıbı imalatçılarından bu soruyu
cevaplandıranlar, katma değer artışı ile ilgili olarak
85' lik katma değer artış değerini vermişlerdir.
2 - 2,5 - 3
oranlarını
ve%
Cam kalıbı imal eden katılımcıların ikisi bu soruyu cevaplandırmamıştır.
Bir katılımcı ise, cam hammaddesinin ucuz olduğunu ifade ederek, 1O kat civarında
katma değer artışı olabileceği tahminini yapmıştır.
Metal enjeksiyon kalıpları imalatçısı, bu soruya cevap vermemiştir
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, imalatını yapmış olduğu kalıpların
yarattığı katma değer oranı için herhangi bir değer vermemiştir. Diğeri ise,
parçanın özelliğine göre, iki katından 20 katına kadar ulaşan katma değer artışlar•
yaratılabildiğini ifade etmiştir.
Sinterleme kalıpları imalatçısı ise, bitmiş sinter parçalar için 1O kat artış
ileri sürmektedir.
olduğunu
Ka!Jpl1 imalatta, genelleştirilmiş bir katma değer atlŞI verebilmek için elbette
çok daha aynntfll ve kapsamil bir anket çalişmasi yapmak gerekmektedir. Üstelik,
mevcut katiiimciiarm önemli bir bölümü de bu soruyu cevaplandirmak istememiştir.
Buna rağmen, yukanda s1ralanm1ş olan tespitiere göre, sac şekillendirmenin
d1şmdaki dallarda durumun hiçte fena olmad1ğ1n1 söylemek mümkündür.
4. Kuruluşunuzda, kalıp imalatından önce sistematik bir tasarım
prosesi izlenebiliyor mu, bağımsız bir tasarım büronuz var mı ve konu ile
ilgili yazılımlar kullanılıyor mu?
sadece ikisi, bağımsız tasarım
Birisi de, tasarımın müşteriye ait
olduğunu belirtmiştir. Ankete katılanların çoğunluğu, kalıp tasarımlarını, özel
bürolarında ve çeşitli yazılımlar kullanmak suretiyle yapmaktadır. Bu işte görevli
makine mühendisleri tarafından ve ISO 9002 'ye göre sistematik tasarım prosesi
uygulandığını ifade eden firma da bulunmaktadır.
Plastik enjeksiyon
kalıbı imalatçılarından
bürolarının bulunmadığından bahsetmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının hemen hemen tamamının az veya
yazılımların yer aldığı tasarım bürolarının olması ve bu konuya sistematik
yaklaşım tarzları memnuniyet verici bir gelişme olarak görülmelidir. Katılımcılardan
çok
sadece birisi tasarım bürosu ve yazılımlarının olmadığını bildirmiş; ikisi de bu
soruyu cevaplamamıştır. Sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının bazılarının
21
oldukça gelişmiş büyük ve yeni yazılımları kısa süre içinde sağlayarak kullanmaya
başladıkları ve ISO 9002 kapsamında kalıp projeleri hazırlayıp her bir parça
kal ı bı için dosyalar tanzim ettikleri görülmektedir. Bu durum, bir yerde söz konusu
kuruluşların iş kapasitesinin ve dış rekabet gücünün artışı anlamına gelmektedir.
Katılımcılar arasındaki bir başka kuruluş da, kapsamlı projeleri çözüm ortakları
olan firmalarla birlikte yaptıklarını ifade etmiştir.
Dövme ve basma
kalıbı imalatçılarından
bağımsız tasarım bürolarının olması
olmaları
ve
çeşitli
ankete katılanların hepsinin
CAD/CAM yazılımlarını kullanıyor
memnuniyet vericidir.
Cam kalıbı imalatçılarından birisi tasarım yapılmadığını; bir diğeri soruda
bahsi geçen hususların hepsinin mevcut olduğunu ifade etmiştir. Bir başka
katılımcı ise, tasarım presesinin izlendiğini ve konu ile ilgili birçok yazılı ma sahip
olduklarını belirtmiştir.
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen katılımcı ise, firma bünyesinde
basit tasarımların yapılmakta olduğunu ayni zamanda dışarıdan tasarım desteği
alındığını ifade etmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçısı olan katılımcı ise, kuruluşunda sistematik bir
presesi yapacak birimin bulunmadığını bildirmektedir. Diğerinin ise, bir
teknik bürosu vardır. Bu firmada, özel bir yazılım paketi kullanı Imamakla birlikte,
tüm çizimierin AutoCad 2000 ortamında olduğu belirtilmiştir.
tasarım
Sinterleme
kalıpları imalatçısı,
bu sorunun öngörülerini "evet" diyerek
yanıtlamıştır.
Yukandaki cevap/ardan, gerek tasanm bürolanntn kurulmast ve gerekse
özel yaztftm paketlerinin kullantfmast yönlerinden genelde gayet olumlu bir
konumda olduğumuz söylenebilir. Tabii, bunlann yeterlifiği ayn bir tarttşma konusu
yaptlabilir. Ama muhakkak olan bir şey varsa, bu da, konu ile ilgili gelişmelerin
olumlu yönde ileriediği şeklindedir.
5.
Kahbın
ima.li için resim istiyor musunuz veya. verilen numunelere
çizdiğiniz resimleri müşteriye onayiatıyor musunuz? Kalıp siparişi
alırken, gerekli verilerin gösterildiği standart bir formatınız var mı?
göre
Plastik enjeksiyon kalıbı imalatçıları, sipariş sahibinin sağlayabildiği
olanaklara bağlı olarak, esasen resim isterneyi tercih etmektedir. Ancak, gerekirse
nurnuneye uygun resim çizimieri de yapılmakta ve müşteri onayı alınmaktadır.
Katılımcılardan dördü, iş kabulünde standart formatlarının olduğunu ifade etmiştir.
Bir firma, her kalıp için ayrı doküman hazırlandığını; diğer bir firma da, ana
sanayilerin kalıp tasarımlarını onayladığını ifade etmiştir.
22
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları, sipariş alırken resim veya CD
istemektedir. Kalıp resmi yoksa proje hazırlanmakta ve müşteri onayı alınmaktadır.
Katılımcıların birisi, kalıp resmi istemediklerini ve müşteri onayını da almadıklarını
belirtmiştir. Katılımcılardan bir başka kuruluş, kalıp tasarımında genel olarak son
ürünün müşteri tarafından oluşturulmuş matematik verilerini kullandıklarını; bunun
yanında, 2-D iki boyutlu resimler ve numune parça üzerinden tarama yöntemi
ile kalıp tasarımlarını yapabilecek donanım ve tecrübeye sahip olduklarını da
ifade etmiştir. Firmalardan yedisinin, kendi standart formatı olan analiz föylerini
kullandıkları ve buna göre iş kabulü yaptıkları anlaşılmaktadır. Bu da, tasarım
konusuna sistematik bir yaklaşımda bulunulduğunun somut bir göstergesidir.
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcıları, soru ile ilgili olarak,
kendi uygulamaları hakkında ayrıntılı açıklamalar yapmışlardır. Bunlar, şu şekilde
derlenebilir.
• Dışarıya kalıp imal etmiyoruz. Müşteriden parça resmi geliyor ve tasarım
bürosunda bu resme göre kalıp resimleri çiziliyor. Standart formatımız
yok.
• Resim mutlaka istenir ve müşteri tarafından onaylanır. Kendi kalıbımızı
yapıyoruz. Onun için kalıp siparişi almıyoruz. Kendi numunemize göre
kalıp dizaynı yapıyoruz.
• Dövme parça resmi, imalat resmi (işlenmiş parça resmi) veya numune
istenmektedir. imalat resminin veya numunenin verilmesi söz konusu
ise, dövme resmi oluşturulup müşteri firmaya onaylatılmaktadır. Kalıp
siparişi alınmamaktadır. imal edilen kalıplar, kendi dövme fabrikamızda
kullanılmaktadır.
• Kendi imalatımız için kalıp yapıyoruz. Bunlar, tasarımlarını da kendimizin
yaptığı kalıplardır.
Cam
kalıbı imalatçıları
Anılan imalatçıların,
da, diğerlerine benzer uygulamalar yapmaktadır.
bu soru için vermiş oldukları üç cevap şöyledir.
• Resimler müşteri tarafından hazırlanıyor.
• Resim istenerek imalat gerçekleştirilmektedir. Standart formatımız vardır.
• Resim üzerinden de, numune üzerinden de kalıp yapabiliyoruz. Standart
formatlarımız var.
Metal enjeksiyon kalıpçısı olan katılımcı da, resim veya CD istendiğini;
son onay alındığını ve gerekli verilerin gösterildiği standart bir
müşteriden
formatlarının olduğunu açıklamıştır.
Kauçuk kalıpları imal eden katılımcılardan ilki, bu soruya ilişkin açıklamasında
imali için resim istendiğini ve standart formatları olduğunu belirtmiştir.
kalıbın
23
Diğer kauçuk kalıbı imalatçısı da, müşteriden resim istemekte; tek gözlü olarak
dizayn ettiği protatip kalıbında imal ettiği parçalar için müşteri onayını aldıktan
sonra seri imalata geçmektedir. Bütün bu adımları. OS 9000 çerçevesinde
gerçekleştirmektedir.
Sinterleme
yeterli
kalıpları imalatçısı
olduğunu; diğer
ise, kendi imalatları yönünden parça resminin
veriler ile özel formatlarının da bulunduğunu belirtmiştir.
Ka/tp imalat sanayimizin bu konudaki genel eğilimi, müşteriden resim veya
matematik model isternek şeklindedir. Resim çizilmesi halinde ve protatip imalatta,
müşteri onayma özel bir önem verilmesi, işçilik kaytplannm ve anlaşmazitk/ann
daha başlangtçta önüne geçecek olumlu bir davrantş biçimidir. Uygulamalarda
uluslar aras1 normlar çerçevesinde hareket edilmesi de, elbette takdir edilecek
bir gelişmedir.
6. Kalıp tasarımına sistematik bir yaklaşımda bulunabilmek için standart
veya kendi standardınız olan yöntemleri uyguluyor musunuz?
Plastik kalıp imalatçısı olan katılımcılardan birisi hariç, tümünün bu soruya
olumlu yanıt verdiği görülmektedir. Bunlardan birisi DIN normlarını; diğer birisi
de ISO normlarını uyguladığı nı belirtmiştir. Yine olumlu yanıt verenlerden birisi,
kendilerinin geliştirdiği standartla ile ilgili olarak ayrıntı vermiş ve kılavuzlama
tarzlarını örnek göstermiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan birisi hariç, tümünün
bu soruya olumlu yanıt verdiği görülmektedir. Katılımcılar, bu soru için genelde
olumlu veya olumsuz kısa cevaplarla yetinirken, bazılarının ayrıntı ve açıklamalar
verdiği görülmüştür. Bunlar şöyle özetlenebilir.
• Boru ve egzost kalıpları için standartlar oluşturulması
• imalatı yapılan kalıpların hep ayni türden olması dolayısıyla, bunlar için
"firmaya özel" standartların geliştirilmesi
• Yataklama ve işleme ile ilgili standart uygulamalar
• Konu üzerinde söz sahibi olan ana sanayilerin ilgili standartlarının esas
alınıp, bunların firmaya uyarlanabilecek şekilde değiştirilmesi
• Bazı kalıplara özgü ve kendileri tarafından geliştirilen özel yöntemlerinin
olması; kalıp imal edildikten sonra da söz konusu özel yöntemler üzerindeki
geliştirme çalışmalarının ve mükemmeliyete erişme çabalarının sürmesi
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcılarının hepsi de bu konuda
olumlu cevap vermişlerdir. Firmaların kendi standartları olan yöntem ve
uygulamaları tercih etmesi, bu alanda teknolojiye olan hakimiyetlerinin ifadesidir.
Nitekim katılımcılardan birisi, konu ile ilgili açıklamasında, önceden yapılmış olan
24
kalıplardan
edindikleri tecrübelerden geniş biçimde faydalandıklarından söz
etmiştir.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların
istememiş; birisi kısaca "evet" diye yanıtlamış,
kadar az" olduğunu söylemiştir.
birisi bu soruyu cevaplandırmak
bir başkası ise "yok sayılabilecek
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firmanın bu konudaki görüşü, standart
veya kendi standartları olan yöntemleri uyguladıkları şeklindedir.
Kauçuk kalıpları imal eden katılımcılardan birisi, kalıp tasarımına sistematik
bir yaklaşımda bulunabilmek için standart yöntemler uyguladığın ı açıklamaktadır.
Diğeri de, kauçuk kalıpları imalatı nda, standart çalışma prensibi ve şekillendirme
gerekleri ile birlikte, parça sayısının da göz önünde bulundurulması gerektiğini
ifade etmiştir.
Sinterleme kalıpları imalatçısı ise, kalıp tasarımına sistematik bir yaklaşımda
bulunabilmek için standart yöntemleri olduğunu ifade etmektedir.
Soru ile ilgili açiklamalardan da görüldüğü gibi, da/J ne olursa olsun, kendi
standardi olan tasanm yöntemini uygulamayan kallpçlmlz hemen hemen yok
gibidir. Bu durumda, ister istemez şu soru akla gelmektedir: Madem ki öyle,
neden hala bu araştlfmalan yapma gereği duyuyoruz? Gerek anket çalişmalannda
ve gerekse ziyaretler esnasmda, bu araştlfmalar oybirliği ile destek gördüğüne
göre, bir yerlerde eksikliklerimiz var demektir. Ziyaretler esnasmda, aç1klanmamas1
kaydwla, çok gelişmiş ve tasanm prosesine tam bir hakimiyeti ifade eden baz1
formatlar gösterilmiştir. Ama, acaba bunlar kaç firmam1zda uygulanabilmektedir?
Bunun çok az olduğunu hemen söylemek mümkündür.
7. Tasarımda, önceden belirlenen bir koordinat sistemini referans
olarak alıp, ölçülendirmeyi ve kontrolleri buna göre yapıyor musunuz?
Bu anket sorusuna plastik enjeksiyon kalıbı imal eden katılımcı firmaların
tümü olumlu cevaplar vermiştir. Firmalardan üçü, merkezden dağıtmalı
ölçülendirmeyi; birisi, parçanın önem derecesine göre referans belirlemeyi ve
ölçülendirme ile kontrolleri buna göre yapmayı öngörmüş bulunmaktadır. Bir
başka firma da, bu alanda ihtisas sahibi bir Avrupa firmasının ilkelerini esas
aldığını belirtmiştir.
Sac şekillendirme kalıplarını imal eden anket katılımcılarının tümünün, bu
konunun önemini kabul edip bilinçli hareket etmeleri memnuniyet verici bir gelişme
olarak görülmelidir. Bunun yapılmaması halinde, kalıp üzerinde değişiklik yapmanın,
kalıba müdahale etmenin ve bir başka ortamda çalışmanın çok güç olacağını
~5
bilmektedirler. Soruya yanıt olarak altı firma kısaca evet derken, birisinin cevabı
boş kalmış; diğerleri ise, olumlu cevaplarına açıklamalar da eklerneyi yeğlemiş
bulunmaktadır. Bu konudaki farklı açıklamaları şöyle özetlemek mümkündür.
uyularak ve tasarım
bir noktası referans
alınarak (koordinat noktası) tüm ölçüler bu noktaya göre dağıtılmaktadır.
• Ölçülendirmede, x- y dağılımlı ölçü sistemi kullanılmaktadır.
• Koordinat sistemi, kalıp imalatı sırasında referans alınmaktadır.
• Orijin noktası belirlenmekte ve tüm ölçüler buna göre alınmaktadır.
• Parçanın önem derecesi gözönüne alınarak parçalar üzerinde referans
belirlenmekte; işlem ve kontrollar da buna göre yapılmaktadır.
• Parça tasarımı, ana sanayi tarafından kalıp imalatçısına verilmektedir.
Dolayısıyla referanslar da alınmış olmaktadır.
• Üç boyutlu formlu parçalar, koordinat sistemine göre çizilmekte ve referans
alınmasında da bu koordinat sistemi kullanılmaktadır.
• Merkezden dağıtmalı metrik sistem kullanılmaktadır.
• Bir Avrupa firmasının standartları uygulanmaktadır.
• Ana sanayi tarafından presten çıkacak ürünün montaj hatlarında nasıl
konumlandırılacağına ve temas yüzeylerine ilişkin veriler bulunmaktadır.
Firma, müşteride ortaya çıkabilecek montaj hatalarını giderebilmek için
yaptığı tüm kontrollerde bu verileri esas almaktadır.
•
Kalıbın ölçülendirilmesi, ölçülendirme esaslarına
aşaması ile birlikte başlamaktadır. Kalıbın belirli
Dövme kalıbı imalatçılarının hepsi de, bu soru ile ilgili olarak verdikleri
cevaplarda konuya olan hakimiyetlerini göstermişlerdir. Bu cevaplar aşağıya
çıkarılmıştır.
·Kalıp eksenine göre gravür eksenlerini belirleyerek yapıyoruz.
• Bütün ölçülerimiz ve imalat şeklimiz referans sistemi üzerine kuruludur.
• Evet (kalıbın ön ve sağ yan yüzeyleri referans düzlemidir.)
• Kalıp teknik resimlerinde uygulamıyoruz. Modellernede uyguluyoruz.
iki cam kalıbı imalatçısı bu soruya kısaca "evet" derken, birisi boş bırakarak
ifade etmiştir.
cevaplandırmak istemediğini
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firma da, bu sorunun
konu ile ilgili görüş belirtmek istememiştir.
cevabını boş
bırakarak
Kauçuk kalıpları imal eden firmalardan ilki, yaptığı tasarımlarda, önceden
belirlenen bir koordinat sistemini referans olarak aldığını; ölçülendirmeyi ve
kontrolleri buna göre yaptığını bildirmiştir. Diğeri de, kısaca "evet" cevabı vermiştir.
Sinterleme kalıpları imalatçısı da, söz konusu tasarım kuralına ayni şekilde
uyduğunu ifade etmiştir.
26
Kal1bm ölçülendirilmesinde ve kontra/lerinde, referans alma gereğine hemen
hemen tüm kallpç1/ar inanmakta ve elinden geldiğince gereğini yapmağa
çalişmaktadir. Burada, her birinin kendisine göre tercihleri vardtr. BaZilan da,
ana sanayinin öngördüğü seçimlere göre hareket etmektedir. Ancak, genel
kurallar olarak, ka/1bm bağlanmasi ve montaj!, parçalarm birbirine bağlanmast
ve kritik ölçü/erin göz önüne atmmasi vb. hususlarm dikkate almmaswta referans
düz/emi belirlemesine gidildiği söylenebilir.
8. işlem karakteristiklerini, kalip resmi üzerinde bir tablo halinde
gösteriyor musunuz? (Örneğin, bir sac şekillendirme kalıbmda*, kahp
elemanlannın tipleri, standartlan ve malzemeleri; ka.hp, zımba ve stampalann
sertlik!eri; sac şeridi n boyutlandmlması ile i lg molarak kenar ve ara payları,
adım, kesme ve çekme boşlukları, şekillendirme kademeleri; kullamlacak
bağlama elemanlarmm standartları; kesme ve şekiliendirme kuvvetleri;
pres tipi, pres başlığı ayarlanabilirliği, kalip kapanma yüksekliği, strok ayan,
yedek ve alıştırma presleri, tabla açıkhklan, kurs/dakika, altiık .. vb.)
*:Diğer kalip tipleri için de söz konusu karakteristik/erin karşKflklarma
göre cevap veriniz
Plastik enjeksiyon
kalıpları
ile ilgili
hepsi olumlu
olan hususları
katılımcılardan
birisi bu soruyu
Ancak, bunların
her birinin yukarıda sayılmış
farklı algıladıkları ve sınırlamalar
getirdikleri görülmektedir. Örneğin, imalatı kolaylaştıran kısa bilgilerin; standart
kalıp elemanları, yay, maça ve yatak malzemeleri ile ısıl işlem değerlerinin;
sadece plastik enjeksiyon kalıpları için belirli karakteristiklerin ve genelde gerekli
bilgilerin verildiği şeklinde bazı kısıtlamalar ve açıklamalar yer almıştır.
cevaplandırmamış, diğerlerinin
Sac
şekillendirme kalıpları
yanıtlar vermiştir.
ile ilgili olan
katılımcılardan
üçü bu soruyu
cevapsız bırakmıştır. Katılımcılardan beşi, kısaca evet şeklinde yanıtlamış;
diğerleri ek açıklamalarda bulunmuştur. Ancak, aşağıda da görüleceği üzere,
bunların bazıları herhangi bir parçanın teknik resminin anteti üzerinde zaten
bulunması gereken bilgilerdir. Bununla birlikte, sorunun kastettiği manada
cevaplamada bulunan firmalar da vardır. Söz konusu görüşler kısaca şöyle
özetlenebilir.
• Tamamı uygulanmaktadır.
• Tüm kalıp elemanları numaralandırılarak malzeme cinsi ve sertlik gibi
özellikler tanımlanmaktadır.
• Firmanın özel antet formu üzerine, kalıbın tüm özellikleri ile ek bilgiler
işlenmektedir. Kalıp üzerine de, kalıbın adı, parça no.su, strok ayarı, kalıp
sahibi ile parçanın boyutlarının yazıldığı bir plaka yapıştırılmaktadır.
·Standart malzemeler, müşterinin standart numaralarına göre
numaralandırılmaktadır.
•
Kalıp
resmi üzerine, gerekli olabilecek bilgilerin
27
birçoğu yazılmaktadır.
• Gerekli bilgiler, imalat için resmin, kalıp için dekalıbın üzerine yazılmaktadır.
• Tüm kalıp elemanları için resimler çizilerek, bunların antetine adı, no.su,
malzemesi, özel işlemleri, sertliği ve imalat adetleri yazılmaktadır. Ayrıca,
komple kalıp için de montaj planı hazırlanmaktadır.
• imal edilen tüm kalıpların kalıp ve pres karakteristikleri belirtilmektedir.
• imalatı kolaylaştıran özel bilgiler verilmektedir.
• ilgili formlar üzerine yazılmış olan tasarım ve imalat verileri, kalıp imalat
ve sac imalat bölümlerine verilmektedir. Tasarım grubu içinde bu konu
ile ilgilenen özel bir ekip bulunmaktadır.
Dövme kalıbı imalatçılarından birisi kısaca "evet" diğeri ise "hayır,
göstermiyoruz" diyerek yanıtlamıştır. Son iki katılımcının verdiği cevaplar ise
aşağıdaki gibidir.
·Gerekli olan bütün detaylar kalıp resimleri üzerinde mevcuttur.
• Evet, malzeme cinsi, kalıp boyutları, tutucu, itici, malzeme plakası,
civatalar, sertlik değerleri, pres, kapalı ölçü, markalama, pabuçlar, plaka
no.ları belirtiliyor.
Cam kalıpçıları bu soruyu cevaplarken, birisinin "evet"
cevabı verdiği; diğerinin ise boş bıraktığı görülmektedir.
birisinin de "hayır"
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş "genelde olması gerekir"
diyerek konunun önemini teslim etmekle birlikte, imalatın aciliyetine göre durumun
değişebildiğini ifade etmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçılarından ilki, bu soruda öngörülen hususları yerine
getiremediklerini içtenlikle ifade etmektedir. Diğer imalatçı ise, uygulanmakta
olan vulkanizasyon ve bundan önceki prosesler için gerekli olan parametrelerin,
teknik resim üzerindeki formatta OS 9000 çerçevesinde gösterildiğini ifade etmiştir.
Söz konusu parametreleri, ön şekillendirmede, basınç, hız, hacım ve devir sayısı;
vulkanizasyonda, alt ve üst tabla sıcaklıkları, basınç ve zaman şeklinde açıklamak
suretiyle ayrıntılı bir açıklamada bulunmuş ve konuya bilinçli şekilde yaklaştığını
göstermiştir.
Sinterleme
kalıpları imalatçısı
çalışma boşlukianna
bu soruyu yanıtlarken, çekme payiarına ve
göre ölçülendirme ve malzeme tanımlamalarının yapıldığını
bildirmektedir.
Ka/ip imalatç1lartntn her birinin yukanda sayiimlŞ olan hususlan farkli
alg!ladiklan ve Sinirlamalar getirdikleri görülmektedir. Bu arada, herhangi bir
parçamn teknik resminin anteti üzerinde zaten bulunmasi gereken standart
bilgiler, ayncaliğ1 olan özgün kriterler gibi sayilmaktad1r. Ancak, diğer konularda
28
da olduğu gibi, bilgilendirme konusuna da bilinçli bir şekilde yaklaşan firmalanmiz
vard1r.
Kalıp imalatma ilişkin birikimlerinizin
normlarmızı geliştirebiliyor musunuz?
9.
sonucu olarak, kendi
işyeri
Plastik kalıbı imal eden firmalardan birisi hariç olmak üzere, tümünün
olumlu cevap verdiği bu soru için bazı kuruluşların ön koşullar getirdiği
görülmektedir. Bunlar, normlaştırma ve kalıp kalitesindeki yükselmenin tecrübenin
sürekli bir şekilde artışıyla mümkün olabileceği, teknolojik gelişmelerin sahip
olunan presesiere uygulanmasıyla kendi işyeri normlarının geliştirilebileceği, bu
konuda mümkün olabildiğince gelişim sağlanabildiği, kalite kontrol ve malzeme
temini ile ilgili hususlarda gelişim sağlandığı, normlarda gelişim sağlandığı ancak
bunların yazılı dokümana dönüştürülemediği vb. hususları kapsamaktadır.
sac şekillendirme kalıbı imalatı ile ilgili olan tüm
katılımcılar bu soruya olumlu cevap vermiştir. Bunların bir bölümü de, ayrıntılara
girmeden sadece evet demiştir. Verilen bilgiler ana hatlarıyla kısaca şöyledir.
Bir
imalatçının dışında,
Kalıplardan her birinin tasarım ve imalatı sırasında oluşan deneyimler,
daha sonraki kalıplarda değerlendirilmektedir. Firmaya denetim (audit)
için gelen mühendislerin önerilerine göre de kendi normları geliştirilmektedir.
Ayrıca, kullanılan teknoloji imkanlar ölçüsünde geliştiriirneğe çalışılmaktadır.
• Bu konuda sürekli bir yapılanma söz konusudur.
• Bir miktar geliştirilebildi, ancak tam profesyonelce değil.
• Teknolojik gelişmelerin, sahip olunan presesiere uygulanması halinde
•
işyeri normları geliştirilebiliyor.
•
•
•
•
•
•
•
ilişkin
Kalıp imalatının çok geniş bir ürün yelpazesi ile ilgili olması dolayısıyla
ancak boru ve egzost kalıpları için normlar geliştirilebildi.
Geliştirilen bazı kabuller vardır.
Büyük bölümü geliştirildi; devam edilmektedir.
Sık kullanılan parçalar için standartlar mevcuttur.
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olarak geliştirilmiş bulunan standartlar
vardır. Tasarım ve imalat, bu standartiara uygun olarak yapılmaktadır.
Söz konusu standartlar, deneyim ve araştırmaların doğrultusunda sürekli
bir şekilde geliştiriJip güncelleştirilmektedir.
Kalite kontrol ve malzeme temini konusunda standartlar vardır.
Kalıp çekirdeklerinin dışında kalan kalıp setleri ile kolonlar, burçlar ve
tespit pimieri standartlaştırılmış bulunmaktadır. Bunların yanında, zımba
gruplarının hazır olarak alınması hususunda çalışmalar yapılmaktadır.
Dövme kalıbı imal eden anket katılımcılarının hepsi de, kalıp imalatına
birikimlerinin sonucu olarak, kendi işyeri normlarını geliştirebildiklerini ifade
29
etmişlerdir. Hatta bunlardan
düşmüştür. Buradan, doğal
sonuç
birisi, söz konusu normların daima yenilendiği notunu
olarak, ülke sanayii yönünden memnuniyet verici bir
çıkmaktadır.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların hepsi de
vermiş; birisi ayrıca tezgah, donanım, bilgisayar ve
gerekliliği üzerinde durmuştur.
bu soruya olumlu cevap
ölçü aletleri yatırımının
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş, bu soruya cevap olarak
sadece "evet" demekle yetinmiştir. Kauçuk kalıbı imalatçılarından ilki, kendi işyeri
normlarını geliştiremediklerini ifade etmiştir. Diğer imalatçı ise, bu soru için
herhangi bir açıklamada bulunmadan "evet" demekle yetinmiştir. Sinterleme
kalıpları imalatçısı, kendi işyeri normlarını geliştirebildiklerini bildirmektedir.
Sanayicilerimizin, kendi işyeri normlanm geliştirebilme/eri için uzun bir
imalat deneyimine sahip olmalan gerektiği bilinmektedir. Gelişmiş ülkelerde,
geçmişi uzun y11/ara dayanan ve birkaç kuşak sanayici yetiştirmiş olan kuruluşlarm
elbette kendi standartlan olacaktir. Hatta, sahip olduklan tecrübe ve istatistik veri
tabam sayesinde kendi alaniann m standartlan m yapma/an; takipçiferin de, aniann
koymuş olduklan norm ve kurallar çerçevesinde çalişmalan doğal karşifanan
gerçeklerdendir. Her şeye rağmen, sanayicilerimizin bu yöndeki çabalan ileride
ülkemizin teknolojik birikimine elbette büyük katkiiar sağlayacaktir.
..
1 O. imal edilen kahbın performansını ne ölçüde sağlayabiliyorsunuz?
Oneeden belirli bir kalite, verimlilik ve ömür faktörü hedefleyip; bunu garanti
altına alabiliyor musunuz? Teslimatı, öngörülen süre içinde
gerçekleştirilebiliyor musunuz?
Plastik enjeksiyon kal ı bı imalatçılarının, genelde tüm şıkları na olumlu yanıt
verdiği bu soru için bazı firmaların çekinceler koyduğu görülmektedir. Bir firma,
teslimatı öngörülen süre içinde gerçekleştirrneğe çalıştıklarını; diğeri ise, bir veya
iki haftalık geçikmelerin olabildiğini; bi~ başkası da, piyasa koşullarının işletmeleri
zaten buna zorladığını ifade etmiştir. Iki firma, kalıp performansı ile ilgili olarak,
kataloglarında veya standartlarda belirlenmiş olan değerleri sağladıklarını ve
anormal bir problem çıkmadıkça bunun garanti altına alınabildiğini ifade etmiştir.
Firmalardan birisi de, performans ölçümlerinin sağlanamadığını; ancak baskı
adedini baz olarak aldıklarını bildirmiştir. Ayrıca, ısıl işlem iyi yapılmış ise
performansı sağlayabildiklerini bildiren bir başka firma daha vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imalatı ile ilgili olan katılımcılardan altısı bu soruyu
sadece evet diyerek cevaplamış; bir firma da sadece "kal ıpları kendileri için imal
ettiklerini~ söylemekle yetinmiştir. Kalıp ömrünü etkileyen faktörlerden birisi de,
bakım ve çalışma koşullarının iyi ayarlanmasıdır. imalatçılardan bu hususa dikkat
çekenler olmuştur. Bunların dışında, ek açıklamada bulunanların ifadeleri şöyle
· özetlenebilir.
30
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcıları, bu soru için aşağıdaki
cevapları hazırlamışlardır.
• Kalıp performansını % 85 garanti altına alıyoruz. Zamanında teslimatta
% 95 gerçekleşme sağlıyoruz.
• Kalıp performansı % 90 civarında sağlanabiliyor. Ancak garanti altına
alamıyoruz. Zamanında teslimat genellikle gerçekleşiyor.
• Kalıp performansını % 80 oranında sağlayabiliyoruz.
Te~imatların % 95' ini öngörülen süreler içinde gerçekleştirebiliyoruz.
• Kalıbın ömrü belirlenmiş olup takip edilmektedir. Teslimat, öngörülen süre
içinde yetişmektedir.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların, bu soruya muhtelif şekillerde
cevap verdikleri görülmektedir. Bunlar özetle şöyledir.
• Hedef belirleyip bunu garanti altına alabiliyoruz ve teslimatları öngörülen
süre içinde sağlayabiliyoruz.
• Evet, cam kalıbı ürettiğimizden kalıbın verimlilik ve ömür performansı
cam üreticisi tarafından test ediliyor.
• Kalite ve verim kriterlerimiz var. Üretim performansımız izlenmektedir.
Teslimat gecikmeleri sıklıkla yaşanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş, önceden belirli bir kalite,
verimlilik ve ömür faktörü hedefleyip; bunu garanti altına alma ve teslimatı
zamanında gerçekleştirme sorusunu "hayır" diye cevaplamıştır. Bunun nedeni
olarak da, hammaddeye güvenemediklerini ve teslimatın geeikebildiğini ifade
etmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firmalardan birisi, kalıbın performansını
ve teslimat süresine uyma hususlarında başarılı olduklarını ifade etmiştir.
Diğer firma ise, müşterilerinin otomotiv ve beyaz eşyada lider kuruluşlar olması
dolayısıyla, mutabakata varılan kriterleri mecburen garanti altına aldıklarını;
çünkü bu hedeflere uyulamaması halinde ağır yaptırımlarla karşılaşabileceklerini
ifade etmiştir.
sağlama
Kal1p performansmt ve teslimati önceden garanti altma alma, kal1p imalat
sektörümüz için sağlanmasi en güç olan konulardan birisidir. Çünkü, önceki
soruda da söz konusu edildiği gibi, bunlar da yine uzun deneyimlere, makine
parki kapasitesine ve güçlü kadrolara bağli olan husus/ardir.
31
11.
Kalıp
hassasiyeti ve ömrü ile
yakından
ilgili olan;
a) Kalıp boşlukları
b) Yüzey pürüzlülükleri
c) Kalıp elemanlannın ölçü ve biçim tamhğı, rijitliği
d) Kompozit malzemeli imalat(karbür kesici eleman kullanma)
vb.faktörleri belirleme ve kullanma hususunda girişimleriniz
oldu mu? Laboratuar olanaklarımz var mı?
ile ilgili anket katılımcılarının hiçbirisinin laboratuar
Ancak, katılımcılardan ikisi yüzey pürüzlülüğü, sertlik,
boşluk ve boyutsal ölçüm imkanlarından bahsetmiştir. Katılımcılardan birisi
laboratuar hizmetlerini dışarıdan satın almaktadır. Bir katılımcı, dört madde
halinde bahsedilen hususların tamamını sağladıkları nı, ancak laboratuarlarının
mevcut olmadığını bildirmektedir. Bir başka kalıp imalatçısı ise, bu soru içinde
sayılmış olan dört şık ile ilgili ölçümler yerine getirilmeden kalıp imalatının söz
konusu dahi edilemeyeceğini; bununla birlikte laboratuarlarının da olmadığını
içtenlikle dile getirmiştir.
Plastik enjeksiyon
kalıpları
olanağı bulunmamaktadır.
Sac şekillendirme kal ı bı imalatçılarında ise, yedi katılımcı laboratuarlarının
mevcut olmadığını ifade etmiş bulunmaktadır. Ancak yine de standart teorik
değerlerine uyulmağa çalışılmakta; bunlardan birisi dışarıdan laboratuar desteği
almaktadır. Ayrıca, bir katılımcı laboratuar kurmayı planlamış bulunmakta; ikisinin
de kısmen laboratuar olanağı bulunmaktadır. Diğer görüşler de, bu soruda
değinilen konuların katılımcılar tarafından önemle benimsendiğini ve laboratuar
imkanları olmasa da bir şekilde çare üretilrneğe çalışıldığını göstermektedir. Bu
da memnuniyet verici bir tespittir.
• a, b ve c şıklarındaki değerleri izledikleri; ancak bunun laboratuar düzeyinde
olmadığı
• Üç boyutlu koordinat ölçüm ve sertlik ölçümü gibi imkanların dışında
laboratuarlarının olmadığı
• Sadece kalıp boşluklarını ölçebildiklerini; diğerlerinin ölçülemediği
• a, b ve c şıklarındaki değerler için standartlarının mevcut olduğu
• a, b, c ve d şıklarındaki değerlerin tamamını izlediklerini ancak
laboratuarlarının mevcut olmadığı
• Boşluk,pürüzlük,sertlik gibi kriterlerin ölçüldüğü cihaziarın mevcut olduğu
• a, b ve c şıkları için evet yanıtı; d için de araştırmaların sürdüğü
·Yüzey pürüzlülüğü ile kalıp elemanlarının ölçü ve biçim tamlıklarının
sağlandığı
•
Yukarıda sayılan
maddelerde
değinilen hususları
kontrol
altında
tutabilecek
imkanlarının olduğu
• Söz konusu maddelerle sürekli olarak
birikim sağlandığı
32
karşılaşıldığı
ve oldukça fazla
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcılarından birisinin, kısaca
"evet" diye yanıtladığı bu soruya verilen diğer cevaplar aşağıdaki gibidir.
• Girişimlerimiz oldu. Ancak laboratuarımız yok.
• Kalite Temin Bölümümüz, bütün kalıpları kontrol etmekte ve onaylamaktadır.
• d Maddesi ile ilgili girişimlerimiz oluyor. iyileştirme çalışmalarımız devam
ediyor. Malzeme yapısı ve analizleri için laboratuar olanakları m ız var.
Cam kalıpçısı olan katılımcıların bu soru ile ilgili görüşleri de şöyledir,
• Bu unsurlarla ilgili olarak
işbirliği
içerisinde
olduğumuz
firmalar
bulunmaktadır.
• Tüm bu yöntemler ve gereklilikler yerine getirilmektedir.
• iyi donanımlı Kalite Kontrol Laboratuarlarımız var. Yine de gereksinim
duyulduğunda başvurulan KOSGEB, diğer kuruluşlar ve Üniversite
laboratuarları da vardır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı katılımcı, soruda dört ayrı madde
kapsamında belirtilen hususları kısaca "evet" diyerek yanıtlam ış ve laboratuarlarının
olduğunu belirtmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firmalardan ilki, bu sorudaki dört madde için
de olumlu görüş belirtmiştir. Diğer firma ise, burada belirtilen parametrelerin kendi
konularına girmemesi dolayısıyla, bu konuda herhangi bir yatırımdan söz
edemeyeceklerini belirtmiştir.
Sinterleme kalıbı imalatçısı olan firma bu hususta, mikroyapı, sertlik, yüzey
pürüzlülüğü ve koordinat ölçme cihaziarının bulunduğunu; laboratuarlarının yeterli
olduğunu ifade etmiştir.
Kalip boşluk/an, yüzey pürüzlülük/eri, kal1p elemanlanmn ölçü ve biçim
ile rijitliği, kompozit malzeme/i imalat (karbür kesici eleman kullanma) vb.
faktörler, bilindiği gibi kal1p hassasiyeti ve ömrü ile yakmdan ilgili olan hususlardtr.
Hatta bütün bunlar, üstün nitelikli bir ka/1ba bu özelliğini kazand1ran baş!Jca
faktörler olmaktadir. Belirli bir değerin uygun veya imalatm kaliteli olduğunu
saptayabilmek için öncelikle ölçüm/erin yapilabilmesi gerekmektedir. Ölçmediğimiz
bir değerin iyi olduğunu öne sürmek mümkün değildir. Işte, firmalanmiz da bu
bilinçte hareket ederek, laboratuar olanaklanna kavuşmağa çaltşmakta veya
d1şandan destek almaktadir. Ancak, bu konuda daha epeyce mesafe almmas.
gerektiği, yukandaki beyanlardan da kolayca anlaşt!maktadJr
tamfiği
33
12. Kalıp imalatı ile direkt veya endirekt ilgili olarak,
ve haricinde karşılaştığmız başlıca sorunlar nelerdir?
işletmeniz
dahilinde
Bu soru cevaplandırılırken, sorunların her bir plastik enjeksiyon kalıbı
işletmesi için oldukça farklılık arz ettiği görülmektedir. Ancak, genelde yatırım,
finansman, kalifiye işgücü ve malzeme teminindeki zorluklar ortak sorunlar
arasındadır. Ayrıca, ısı! işlem ve kaplama sorunları, kesici takım bulma, kalıp
setlerinin temin süreleri ile ölçQ ve kalite sorunları, plastik parçalar için kalıplara
yüzey deseni işleme ve pariatma işlemleri için kullanılacak tezgahların teminindeki
dış destek yetersizliği, imal ettikleri kalıpların fiatlarının Türkiye için pahalı oluşu,
makine parkı eksikliği ve bazı yerel özellikler, ilaveten söz konusu edilen hususlardır.
Sorun olarak iş yoğunluğunun gösterilmesi ve önceden önlem alındığından
şimdiye kadar önemli hiçbir sorunun ortaya çıkmadığından bahsedilmesi, iki
firmanın vermiş olduğu ilginç yanıtlar arasındadır.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları bu soru ile ilgili olarak oldukça ayrıntılı
açıklamalardabulunduklarından, söz konusu cevapların aşağıda görüldüğü gibi
maddeler halinde özetlenmesi yoluna
gidilmiştir.
• Malzeme kalitesi, satın alma sırasında malzeme sertifikasının genellikle
verilmeyişi, temin süreleri ve zorlukları, standart dışı malzemeler
• Isı i işlem yan sanayiinin yetersizlikleri; bazı firmalar tarafından bunun dış
sorunların en önemlisi olarak gösterilmesi ve yakın zamanlara kadar bu
işlemi bilimsel olarak yapanların bulunamayışı
• lsıl işlem
• Kalıp imalatını hızlandırabilmek için planlanan CNC tezgah alımının,
fiatların yüksek oluşu nedeniyle gerçekleştirilemeyişi
• Tasarım ve imalatta uzman ve nitelikli işgücü eksikliği
• Kalıpla ilgili teknik konularda danışılabilecek kimsenin veya bir nevi karar
merciinin bulunmaması
• Profilli kalıp yüzeylerinin taşlanmasındaki sıkıntılar
• Büyük kalıplar için yapılması gereken ölçümlerin atelye olanaklarını
aşması
• işletme dışında yaptırılan kalıplarda, kalite ve teslim süresi olarak istenilene
asla ulaşılamamış olması
• Özel malzemelerin tedarikinde zorluklarla karşılaşılması, özel prosesler
için tezgah ve büyük kalıp elemanları için de ısıl işlem yan sanayiinin
bulunmayışı
• Devletin teşvikleri olmadan yetişmiş eleman bulunmasının çok zor oluşu
• Karmaşık geometrik ön tasarımlarda matematiksel model uygulandığı
halde, sonuçta sıkıntıların yaşanabilmesi
• Kalıbı imal edilen parça üzerinde yapılan ölçü değişikliklerinin kalıpçıya
zaman ve maliyet kayıpları olarak yansıması
• Standart kalıp elemanlarındaki ~~şit azlığı ve teslim sürelerinin uzunluğu
o
Genelde
yatırım
ve finansman
sorunları
Karşılaşılabilecek sorunların önceden belirlenerek önlemler alınması
dolayısıyla bugüne kadar önemli bir problemin ortaya çıkmayışı.
o
Dövme kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan birisinin bu soruyu
cevaplamadığı; diğerlerinin de aşağıdaki cevapları verdiği görülmektedir.
o
o
o
Kalıpların sertliklerinin ve yaşianma durumlarının uygun olmaması
Yetişmiş eleman azlığı ve tezgah yetersizliği
Kalıp çeliği yurt dışından temin edildiği için stok tutulmak zorunda
kalınması
Cam
kalıbı imalatçısı
olan
görülmektedir.
cevapladıkları
o
katılımcıların
bu soruyu
aşağıdaki şekillerde
imalatımızı kolaylaştıncı otomasyonu sağlamak için danışmanlık ihtiyacımız
sorunumuzdur.
Arzu edilen kalitede hammadde bulunamaması ve düzensiz gelen siparişi
yükünü karşılama sıkıntısı ana sorunları oluşturmaktadır.
1) iyi bir CAD/CAM programı (programlar pahalı)
·
2) iyi bir CAD/CAM kullanıcısı
3) Kal ı bı bilen üst düzey ve orta düzey yöneticiler
başlıca
o
o
Metal enjeksiyon
kalıpları
karşılaştıkları sorunları şu
imal eden katılımcı, kalıp
iki madde halinde belirtmiştir.
o
Hammaddeye güvenememe
o
lsıl işlem
Kauçuk
Sinterleme
dile getirmiştir.
o
ile ilgili olarak
kalıbı imalatçısı
istememiş; diğeri
o
imalatı
olan firmalardan birisi bu soruya cevap vermek
ise malzeme ve ısıl işlem sorunlarını göstermiştir.
kalıbı imalatçısı
olan firma bu hususta
·
lsıl işlem ve çalışma anındaki çatlaklar
Tanımlı malzemelerin doğrulanması (analiz
aşağıdaki sorunlarını
vs.)
Yukanda, çeşitli yönleri ile ve ayimttll bir biçimde değinilmiş olan hususlar,
ka/tp imalat sanayimizin çeşitli sorunlan m topluca dile getirmektedir. Tabii bütün
bunlar, asimda tek tek üzerinde duru/up tarttştlmast gereken konulardtr. Ancak,
çeşitli vesilelerle önceden de dile getirilmiş olan malzeme ve tst! işlem sorun/anna
ağtr!tklt bir biçimde değinilmesi dikkat çekmektedir.
35
13. Kalıbın kullanımı ile ilgili olarak;
a)Uygun pres karakteristiklerinin seçimi
b) Kalıbın şekillendirme ekseninin (kuvvetler bileşkesinin tatbik
noktası) belirlenmesi
c)Kalıp elemanlarının mukavemet kontrollerinin yapılması
vb. konulara tam manasıyla dikkat etme imkanı bulabiliyor musunuz?
Bu soruya, plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarından dört katılımcı "evet"
verirken, birisi "hayır" diğer bir katılımcı da "kesinlikle hayır" demiştir. Bu
arada, konuya % 80-90 oranında dikkat edilebildiğini, laboratuar imkanları
olmadığından standart kontrolların yapılabildiğini, plastik enjeksiyon makinalarını
yeterince tanıdıkları için makina karakteristiklerine uygun tasarımlar yapabildikleri ni,
mekanik ve plastifizasyon kontrollerinin yapıldığını, kalıp tasarımında uygulanacak
presesin dikkate alındığını ve kalıp elemanlarının aşınmaya mukavim olmasına
özen gösterildiğini belirtenler de vardır. Ayrıca, bu gruptaki imalatçılardan birisi,
a ve b şıklarındaki soruları "evet" c şıkkındakini ise "hayır" diye yanıtlamıştır.
cevabı
iki istisna dışında, sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının tümü bu sorunun
ilk iki maddesine olumlu ce'l(ap vermiştir. Her üç maddenin gereğini yerine
getirebilen bir kalıpçı vardır. Istisnalardan ilkinde, işin gereği olarak eksantrik
pres yerine hidrolik pres kullanılması ve her zaman için bu gibi kontrollerin
gerekmemesi; ikincisinde ise, imalatı yapılan kalıpların hep ayni türden olması
dolayısıyla hep ayni kalıp taşıyıc::ılarının kullanılması şeklinde özel halleri ifade
eden durumlar öne sürülmüştür. Imalatçılardan birisi de, olayı "sac kullanıcısının
sorunu" olarak gördüğünü belirtmiştir. "Evet" yanıtı verenlerin ikisi de, kısmen
veya büyük oranda uygulayabildiklerini söylemişlerdir. Her iki imalatçı da, c
maddesini hariç tutmuştur. Bir katılımcı, imalatını yaptıkları kalıp elemanlarının
aşınmaya dayanıklı olması için 60-62 HAC sertlik değerleri aradıkları şeklinde
açıklamada bulunmuştur. Tereddüt edilen veya kritik olduğu saptanan bölgelerde
dayanım ve ömür hesaplamalarının yapıldığını; bunun için de kendi kalıp
standartları ile tecrübelerinden yararlandıklarını ifade eden bir imalatçı vardır.
Elde mevcut olan makine parkında, yerine göre presin gücü; yerine göre de
fonksiyonları ve iş kapasitesi ön plana çıkmakta ve buna göre tercihte
bulunulmaktadır. Bir katılımcı da, bu noktaya dikkat çekmekte ve kalıp tasarımının
buna göre yönlendirilmesinin her ne kadar belirli bir ek maliyeti olsa da, böylelikle
makine seçimlerinin daha isabetli bir şekilde yapılarak uzun vadede kazançlı
çıkılacağını belirtmektedir. Bu soruya katılımcıların verdiği cevapların büyük bir
çoğunlukla olumlu olması ve son olarak bahsedilen iki katılımcının uygulamaları
bu konularda da genelde bilinçli hareket edildiğini gösteren işaretlerdir.
Dövme kalıpları imal eden katılımcılardan üçünün kısaca olumlu olarak
bu soru için bir katılımcı, "a ve b maddelerinin gereğini yerine
getirebildiklerini ancak c maddesi için kalıp malzemesinin fiziksel özelliklerini
kontrol etme olanağına sahip olmadıklarını" ifade etmiştir.
cevapladığı
36
Bu soru ile ilgili olarak, cam kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan birisi, söz
konusu değişkenierin müşteri tarafından belirlendiğini; diğeri de cam kalıbı imal
ettiklerinden bu tür sorunları olmadığını ifade etmiştir. "Hayır" yanıtı veren bir
diğer imalatçı da, buna gerekçe olarak, dizayn edilmiş kalıpların imalatını
yapmalarını göstermiştir.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden katılımcı, bu sorununa maddesinde
söz konusu edilen uygun pres karakteristiklerinin seçimini yerine getirebildiklerini;
ancak b ve c maddelerinin öngördüğü hususlara bakamadıklannı ifade etmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firma, bu soruda üç ayrı madde altında sorulan
hususlara "evet" yanıtı vermiştir. ikinci firma, bu konuda işletmelerinde daha
önceden belirlenmiş olan ve kendi deneyimlerine dayanan birtakım standartları
uyguladıklarını; her kalıp için ayrıca belirleme yapılmasına gerek görülmediğini
açıklamıştır.
Sinterleme kalıbı imalatçısı olan firma, kalıbın kullanımı ile ilgili olarak
öngörülen hususlar için "evet" yanıtını vermiş bulunmaktadır.
Verilen cevaplara bak!ldtğmda, daha ziyade ilk iki Şik için olumlu görüş
görülmektedir. Ka/tp eleman/annm mukavemet kontrolleri ile ilgili olan
son ştk, şekillendirme esnasmda bu elemantann rijitliğinin korunmasim
amaçlamakta ve kalip üzerinde yaptimasi gereken en önemli mühendislik
çaltşmalanndan birisini teşkil etmektedir. Bu analizierin yap1fmamast halinde,
elemanlarda e/astik ve plastik deformasyonlann; hatta kmlmalarm meydana
gelmesi söz konusudur. Özellikle, hassas kesme ka/iplan, bileşik ka/ip/ar, ardiŞik
kal!plar vb. hassasiyet derecesinin yüksek olduğu ka/ip/arda, rijitfiği fazla olan
kaf1p elemanlanmn kullamlmast gerekmektedir. Söz konusu analizierin yaptimamasi
halinde karşilaşJiabilecek diğer bir sonuç ise, kal1p elemanlannm kesitlerinin
emniyet yönünden gereğinden büyük tutulmast ve dolaytstyla ağtr ve hantal
kaltp/ann ortaya çtkmastdtr. Otomotiv ana sanayilerine yapilan ziyaretler esnasmda,
yetkililer, gelişmiş ka/tp imalatçtfanmn ka/tp taştyJc!lanm rijitlikten ödün vermeden
büyük ölçüde hafitletebildiklerini ifade etmişlerdir. Yine bu soruya verilen
cevap/ardan, genelde önem verildiği ve uygulandiği anlaşilan ilk iki ştkkm ise,
makinantn ve kaftbm dengeli ça!Jştmlmast; moment etkisi altmda kalmamasi ile
ilgili olduğu bilinmektedir. Bunlara dikkat edilmesi demek, şekillendirme hassasiyeti
ile ka/tp ve makine ömrünün arttmlmasi demektir.
verildiği
37
14. Hazır kalıp setleri ile standart kalıp elemanlarını kullanıyor
musunuz? Ülkemizde imal edilen standart elemanlar hakkındaki görüşleriniz
nelerdir; bunların kalıp imalatını hıı:landırdığma ve parça kalitesini
yükselttiğine inanıyor musunuz?
zaten kalıp seti imalatçısı olan birisi hariç, plastik
tümünün sürekli veya zaman zaman hazır kalıp setleri
kullandıkları görülmektedir. Standart kalıp setlerinin imalatı hızlandırdığı ve
kaliteyi yükselttiği hususlarında genel bir kanı mevcut olmakla birlikte, bunların
kaliteleri ve teslimatı ile ilgili olarak öne sürülen çekinceler de oldukça yaygındır.
Yedi adet firma, setler için kalite yönünden eleştiriler getirmiştir. Genelde iyi
olduklarını, kalitesiz olduklarını, kalıp yan sanayiinin istenen hız ve kalitede
olmadığını, istikrarın olmadığını, malzeme ve yüzey hassasiyeti yönünden
yetersiz olduklarını, işletme içinde ikinci müdahale veya geri göndermelerin
olabildiğini ve sadece bazı markalardan memnun olduklarını belirtenler olmuştur.
Anket
katılımcılarından
kalıbı imalatçılarının
Sac şekillendirme kalıbı imal eden katılımcıların bu konudaki görüşleri de,
plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarının görüşleri ile benzerlik arz etmektedir.
Standart kalıp elemanları kullanılmak suretiyle hızlı, kolay ve kaliteli imalat
yapılabileceğine; maliyetierin azalacağı na inanılmaktadır. Bir katılımcı, bu takımları
kendisinin imal ettiğini ve ayni zamanda ihracat yaptıklarını ifade etmiştir. iki
katılımcı, büyük kalıplar imal ettikleri için hazır kalıp setlerini kullanmadıklarını;
iki katılımcı da, imal ettikleri kalıpların büyük boyutlu ve standart dışı olması
dolayısıyla kısmen kullanabildiklerini açıklamaktadır. Katılımcılardan birisi, hazır
kalıp seti imalatçısıdır. Bir katı.lımcı da, imal ettiği kalıplar standart olmadığından
hazır kalıp seti kullanmamakla birlikte, standart kalıp elemanlarını (yay, lastik,
yataklama elemanları vb.) kullandığını belirtmektedir. Kullanıcılardan ikisi dışında
kalanların tamamı, söz konusu takımlar için eleştirel ifadeler kullanmışlardır. Bu
eleştiri ve görüşler şöyle özetlenebilir.
• Hazır kalıp setleri sektöründe kontrolsuz ve hedefsiz bir yapılanma olduğu
• Hazır setierin oldukça kaliteli ve genelde iyi oldukları
• Daha yoğun tanıtım ve deneme programları ile bu sektörün kendisine
ve imal edilen kalıplara katkısının artabileceği
• Ülkemizde imal edilen hazır kalıp setlerinin kalitesinin vasat olduğu
• Bazı markalardan memnun kalındığı
• Bu takımları, kalıp imalatçısının kendisinin daha kaliteli imal ettiği iddiası
• Kalıp setlerinin oldukça pahalı oldukları
• Kalıp seti kullanılmamakla birlikte, bunların öne sürülen hususlar yönünden
yararlı olabilecekleri
• Hazır kalıp setlerinin kalıp imalatını hızlandırdığına ve parça kalitesini
yükselttiği ne inandıkları; ancak kalitelerini genelde iyi bulmadıkları
38
Dövme kalıbı imalatçıları, hazır kalıp setlerinin kalıp imalatını hızlandırdığını
kabul etmektedir. Ancak, birisi haricinde bu elemanları kullandığını bildiren
katılımcı bulunmamaktadır. Bu imalatçı da, civata, somun, yay, pul, segman vb.
elemanları saymıştır. Fakat, bunlar zaten her kalıp imalatçısının dışarıdan
sağladığı standart kalıp elemanlarıdır. Dolayısıyla, kendisini hazır kalıp seti
kullanıcısı saymak mümkün değildir.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan ikisi, hazır kalıp setleri
kullanmadıklarını ifade etmiştir. Diğer bir katılımcı da, bu sorunun yanıtını
vermemeyi tercih etmiştir. Katılımcılardan birisi, hazır kalıp setleri kullanmayış
nedenleri ile bu konudaki görüşünü şöyle açıklamıştır.
• Üretimini yaptığımız cam kalıplarında standart elemanlar bulunmamaktadır.
Bu sistem, diğer kalıp sektörlerinde uygulanmaktadır.
Metal enjeksiyon
kalıpları
imal eden
katılımcı, hazır kalıp
setleri ile standart
kalıp elemanlarını kullandıklarını ve bunların kalıp imalatını hızlandırdığına
inandıklarını belirtmiştir. Ancak, parça kalitesini yükselttiğine inanmadıklarını;
çünkü bu konuda gereken ciddiyetin
gösterilmediğini
ifade
etmiştir.
olan firmalardan ilki, hazır kalıp setlerini
bildirmekle birlikte, bu takımların kaliteli olduklarını söylemekte;
ancak kalıp maliyetlerini yükselttiğini ifade etmektedir. ikinci imalatçı da, kalıp
maliyetlerini çok yükseltmesi dolayısıyla hazır kalıp seti kullanamadıklarını
Kauçuk
kalıbı imalatçısı
kullanmadığını
belirtmiştir.
Sinterleme
elemanları
kalıbı
hakkında
imal eden katılımcı, hazır kalıp setleri ile standart kalıp
sadece "evet" yanıtı ile olumlu görüş vermiştir.
Yukanda, cevaplarm açtklanmasma başiantrken genelde ifade edildiği gibi,
standart ka/tp setlerinin imalatt htzland!rdtğt ve kaliteyi yükselttiği hususlannda
genel bir kant vardtr. Ancak, bunlann kaliteleri, fiatlan ve tes!imatt ile ilgili olarak
öne sürülen çekinceler de oldukça yaygmdtr. Firma/ann neredeyse tamamma
yaktntntn, kalite başta olmak üzere, haztr setler için çeşitli yönlerden eleştiriler
getirmesi bu alanda faaliyet göstereniere tştk tutacakttr.
15. Müşteriye, kahbm prese bağlanması içirı ekteki örneklere* benzeyen
bir talimatname veriyor musunuz?
*: EK-3'ten yararlanarak size en yakm bağlanti türünün numarasim
belirtiniz.
Plastik enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan dördü, böyle bir
talimatnamenin verildiğini; dokuz katılımcı ise verilmediğini ifade etmiştir. Bunların
39
arasında,
gerek olmadığını, bilinçli kalıp kullanıcısı sayısının fazlaca olmaması
gerek olmadığını, ancak çok özel kalıplar için verilebileceğini, sorunun
ekinde verilen örnek talimatın bazı maddelerini içeren bir talimatı n verilebildiğini
ifade edenler olduğu gibi; bu soruya hiç cevap vermeyenler de vardır.
Katılımcılardan birisi, müşteriye kalıp hakkında genel bilgi verildikten sonra genel
kriterleri kendisinin belirlediğini; diğeri ise, bu konuda fikir alışverişinde bulunduklarını
dolayısıyla
bildirmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı ile ilgili olan katılımcılardan beşi, müşteriye böyle
bir talimatnarneyi vermediklerini; ikisi zaman zaman veya gerekli olduğunda
verdiklerini açıklamaktadır. Katılımcılardan birisi soruyu cevaplandırmazken,
diğer ikisi ise kendi işletmeleri için kalıp imal etmeleri dolayısıyla tüm talimatların
imalat hatlarında mevcut olduğunu ve gerekli bilgilerin kalıpların üzerinde zaten
bulunduğunu ifade etmektedir. Bir imalatçı, bu konuda talimat verildiğini; bir
başkası da, özel bir pres veya bağlantının gerekmesi halinde verildiğini
açıklamaktadır. Ayrıca, EK - 3 'te belirtilmiş olan şekliyle bir talimatnamenin
verilmediğinden, EK - 3 'teki talimatın aynen veya kısmen uygulandığından
bahseden kuruluşlar da vardır. Bununla birlikte, imalat için gerekli olabilecek tüm
verilerin kendileri tarafından üretildiğini, iddialı bir şekilde ortaya koyan bir başka
firma daha bulunmaktadır.
Dövme kalıpçısı olan anket katılımcıları da, bu sorunun cevaplandırılması
esnasında aşağıdaki ifadelere yer vermişlerdir. Söz konusu ifadelere bakıldığında,
katılımcıların, müşteri için kalıp imal etmemesi halinde bu talimatnarneyi pek
gerekli görmedikleri anlaşılmaktadır. Ancak, söz konusu talimatnamenin
uygulanması
halinde,
çeşitli bakımlardan
bunun
yararlarının görüleceği açık
bir
husustur.
• Müşteri için kalıp imal etmiyoruz.
• Montaj resmi veriyoruz.
• Kendi dövme atelyemizde yaptığımız kalıpları kendimiz kullanıyoruz.
Evet, talimatname veriyoruz.
• Hayır, kendi kalıbımızda kendimiz dövme işlemi yaptığımız için kalıbımızı
bire bir takip ediyoruz.
Cam
kalıbı imalatçısı
olan
katılımcılar
bu soruyu
yanıtlamamışlardır.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firma da, kalıbın prese bağlanması
için herhangi bir talimatname vermediklerini ifade etmiştir.
Kauçuk
kalıpları imalatçısı, kalıbın
verilmediğini belirtmekte ve kendilerinin
konuda çalışan diğer katılımcı da, imal
40
prese bağlanması için bir talimatname
bu işi bildiklerini ifade etmektedir. Bu
ettikleri kalıpları kendi işletmelerinde
kullandıklarını; dolayısıyla
böyle bir talimatı n hazırlanmasına gerek duymadıklarını
belirtmektedir.
imal eden firma ise, kendi bünyelerinde bir kalıp
bildirmektedir. Söz konusu kalıplar için örnek
talimatı n özellikle 6 ve 1 O. maddelerinin önemine dikkat çekil miştir.
Sinterleme
kalıpları
bağlama talimatı bulunduğunu
Ka/1p imalatç!lanmlzm, kafibin prese bağlanmasi için talimatname
hazlrlanmasml pek önemsemedikleri anlaşiimaktadir. Ancak, imal edilen ka/Jp
kendi işletmelerinde kullamimiŞ olsa bile, bu konuda aç1k bir yaZlll talimattn
bulunmasi elbette kolaylik sağlayacak, yanllŞ anlaşlimalan ve muhtemel kazalan
önleyecek; aynca uluslar aras1 norm/ara uygun bir davramş biçimi olacaktir.
16. Kalıp tasanmmda, genel olarak aşağıdaki dört ayn etabı izliyor
musunuz veya kuruluşunuza özgü yöntemleriniz var mı?
a) Veri toplama
b) Kalıp tipinin ve çalişma prensibinin belirlenmesi
c) Kalıp karakteristiklerinin incelenmesi
Örneğin, plastik enjeksiyon kalıbı* için piastiğin kalıp içindeki akışı,
kalıbm ısı alışverişi (ısıtma-soğutma), kalıp elemanlarmm mukavemet
kontrollan (rijitlik) vb.
d)Kalıbm imalat resimleri ve dökümantasyonurıun hazırlanması
*:Diğer kalip tipleri için de söz konusu karakteristik/erin karşJI!klarma
göre cevap veriniz.
Cevap vermeyen iki katılımcının dışında, plastik kalıp imalatçılarının tümü
bu konunun gereğini yaptıklarını ifade etmiştir. Bunlardan, a, b ve d şıklarını
uyguladıklarını, kuruluşlarına özgü yöntemleri olduğunu, hepsini yaptıklarını ve
imalat detayları, çalışma şartları, ömür ve kritik bölgeler vb. konuların
değerlendirilerek tasarım ve imalata gidildiğini belirtenler de vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden anket katılımcısı firmalardan üçü bu
soruyu cevapsız bırakmıştır. Olumlu cevap verenlerden sekiz adedi ise kısaca
evet demeyi yeğlemiş; diğer katılımcılar ek açıklamalar da vermişlerdir. Bu görüş
ve uygulamalar şöyle özetlenebilir.
Genelde bu aşamaları kullanıyoruz.
imali düşünülen parçanın resmine göre kalıp tasarımı yapılmaktadır.
Söz konusu etapların hepsi izlenmektedir.
imalat detayları, çalışma şartları, ömürler ve kritik bölgeler vb. konular
değerlendirilerek imalat yapılmaktadır.
• OS 9000 şartlarına uygun bir şekilde kalıp tasarım etaplan izlenmektedir.
• Bu soruda öngörülen sisteme yakın yöntemimiz var.
•
•
•
•
41
•
•
•
•
a, b, c ve d şıkları uygulanmaktadır.
a, b ve c şıkları uygulanmaktadır.
Bu soruda öngörülen etaplan da içeren APOP teknikleri kullanılmaktadır.
Ardışık (progresif) kalıplarda, sac şeridin eksenel sapma yapmaması için
simetrinin korunmasını sağlayacak önlemlerin ve konum tespit
elemanlarının dikkatlice uygulanması gerekmektedir.
Dövme
kalıplarını
yanıtlar aşağıdaki
imal eden
gibidir.
katılımcıların
bu konularla ilgili olarak verdikleri
• Evet
• Hayır. Kendi yöntemlerimiz var. Benzer kalıplardaki deneyimlerimizden
faydalan ıyoruz.
• izi iyoruz. Dövme kalıp tasarımında ön şekillendirme ve taslak tasarımlar
yapılıyor. Çapak kalınlığı ve çapak yolu tayini yapılıyor.
• Numune bilgileri alınır. Kalıp tasarımı yapılır ve hangi presin kullanılacağı na
karar verilir. Çapak kesme grupları tayin edilir. imalat resmi ve
dökümantasyonu hazırlanır.
Diğer
Cam kal ı bı imalatçısı olan katılımcılardan birisi bu soruya cevap vermemiştir.
cevaplar şöyle özetlenebilir.
•
Parçanın
•
tasarımı için c ve d maddelerindeki yöntemleri kullanmaktayız.
Kendi kalıplarımızın parçaları (ki bunlar 100 adet kadardır) için hazırlamış
imalat resimleri ile dokümantasyonunun
hazırlanması
ve
kalıp
olduğumuz iş akış şernaları vardır.
Metal enjeksiyon kalıplarını imal eden katılımcı bu soruyu cevaplarken,
dört madde halinde öngörülmüş bulunan hususların hepsinin gereğini yerine
getirdiklerini belirtmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, kendi kuruluşunda soruda dört şık
halinde sıralanmış bulunan tasarım etaplannın izlendiğini; belirli verilerin ortaya
konup hesaplamaların yapıldığını açıklamıştır. Konu ile ilgili olan diğer katılımcı
ise, burada öngörülmüş bulunan dört tasarım etabının mutlaka uygulanması
gereken işlemler olduğunu ifade etmektedir.
Sinterleme kalıpları imal eden firma, bu soruda öngörülen dört etaptan
sadece b ve d şıklarının aynen uygulandığını belirtmiştir.
As/mda, bu ve benzeri sorular için verilen cevaplara baktldiğtnda, sanayimizin
can allCI ve en önemli konulanndan birisini teşkil eden kalip/i imalat teknolojisinde,
firma!anmlztn düzeylerinin ne olduğunu gerçekçi bir biçimde görmenin mümkün
42
olabileceği anlaşiimaktadir.
Tasanm konusuna sistematik bir yaklaşimda bulunmak
gerekmektedir. Say1ca az olan büyük ka/1p imalatçJ!anmJzda buna uyulmakta;
hatta tatbikatta kendilerinin geliştirmiş olduklan standart uygulama ve formatlara
da yer verilmektedir. Yukandaki açiklamalardan da anlaşilabi/eceği gibi, bunu
k1smen gerçekleştirebi/en/er çoğun!uktad1r. Bu firmalanmiz m da, tasanm konusunda
gelişme sağlayabilmek için çaba/anm sürdürdükleri anlaşJ/maktadJr. Sayilan az
da olsa, söz konusu tasanm sürecini hiç uygulayamayan/ar da bulunmaktadir.
17. Kalıp imalatında, gelişmiş ve özel teknikler (örneğin, plastik
enjeksiyon kalıplarında, sıcak yolluk, gaz enjeksiyon, robetik destek;
genelde, yüksek hızlı pres, hassas ve yüksek hızlı sürücüler, elektronik
kontrol vb.) kullanabiliyor musunuz?
Bu sorunun cevabını boş bırakan plastik kalıp imalatçısı iki katılımcının
net olarak evet cevabı veren üç firma bulunmaktadır. Ayrıca, sıcak
yolluk sistemi uygulayan iki, nadiren uygulayan iki, çıplak yolluk sistemi uyguladığın ı
bildiren bir ve robetik destek sağladığını bildiren bir adet firma vardır.
yanında,
Kısaca evet yanıtı veren dört adet sac şekillendirme kalıpçısı yanında, üç
adet firmanın hayır diye cevaplandırdığı veya boş bıraktığı görülmektedir. Ayrıntı
veren katılımcıların görüşleri özetlenecek olursa, burada da şu tespitleri yapmak
ve firmalarımızın gelişmiş özel tekniklerden bahsedildiğinde bundan ne anladıklarını
görmek mümkündür.
•
•
•
•
•
•
•
•
Mümkün olduğunca kullanıyoruz.
Çok az da olsa kullanıyoruz.
Tel erozyon kullanıyoruz.
Metal kalıpları yapıyoruz.
Kendi üretim sistemimiz içinde evet kullanıyoruz.
Ender olarak uyguluyoruz.
Firma bünyesinde bu tür kalıplar yapılmamaktadır.
Kalıp imalatında, tecrübelerimizden ortaya çıkan özel ama basit sistemler
kullanmaktayız.
• Sürücüleri ve kontrol switch' lerini kullanıyoruz.
• Müşavir firmadan, geliştirilmiş teknik hizmetleri sürekli olarak talep
etmekteyiz.
• Genellikle sac parçaları şekillendiriyoruz ve söz konusu üretimi
hızlandırabilmek için rulo taşıyıcı, doğrultucu ve otomatik sürme sistemlerini
kullanmaktayız.
• Tümünü kullanıyoruz. Gaz enjeksiyon sistemi mevcuttur. 150 adedin
üzerindeki kalıba sıcak yollukları uyguladık. Ardışık (progresif) kalıplar
imal ettik.
• Üç presi paralel çalıştırdık. Özel band ve hareket iletim sistemleri yaptık.
43
Dövme kalıbı imalatçıları, bu soruyu kendi yönlerinden şu şekillerde
yorumlamışlardır.
• Hayır. Kullanmıyoruz.
• Evet. Uzatma ve akıtma gibi teknikler kullanı lıyoruz.
• Cam ile model imalatı yapıyoruz.
• CNC işleme tezgahlarının yanısıra, yüksek hızda işleme CNC
kullanımına da başlanmıştır.
Cam
kalıbı imalatçısı
özetlenmiştir.
ise
tezgahları
Bir
katılımcı
olan katılımcılardan bu soruya gelen cevaplar aşağıda
bu soruya sadece "evet" demiştir. Diğerlerinin yanıtları
şu şekildedir.
• Ancak, yüksek hızlı işleme (Highspeed CNC) tezgahiarına yatırım yaparak
ve otomosyana yönelerek bu ihtiyacımız karşılamaya çalışıyoruz.
·Tamamına yakını CNC tezgahlardan oluşan bir atelyemiz vardır. Ayrıca,
bir robot yardımı ile metalize kaynak kaplama yöntemi de uygulanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden katılımcı, kalıp imalatında gelişmiş ve
özel teknikler uygulamanın, parçaya bağlı olarak değişebileceği inancındadır.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, imalatlarında bu tip gelişmiş özel
tekniklerin kullanılmasına gerek olmadığını; çünkü kendilerinin lastik pişirme
kalıpları yaptıklarını ifade etmiştir. Konu ile ilgili diğer katılımcı da, bu soruya
"hayır" yanıtı vermiştir.
Sinterleme kalıpları imal eden firma ise,
tekniklerin uygulanmadığını belirtmiştir.
kalıp imalatında gelişmiş
ve özel
Kal1p imalatmda gelişmiş ve özel teknikler kullanmak için sadece istekli
olmak yetmemektedir. Bilindiği üzere, ayni zamanda buna ihtiyaç olmasi ve
maliyetlerinin karşilanabilmesi gerekmektedir. Ancak, bu yönde stralanmtş olan
istek ve hedeflere bakild1ğmda, baz! olağan uygulamalann da dahil edildiği
görülmektedir. Bununla birlikte, aralannda dikkati çeken özel uygulamalar da
vard1r.
18. Kuruluşunuzda Ar-Ge çalışmalan yapılıyor mu; ayrı bir Ar-Ge
biriminiz veya görevliniz var mı; şimdiye kadar teklif edilen ve sonuçlandırılan
TiDEB, KOSGEB veya Üniversite işbirliğine dönük Ar-Ge projeleriniz oldu
mu?
Plastik kalıbı imalatçılarından, Ar-Ge çalışmaları yapıldığını bildiren altı
firma vardır. Bunlardan birisi, bu çalışmaların kısmen yapılabildiğini; birisi de,
konuyla proje bölümünün ilgilendiği ni bildirerek kayıtlama koyma gereği duymuştur.
44
Çoğunluğu teşkil
eden ve olumsuz yanıt veren firmalardan birisi, bu işin büyük
ölçüde sermayeye bağlı olduğunu; diğeri de ileriye yönelik Ar-Ge kurma
düşüncelerinin olduğunu ifade etmişlerdir. Sadece bir firmanın TÜBiTAK/TiDEB
Projesi vardır. Bir firma da, sadece üniversite işbirliğinden söz etmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden anket katılımcısı firmalardan dokuzu,
bu soruya kısaca "hayır", "kalıp konusunda hayır" veya "yok" diyerek yada boş
bırakarak cevaplandırmada bulunmamıştır. iki firma sadece "evet" demek suretiyle
yanıtlamıştır. TÜBiTAK/TiDEB projesi yapan ve üniversite işbirliğinden söz eden
sadece birer katılımcının dışında, TiDEB, KOSGEB veya üniversite işbirliğine
yönelik ortak araştırma yapan bulunmamaktadır. Konu ile ilgili olarak yapılan
açıklamalar şöyle özetlenebilir.
• Şimdilik Ar-Ge büromuz yok ama kurmayı düşünüyoruz.
• Ar-Ge Bölümü ve görevlimiz var; ancak herhangi bir kuruluş ile ortak
çalışmamız olmadı.
·Ar-Ge Bölümümüz olmadı; CAD aşamasındaki mühendislik çalışmaları
ile ilgili olarak proje bazında Ar-Ge yapıyoruz.
·Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ayrı bir birim yok. Proje bölümü ilgileniyor.
• Üretimdeki personelimizle bazı Ar-Ge çalışmalarını yapabiliyoruz.
·Ar-Ge çalışmaları, ayrı bir Ar-Ge birimi tarafından yapılmaktadır.
·Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ayrı bir Ar-Ge birimimiz var.
• Ar-Ge çalışmaları yapılmaktadır.
• Ar-Ge çalışmalarımız olmakta fakat bağımsız bir Ar-Ge bölümümüz
bulunmamaktadır. Konu ile ilgili çalışmalar, tasarım görevini de üstlenen
teknik ekibimiz tarafından yürütülmektedir.
da
Dövme kalıpçılarının, Ar-Ge
özetlenebilir.
çalışmaları
ile ilgili olarak yaptıkları uygulamalar
şöyle
·Yok
• Evet Ar-Ge birimimiz var. Üniversite işbirliğine yönelik projelerimiz olmadı.
• Evet. Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ar-Ge görevlimiz var. Dış kuruluşlarla
işbirliği yapılmadı.
•
Yapılıyor.
Ar-Ge mühendislik birimimiz bulunmaktadır. Bu bölümün müdürü
ve her bir üretim alanı ile ilgili mühendisleri vardır. TÜBiTAK ve TTGV
kapsamında projelerimiz mevcuttur.
Cam kalıbı imal eden katılımcılardan birisinin üç adet projesinin olması ve
bunlardan ikisinin desteklenmiş olması dikkat çekmiştir. Diğeri de, ayrı bir Ar-Ge
grupları olmamasına rağmen, proje bazında Ar-Ge çalışmalarının yapıldığından
bahsetmiştir. Bir diğer katılımcı ise, Ar-Ge çalışmalarının belirli oranda yapıldığından
söz etmiş; ancak anılan kuruluşlarla bugüne kadar herhangi bir işbirliğinin
45
gerçekleştirilemediğinden
söz etmiştir. Oldukça faal görünen her üç
bu ifadeleri sektör için umut verici sözlerdir.
Metal enjeksiyon
kalıpları
imal eden firma, Ar-Ge
katılımcının
çalışmalarının olmağını
belirtmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, Ar-Ge Birimi ve Ar-Ge çalışmaları
konusunu olumsuz olarak yanıtlamıştır. Diğer katılımcı da, bu soruya "hayır"
yanıtı vermiştir.
Sinterleme kalıpları imal eden firma ise, Ar-Ge çalışmaları konusunda,
TTGV kapsamında çalışmalar yapıldığını bildirmiştir. Bu ifadeden, somut bir
projenin devam edip etmediği kesinlikle anlaşılamamakla birlikte, yine de
memnuniyet verici bir gelişme olarak görülmelidir.
Yukanda verilmiş olan bilgiler ve ek açiklamalar, böylesine önemli bir
konuda ka!Jp imalat sanayimizin yetersizfiğini göstermektedir. Üniversite işbirliği
ve TÜBiTAK!TiDEB ve KOSGEB Projeleri hiç yok gibidir. Kal1p imalat Sanayii
gibi araştirmanin en yoğun bir şekilde yaşanmas1 gereken bir ortamda, bu iş için
kurulmuş olan kuruluşlara hiç müracaat edilmemesinin nedenleri iyi araştmlmaiJdJr.
Halbuki yukanda görüldüğü üzere, tüm tirmalann Ar-Ge konusunda girişimleri
veya en azindan niyetleri vardir. Ama.her nedense, bunu bu ülkenin araştirma
için kurulmuş olan kuruluşlan olmadan ve on/an dişiayarak yapmağa
çaiişmaktadir!ar. Yalmz kaf1p imalat sanayii yönünden değil; belki de tüm sanayimiz
bakimindan, bunun nedenleri tam olarak aÇiklamp konunun üzerine gidilmediği
takdirde, herhangi bir ilerleme kaydetmek mümkün değildir. Ülkemiz için teknapark
ve bilim vadileri vb. çok büyük yatmmlardan söz edilmekte; planlamalan
yapiimaktadir. Bunlann sağlayacaği gelişmeler hiçbir şekilde inkar edilemez.
Ancak bu gelişmelerin sağlanabilmesi ve bunca yatmmin heba edilmemesi için,
t1pk1 öncekiler gibi, on/ann da önce kapilanndan içeri girilmesi gerekecektir!
19. Kalıp imalatını etkileyen dış faktörlerden, malzeme seçimi, ısıl
ve kaplama uygulamaları yönlerinden sorunlarınız var mıdır?
işlem
Plastik kalıpçılarından, anılan konularda herhangi bir sorunları olmadığını
ifade eden üç firma vardır. Üç firma, ısıl işlem sorunlarına malzeme teminini de
ilave etmiş ve ülkemize çok farklı kalitede çelikierin girişinin bu problemlere neden
olduğunu belirtmiştir. Bu firmalardan birisi, kaplama sorununa da değinmektedir.
iki katılımcı, ısıl işlem uygulamalarında zaman zaman sorunlar yaşandığını;
diğerleri ise ısıl işlem esnasında standart dışı çarpılmaların ortaya çıktığını ve
ısıl işlem hataları dolayısıyla standart ve kaliteli işler yapmakta zorlandıklarını
ifade etmiştir. Bir katılımcının cevabı bulunmamakta, bir başkası da açıklama
yapmadan soruya kısaca "evet" demektedir.
46
Sac kalıbı imalatçısı olan iki adet katılımcı kısaca bu konuda sorunları
olduğunu ifade ederken birisi cevap vermemiş; iki adet katılımcı da sorunları
olmadığını söylemiştir. Diğer açıklamalar da özetle şu şekilde derlenebilir.
• Bu konu, Türkiye'nin genel sorunlarından birisidir.
• lsıl işlem ve malzeme kalitesinde tereddütler mevcut olmaktadır.
• istenen ölçülerdeki malzemeler rahatça bulunamamaktadır. lsıl işlernde
de zaman zaman sorunlar yaşanmaktadır.
• istenen ö1çülerdeki malzemeler hiçbir zaman bulunamamaktadır. Ülkemizde
kaliteli kaplama yapılamamaktadır.
• Zaman zaman sorunlar yaşanıyor.
• izmir'de, büyük parçaların ısı! işlemine uygun ocak yok, istanbul'a
gönderiliyor.
• Bu konuda bazı problemlerimiz var.
• Malzeme temini ve ısıl işlernde sorunlarımız var.
• Kaplamada sorunlarımız var.
• Kısmen giderilmiş olmasına rağmen hala sorun yaşamaktayız.
• Evet, standart ve kaliteli işler yaptırmakta zorlanıyoruz.
• Bazı sorunlarımız olmaktadır. Bunu kendi firmamızın bünyesinde
çözemediğimiz takdirqe, tedarikçifirma ile ortak çalışmak suretiyle çözme
yoluna gidiyoruz.
Dövme kalıbı imalatçılarından birisi, bu konuda sadece "evet" diyerek
sorunları olduğunu; bir diğeri de "hayır" demek suretiyle olmadığını ifade etmiştir.
Diğerlerinin yanıtları ise şöyledir.
• !sıl işlem (nitrürasyon) ve kaplama ile ilgili bazı problemlerimiz olmaktadır.
• Zaman zaman ısıl işlemlerinin tam sağlanamaması dolayısıyla sıkıntı
çekilmektedir. Sertlik değerlerinin tutturu lamaması ve çatlama vb. sorunlar
yaşanmaktadır.
kalıbı imal edenlerden birisi, bu faktörlerle ilgili herhangi bir sorunları
ifade ederken, bir başkası bu konunun en önemli problemleri olduğunu
söylemiştir. Üçüncü katılımcı ise, iç piyasadan istenen kalitede döküm ve çelik
malzeme temin edilemediğinden söz etmiştir.
Cam
olmadığını
Metal enjeksiyon kalıpları imalatçısı da, malzeme seçimi, ısıl işlem ve
kaplama uygulamaları yönlerinden sorunları olduğunu ifade etmektedir.
Kauçuk kalıpları imalatçısı, kalıp imalatını etkileyen dışfaktörler olarak,
malzeme kalitesi ile ilgili problemler yaşadıklarını bildirmiştir. Bu konuda çalışan
diğer imalatçı da, başta gelen sorunlarının malzeme; ikinci sorunlarının ise ısıl
işlem olduğunu belirtmiştir.
47
Sinterleme kalıplarının imalatını yapan katılımcı, malzeme seçimi, ısıl işlem
ve kaplama sorunları ile ilgili olarak yöneltilen bu soruya "evet" cevabı vermiş
ve aşağıdaki ifadeyi kullanmıştır.
• Malzemelerin parça halinde iken
sıkıntılarımız var.
doğruluğundan
ve
ısıl işlemlerden
AÇiklamalardan da kolayca anlaşi/acağt üzere, malzeme ve tstl işlem
konulannda hemen hemen tüm sektörün üzerinde birleştiği; yoğun bir şekilde
yaşanan sorunlar vardtr. Hatta, işletmenin yaşamakta olduğu genel sorunlarm
sorulduğu 12. Soruya verilen cevaplarda da, yine büyük ölçüde malzeme ve tstf
işlem sorunlan yer a!mtşttr. Çeşitli vesi!elerle dile getirilmiş olan malzeme ve tstf
işlem sorun/anna ağtrltklt bir biçimde değinilmesi dikkati çekmektedir. Yerine
göre, malzemeden çok daha fazla para ödenen tstl işlemden (örneğin, herhangi
bir kaltbm malzemesine 2 milyar TL ödenirken, tstf işlem için 3 milyar TL sarf
ediliyor.) gerekli randtmantn a!tnamaytştntn üzerinde özellikle durulmast
gerekmektedir. Ka/tp imalat sektörü ile malzeme ve tstf işlem sektörünün bir
araya getirifeceği bir panel veya koordinasyon toplanttstndan ülke sanayiinin
önemli kazançlan o!acakttr.
20. işletmenizde çalışan toplam personel adedi nedir, bunlardan kaçı
ve imalatı ile ilgilidir? Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olan
kaç mühendisiniz vardır?
Toplam personel adedi:
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olanlarm sayısı:
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olan mühendis sayısı:
kalıp tasarım
Bu konuda bilgi veren plastik kalıbı imalatçısı kuruluşların konu ile ilgili
istihdam politikaları, aşağıdaki rakamlar dahilinde şekillenmektedir. Mevcut
rakamlara göre herhangi bir oran verebilmek veya kadro sayıları arasında oluşmuş
genel bir bağıntı kurabilmek mümkün görünmemektedir. Verilen bilgilere göre,
bu sanayi kolumuzdaki istihdam şu sayısal örneklere göre biçimlenmiştir.
o
55-20-2, 50-5-2, 8-3-1, 11 0-7-1, 4-4-1 , 30-25- i , 70- i 6-8, 12-4-2, 6-4-0'
8-2-3,92-12-3, 120-i3-0, i2-0-1, .. -i2-1
Birisi hariç olmak üzere, yanıt veren sac şekillendirme kal ı bı imalatçıları
da oransal farklılıklar vardır ve genel bir ortalama verebilmek mümkün
değildir.
arasında
• 80-13-3, 55-4-3, 80-16-0, 300-14-1, 300350-14-i, 50-2-5, 70-16-8, 12013-0, 60-4-2, 244-150(12'si tasarım)-11, 350- i 8-1, 12-3-1, 220-20-3, 30014-1, 55+4 çırak-14-9, 47-18-5, 4500-51-i3, 275+58 idari personel-B
tasarım+28 kalıp imalatı-S kalıp+4 diğer
48
Dövme kalıbı imalatçılarından anketimize
de şöyle gerçekleşmiştir.
katılanların,
bu alandaki istihdam
şekilleri
• 113-49-5, 500-60-6, 285-41-5, 380-35-4
Cam şekillendirme kalıbı imalatçıları, bu soruyu aşağıdaki rakamlarla
cevaplam ışiard ır.
• 30-5-3,61-43-4, 192-192-15
Metal enjeksiyon
kalıbı imalatçısı katılımcı,
ilgili personel
sayılarını şöyle
vermiştir.
• 3-2- i
Kauçuk
kalıbı imalatçıları, kalıp imalatı
ile ilgili personel
sayıları hakkında
şu rakamları vermiştir.
• 3-3-0, 75-8-2
Sinterleme kalıpları imal eden katılımcı ise, firmalarının kalıp konusu ile
ilgili istihdam politikası hakkında sorudaki sıralamaya göre şu rakamları vermiştir.
• 70-9-20
Bu rakamlar üzerinde yorumda bulunabilmek ve ka/tp imalat sanayiindeki
istihdam politikasmt şekillendiren genelleştirilmiş oranlar verebilmek mümkün
değildir. Ulkemizde, bu sektör ile ilgili olarak bilinçli bir istihdam politikasmm takip
edilmediğini söylemekte bir sonuç olarak saytlabilir. Saytfan az da olsa, genelde
kabul gören istihdam norm/anna yaklaşan birkaç örnek dikkati çekmektedir
Verilen istihdam rakamlan üzerinde genelde dikkati çeken husus, ka/tp imalatt
ile ilgilenen/erin, toplam personel saytsma oranmm büyük bir çoğunlukla çok
düşük kaftştdtr. Buradan, söz konusu işletmelerin kuruluşlan esnasmda, asimda
ka/tp imalatm m amaçlanmadtğmt söyleyebiliriz. Takdir edileceği gibi, ülke sanayii
yönünden firmanm kuruluş amact çok önemlidir. Sektörde çaltşan firmalarm
hemen hemen tümü, ekonomik gerekçelerle parça imalatma yönelmektedir.
Dolaytsty!a, siparişini a!dtğt parçalann kaltp/an ile ilgili sorunlan çözdüğü andan
itibaren, firmanm bu konudaki ça!tşma ve araşttrmalanna tekrar başiayabiimesi
için yeni problemierin çtkmasmt; yani yeni parça siparişlerinin gelmesini beklernesi
doğal bir davrantş tarzt olmaktadtr. Belki, ara dönemleri iyi değerlendirdiklerini
ve haztr/tk yapttklan m söyleyenler çtkabilir. Bu, takdir edilecek bir davramş olarak
görülme!idir. Ancak bu araşttrma/ann, hiçbir zaman için kuruluş amact ve imafatt
sadece ka/tp olan bir firmantn araşttrmalannm yerini tutamayacağt da kabul
49
edilmelidir. Üstelik, kendileri, bir taraftan ve hatta öncelikli olarak seri imalatlannt
takip etmek zorundadtr. Ne var ki, bu durum ülke sanayimizin bir gerçeğidir.
Başka vesile/er/e de dile getirildiği gibi, bugün ka/tp imalat sektörünün
gelişmesindeki en büyük engellerden birisi, parça imalat sayt!anntn küçük
oluşudur.
21.Özgün bir bilgi ve deneyim birikimi gerektiren kalıp tasarım ve
ile ilgili kalifiye teknik eleman istihdamı konusunda ne gibi sorunlarla
karşılaşıyorsunuz? Bu elemaniann yetiştiği mevcut eğitim programlan
hakkındaki görüş ve önerileriniz nelerdir?
imalatı
Plastik kalıbı imalatçısı olan anket katılımcısı firmaların hemen hemen
tümü, konu ile ilgili olarak teknik eleman temini ve eğitim sorunu olduğu hususunda
birleşmektedir. Katılımcılardan birisi halihazır durumda sorun olmadığını ifade
etmekte, ikisi de herhangi bir görüş belirtmemiş bulunmaktadır. Bu arada, özellikle
eğitimli ve tecrübeli eleman bulmanın güçlüğünü dile getiren ve nitelikli elemanların
ücretlerinin yüksekliğinden yakınan, ihtiyaç duydukları elemanların kendileri
tarafından yetiştirildiğini; bunun da uzun zaman aldığını ifade eden, mevcut
eğitim programlarının yetersiz, teorik ve uygulamadan uzak; üniversite ve endüstri
meslek liselerinin sanayiden kopuk olduğunu belirten ifadelere de yer verilmiştir.
Soruya cevap verirken, görüş ve önerilerine de yer veren bazı firmalar vardır.
Bu alandaki elemanların çoğunun kalıpçı olarak alınmadıkları ve tüm ülke
sanayiinde hep ayni şekilde pratikten yetiştikleri, ancak eğitilmişlerin de tam
manasıyla yararlı olamadıkları; bu yüzden üniversitelerde ve meslek okullarında
kalıpçılık dallarının sayılarının arttırılarak bunların etkin bir biçimde eğitime
başlatılmasının sağlanması önerilmektedir. Hatta ayrıntıya inilerek, kurulacak
Kalıpçılık Meslek Liseleri'nin öğrenim sürelerinin dört yıl olması; öğrencilerinin
üç gün okulda teorik öğrenim görürken üç gün ~~ işletmede çalışarak pratik
kalıpçılık eğitimi almaları öngörülmektedir. üzel kurs ve seminerierin
yaygınlaştı rı lması da öneriler arasında yer almaktadır.
Sac
şekillendirme kalıbı imalatçısı
olan
katılımcılar
da, genelde plastik
kalıpları imal eden katılımcıların görüşlerini paylaşmakta ve bu alanda bir eğitim
sorunu olduğunda birleşmektedirler. Ayrıca, sorunu çözebilmek için firmada eğitim
verilmesi ve kendi elemanlarının yetiştirilmesi adeta oybirliği ile kabul gören bir
hareket tarzıdır. Katılımcılardan ikisi görüş belirtmemiştir. Görüş verenlerin
açıklamaları da ana hatları ile şöyle özetlenebilir.
• Eğitim yetersiz ve eğitimli elemanlar yeterince verimli alamıyor; yeterli
kalitede ve sayıda eleman yok.
• Teknik okulların şu anki durumu da tatmin edici olmadığından, sektördeki
her işletme kendi doğruları üzerine kurduğu eğitim sistemini uygulayarak
eleman yetiştirmektedir. Uygulanan eğitim tarzı, her yönüyle kurumsal
bir kimlik altında irdelenmelidir.
50
• Yetiştirilen elemanlar, daha sonra daha iyi şartlarla başka işlere geçmektedir.
• Istenen elemanları bulmak çok zor ve bulunduğunda da istihdamı sorun
olmaktadır. Çünkü, bunların ücretleri mevcut işe göre pahalı gelmektedir.
Halihazır çalışanların bir bölümü de düşük ücretle çalışmaktadır. Eğitim
kurumları, yeterince eğitim-öğretim olanakları sunamamakta ve
sağlayamamaktadır. Eğitim konusunda, uzman sanayicilerle işbirliğine
gidilmesi gerekmektedir.
• Teknik Üniversitelerle, Teknik Okullarda konuyla ilgili olarak bölümler
oluşturulmalı; teorik ve uygulamalı eğitim verilmelidir.
• Makine Mühendisliği Bölümleri ile Teknik Eğitim Fakültelerinin öğretim
planlarında, imalat Teknolojisi, Malzeme ve Mekanik konularına daha
geniş yer verilmelidir.
• Bugüne kadar kalıpçı olarak kimse alınmadı. Endüstri Meslek Lisesi
mezunları alınıp yetiştiriliyor.
• Yakın zamanlara kadar konu ile ilgili eleman bulma sıkıntıları çok fazla
idi. Ancak günümüzde, özellikle nispeten bilgisayarlı tasarım bilgisi olan
ve temel kalıp imalatı eğitimini almış elemanlar bulunabilmektedir. Fakat
bunlar da, ne sayı olarak ve ne de bilgilerinin yeterliliği konularında tatmin
edici bir düzeyde değillerdir. Bilgi ve tecrübe açıkları firmalarda kapatılıyor.
• Söz konusu istihdam sorunları, bölgesel olarak daha da ağırlaşabilmektedir.
• Eğitime gönderilen elemanlar, eğitimin sonunda işyerine dönüşlerinde
disiplinli çalışmaya bir süre uyum sağlayamadıklarından kendilerinden
yeterince yararlanılamamaktadır.
• Endüstri Meslek Liseleri ile ortak çalışılarak, öğrenciler stajyer olarak
firma bünyesine alınmakta ve başarılı olanları istihdam edilmektedir.
Dövme
kalıplarını
imal eden firmalar da, bu konudaki
görüşlerini şu
ifadelerle
açıklamışlardır.
• Kalifiye eleman bulmakta güçlük çekiliyor. Eğitim programları yetersiz.
• Eğitim kendi bünyemizde verilmektedir. Eğitim sorumlumuz bulunmakta,
bir plan dahilinde tüm çalışanlarımız eğitimden geçmektedir. Tecrübeli
eleman bulamıyoruz. Elemanlarımızı kendimiz yetiştiriyoruz
• Eğitim kendi bünyemizde verilmektedir. Eğitim sorumlumuz vardır. Bi·
plan dahilinde tüm çalışanlarımız eğitimden geçmektedir
Cam kalıbı imal eden firmalar da, sac ve plastik kalıpçılarının eğitin
konusunda söylediklerini yine tekrar etmekte ve önemle vurgulamaktadıı.
•
Kalıp imalatı
konusunda deneyimli eleman bulmak güç olmaktadır
gereksinimini kendi yetiştirdiği personeliyle karşılamaktadır
Çalışanlara özel eğitim programları uygulanmaktadır.
Firmamız
51
• Bu önemli bir sorundur. Eğitimler, örgün programlar şeklinde tamamen
okul veya fakültelerin bünyesine sokulmalı ve kesinlikle uygulanmalıdır.
Eğitim çok önemli bir konudur.
• Elemanlarımız, kendi işietmemizde bilgi ve deneyim sahibi oluyorlar.
Mevcut eğitim programları yetersizdir.
Metal enjeksiyon
bu
kalıbı imalatçısı,
elemanların pahalı olduklarını;
yeniliğe açık olmadıklarını
Kauçuk
sıkıntısından
kalifiye teknik eleman istihdamı konusunda,
ayni zamanda kaprisli davranabildiklerini ve
ifade etmiştir.
kalıpları imalatçılarından
ilki de,
diğer imalatçılar
gibi eleman
etmiştir. Diğeri ise, firmalar arasında sürekli olarak eleman
yaşandığını, endüstri meslek liselerinin eskisi kadar bilgiyi alabilecek
söz
transferlerinin
ve yorumlayabilecek kalifiye elemanlar
yetiştiremediğini vurgulamıştır.
Sinterleme kalıpları imalatçısı, kalifiye teknik eleman istihdamı ile ilgili olan
sorunun ilk bölümü için görüşünü belirtmemiştir. ikinci bölüm için de, yeterli
iletişimin kurulamadığı gerekçesi ile mevcut eğitim programları hakkında görüş
veremeyeceğini ifade etmiştir.
Yukandaki görüşler incelendiğinde, sektördeki kalifiye teknik eleman
istihdam! sorunu tüm ağ!rliğl ile hissedilmektedir. Burada, firmalanm1zm oybirliği
ile bulduklan çözüm şekli firma içi eğitimlerdir. Bunu okula dönüştürmüş olan
sanayi kuruluşlanmiz da vardir. Am/an firmalar, yillardir kendi okullannda
yetiştirdik/eri teknik elemanlan istihdam etmektedir. Hatta, ziyaretler s1rasmda,
mezunlanndan usta, ustabaŞI, teknisyen vb. pozisyonlara erişmiş elemanlarla
tamşmaktan mutlu olduk. Genelde, eğitime katki sağlayan ve kendi firmasi ile
birlikte ülke sanayiine de hizmet eden bu girişimleri takdir etmemek elbette
mümkün değildir. Ancak, bu yeterli değildir ve her şeyden önce örgün eğitimin;
Milli Eğitim'in görevidir. Hemen ifade etmek gerekirse, burada bir görev ihmali
kesinlikle söz konusu değildir. Sektör mensuplan nm çok iyi takdir edecekleri gibi,
böylesine kritik ve önemli konularda eğitici sorumluluğunu alabilmek için her
şeyden önce ve olmazsa olmaz koşul yatmmd1r. "Bölümü veya programi hele
bir açal1m; arkasi nasil olsa gelir!" demek gerçekçi bir yaklaşim şekli değildir.
Anadolu'da Ahilik Dönemi de dahil olmak üzere, hiçbir dönemde tahta ve tebeşirle
meslek eğitimi yap!lmam!Ştlr; hele günümüz koşullannda asla düşünülemez.
DolayJslyfa, sonunu görmeden açilan eğitim programlanndan yanm yetişmiş
teknik elemanlan mezun etmek, hem sanayimizi ve hem de gençlerimizi hayal
kmk/1ğma uğratmak demektir. Nitekim, yillardir teknik eğitimin içinde olan Endüstri
Meslek Liselerimizin bile epeyce eleştiri aldiği görülmektedir. Devletimizin, Milli
Eğitim için yJI/ardJr ay1rabildiği pay bellidir. Bunun hizla arttmlmasJ, elbette
hepimizin içten dileğidir Ancak, samimi olarak ifade etmek gerekirse, önümüzdeki
yillar içinde söz konusu eğitimin gerekleri olan büyük yatmmlan devletten
52
beklemek gerçekçi bir davramş şekli değildir. O halde, geriye tek bir alternatif
kalmaktadl(: Sanayi işbirliği. Bu araştirmaya destek veren ka/tp imalat sektörünOn
önde gelen temsilcileri zaten yillardir bu faaliyetin içindedir ve bOyük deneyimleri
vard1r. Aynca, sektörün eleman ihtiyact had safhadakl bir sorun olarak ortadadtr.
Bir taraftan da, yukandaki mali endişeler/e açilamayan programiann öğretim
planlan yillardir dosyalarda beklemektedir. Yazariann haziriamlŞ olduklan bir
program da bunlardan birisidir. Bu durumda yapilacak şey, sanayicimize de fazla
yük olmadan, eğitim için mevcut makine parklanndan yararlanmak olma!Jdtr.
Çikaniacak bir yönetmelik/e, programa destek veren sanayi kuruluşlan için o
programm mezunlan arasmda "ilk seçim hakkt" verilebilir veya mezun/ara, am/an
kuruluşa karş1 belirli bir süre için "mecburi hizmet yükümlülüğO" getirilebilir. Aynca,
her programm arkasmdaki spansor sanayi kuruluşlan ilan edilerek, firma/ann
bundan prestij kazanmalan ve rekabetin teşviki sağlanabilir.
22. işletmenizde, bilgisayar destekli tasanm, imalat ve ölçme ile
ne ölçüde uygulanmakta ve kullamlmaktadır?
yazıilmlar
Birisi dışında, tüm plastik kalıp imalatçıları bilgisayar destekli tasarım ve
imalat için çeşitli yazılımlar kullanmaktadır. Bunlardan ikisi, sadece CNC freze,
torna ve taşlama tezgahlarının kullanımından; birisi de sadece bilgisayar destekli
tasarımdan bahsetmiştir. Aralarında, 15 yıldır CAD/CAM uygulayan, bu konudaki
yazılımlar ilk çıktığından beri kullanan firmalar vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının hemen hemen tamamı, bilgisayar
destekli tasarımı belirli ölçüler dahilinde uygulamaktadır. Bir firma, bu konuda
görüş vermemiştir. Bilgisayar destekli tasarım ve imalatın kullanılışı, genelde çok
net ifadeler kullanılarak ve iddialı biçimlerde; yazılım isimleri de verilmek suretiyle
ortaya konmuştur. Dört firma, CAD/CAM 'e ilaveten, bilgisayar destekli ölçümler
de yaptıklarını ve yazılımlar kullandıklarını bildirmiştir. Kalıp tasarımlarının
tamamen bilgisayar ortamında ve 3-D olarak yapıldığını ve ölçüm sistemi olarak
3-D Koordinat Ölçüm Cihazı ve yazılımları kullanıldığını belirtenler de vardır.
Firmalardan birisi de, i 993 yılından bu yana tüm birimlerinde CAD/CAM
uygulamalarına% 100 oranında yer verdiklerini ifade etmiştir. Diğer bir firma,
yazılımlar ilk çıktığından beri kullandıklarını bildirmiştir.
Bu konuda görüşlerini açıklayan ve bilgi veren dövme firmaları şu hususlara
değinmişlerdir.
·Tasarımda, imalatta ve ölçmede bilgisayar desteği kullanılmaktadır.
• CAD/CAM% i 00 uygulanmaktadır.
• CAD/CAM programları, CNC freze ve torna, 3 boyutlu ölçüm cihazı vardır.
Cam
kalıbı
imal eden firmalar konunun önemini iyi
53
kavramış
olup, uzunca
bir süredir
anılan
uygulamalara tamamen
söz konusu
vermiş oldukları yanıtlar,
geçmiş bulunmaktadır.
gelişmeyi kanıtlayıcı
Bu firmaların
niteliktedir.
• Bu unsurların tamamı %100 olarak uygulanmaktadır.
·Tamamen bilgisayar destekli tasarım, imalat ve ölçme yapılmaktadır.
• CAD/CAM uygulamaları, 1983 yılından bu yana etkin olarak
uygulanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcı, bilgisayar destekli tasarım,
imalat ve ölçme ile yazılımların kullanılmasına "temelde evet" şeklinde yanıt
vererek gereğine işaret etmiş; ancak başka bir açıklamada bulunmamıştır.
Kauçuk kalıpları imalatçısı olan katılımcı ise, işletmelerinde bilgisayar
destekli tasarım yapılamadığını ve yazılımlar kullanılamadığını belirtmiştir. Bu
konuda çalışan diğer imalatçı ise, sadece teknik resim aşamasında AutoCad
kullanmaktadır.
Sinterleme kalıpları imalatçısı, iki ayrı yazılım kullanılmak suretiyle kalıp
çizimlerinin yapıldığını bildirmiştir. Ayrıca, kalıplarının CNC kontrollu tezgahlarda
işlendiği bilgisini vermiştir.
Sektörün, teknolojik gelişmeyi ve rekabet gücünü arttıran böylesine önemli
bir konuda oldukça iddialı ve ümitli bir konumda oluşu önemli bir gelişmedir.
Yazılım kullanmayan kuruluş kalmamış gibidir. Aralarında, i 5 yıldır CAD/CAM
uyguladığını; yazılımların ilk çıktığı yıllardan beri kullandığın ı bildirenierin olması
ilginçtir.
23. işletmenizin geliştirilmesi yönünde, otomasyon sağlama veya
know-how satın alma vb. girişimleriniz var mı?
Plastik kalıbı imalatçılarından altı katılımcı firmanın bu konuda herhangi
bir girişimi bulunmamaktadır. Diğer firmalardan üçünün olumlu yanıtladığı bu
soru için iki firma görüş vermemiştir. Bir firma, kalıp imalatı dışında, üretim ve
montajla ilgili temaslarının olduğunu, bir başkası satın alma, bir diğeri ise eğitim
ve seminerler için açık olduklarını, ikisi de halen dış ilişkilerinin bulunmadığını
ancak bunun gerekli olduğuna inandıklarını ve hedefleri arasında yer aldığını
ifade etmiştir.
Sac
kalıpları
imal eden firmalardan dördü bu soruyu kısaca "var" diyerek
yine kısaca "hayır" veya "yok" diyerek cevap vermiş
Bu konuda, diğerlerinin etkinlikleri aşağıdaki şekilde
yanıtlamış; dokuz firma da,
ya da cevapsız bırakmıştır.
özetlenebilir.
54
• işletmelerden birisi nde, otomasyana ciddi anlamda gerek duyulmadığından
böyle bir çalışma yapılmamakta; ancak gelişme yolundaki çabalar
sürdürülmektedir.
• Üç adet presin birlikte çalıştırılması ve presesin otomasyonu sağlanarak,
uzun sac parçaların (2 m. boyundaki ispanyolet bir defada imal ediliyor)
imalatında kolaylık , ölçü ve biçim tamlığı sağlanmıştır.
• Bir başka kuruluş ise, egzost konusunda dünyanın önde gelen firmalarından
birisi ile ortaklığa gitmiş; sac parça imalatı konusunda da bir Amerikan
firması ile know-how anlaşması yapmıştır.
• Resmi anlamda olmamakla birlikte, fuarlar, müşteri ziyaretleri, ayni işi
yapan firmalarla temaslar sonucu bazı gelişmeler yaşanmaktadır.
• Var, ancak sistematik değildir.
• Şu anda yok, ancak ileride düşünülmektedir.
• Hedeflerimiz arasındadır.
• Otomotiv sektörü için imalat yapan firmamız, ortaya çıkan gelişmelere
ayak uydurmağa çalışmaktadır. Ayrıca, bilgi birikimini arttırmağa yönelik
eğitim ve seminerlere katılma hususunda özel bir gayret gösterilmektedir.
Dövme kalıbı imal eden katılımcılardan ikisi, otomasyon sağlama, veya
know-how satın alma vb. konulardaki durumlarını aşağıdaki ifadelerle açıklamış;
diğer ikisi ise kısaca "hayır" diyerek bu alanlarda faaliyetleri olmadığını belirtmiştir.
• Oldu ve devam etmektedir.
• Otomasyon sağlama çalışmaları var.
Cam
oldukları
Geçmişte
know-how
alındL
kalıpları imal eden katılımcıların, bu konuda da oldukça faal ve gayretli
anlaşılmaktadır. Verilen cevapları şöyle özetleyebiliriz.
• Otomasyon sağlamak için kendi geliştirdiğimiz yöntem kullanılmaktadır.
Bu konu ile ilgili geniş kapsamlı yazılım ihtiyacımız vardır.
• Bir Alman firmasıyla imzalanmış know-how antlaşmamız vardır.
• Evet, bu konuda yardım bekliyoruz.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcı, otomasyon sağlama, veya
know-how satın alma vb. konularda girişimleri olmadığını belirtmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarının her ikisi de, işletmelerinin geliştirilmesi
yönünde, otomasyon sağlama veya know-how satın alma vb. girişimlerinin
olmadığını ifade etmektedir.
Sinterleme kalıpları imalatçısı katılımcı, bu soru ile ilgili olarak, kendi
bünyelerindeki bilgileri dünyadaki gelişmelerle takviye ettiklerini bildirmiştir.
Firmalardan sadece birisinin, ciddi anlamda ve resmen ortak/tk ve knowhow anlaşmalanna gittiği görülmektedir. Diğerlerinin, gayn resmi baz1 temaslan
55
ve bu konuda temennileri vardir. Ancak, bu anlaşmalan yapabilmek için birtakim
sayilabilecek maliyetierin karşilanmasi ve taahhütler altma girilmesi gerektiği
unutu!mamalidir. Bu yüzden, kuruluşun iş hacminin bunu kaldmp ka!dtramayacağt
iyice etüt edilmeden söz konusu girişimlerde bulunulmasi bek!enemez. Bu arada,
otomasyon sağlamak için baz1 girişimler ve gayretli ça!tşmalar vardir. Firma!anmtzm,
bunu kamp/e satm almak veya sipariş etmek yerine, kendi olanaklan ile kurmağa
çalişmalan takdir/e karşilanm1şttr.
ağ1rca
24Jmalatmızı gerçekleştirirken, pazarlama, servis ve destek hizmetlerini
karşılaştığınız başlıca sorunlar neler olmaktadır?
verirken
Plastik kalıbı imalatçılarından iki firma bu soru için görüş bildirmemiş; ikisi
de herhangi bir sorunları olmadığını ifade etmiştir. Katılımcılardan ikisi, kalıp
imalatını kendileri için yapmaları dolayısıyla sorunların yansımadığından
bahsederken, birisi de iş yoğunluğunu sorun olarak göstermiştir. Diğer firmalar
tarafından sorun olarak, müşteri ile farklı dil konuşmak, piyasadaki kalıp
kullanıcısının kaliteden önce fiata önem vermesi, malzeme temini ve ısıl işlem
uygulamalarındaki problemler ve koordinasyon eksikliği ile ölçü ve biçim tamlığını
sağlama güçlükleri gösterilmektedir.
Sac şekillendirme kalıbı imal edenlerden dört katılımcı, konu ile ilgili olarak
vermek istememiştir. Bir katılımcı sorunları olmadığını, diğer bir katılımcı
önemli bir sorunları olmadığını ifade etmiştir. Diğer üç katılımcı da, kalıp satışlarının
olmadığını ve imal ettikleri kalıpları kendilerinin kullandıklarını; dolayısıyla bu tip
sorunları yaşamadıklarını, sorunlarının zaman darlığı olabildiğini belirtmişlerdir.
Bu sorudaki konularla ilgili sorunlar da şöyle şekillenmektedir.
görüş
• Fiat anarşisi
• Bilgi eksikliği
• Kalıp imalatındaki pazarlama problemi
• Müşteri taleplerinin genelde minimum yatırım ve kısa termin hedeflerine
göre verilmesi
• lmalatla ilgili olarak, daha önceden belirtilmiş olan sorunlar ile malzeme
ve ısıl işlem sorunlarının burada da tekrarlanması
• iç piyasa için yapılan işlerin bedellerinin tam olarak alınamayışı
• Dış piyasa için de teknoloji ve kadro yetersizlikleri
·Malzeme ve yedek parça temininde güçlükler yaşanması
·Malzeme ve ısıl işlem sorunlarını burada da tekrar ediyoruz.
Dövme
dile
kalıbı
imal eden firmalar, bu konudaki sorunlarını
Firmalarda birisi ise, bu bölümü
getirmişlerdir.
aşağıdaki ifadelerle
boş bırakmıştır.
• Hammadde temininde gecikmeler oluyor. Servis ve destek hizmetlerimiz
yok.
56
• Yan sanayinin gelişmemiş olması, istenen hassasiyetteki kalıp ve kalıp
elemanlarının imalat sürelerini uzatmaktadır.
• Kendi imalatımız için kalıp yaptığımızdan böyle sorunlarla karşılaşmıyoruz.
Cam kalıbı imal eden anket katılımcılarından birisi bu tip problemleri
söylerken, diğerleri sektörleri ile ilgili olarak soruda söz konusu edilen
sorunlarını şöyle dile getirmişledir.
olmadığını
• Otomasyon eksikliği, bilgi eksikliği, yetişmiş eleman eksikliği
• Düzensiz iş yükü, tanımsız müşteri talepleri ve dünya pazarında sürekli
düşen kalıp fiyatları ile teknik eleman eksikliği
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, kalıp pazarının ucuz, kolay ulaşılabilir,
servis ve destek hizmetlerinin her zaman için mümkün olduğunu ifade etmekte;
ancak buna karşılık kullanıcının da bilinçlenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Kauçuk kalıpları imal
kalıp yapmamaktadırlar.
şu
Sinterleme kalıpları
bilgileri vermiştir.
eden
firmaların
imalatçısı,
• Müşteri programlarının çok
• Terminierin düzensiz oluşu
her ikisi de, kendi
kuruluşlarının dışına
burada söz konusu olan
sorunları hakkında
sık değişmesi
Ka/1p imalatçt!annm, konu ile ilgili sorunlara oldukça farkli yak/aştmlarda
bulunduklan görülmektedir. KatJ/JmcJ!arm bir bölümü, bilinen ve daha önceden
oldukça fazla vurgulanan sorunlannt burada da tekrarlamaktadtr. Aynca,
katilimcilann büyük bir çoğunluğu da, kendi kal!plan m imal ettiklerini ve dolay1styla
bu gibi sorunlan yaşamad1klanm ifade etmektedir. Bununla birlikte, sektörde bir
pazarlama sorunu olduğu muhakkakttr. Pazardaki ve müşteri taleplerindeki
belirsizlik, müşteri programlanmn çok s1k değişmesi, termin/erdeki düzensizlik,
müşteri ile ayni dili konuşamama, bilgi eksikliği, müşteri siparişlerinin genelde
ucuz ka/1p ve k1sa termin ilkelerine göre verilmesi, fiat yerine kaliteden ödün
verilmesi, yan sanayinin gelişmemiş olmasi dolayisiyla iş tesliminde gecikme/ere
yol açJ!mas1 vb. sorun/ann yaşand1ğ1 bir ortamda gelişim sağlanmasi mümkün
olabilir mi? Talebin destekleyip yön!endirmediği bir gelişim programi nasil tatbik
olanaği bulabi!ecektir? Bu olanaği bulsa bile, söz konusu gelişim kimin için
yapilacak ve nerede uygulanacaktir? Günümüzde, ticari değeri olmayan Ar-Ge
çal!şmaslntn ve gelişimin pek anlami kalmamlŞtir. Zaten bu gibi projeler için
destek ve mali kaynak bulabilmekte çok güçtür.
57
25. Kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla
karşılaşıyor
musunuz?
Görüş veren plastik kalıbı imalatçısı firmaların hemen hemen tümü, kalifiye
teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaştıklarını ifade ederken, ikisi böyle bir
sorunları olmadığını bildirmiştir. Bunun en büyük sorun olduğunu, kalifiye teknik
eleman bulmanın ve istihdam etmenin çok zor olduğunu ifade edenler de vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan sadece birisi herhangi
bir eleman sorunları olmadığını ifade ederken, diğederinin tamamı oybirliği ile
bu sorunun varlığını ve eleman teminindeki zorlukları belirtmektedir. Bir katılımcı
da, daha iyimser bir şekilde sorunun giderek hafiflediğini öne sürmüştür.
Dövme kalıpçıları, kalifiye teknik eleman bulma sorunları ile ilgili olarak,
üç adet "evet" ve bir adette "kısmen" cevabı vererek, konunun önemini ve bu
alandaki açığı dile getirmişlerdir.
Cam kalıplarını imal edenler de, kalifiye teknik eleman sıkıntısını yoğun
biçimde hissetmektedirler. Bunu aşağıdaki şekillerde dile getirmişlerdir.
• Evet
• Kesinlikle evet "önemli konu"
·Türkiye' de yetişmiş eleman
ettiği
bulmak mümkün
olmuyor.
Metal enjeksiyon kalıplarını imal eden katılımcı, daha önceden de ifade
gibi, kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaşmaktadır.
Kauçuk kalıplarını imal eden katılımcı, kalifiye teknik eleman bulmakta
sorunlarla karşılaştıklarını bildirmektedir. Ayni konuda çalışan diğer katılımcı da
"günümüzün Türkiye koşullarında bu soruya hayır cevabı verebilmenin çok zor"
olduğunu vurgulamaktadır.
Sinterleme
kalıpları imalatçısı,
kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla
karşılaştıklarını bildirmiştir.
Kalifiye teknik eleman sorunu olmad1ğm1 ifade eden çok az say1daki firmaya
karşi/1k, genelde bu sorun yoğun bir şekilde hissedilmektedir. Doğal olarak, bu
konu eğitim sorunun çözümü ile yakmdan ilişkilidir. Türkiye şartlannda, kalifiye
teknik elemam bulmamn yaninda istihdam etmenin de çok güç olduğu
vurgulanm!Ştlr.
58
26. Sizce, Avrupa veya herhangi bir dış ülkenin kahbmı, yerli kallba
üstün kılan özellikler nelerdir? Bunlarm, bizde yeterince sağlanamama
nedenleri ile dış etkileri neler olmaktadır?
Yurt dışındaki kalıp imalatçısı firmaların konu ile ilgili üstünlük ve özellikleri,
plastik kalıbı imal eden katılımcılar tarafından şu başlıklar altında toplanabilecek
şekilde ifade edilmiştir.
ileri teknoloji kullanımı
Tezgah üstünlüğü, hassasiyeti ve yeterliliği
Yüksek ölçü ve biçim hassasiyeti sağlayabilmeleri
Daha kalifiye eleman, daha üstün nitelikli yazılım ve cihazlar kullanabilmeleri
Takım halinde çalışma anlayışları
Malzeme ve ısıl işlem kalitesi
Devlet desteğine sahip olmaları
Ucuz krediler bulup işlerini geliştirebilmeleri
Kaliteli, hızlı ve ucuz yan sanayi ile çalışabilmeleri
Kalıbın imal edilme aşamasından önce satış ve üretim olanaklarının ne
olabileceğini bilmeleri; tasarım ve kaliteyi de buna göre belirleyerek kalitefiat dengesinin iyi bir şekilde oluşmasını sağlayabilmeleri
• Takım halinde çalışma anlayışları
• imal ettikleri kalıpların tasarım ve kalite üstünlüklerinin hemen göze
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
çarpması
·Imal ettikleri kalıpların fiatlarının genelde çok yüksek oluşu
• ilk imalatlarında proje maliyetleri yüksek olmasına rağmen, piyasa talebinin
fazlalığı dolayısıyla yatırımcının zorda kalmaması
• Belirli standartlardaki destek gruplara (ısıl işlem, desenleme, pariatma
vb.) kolayca erişebilmeleri
• "lsıl işlem haricinde ayni kalitede kalıp imal ediyoruz" iddiası
Ülkemizde karşılaşılan dezavantajlı durumlar da şöyle ifade edilmiştir.
•
•
•
•
•
•
Yukarıda sayılmış
olan üstünlükler
Teknolojik altyapı eksikliği
Makine parkı veya kapasitesi eksikliği
Malzeme teminindeki sorunlar
Yeterli sayıda kalifiye eleman bulunmayışı
Yurt dışında imal edilen bir kalıba göre eşit veya daha iyi bir performans
sağlansa dahi imal edilen kalıbın çok daha düşük bir fiatla ( 3/5 oranında)
pazarlanabilmesi ve ana sanayilerin de genelde yeterli fiat vermemesi
• Bireysel çalışma anlayışı
• Sistematik projelendirme uygulanmadığından tasarım esnasında detayların
gözden kaçıniabilmesi
59
• Ülkemizde kalıp imalatına geçilirken genelde kalite-fiat dengesinin
oluşturulamaması ve en ucuz yolun seçilmesi
Sac şekillendirme kal ı bı imalatçıları da, bu soruyu benzer ifadeler kullanarak
yanıtlamışlardır. Anılan imalatçı grubu için de bir özetleme yapmak gerekirse,
verilmiş olan bu yanıtlar aşağıdaki şekilde toparlanabilir.
• iyi düşünüp ve planlayıp ilk defada doğru yapmaları. Bizde kalıp tadilatları
çok oluyor.
• Kalıp yaptıran ana sanayilerin klasik satın alma politikalarının uygulanması
• Sektörde branşlaşmanın olmaması
• Malzeme kalitesi ve tezgah üstünlükleri
• Avrupa ülkelerinin, her işte olduğu gibi ileriye dönük düşünerek tasarımlar
yapmaları
• Çok daha nitelikli malzeme kullanabilmeleri ve kalıp maliyetlerini
yükseltebilmeleri. Türkiye'de imalat sayıları düşük olduğu için daha basit
kalıplarla yetinilmektedir.
• Avrupa veya diğer dış ülkelerde imal edilmiş olan kalıplar, aslında bizim
imal ettiklerimizden üstün değildir. Kendimize güvenirsek ve önemli
noktaları atlamazsak, bizim kalıplarımız da onların kalıplarından geri
kalmayacaktır.
• Bizde, maliyeti azaltma gerekçesi ile kalıbın tasarım ve imalatı
aşamalarındaki çoğu detay atlanmaktadır.
• Dış ülke kalıplarında, kalıpçılık tekniğinin tüm yöntemleri uygulanmaktadır.
Halbuki bizde malzeme ve veri yetersizliği yaşanmaktadır.
• Kalıpları üstün kılan özellikler, malzemenin ve özellikle dökümün kalitesi,
i_şçilik, prosesin yeterliliği, kalıbın güvenirliği ve sürekliliği
• Olçü ve biçim tamlığı
• Dış ülkelerdeAr-Ge'nin çok daha fazla ön plana çıkması, kalıpları kaliteli,
uzun ömürlü ve üstün kılıyor.
• Avrupa kalıpları, büyük sayılardaki sac parçaları şekillendirmeye elverişli
kalıplar olduklarından, kalıp bedelleri de olması gereken seviyelerde
tutulabiliyor. Ülkemizde ise, parça sayıları az ve üstelik ana sanayiler
tarafından kalıp bedelleri sürekli olarak aşağıya çekilrneğe çalışılıyor. Bu
durumda, kalıp imalatçısı da mecburen kaliteyi düşürmektedir.
• lsıl işlemin dışında ayni kalitede kalıp imal edebiliyoruz.
Dövme kalıpları imal eden katılımcı firmalar, bu konudaki görüşlerini şöyle
ifade
etmişlerdir.
Kalıp malzemelerimiz dış kaynaklıdır. Malzeme konusunda herhangi bir
fark yoktur. Fakat imalat açısından tecrübe eksikliği vardır.
• işleme yöntemi farklı. Avrupa, CNC freze ağırlıklı çalışıyor. Biz ise erozyon
•
ağırlıklı çalışıyoruz.
60
• Parça adetleri çok fazla
•
olduğundan
belirli
parçaların kalıplarında
uzmanlaşıyorlar. Araştırmaya daha çok önem veriyorlar.
Yan sanayileri geliştiği için parçalarını istedikleri toleransta ve hızlı bir
şekilde imal ettirebiliyor ve montajı kendi bünyesinde yapıyor.
Cam
kalıpları
imal edenler de bu konudaki
görüşlerini şöyle
ifade
etmişlerdir.
üreticide belirgin bir uzmaniaşma var. Bunun getirdiği haz ve
kalite ürünlerine yansımaktadır.
•Kendi sektörümüzle ilgili hiçbir üstünlükleri yok. Tek bir konuda, hammadde
temininde ve kalitede bizden üstünlükleri var. Bu konuyu da ithal malzeme
ile çözüyoruz . Ancak, maliyet arttığı ndan destek gerekiyor.
• Kalıp boşluğu, yüzey pürüzlülüğü yönlerinden hassasiyette üstünlükleri
vardır. Bunun nedeni de, bilgisayar destekli kalıp tasarımı ve imalatının
ülkemizde yeterli biçimde uygulanmamasından kaynaklanmaktadır.
•
Avrupalı
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, Avrupa veya herhangi bir dış ülkenin
yerli kalıba üstün kılan özellikler olarak şu hususları saymaktadır.
kalıbını,
• Hammadde sorunu
• Onların çok sayıda seri imalat yapmaları
• Teslim sürelerine uymaları
• Kalıp ömrünü garanti edebilmeleri
üstün
Kauçuk kalıbı imalatçılarının, herhangi bir dış ülkenin
kılan özellikler hakkındaki görüşleri şöyledir.
kalıbını
yerli
kalıba
• Malzeme kalitesi
·Teknoloji
• Maliyetierin yüksek oluşu, yukarıdaki hususların bizde yeterince
sağlanamamasına yol açmaktadır.
• Şu ana kadar yurt dışında görmüş olduğum sayısız kalıp göz önüne
alındığında, yurt dışındaki hiçbir kalıbın Türkiye'de imal edilen kalıplara
göre üstün olduğuna inanmıyorum. Ancak, malzeme problemlerinin yurt
dışında daha makul olarak yaşanması, ithal kalıpları yerli kalıplara göre
daha üstün kılabilir.
Sinterleme kalıpları imal eden katılımcı da, şu konulardaki tespitlerini
iletmek suretiyle sorunun cevaplandırılmasına katkıda bulunmuştur.
• Malzeme seçimi
• lsıl işlem
• Hassasiyet
61
Yurt
dtşmda
imal edilen kaltp/ann yerli kaltp/ara göre olan üstünlükleri
alman cevaplar, diğer bölümlerde söz konusu edilen tüm konutann
neredeyse tamammt kapsamaktadtr. Fazlaca tekrardan kaçmarak şu hususlan
saymak mümkündür: Yurt dtştndaki taktm ça!tşmast anlaytşt, parçaya ve işe
göre uzman/aşma, iyi düşünüp ve tasarlaytp ilk defada sonuç alma, kalite-fiat
dengesinin iyi sağ/anmast, araşttrma ve geliştirmeye önem vermeleri, parça
adetlerinin fazla oluşu, yüksek işleme hassasiyeti ve kapasitesine sahip o/matan,
ka/tp yapttran ana sanayilerin klasikleşmiş satm alma politika/anna karştltk bizde
sürekli olarak fiat düşürme eğiliminin olmast, kalifiye eleman bulabiime/eri, kaliteli
yan sanayi hizmetlerine kolayca ulaşabilme/eri, teslim süresi ve ka/tp ömrünü
garanti a!tma alabilme/eri, kendilerine sağlanan destekler. Bunlann yantnda, üç
kattltmctmtz, malzeme ve tstl işlem konulan dtştnda yurt dtştndaki kaltp/ann yerli
kaltp/ara olan üstünlüğünü iddialt bir şekilde reddetmektedir. Söz konusu iddiantn
ortaya konabitmesi bile önemlidir. Sektöre ve do/aytsty!a ülke sanayiine moral
ve cesaret aştlaytctdtr. Tabii, bu konu ilgililer arasmda çeşitli yönleri ile uzun uzun
tarttştlabilir. Ancak, bizce buna da gerek yoktur. Küresel piyasa; daha doğrusu
arena, son yt!larda içine kabul ettiği birçok ülke gibi, bizden de bu iddiamtzt
kanttlamamtzt beklemektedir.
sorulduğunda,
27. Kalıp ihracatınız var mı? Hangi ülkenin, hangi sektörleri için kalıp
imal ettiniz? Size, şartnarnede öngörülmüş bulunan koşullan rahatça
sağlayabildiniz mi?
Ankete katılan plastik kalıpçısı firmaların tamamına yakınının yurt dışına
kalıp ihracatı yoktur. Ancak, katılımcılardan birisi Fransa, Almanya, isviçre ve
Tunus'a dışsatım yaptıklarını; bir diğeri de kırtasiye ve otomotiv için kısmen
dışsatırnda bulunduklarını ifade etmiştir. Yine söz konusu firmaların birisi Fransa'
ya bir kez ihracatta bulundukların ı; bir başkası da Mısır ve Suriye' ye pim ve burç
ihracatı yaptıklarını belirtmiştir.
Sac şekillendirme kalıplarını imal eden katılımcılardan 12 adedinin yurtdışı
yoktur. Ancak, yurt dışına ihraç edilen sac parçaların kalıplarını kendisi
yapan üç firma vardır. Bunun yanında, Fransa, Almanya, ingiltere, Belçika ve
Ispanya gibi ülkelere direkt olarak kalıp ihracatı yapan üç firma daha vardır. Bu
firmalardan birisi, Almanya için birçok kalıp imalatı yaptıklarını açıklamıştır.
Kalıpların, öngörülen teslim süreleri içinde bitirildiği ifade edilmiştir. Ayrıca,
Almanya ve Fransa' ya elektromekanik donanım sağlayan; Mısır ve Suriye' ye
kalıp burçları ile pimierini ihraç eden iki firma bulunmaktadır. Bir firma da, yurt
dışına kalıp imal etmemekle birlikte, Fransa' ya ihraç ettiği parçaların kalıplarını
ihracatı
yapmıştır.
Dövme kalıbı imal eden firmalardan dördünün de
Ancak, dövme parça ihracatları olabilmektedir.
62
kalıp ihracatı
yoktur.
Cam kalıbı imal eden anket katılımcıları, kalıp ihracatı konusunda oldukça
faal görünmektedir. Bu durum, aşağıdaki ifadelerinden kolayca anlaşılmaktadır.
• Almanya, italya, ispanya, Suriye, Tunus, Fas ve Dubai' ye ihracat yaptık
ve şartnamelerdeki koşulları sağladık.
• italya, Almanya, Amerika ve Endonezya 'nın cam sektörlerine kalıp imalatı
yaptık.
• Bugün, ancak bağlı bulunduğumuz şirketler grubunun gereksinimini
karşılayabiliyoruz. Ortadoğu ve Almanya' ya ihracatımız var.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan firma, kalıp ihracatlarının olmadığını;
yurtiçine çalıştıklarını, ancak bir dönemde Almanya için kalıp imalatı yaptıklarını
ve bu sırada öngörülmüş bulunan koşulları sağlayabildiklerini bildirmiştir.
Kauçuk
kalıpları
imal eden her iki firma da,
kalıp ihracatlarının olmadığını
belirtmiştir.
Sinterleme
kalıpları
imal eden
katılımcı, kalıp ihracatlarının olmadığını
bildirmiştir.
Yukandaki açtklamalar, ka/tp ihracatt konusunda daha epeyce mesafe
almmast gerektiğini göstermektedir. Bu konuda, ka/tp imalat sanayimiz henüz
başlangtç aşamasmdadtr. Ancak, gerekli önlemler almtp konuya bilgi ve azim/e
yaklaştldtğt takdirde, ka/tp ihracati da mutlaka başanlacakt1r. Yurt d1şma ihraç
edilmekte olan parçalann kaltplannt yapanlar vardtr. Kal1p ihracatma gelince,
saytlan Sintr/i da olsa, firmalanmtzdan bazilan bunu başarmtşlardtr. Ka/tp
imalattmtzda böylesine bir gelişmenin ortaya çtkmasl, genel teknolojik düzeyimizi,
makine ve tezgah imalattmtzl; aynca diğer sektörlerimizide olumlu yönde
etkileyecektir. Burada, özellikle sac, cam ve metal enjeksiyon kalipçtlannm,
gelişmiş Avrupa Ülkeleri de dahil olmak üzere, gerçekleştirdikleri ka/tp ihracati
dikkati çekmektedir.
28. Kalite ve performansta uluslararası düzeyi yakalayabilmek için
sizce, gerek işletmeniz açısından ve gerekse genelde aşağıdaki girişimlerden
hangilerinin önceliği vardır?
a) Yeni yatırımlar yaparak Ar-Ge birimini ve laboratuarları kurup
geliştirmek; bunların kadrolarını oluşturmak
b) v:urtiçi ve yurtdışı ortaklarla işbirliğine gitmek
c) TIDEB, KOSGEB ve Universite işbirliğine yönelik projeler hazırlamak
d) Know-how satın almak
Anketimize katılan plastik
genelde şöyle şekillenmektedir.
kalıp imalatçılarının
63
bu konu ile ilgili öncelikleri
Piyasanın arz-talep dengeleri gözetilerek, yukarıda sayılmış olan dört
hususun da hayata geçirilmesi
• Yeni yatırımların yapılabilmesi ve Ar-Ge kurulması için uygun koşullarda
finans desteğine ihtiyaç olması ve bunun da ancak ortaklıklarla
•
sağlarıabileceği görüşü
• Her şeyden önce kalifiye teknik eleman yetiştirilmesi
• Yerli kalıbın da ayni kalite düzeyini sağlayabildiğine inanılması ve kalıp
imalatçılarının cesaretle dış piyasalara açılmaları
• Ana sanayilerin desteklemesi halinde, ürün geliştirme ve kalıp imalatı
konularında kısa sürede Avrupa'nın yakalanabileceği
• Öngörülen şıklarda, b-a-d-c sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, a-c-d-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, d-a-c-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, d-c-a-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, sadece b-c sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, sadece a-b sıralamasına göre uygulama yapılması
(~ki firma)
• Ongörülen şıklardan sadece a' ya göre uygulama yapılması
• c şıkkı ile ilgili uygulama var. Geçmiş yıllarda, yurtdışı ortak için girişimde
bulunulmuştu.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden katılımcıların bu konudaki görüşleri de,
plastik kalıpçıları gibi birbirlerine göre farklılıklar göstermektedir. Öngörülen şıklar
bakımından firmaların tercih sıralaması bu kez şöyle şekillenmektedir.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
b-a-d-c (iki firma)
b-a-c-d
b-d-a-c
b-d-c-a (iki firma)
a-b-c-d (iki firma)
b-a öncelikli
b-d öncelikli
a-b öncelikli
a-c-b-d
Hepsi (iki firma)
•a
•c
• Yurtiçi ve özellikle yurtdışı ortaklarla birlikte çalışmak
• Gerekli makine yatırımlarını yapmak
• Sıralanan bütün maddeler bu konuda önem taşımaktadır. Sektörün
beklentilerinin değişmesiyle, yurtdışından ortak yada müşteriler
bulunmasının önemli bir etken olduğunu düşünmekteyiz.
64
Anketimize katılan dövme kalıbı imalatçılarının, bu konu ile ilgili olarak
önerdikleri öncelik sıraları genelde şöyledir.
•
•
•
•
d-a-b-c
a-d-b-c
a ve b şıklarının önceliği vardır.
Yeni yatırımlar yaparak, Ar-Ge ve laboratuarları geliştirmek, kadroları
güçlendirmek gerekmektedir.
Anketimize
katılan
cam
kalıbı imalatçılarının
bu konu ile ilgili öncelikleri de
şöyle şekillenmiştir.
• b-a-d-c
• a-c-b-d
• Şu günlerde yabancı bir kalıp firması ile ortaklık görüşülüyor. Ar-Ge' nin
önemi mutlakaçok büyük fakat sonuçlarını nasıl koruyacaksınız? Patent
ve telif hakları saklanmadıkça Ar-Ge yapana külfet getiriyor.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı firma, kalite ve performansta uluslararası
düzeyi yakalayabilmek için öngörülen maddeler arasında şöyle bir öncelik sırası
önermektedir.
• b-d-c-a
Kauçuk kalıpçısı olan firmalar, kalite ve performansta uluslararası düzeyi
yakalayabilmek için sorunun maddelerinde öngörülen hususlarda şöyle bir öncelik
sıralaması yapmıştır.
• a-c-b-d
• a ve d
Sinterleme kalıplarını imal eden katılımcı, c şıkkının günlük çalışmaların
içine alınmasını ve yapılan uygulamaların reel sonuçlarının izlenmesini
önermektedir.
Görüldüğü gibi, öne sürülen görüşlerdeki öncelikler arasmda ortak tercihler
yakalayabilmek oldukça zordur. Firma/ann içinde bulunduklan koşullar itibaoyla
birbirlerinden fark/1 ve kendilerine özgü öncelikleri olmas1 doğal karşJ!anma!JdJr.
Baz1 firmalarm cevaplan belirsizlik göstermesine rağmen yine de bir yaklaşimda
bulunabilmek amacwla, mevcut tercihler göz önüne almd1ğmda, her bir ş1k için
öncelik say!lannm şu değerleri aldJğmJ görüyoruz.
65
•
•
•
•
1.
2.
3.
4.
Öncelik: a
Öncelik: a
Öncelik: b
Öncelik: c
(13), b (12), c (3), d (3)
(9), c (7), d (6), b (4)
(5), c (5), a (2), d (2}
(8), d {6), a (3), b (3)
Sektör mensuplannm ilk tercihlerine bakildiğinda, bunlann büyük bir
çoğunlukla aşağidaki Şikiarda toplandiği görülmektedir. a Şikki, ikinci tercihte de
en yüksek oyu almiştir. Bu memnuniyet verici bir gelişmedir.
a) Yeni yatmmlar yaparak Ar-Ge birimini ve laboratuarlan kurup geliştirmek;
bunlann kadrolanm oluşturmak
b) Yurtiçi ve yurtdiŞI ortaklarla işbirliğine gitmek
Aşağidaki iki Şik ise, yine büyük bir çoğunlukla ilk olarak tercih edilmeyen;
yani istenmeyen seçeneklerdir. Bunlann, ayni zamanda son seçenekte de en
çok sonunculuk oyu aldik/an görülmektedir. Sonuç, know-how yönünden o kadar
önemli değildir; ancak TiDEB, KOSGEB ve Üniversite işbirliğinden olabildiğince
uzaklaşmay1 ifade etmesi yönünden üzücü bir gelişmedir. Uygulanan,
genelleştirilmiş bir anket değildir; o yüzden kesin bir hüküm vermek doğru olamaz.
Ancak, yine de ilgililer taratmdan üzerinde durulmağa değer bir sonuç, bir uyan
olduğu kamsmday1z. İkinci ve üçüncü öncelik/erde, c ş1kkmm ikinci tercih olarak
yer almasi bir bak1ma teselli vericidir.
c) TİDEB, KOSGEB ve Üniversite işbirliğine yönelik projeler haz1r!amak
d) Know-how satm almak
29. Ülkemizde, kalıp imalat ve kullanımını büyük ölçüde teşvik eden
çeşitli sektörlerin varlığına ve bu konuda uzunca sayılabilecek deneyimimize
rağmen, hala yurtdışına büyük çapta kalıp siparişlerinin verilmesi sizce
hangi nedenlere dayanmaktadır? Bu sorunlar nasıl aşılabilir?
Yurtdışına
büyük çapta kalıp siparişlerinin verilme nedenleri olarak, plastik
hususlar öne sürülmektedir.
kalıpçıları tarafından şu
•
•
•
•
•
Kalite sorunu
Ar-Ge yetersizliği
Tanıtım eksikliği
Yurt içinde ve dışındaki işbirliği zorlukları
Ülkemizde ciddi kalıp siparişleri veren firmaların, kalıp imalatçıları na karşı
güven duygusu eksikliği
• Teslim süresinin uzunluğu
• Kalıp ve imalat sayısı ile ilgili olarak genelde garanti verilemernesi
• Kalıp imalatçılarımızın, iş alma kaygıları ile hareket ederek üstesinden
66
gelemeyecekleri büyüklükteki imalat taahhütlerine girmeleri
• istenen malzemenin bulunamayışı, malzeme fiatlarının yüksekliği ve yurt
dışından temin yoluna gidilmesi; yerli çelik üretiminin yeterli kapasite ve
kaliteye ulaştırılarak malzeme maliyetlerinde düşme sağlanamaması
• Ana sanayiler, ayni nitelikteki kalıba yurt dışı piyasalarla eşit fiat uygulam ış
olsaydı, kalıp imalatçısı da sağladığı kazanç sayesinde gerekli yatırımlarını
zamanında yapmış; hatta böylelikle sorunlarını çoktan çözümlenmiş ve
bu gibi anket çalışmalarına da kalmamış olacaktı.
Söz konusu
sorunların aşılabilmesi
için de,
katılımcılar şu
önerilerde
bulunmaktadır.
• Kaliteli kalıp imal eden firmaların çoğalması ve bu anket sorularında
sayılmış bulunan hususla,ra tam olarak uyulması
• Kalıp atsiyelerinin büyüyüp şirketleşmesi ve teknik kadrolar bulundurması
• Yurt içinde ve dışında uygun tirmalarla işbirliği yapılarak, know-how ve
tanıtım sağlanması
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Devletin yurt dışından tecrübeli kalıpçılar getirerek sektörü eğitmesi
Yurt dışından ithalatta ödeme kolaylıkları sağlanması
Uzun vadeli ve ucuz kredi imkanları verilmesi
Söz konusu destekierin bazı ülkelerde olduğu gibi bir devlet politikası
olarak sürdürülmesi; ancak ekonomik zorluklar dolayısıyla bunun
sağlanması mümkün olamayacağından söz konusu desteğin ana sanayiler
tarafından verilmesi
Kaliteli çelik üretiminin arttırılması, malzeme maliyetinin düşürülmesi ve
kalifiye teknik personel çalıştırılabilmesi
Kalıp imalatında uygulanan imalat yöntemlerinin geliştirilebilmesi ve ileri
teknolojilerin uygulanabilmesi
Müşteri bilgilerinin gizli tutulmasına özen gösterilmesi
Kaliteden ödün verilmemesi
Kalıp imalatçısının verdiği sözleri tutması ve kendisine her bakımdan
güven duyulması
Işçilik maliyetlerinin düşürülmesi
Kalite/Maliyet/Zaman kriterlerine göre sipariş kabulüne gidilmesi
Sac şekillendirme kalıpçılarının bu konudaki görüşleri de, doğal olarak
belirtilen hususlar çerçevesinde oluşmaktadır. Bunlara göre nispeten
farklılık arz eden söylemler derlenecek olursa şöyle bir sıralama yapmak
mümkündür.
yukarıda
• Bu konudaki belirleyici unsur, yabancı ortaklı ana sanayiler olmaktadır.
Onların Türkiye için talep beklentileri, düşük maliyetli parçalar satın
almaktır. Söz konusu talebin bu tarzda biçimlenmesi, kalıp imal edip
67
bunlarla parça basan orta ölçekli işletmelerin doğmasına sebep olmuştur.
Doğal olarak, bu işletmeler de az yatırım ve öz üretim ilkesiyle hareket
ettiklerinden, her iki işi de optimum değerlerde yapamamaktadırlar. Orta
ölçekli preshaneler de, işlerini bilinçsizce yapılanmış küçük kalıp atelyelerine
ucuz fakat kalitesiz bir şekilde yaptırmaktadırlar. Bu da, yabancıların
gözünde sektörden çıkan ürünlerin kalitesiz olduğu imajını vermektedir.
Diğer bir açıdan bakıldığında, sanayinin can damarı olan kalıp sektöründe
belli bir iş disiplini görünmüyor. Yani bu işi yapmak isteyen herhangi bir
kişi, işyeri açıp kalıp yapabilmektedir. Bu durum mutlaka denetim altına
alınmalı ve işyerleri teknik anlamda kategorize edilmelidir.
• Günümüzde, özellikle otomotiv sektöründe, tasarım aşamasından sonra
aracın piyasaya sürülmesi için harcanan zaman çok düşük seviyelere
indirilmeğe çalışılmaktadır. Dolayısıyla, söz konusu kalıpları sorunsuz bir
şekilde ve zamanında teslim edebilecek firmalar yurt dışında dahi olsa
tercih edilmektedir. Ayrıca, ilgili kuruluşların tamamında yurtdışından
alınan birer patent söz konusudur. Bu yönelmedepolitik bir takım nedenlerin
de olduğunu düşünmekteyiz.
• Ülkemizde kalıpçılıkta planlanan zamana uyulmuyor. Beklenen kalıp ömrü
sağlanamıyor veya öngörülemiyor.
·Tüm dünyada, diğer ülkelere kalıp siparişi verilebilmektedir. Bu olay,
büyük bir sorun olarak görülmemelidir. Kaldı ki, gelişmekte olan bir ülke
olarak tüm kalıpların Türkiye'de yapılamaması doğal karşılanmalıdır.
• Kalıba bakış açısının değişmesi gerekli. Kalıp yaptırmak isteyenler yerli
firmalardan yüksek ücretli kalıp imalatı teklifi alınca; "madem bu parayı
vereceğim yurt dışına yaptırırım" diyor.
• Kalıp üretiminden turizm gelirimiz kadar girdi sağlayabiliriz. Devlet teşvikleri
gerekiidi r.
·Teknoloji, malzeme, ve yüksek maliyet sorunları vardır.
·Kalıp imalatı konusunda ihtisaslaşmış kuruluşlar yetersizdir.
• Hükümet 1 Devlet politikaları ile sektörel bazda destek ve yurt dışına
açılma kolaylığı sağlanmalıdır.
• Kalıp atelyeleri büyüyüp şirketleşmeli ve teknik kadrolar bulundurmal ıdır.
Ana sanayinin yurt dışından destekli olması, otomotivdeki temel nedendir.
• Teknoloji üretimimizi geliştirememiz yüzünden, yeterli ve ileri teknolojiyi
hiçbir zaman yakalayamıyoruz.
• Ülkemizdeki sanayi ortamına bakış açısından, daha uzun bir süre teknoloji
üretimi hedefini yakalayamıyacağımız kanısındayız.
• Cesaret eksikliği ve kendi insanımızın yeteneklerine güvenememek en
önde gelen nedenlerdir.
• Kalite, devlet desteğinin olmayışı, istenilen malzemenin bulunamaması
başlıca nedenlerdir.
68
Dövme
kalıpçılarının,
katılımcılardan
birisi
konu
hakkındaki görüşleri şöyle
özetlenebilir. Burada,
görüş bildirmemiştir.
·Dövme sektöründe yurt dışında kalıp yaptırılmamaktadır.
• Ucuza mal etmeleri; işleme maliyetlerinin düşürülmesi ile aşılabilir.
• Maliyetierin yüksek olması ithalata yöneltiyor. Kalıp üretimi yapan firmalara
özel teşvikler verilerek ucuz kalıp üretmek için gerekli teknolojinin ülkemize
gelmesi çok hızlı bir şekilde sağlanmalıdır.
Cam kalıpları imal eden katılımcıların görüşleri de şöyle özetlenebilir.
• Kanımızca iç pazarı doyuracak nicelikte ve nitelikte kalıp tirması yok. Bu
yapılar teşekkül etse bile sürekliliğini sağlayacak iktisadi ortam ve pazar
yok.
• Teknolojiyi yeterince kullanamamamız (bilgisayar destekli tasarım ve
imalat) ve Türkiye'nin yurtdışında yeterince tanınmaması.
• Ülke imalat sanayi içinde kalıpçılık çok özel olarak teşvik edilmeli. Örneğin,
Gelir ve Kurumlar Vergisinden muaf tutulmalı. Makine alımları
kolaylaştırılmalı vs.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, yurtdışına büyük çapta
verilmesini aşağıdaki nedenlere bağlamaktadır.
kalıp siparişlerinin
• Hammadde sorunu
• Onların seri imalat; yani fazla sayıda kalıp yapabilme avantajları
• Taahhüt ettikleri teslim sürelerine uyabilmeleri
• Kalıp ömürlerini garanti edebilmeleri
Kauçuk kalıpları imalatçısı olan katılımcılardan ilki, bu konuda görüş
belirtmek istememiştir. Diğeri ise görüşünü şöyle açıklamıştır.
• Yurt dışına
kalıp siparişlerinin
verilmesi,
kanımca
tamamen kendi özgüven
eksikliğimize dayanmaktadır. Artık bu tür yaklaşımlarda bulunan insanların,
yurt dışındaki birçok yatırımcının imalat gerçekleştirmek için ülkemizi
tercih
ettiğini
görmesi
gerektiği inancındayım.
Sinterleme kalıpları imalatçısı olan katılımcı, yurtdışına büyük çapta kalıp
verilmesi sorunu ile ilgili olarak şu önerileri getirmektedir.
siparişlerinin
• Güvensizliği, kalite ve fiyat cazibesiyle aşabiliriz.
·Sigorta ve iş garantisinin de incelenmesi gerekmektedir.
69
Sonuç olarak, bu soru için de bir özetierne yapmak amacwla yukanda
saytlm1ş olan nedenler ve öneriler incelendiğinde, bunun pek mümkün olamayacaği
görülmektedir. Çünkü, sanayicilerimizin yerinde tespitlerini gösteren bu görüşlerin
hiçbirisinin kaybolmamasi ve tek tek değerlendirilmesi laztmdtr. Dolaytsty!a,
burada ayni sözlerin bir kez daha tekranndan kaçtnmantn uygun olacağt
düşünülmüştür.
Sektör dahilindeki çeşitli ka/tp imalatçtianna yöne/tilmiş olan bu sorular,
anket ça!tşmast yapmantn yant stra; sektörde gelişim sağlanmast için gerekli
olan hususlara ve bunlan gerçekleştirmenin yol/anna da dikkati çekmeyi ve
tarttşmaya açmayt amaçlamtşttr.
6. ZiYARET iZLENiMLERi VE GENEL DEGERLENDiRMELER
Kalıp imalat sanayii ile ilgili izlenimleri açıklamak ve genelleştirilmiş
değerlendirmelerde bulunmak oldukça güçtür. Çünkü, bu sanayi kolumuzun
birçok çelişkiyi birlikte yaşadığını görüyoruz. Ancak, gelişmişi ve iyi örnekleri
dışarıda aramağa pek gerek bırakmayan bu yapıyı ayni zamanda bir avantaj
olarak da görebiliriz. Dolayısıyla, bu bölümde daha ziyade gelişmelerden, olması
gerekenden ve önerilerden bahsetmek suretiyle konuya olumlu yaklaşmanın
daha uygun olacağı kanısına varılmıştır.
Ana sanayilerimizin ve büyük ölçekli yan sanayilerimizin sektör ile ilgili çok
Belirli sanayi kuruluşlarımızın, özellikle
simülasyon gücü çok artmıştır. Sadece biçimlendirme ile ilgili olarak değil; ayni
zamanda bakım ve grup otomasyonu amaçlı programlar da kullanılmaktadır.
Yazılım pazarlaması yapan kuruluşlar da, pazarlamanın ötesinde çok fonksiyonel
bir hale gelmişler ve sektörün kısa süre içinde büyük aşamalar kaydetmesinde
etkili olmuşlardır. Bu firmalarımızın, çözüm ortaklığı, çeşitli türde modeller ve
protatip kalıpları üretme, kalıp ve fikstür projelendirme, danışmanlık, yazılım
eğitiminin yanında kalıp imalatı ile ilgili eğitim verme, hatta parça imalatı vb.
tahminleri aşan etkin faaliyetleri vardır. Ana sanayilerimizdeve büyük ölçekli yan
sanayilerimizde ise, eş zamanlı mühendislik, tersine mühendislik (reverse
engineering), NC data üretme ve matematik model, interaktif ölçme ve kontrol,
bilgisayar destekli yönetim ve planlama, "just in time" imalat vb. tanımlamalar
artık soyut birer kavram olmayıp; az veya çok uygulamaları yapılan ve giderek
gelişen proseslerdir. Henüz adı konmamış ve lanse edilmemiş proses ve cihaziarı
yatırım programiarına alan kuruluşları m ız vardır. Ayrıca, kalıbın ve parçanın ölçü
ve biçim tamlığının kontrolu için bilgisayar destekli ölçümler yapan koordinat
ölçme cihazları, hızlı prototipierne (rapid prototyping) yönteminin çeşitli uygulamaları
ile model ve protatip imalat icin özel kalıpların hazırlanması, hassas kesme (fine
blanking) presleri, hızlı trezelerne tezgahları ve beş eksenli laser kesme tezgahları
ile işleme, ileri düzeyde ve büyük yazılımlar ile sürekli olarak upgrade edilen
gelişmiş birtakım uygulamaları vardır.
70
bilgisayar sistemleri, laser kontrolu vasıtasıyla çeşitli ölçme yörüngeleri ni izieyebilen
ve iki veya üç boyutlu olarak eğrisel veya noktasal amaçlı olarak çalışabilan
ölçme tezgahları, modellemeyi, imalatı, ölçme ve kontrolu ileri seviyelere
çıkarmışlardır. Bu konuda, burada detaylarına girilmesine olanak olmayan
araştırma ve yayınları yapan sanayi ve yazılım kuruluşlarımız vardır. Belirli
noktalar alıp (nokta bulutu) yüzey geçirme ve yüzey geliştirme, CAM datası üretip
işleme atelyesine gönderme, teslimat prosedürlerini standardize etme, ölçme
yazılımlarının referans alma, bağlama ve parametrik tasarımları desteklemesi
vb. uygulamalar olağan çalışmalar haline gelmiş bulunmaktadır. Ancak, bütün
bunların sektör içindeki pilot uygulamalar halinde kalmayarak yaygınlaştırılması
gerekmektedir.
Ülkemizde yaşanan bunca gelişmeye rağmen, uluslar arasındaki amansız
sürekli olarak hedefleri yenilemekte ve çıtayı yükseltmektedir.
üzeilikle prosesler ve makinalar üzerinde birçok gelişme kaydedilmektedir. Tıpkı
hızlı talaşlı işleme gibi, hızlı talaşsız biçimlendirme de gelişme göstermekte; pres
hızları giderek arttırılmaktadır. Bu arada, preslere, alt ölü noktada 1,5- 2 saniye
bekletme, üçüncü ve dördüncü etkiler kullanma vb. ilave fonksiyonlar da
getirilmektedir. Ewelce günler alabilen kalıp değiştirme işlemi, artık dakikalara;
hatta saniyelere sığdırılabilmektedir. Hassas kesme ve şekillendirme
yaygınlaşmaktadır. içten yanmalı pres olarak isim koyabiieceği miz yüksek enerjili
dövme makinalarında, mekanik, hidrolik ve pnömatik hareket mekanizmalarının
sağlayamadığı enerji seviyelerine çıkılarak büyük boyutlu parçalar hızla
dövülebilmektedir. Sanayimizde de kullanılan, ancak henüz adı yerleşmemiş
bulunan "Seri işlem Makinaları" büyük bir imalat esnekliğine sahiptir. Bu
makinalarda, operasyonlar dairesel bir yörüngeye oturtulmuş olup; gerektiğinde
makine üzerinde direnç kaynağı ünitesi de yer alabilmektedir. Elektroerozyon
tezgahları da, son yılların büyük gelişme kaydeden makinaları arasındadır. Talaş
kaldırma gücünü büyük ölçüde arttıran Elektrokimyasal işleme tezgahları da,
esas itibarıyla elektroerozyon prensibine göre çalışmakta; ancak dielektrik sıvı
ortamına kimyasallar ilave edilerek aşındırıcı etki yükseltilmektedir. Elektroerozyon
tezgahları büyük ölçüde yerli imal edilebilmekle birlikte, bunlar henüz ülkemizde
t.~knoloji yarışı
tanınmamaktadır.
Gelişmiş makine ve preslerin üzerine kanacak kalıpların da diğerlerinden
çok farklı olması gerekmektedir. Bu kalıplar, son derecede hassas ve rijitliği
arttırılmış elemanlardan oluşmakta; üzerlerinde özel yağlama devreleri bulunmakta
veya yağ kullanılmamakta; ayrıca özel hava soğutmalı olarak ve ki imatize ortamda
çalışacak şekilde imal edilmektedir. Sayılan bu yeniliklere ilaveten başka örnekler
de verilebilir.
Kalıp imalat sana,yiinde ve makinalar üzerinde yukarıda değinilmiş olan
önemli gelişmelerin yanında, diğer bir gelişme de "imalat esnekliği" kavramının
71
ön plana çıkmasıdır. Buna paralel olarak, kalıpların sök- tak işlemleri artmış;
aylık üretim miktarlarının yerini haftalık programlar almıştır. Otomotiv ana sanayii,
5-6 aylık bir sürenin içinde çok sayıda kalıbı talep edebilmektedir. Ancak, parça
sayıları az olduğundan, bunlar mecburen manuel kalıplar olarak
tasarlanabilmektedir. Söz konusu sayılar artmış olsa, ardışık ve bileşik kalıplar
imal edilebilir ve otomasyana gidilebilirdi. Tabii bunun sonucunda da gelişme
sağlanabilirdi.
Ülkemizde, Ar-Ge birimi açan öncü ana sanayilerimizden birisinde, tam bir
görev bölüşüm anlayışı içinde, teknolojiyi üretme görevinin Ar-Ge birimine; imalat
görevinin de işletmeye verildiğini görüyoruz. Bu arada, Ar-Ge çeşitli disipliniere
göre birimlere ayrılmakta; bu birimler için laboratuar yatırımları yapılmakta,
uzmaniaşma ve teknolojik birikim yaratılmaktadır. Tamamen dışsatıma yönelik
olarak yabancı ülke standartlarının esas alındığı imalat programlarının yanında,
bir taraftan da toplumumuzun özellik ve gereksinimlerini gözetmek suretiyle kendi
standartlarımızın oluşturulmasına çalışılmaktadır. Karşılığında hangi meblağ
ödenirse ödensin, rekabetinden çekinildiği için kendilerine hiçbir şekilde knowhow satılmayan ve satılmayacak olan çok güçlü kuruluşlarımız vardır. Zaten,
uluslararası planda son yıllardaki genel eğilim, know-how satmamak şeklinde
gelişim göstermektedir. Sahip olunan gizli bilginin ne kadar önemli ve stratejik
bir meta olduğunu, kamuoyumuz da geçmişte bizzat yaşadığı bazı tecrübeler ve
üstün sağduyusu ile yakından bilmektedir. Bedelini ne kadar yüksek ödersek
ödeyelim, know-how'ı satın alamayacağımız günlerin gelebileceğini aklımızdan
çıkarmamalıyız. işte o günler, kendi bilgi ve teknolojimizin altından daha değerli
olabileceği günlerdir.
Kalıp imalat sektörünün önde gelen kuruluşlarından birisinin üst düzey
yetkilisi, gelişme ile ilgili koşulları üç ana başlık altında açıklamaktadır. Bunlar,
birbirinin tamamlayıcısı olan hızlı tasarım, hızlı işleme ve üç boyutlu ölçmedir.
Anılan unsurların bir araya gelmesiyle otomotiv sanayiine hizmet verilebileceği;
aksi takdirde, alınan işlerde zorlanılacağı ve zarar edileceği ifade edilmiştir.
Kendileri, birlikte çalıştıkları tedarikçilerinin bu konudaki eksikliklerini gidermektedir.
Ayrıca, son dönemde, ana sanayilerin parçanın matematik modelini verdiği;
kalıpçının uygun yazılımı yoksa bunu açamadığı ve geliştiremediği ilave edilmiştir.
Çünkü anılan matematik modelin açılarak, bundan yüzey geliştirilmesi ve CAM
datası üretilmesi gerekmektedir. Bu arada, referans yüzeyleri alınıp üç boyutlu
resimler çizilmekte ve projeyi yapan yetkili, proje danışmanı olarak kalıp atelyesine
de hizmet vermektedir. Konu ile ilgili olarak, KOSGEB' in üç boyutlu ölçüm desteği
verdiği ve piyasada tasarım bürolarının oluştuğu; dolayısıyla kendi olanakları
yeterli olmayanların bunlardan yararlanabildikleri anlaşılmaktadır. Bazı
kuruluşlarımızın, üstün özellikler gerektiren hassas kesme kalıplarını da imal
etmeğe başlaması, ülke sanayii yönünden önemli bir kazançtır.
72
Söz konusu gelişmiş sanayi kuruluşlarımızın yöneticileri, sektör ile ilgili
ve etkinlikleri günü gününe takip etmektedir. Teknolojik gelişmelerin
takibi ve hayata geçirilmesi artık uzun zaman almamaktadır. Sınırları iyi belirlenmiş
olan bir iş bölümü içinde; yukarıda sayılmış bulunan ileri uygulamaları rahatça
yapabilen ve verimli bir şekilde çalışan kadrolar bulunmaktadır.
gelişmeleri
Yan sanayi lerde,
yakın
zamanlara kadar modeleilik yapanlar
kalıpçı; bunların
yardımcıları da medelci olmuştur. Halen kurulmuş olan yeni medelci atelyelerinde
birtakım özel model uygulamaları (sytropor model vb.) yapılmakta ve çeşitli
işlerde ihtisas sahibi olunmaktadır. Ancak, ilk yıllarda ana sanayiler tarafından
yan sanayilere malzeme desteği verilebilirken ve dökümanları yan sanayicilerin
kullanımlarına açılabilirken, bugün artık bu gibi destekiere pek rastlanmadığı
ifade edilmektedir.
Sektörde, ilginç bazı uygulamalara da rastlanabilmektedir. Örneğin, küçük
ölçekli sayılabilecek bir işletme yaklaşık bir milyon marklık bir laser kesme
tezgahı yatırımını göze alabilmektedir. Çünkü, bu gibi tercihlerde bulunan
işletmeler, belki bu tezgahın kapasitesini doldurabilecek iş hacmini hiçbir zaman
yakalayamayacaklarını; ancak bu sayede stratejik bir üstünlük sağlayabileceklerini
ve cesaretlerinin ödülünü alacaklarını bilmektedir. Örneğin, henüz kesme kalıplarını
tamamlamadan, otomotiv ve diğer ana sanayilerden gelen acil ve büyük kapasiteli
sac parça siparişlerinin hızla karşılanmasında avantaj sahibi olabilmektedir.
Ayrıca, bir başka küçük sanayi kuruluşumuzun, ingiltere'ye parça ihracatını
gerçekleştirirken, imalat süresindeki birkaç saniyenin hesabını yapmakta olduğunu
görmek, şaşırtıcı ve ayni zamanda da kıvanç vericidir.
Ekonomik kriz dönemleri, çeşitli sektörler arasında belki de en fazla kalıp
imalat sanayiini etkilemektedir. Belirli aylık veya yıllık satış ortalamalarına göre
programlanmış olan otomotiv, beyaz eşya vb. sanayi sektörlerinin, ekonomik
istikrarsızlık nedeniyle faaliyetlerini durdurması veya ara vermesi hemen kalıp
imalat sanayiine yansımaktadır. Çünkü kalıp tasarım ve imalat evreleri, yerine
göre, en azından 5-6 ay veya i 0-12 ay gibi daha uzunca dönemleri
kapsayabilmektedir. Söz konusu süreç, ülkemiz ekonomisi yönünden bir
istikrarsızlığın yaşanma riskini taşıyabilecek olan yeterince uzun bir süredir.
Ağırlıklı olarak otomotiv sanayiine hizmet vermekte olan yan sanayilerden
siparişlerin kesilmesiyle, kalıp imalatı ile ilgili yatırımlar bir anda atıl kapasiteye
dönüşebilmektedir. Elde kalan kalıbın bir başka şekilde değerlendirilme olasılığı
çok zayıftır. Çok değerli bir takım ve ayni zamanda üretim yaparak ülke ekonomisi
için önemli katma değerler yaratabilecek bir araç olan kalıp, böyle dönemlerde
bir anda kilo ile satılabilecek hurdaya dönüşmektedir. Bu ise, gelişim sağlamak
istenirken işin kaybedilmesi ve bir anda ödeme güçlüğü içine düşülmesi anlamına
gelmektedir.
73
Ekonomik krizin, bazen yararlı sonuçları da alınabilmektedir. Bir yan sanayi
kuruluşu muz, imalatını yıllardır başarı ile sürdürürken yurtdışı rekabetle karşılaşmış
ve uyguladığı proseste hurda kullanamadığı için de ayni maliyeti sağlamada
sıkıntıya düşerek
ana sanayiye ürün veremez hale gelmiştir. Bu kuruluşumuz,
gerçekten örnek olabilecek bir davranışla paniğe kapılmadan, soğukkanlılıkla,
ne yapacağın! iyi bil~n ve iyi planlanmış bir Ar-Ge çalışması ile ortaya çıkarak,
bunu bir TUBITAK/TIDEB Projesine dönüştürmüştür. Içinde bulunduğu krize,
ülkenin içinde bulunduğu kriz döneminin de eklenmesine rağmen, anılan firma
projesine azimle devam etmiş ve sadece bir dönemlik gecikme yaşayarak
çalışmalarını tamamlamıştır. Sonuçta, iki yıllık bir sürenin sonunda, anılan kuruluş
eskisinden de iyi bir konuma gelmiş olarak ve her geçen gün artan talepler
karşısında kapasitesini arttırarak üretimini sürdürmektedir. Ayrıca, işletmenin
kendisi, çevre ve ülke ekonomisi açısından sorun olan negatif değerli atıklar
ortadan kalktığı gibi; bunlarla yetinilmeyip, çevreden de atık toplanmakta ve
bunların hepsi de pozitif değere dönüştürülmektedir. Rapor yazarlarından birisi
de, anılan projede TiDEB Proje Hakemi ve daha sonra da izleyicisi olarak görev
ve sorumluluk almış; olayın içinde bizzat yaşayarak söz konusu gelişmelerin
tanığı olmuştur. Birçok kuruluşun kapandığı veya satıldığı bir dönemin içinde
bunun başarılmış olmasının özgüvenini, onur ve hazzın ı firma ile paylaşmıştır.
Muhakkak ki, bu olay ilk kez yaşanmamaktadır ve başka örnekleri de vardır.
Ancak, Ar-Ge' nin önemini anlatabilmek için başka hiçbir ilave söze gerek
bırakmayacak bir çalışma ve yararlı bir örnek olduğuna inanıldığından, okuyucunun
hoşgörüsüne sığınılarak ve projenin gizlilik kuralları çerçevesinde bu deneyimden
bahsedilmesi uygun görülmüştür.
Kalıp imal eden ve ayni zamanda imal ettikleri bu kalıplarla parça imalatı
kuruluşlar, bir yabancı ortakla çalışmaya başladıkları andan itibaren yıllardır
yaptıkları imalatın bazı bölümlerine sınırlamalar gelebilmektedir. Çünkü, ortaklığa
yapan
kuruluşumuz, yaptığı anlaşma ile uluslararası dev bir entegrasyonun
parçası haline geldiğinden, kendisinden imalatını tür olarak kısıtlaması ve artık
sadece ondan istenecek işleri yapması beklenmektedir. Bu durumda, yılların
giden
tecrübesiyle kazanılan mevcut teknolojik birikimler silindiği gibi; ayni zamanda
bu birikimleri yaratan ve özelliği olan iş çeşitliliği de kısırlaştırılmış olmaktadır.
Üstelik, bundan böyle imalatta çıkabilecek problemlerden yabancı ortağın haberdar
edilmesi ve çözümlerinin de artık kendisinden istenmesi gerekmektedir. En
iyimser bir ifade ile bunun anlamı, Ar-Ge' nin büyük ölçüde terk edilmesi demektir.
Bu arada, teknolojiyi aldığımız ülkeye hiçbir zaman için yetişemeyeceğimiz;
yetiştirilmeyeceğimiz gerçeğini de gözden uzak tutmamalıyız.
Yan sanayilerin en büyük sorunlarından birisi de, ana sanayilerin dayatmaları
olarak ifade edilmektedir. Kalıpta şekillendirme tekniği açısından, herhangi bir
parça üzerinde değişiklik gerektiren bir durumda, ana sanayiden kendilerine son
sözü söyleyebilecek yetkili muhatap bulmalarının güçlüğünden bahsetmişlerdir.
74
Ana sanayide bizim yetkilimizin bir türlü onaylayamadığı ve gerektiğinde
yurtdışından izin istenip uzun süre beklendiği bir sırada, tesadüfen bir yabancı
yetkili hazır bulunuyorsa, bu uzman, değişiklik için hiç bekletmeden onay
verebilmektedir. Esasen, söz konusu durum için anılan muhatapların hiçbirisine
kusur bulmak mümkün değildir. Aslında bu kusur, sanayimizin yapılanmasından
kaynaklanmaktadır. Otomotiv yatırımları ve marka çeşitliliği açısından en gelişmiş
sanayi ülkelerini bile çok geride bıraktığımız bir yapılanma içinde, otomotive ayni
yıllarda başlayan emsal ülkelerdeki gibi, kendimize ait bir markamız olabilseydi,
hiç değilse burada kendi teknolojimize sahip olma özgürlüğünün keyfini
çıkarabilirdik.
Otomotiv ana sanayilerinde, sac parçaların şekillendirilmesine hiç girmeyip
dışarıdan temin edenler olduğu gibi; nispeten küçük ve orta boyutlu
olanlarını yurtiçinde yaptırıp, büyük parçaları yurtdışından sağlayanlar da vardır.
Bunların yanında, bir başka kuruluşumuzda, çok büyük kalıpların da yerli
firmalarımııda döktürülüp başarı ile imal edilebildiğini görmekteyiz. Hatta bu
kalıpların sıradan takımlar olmadığını, gerek orijinalleri ile karşılaştırılmasından
ve gerekse üzerlerinde yer alan her türlü mekanik, hidrolik, pnömatik ve elektronik
kontroller ile hareket mekanizmalarından anlamak mümkündür. Çoğu tezgahta
bulunmayan sistemleri taşıyan bu biçimlendirme ünitelerini görünce, bunlara
"kalıp" bu işlerle uğraşanlara da "kalıpçı" denmesiyle ne kadar haksızlık yapıldığı
bile düşünülebilir. Bu ve buna benzer gelişmiş uygulamaları görünce, akla hemen
"neden olmasın?" sorusu gelmektedir. Çünkü, anket sorularımız arasında da yer
aldığı gibi, dışsatım bir yana; sadece yurtdışına giden kalıp siparişleri yurtiçine
döndürülebilse, yan sanayimiz için çok büyük bir ilave iş potansiyeli yaratılmış
olacağı gün gibi açık bir gerçektir.
bunları
türlü
Kamuoyumuzda, "kuruluşlarımız arasında kollektif çalışma anlayışının bir
yerleşemediği; kurduğumuz ortaklıkları yürütmekte pek başarılı olamadığımız"
şeklinde yaygın
bir kanı vardır. Çözümde düğüm noktalarından birisini oluşturması
ziyaretleri sırasında da bu konu üzerinde özellikle durulmuştur.
Görüşleri alınan firmalardan ikisi, geçmişte konu ile ilgili girişimlerinin olduğunu;
ancak birlikteliği yürütemediklerini ve bunun başarısızlıkla sonuçlandığını itiraf
etmişlerdir. Halbuki, gerek yurt içine ve gerekse yurt dışına önemli işler yapabilmek
için her yönden güçlü olmak gerekmektedir. Küçük işletmelerimizden çoğunun,
baştan beri veya yıllardır bir tek mühendis bile çalıştırmadıkları bilinen bir husustur.
Herhangi bir uzatma yapılmadığı takdirde, geçiş sürecinin sonlarına yaklaştığımız
bir sırada ve dolayısıyla dar bir zaman aralığının içinde, anılan iş yerlerimizin
birden bire CE belgelendirmesinin koşullarına sıçrama yapabilmesi biraz
hayalciliktir. Dolayısıyla, burada bir öncü kuruluşun önderliğinde bir araya gelmek
suretiyle güçlenrnekten başka çare görünmemektedir. Küçük işletmelerimiz için
anılan belgelendirmenin ağır mali koşullarını karşılayabilmek de ayrı bir sorundur.
Zaten, kendilerinin söz konusu koşullar altında ezilmelerine hiç kimsenin razı
dolayısıyla, işyeri
75
olması mümkün değildir. Çünkü, bu sanayi hamlesinde onlara her zamankinden
daha çok ihtiyaç vardır. Olayın ekonomik ve sosyal boyutları yanında; bugünkü
konjonktür, küçük yapılı, dinamik, şartlara kolay ve çabuk adapte olabilen
işletmelere ihtiyaç göstermektedir.
Hızlı küreselleşme ve gelişen iletişim olanaklarının etkileriyle, arayışların
ve zevklerin hızla değişim gösterdiği günümüz dünyasında, otomotiv, beyaz eşya
vb. sanayi sektörlerimizin bunun dışında kalması mümkün değildir. Rekabet
ortamının etkisiyle, sık sık yeni modeller lanse edilmekte ve tasarım ortaya
çıktıktan sonra da bunun hızla hayata geçirilmesi istenmektedir. Bu ise, ileride
daha çok kalıp işinin çıkacağının göstergesidir. Üstelik, yalnız iç pazara yönelik
değil; ayni zamanda coğrafi konumumuz itibarıyla Uzak Doğu ülkelerinden daha
avantajlı olmamız dolayısıyla dış pazar avantajlarını da fazlasıyla yakalamamız
mümkündür. ilk yıllarda, söz konusu tasarım ve imalat süreci beş yıllık bir zaman
alırken, daha sonraları bunun üç yıla indiği görülmektedir. Son yıllarda ise,
yaklaşık olarak bir yıllık süre öngörülmektedir. Hatta şu sıralarda, bu aşama için
10 ay verilirken, yakın bir zaman içinde ancak 8 aylık süre tanınması söz konusu
olacaktır. Acımasız rekabet ortamının neler getireceğini tam olarak kestirebilmek
güçtür ama buradaki iniş trendinin sürmesi beklenmelidir. Dolayısıyla, söz konusu
zaman daralması doğrudan doğruya kalıp imalat sektörüne yansımakta ve mevcut
kalıp siparişlerini sektöre bir anda dağıtabiirnek gerekmektedir. Yani içinde
yaşadığımız dönem itibarıyla, sadece kaliteyi ve verimliliği yakalamak yetmeyecektir.
Ayni zamanda, çok sayıda ve büyük boyutlardaki kalıpların kısa bir süre içinde
imalata alınabilmesi gerekmektedir. Bu ise, her alanda güçlü olmakla, kuvvetli
kadrolarla ve iyi bir koordinasyonla başarılabilecek bir iştir.
Ülke dışında kalıp yaptırmak çok vahim bir olay olarak görülmemelidir.
Bugün kalıp imalatında çok ileri gitmiş ülkeler bile bir taraftan kalıp imal edip, bir
taraftan da dışarıya kalıp siparişleri verebilmektedir. Ülkedeki teknolojik gelişmeye
göre, büyük ve zor kalıplar yurt dışına sipariş edilebildiği gibi; ileri ülkelerde
bunun tam tersi de gerçekleşebilmektedir. Örneğin, Fransa'da kalıpçılık mesleğinin
kaybolmağa başladığı ifade edilmiştir. Sanayileşme sürecinde çok ilerilere gitmiş
bir ülkenin bu konudaki tercihi, burada savunulanlara ve ülkemiz koşullarına ters
düşebilir. Ancak, Fransa'nın uzay teknolojisi ve sanayii de dahil olmak üzere,
bunun yerine ikame edebileceği birçok alternatifinin olduğu unutulmamalıdır.
Emek yoğun bir sanayi kolu olan kalıp imalatı, bizim için sadece bu yönü ve
yaratmış olduğu istihdam imkanları itibarıyla dahi bir tercih konusu olabilir. Burada
önemli olan, maliyet ve termindir. Bizde de, yurt dışına kalıp yaptırma nedenleri
olarak yine ayni hususlar öne sürülmektedir. Yurt dışındaki kalıp imalatının, bu
işi iyi yapan yerli firmalardan daha ucuza geldiği; teslimatın zamanında yapıldığı,
tashih ve geri dönüşlerin çok az veya hiç olmadığı ifade edilmektedir. Örneğin,
40 adet kalıp siparişinin 9-1 O ayda sonuçlan ıp teslimatın yapılması gerekmektedir.
Çünkü, model verildikten sonra 18 ay içinde araba piyasaya sürülmektedir. Yurt
76
dışındaki firmaların
benzer geometri ve
etmektedir.
teknolojik üstünlükleri yanında; her bakımdan güçlü olmaları,
tasarımlar üzerinde ihtisaslaşmaları avantajlı yönlerini teşkil
Hazır kalıp
setleri daha ziyade küçük kalıpların imalinde kullanıldıklarından,
genel toplam itibarıyla düşük kalmaktadır. Esasen büyük kalıplar
çeşitli bakımlardan önem arz ettiğinden, daha fazla üzerinde durulmasını
gerektirmektedir.
kullanım oranları
lsıl işlem, kendisinden önceki, kendisi ve kendisinden sonraki aşamalarda
yer alan uygulama ve önlemler bakımından dikkatle izlenmesi gereken bir
prosedürdür. Burada, tasarım, malzeme seçimi, işleme şekli ve çalışma şartları
vb. birçok faktör etkilidir. Sayılmış olan tüm faktörler dikkate alınsa bile, yine de
sorunlar çıkabilmektedir. Örneğin·, ısıl işlemci tarafından, farklı çelikler ayni anda
fırına konabilmektedir. Halbuki, bunların her biri için farklı ısıl işlem kademelerinin
uygulanması gerekmektedir. Bir kuruluş yetkilisi, Bursa' da, halen mevcut olan
işlere göre yeterli kapasitede tesis ve ocak bulunmadığını ve dolayısıyla ısıl
işlemlerin gerektiği gibi yapılamadığını belirtmiştir. Ayrıca, vakum altında tavlamanı n,
homojen ısıtma ve soğutmanın ısıl deformasyonları azalttığı bilinmektedir.
Deformasyon etkilerini ortadan kaldırabilmek için ileri ısıl işlem teknolojileri
uygulanmalı ve piyasada yarı sulu diye tabir edilen ısıl işlemli parçanın talaşlı
işlenebilmesi gerçekleşmelidir.
Kalıp tasarım ve imalatında sistematik bir çalışma tarzını benimsemiş olan
firmalar, bu prosesi tasarımın ilk aşamasından itibaren yakından izlemektedir.
Hangi noktada meydana gelmiş olursa olsun, geri dönüşlerin ve tashihlerin
yaşandığı evrelerde, uygunsuzluk raporları hazırlanarak bunların kayıt altına
alınması sağlanmaktadır. Ayrıca bu raporlarda, söz konusu aksamaların maliyetleri
de çıkarılarak verimsizlik oranları belirlenmektedir. Son yıllarda, bunun sistematik
bir şekilde izlenmesi ve benzeri durumlarda dikkate alınması sonucu, verimsizliğin
sürekli azalmağa başladığı ve teknolojik birikim yaratıldığı görülmektedir.
Günümüzde, yaşamakta olduğu bin bir sıkıntı içindeki sanayicimize dışarıdan
rol ve görev biçilmesi, belki kendisine haklı olarak tatsız gelecektir. Ama rapor
yazarlarının, böylesine önemli bir görev davetinden kaçınması da düşünülemezdi.
Zaten onlar da, bu raporun kendilerinin değil; sanayicimizin olması için ellerinden
geleni yapmışlardır. Ayrıca, burada sunulan bir hazır reçete olmayıp, bilinenierin
kendi bünyemize uyarlanmasıdır. Aslında, buna da elbirliği ile karar verilecek;
elbirliği ile uygulama yapılacaktır. Hiç kimsenin "işte reçete, hadi yapın da görelim!"
demesi mümkün değildir. Zaten böyle bir şey de söylenmemiş ve istanbul Ticaret
Odası insiyatifi ele alarak, çok isabetli bir kararla konuya el atmıştır. Bu girişimlerinin
arkası da gelecek ve muhtemelen konu ile ilgili bir organizasyon ve çalışma
programı ile takvim oluşturulacaktır.
77
Sektörün uluslar arası plandaki konumu ile ilgili olarak, alınan ilk bilgilere
göre, bugün 39 ülkenin kalıp imalatı konusunda gelişmeler kaydettiği ve konunun
takipçisi olduğu anlaşılmaktadır. Anılan ülkelerde, kalıpçılığın devlet eliyle tanıtımı
ve ilgililerin bilinçlendirilmesinin yanında "gayrinakdi teşvik" uygulandığı
görülmektedir. Bu amaçla, seri ve standart kalıp imalatını gerçekleştirecek
firmalara 3, 4 ve 5 yıllık ödeme kolaylıkları içeren teşviklerle tezgah alım kolaylıkları
sağlanmış bulunmaktadır. Bazı hallerde, malzeme temini de teşvik kapsamına
alınmıştır. Firma gelişim sürecini devam ettirebiliyorsa, teşvikler de devam
etmektedir. Yine alınan ilk bilgilere göre, Tayvan, Kore, Portekiz, Malezya ve
Hong Kong vb. ülkeler, sektörden, yılda 15 milyar$ civarında veya bunun üzerinde
gelir sağlayabilmektedir. Döviz gelirlerinden söz açıldığında, ilk aklımıza gelen
ve güvendiğimiz sektör olan turizm gelirleri hedefimizin bile bu rakamların altında
kaldığını görünce üzüntü duymamak mümkün değildir. içinde bulunduğumuz
dönem itibarıyla, Hindistan, Malta, Endonezya, Romanya, Polanya, Rusya,
Bulgaristan vb. ülkeler de, yıllık 1 - 3 milyar$' lık gelirleriyle ilk grubun takipçileri
ve zorlu rakipleridir. Mevcut performansları ile bunlardan bazılarının, yakın bir
gelecekte ilk gruba yaklaşmaları veya içinde yer almaları sürpriz olmayacaktır.
Yine son yıllarda, bu alanda büyük gelişme kaydeden ispanya' dan da özellikle
söz etmek gerekmektedir. Kanada, 1980' li yılların başlarında kalıp imalatından
20 milyar$ civarında dışsatım geliri sağlarken, bugün ayni zamanda ithalatçı
konumuna da girmiştir. Ancak, anılan ülkenin, 1O milyar$ civarında bir meblağ
tutan kalıp dışalımı, tamamen düşük nitelikli C ve D sınıfı kalıplara yöneliktir ve
kendileri bu tip kalıpları imal etmeyi artık düşünmemektedir.
Metin içinde sözü geçen kalıp sınıflandırmaları ile ilgili olarak kısaca şu
verilebilir.
açıklamalar
•
ATipiKalıp
Ardışık (Progresif) veya transfer kal ı bı tipinde, otomatik transfer sistemine
sahip, açık veya kapalı (iklimlendirilmiş; havalı soğutmalı) transfer sistemli ve
yüksek hassasiyeteki kalıplardır. Genelde, operasyonları bir preste
tamamlanamayan çok hassas parçaları imal etmektedirler.
• B Tipi Kalıp
Genelde preste biçimlendirilen; nispeten büyük boyutlu ve hassasiyetleri
biraz daha düşük olan sac parçaların imalatında kullanılan kalıplardır. Üzerlerinde,
kamlı, maçalı, hidrolik ve pnömatik tahrik sistemleri yer alabilmektedir. Kalıp ve
makinanın bütünlük arz ettiği (akuple) "seri işlem makinaları" da bu gruba dahil
edilebilir.
• C ve D Tipi Kalıplar
imalat sayısı 1OO.OOO'in altında olan, nispeten kaba toleranslı, döküm
gövdeli ve kilo ile satılabilen düşük kaliteli kalıplardır.
Kalıp imalatında gelişim sağlayan
78
ülkeler, öncelikle bu tip C ve D tipi
kalıplarla işi öğrenmişler;
daha sonra da ellerindeki makine parkının verdiği
olanaklarla B tipi kalıp imaline geçmişlerdir. Böylelikle, beyaz eşya ve otomotiv
sektörlerine parça yapabilir hale gelmişlerdir. Söz konusu ülkelerin, yaptıkları
işlerle ulu~lar arası platformda kendilerini kanıtlamalarından sonra Japonya,
Almanya, Ingiltere ve Kore vb. ülkelerden kalıp siparişleri almağa başladıkları
görülmektedir. Hong Kong ve Tayvan gibi ülkeler daha da ileri giderek, elektronik
ye bilişim sanayii ile ilgili çok hassas parçaları imal etmişlerdir. Tasarım batıdan,
Ingiltere'den gelmiş olmakla birlikte; bu ülkeler, söz konusu tasarımın gereği olan
imalatı gerçekleştirebilmeyi bilmişler ve ekonomilerini herkesin gıpta ile izlediği
bir seviyeye çıkarmışlardır. Bugün, bunlardan ilki 40.000 çeşit sanayi malı
pazariayarak 180 milyar$; ikincisi ise 20.000 çeşit sanayi malı pazariayarak 140
milyar $'lık gelir elde edebilmektedir. Bunlar, bizim için ibret alınacak ve gıpta
edilecek rakamlardır. Maalesef, içinde bulunduğumuz yıllara kadar ülkemizde
daha ziyade C ve D tipi kalıplar imal edildiğinden, sektör itibarıyla dünya bizi
tanımamaktadır. Hiç kimseye darılmağa, alınganlığa, kendimizin dışında sebep
ve mazeretler aramağa gerek yoktur. izlenecek yol ve yöntemler bellidir. Bunları
izleyenler, gözlerimizin önünde ve hem de kafileler halinde zirvelere doğru yol
almaktadır. Yapılan anket çalışması iyice yaygınlaştırılarak uygulanmış olsa, 30
yılı aşkın geçmişe sahip oldukça fazla sayıda kuruluşumuz olduğu hayretle
görülecektir. Bu, hiçte azımsanacak bir süre değildir. O zaman, içinde
bulunduğumuz durumu sorgulamamız ve her şeyden önce özeleştiride bulunmamız
gerekmez mi? Geçen dönemde, sanayimizin mevcut konjonktürü içinde belki iyi
kazananlar olmuştur. Ama gelişmiş ve gelişmekte olanların içinde ismi sayılan
ülkelere bir baktığımızda, sonuçta ülkemizin kazançlı çıkamadığı açık bir gerçek
olarak karşımıza çıkmaktadır.
Üniversitelerin ve çeşitli teknik okulların, sanayinin istediği elemanları
yetiştirebilmesi için önemli ölçüde tezgah, bilgisayar ve yazılım yatırımları
yapmaları gerekmektedir. Bunlar, üniversiteleri dahi çok zorlayacak ve öğrenci
maliyetlerini önemli ölçüde yükseltecek büyük yatırımlardır. Halen Meslek Lisesi
mezunları bile yetersiz görülmekte ve teknik elemanların, ancak on yıllık bir
tecrübe dönemi geçirdikten sonra sektörde başarılı olabileceği ileri sürülmektedir.
Mevcut ekonomik koşullar altında, en azından yakın gelecekte bunun sağlanmasına
olanak yoktur. Şu halde, bu konuda sanayi ile işbirliğinden veya çeşitli kaynaklardan
destek aranmasından başka çare görünmemektedir. Örneğin Kanada, ABD ile
birlikte, COMECON bünyesinde özel kalıpçılık okulları açmış bulunmaktadır.
Eğitim konusuna farklı bir yaklaşım getirilerek; kambiyo, gümrük ve dış
ticaret mevzuatı ile ilgili konulara hakim elemanları yetiştirebilecek "Dış Ticaret
Meslek Yüksek Okulları" nın kurulması da gerekli görülmektedir.
Son dört
konuda önemli
beş yıl
içinde, kalıp ve dolayısıyla parça kalitesi, maliyet vb. her
kaydeden firmalarımız vardır. Gerek bu kuruluşlarımız
gelişmeler
79
ve gerekse daha küçük kapasiteli olanlarından anket çalışmamıza katılanların
hepsi de, bu çalışmamızı desteklediklerini ve yapılacak organizasyonlara her
zaman için katkıda bulunmaya hazır olduklarını ifade etmişlerdir. Gerçekten
takdir edilecek bu gibi davranış ve çabalar karşısında, gelecekten ümitli olmamak
mümkün değildir. Başarı mutlaka yakalanacaktır. Ancak bu hedefe ulaşılmasında,
konunun en küçük bir gecikmeye bile tahammülü olmadığı unutulmamalıdır.
7. SONUÇLAR
Önceki bölümlerde, anket çalışmaları ile ilgili ayrıntıların sonuçları derlenmiş
ve her bir anket sorusu için ayrı ayrı yorumda bulunulmuştu. Aslında, sorularda
vurguianmış olan konulardan ve firmalar tarafından yapılan açıklamalardan
kopmadan, metin içindeki son paragrafiarda yer almış bulunan sonuç ve yorumların
öncelikle ele alınarak incelenmesinin uygun olacağı görüşündeyiz. Gerek söz
konusu anket çalışmaları ve gerekse kuruluşları ziyaretlerden elde edilen bilgi
ve gözlemler göz önüne alındığında, dikkatimizi çeken başlıca sonuçlar şunlar
olmaktadır.
1) Sac kesme ve şekillendirme kal ı bı imalatçılarından an ketimize katılanların
tecrübelerinin çoğunlukla 30 yıl civarında olduğu ve bunların da büyük
bir çoğunlukla otomotiv sanayii için kalıplar imal ettikleri görülmektedir.
Plastik, dövme, cam ve sinterleme kalıplarını imal edenlerden de 30 yıllık
kuruluşlar vardır. Bu süre, bir sanayi kuruluşunun kururnlaşması için yeterlidir.
iş
2) Kalıp imal eden firmalar, bu işi daha ziyade kendileri için yapmakta ve
ayni zamanda parça imalatını da gerçekleştirmektedir. Bunu, ülkemizde
kalıba gereken değerin verilmediği gerekçesi ile ve ayni zamanda karlılığı
arttırmak amacıyla yapmaktadırlar. Söz konusu firmalardan, 1O - 15' inin
yurt dışına açıldıkları bilinmektedir.
3) Katılımcılar tarafından, kalıp imalatında fark yaratan özellik olarak.
dahaziyade zaten uygulanması gerekenler sayılmıştır. Çok az sayıdaki
kalıpçı, plastik kalıplardaki sıcak yolluk uygulamalarına; sac kalıplarında
ardışık (progresif), transfer ve hassas kesme kalıplarına, kalıpta diş çekme,
somun çakma ve bağlama vb. uygulamalara; cam kalıplarında genelde
birden fazla bölme yüzeyinin olduğuna değinebilmiştir.
4) Kalıbın yarattığı katma değerin ne kadar önemli ve büyük olduğunu
vurgulayabilmek için hazırlanan sorunun cevaplarından beklenen sonuç
çıkmamıştır. Aslında, katılımcıların büyük bir bölümü bu soruyu
cevaplandırmamıştır ama mevcut cevaplardan, sac kalıpları için hesaplanan
ortalama 1,59 oranındaki bir katma değer artışı düşündürücüdür. Bu sonuç,
80
daha ziyade katma değerleri düşük olan sac parçaları üretebildiğimizi
göstermektedir. Yan sanayi kuruluşlarının temsilcileri ise, bu durumu ana
sanayilerin fiat politikalarının yarattığını söylemektedirler.
5) Firmaların hepsinin, sahip oldukları imkanlara göre tasarım konusuna
az veya çok eğilmeleri; bürolar açmaları, standart yöntemler uygulayabilmeleri
sevindiricidir. Ancak, mühendislik çalışmalarının geliştirilmesi lazımdır.
6) Ülkemizde, parça adetleri az olduğu için daha ziyade manuel kalıpçılık
Bu husus, tek
bir engeldir.
gelişmiştir. Ardışık ve bileşik kalıplar yapılamamaktadır.
başına sektörün gelişmesine mani olabilecek
7) Tasarım ve imalatı yapılacak kalıplarda, operasyon sayılarını azaltabilmek
ve birleştirebilmek, kamlı ve elktropnömatik tahrik sistemlerini uygulayabilmek
hedeflenen çalışmalar arasında yer almalıdır.
8) Kalıp imalat sanayimizin başlıca sorunu, kalite ve kalıp ömrü konusunda
düğümlenmektedir. Kuruluşlarımız, ISO 9002 ve OS 9000 kalite
standartlarının koşullarını yerine getirebilmek için oldukça zorlandıklarını
ve gerekli bilgileri zaten aktarmak zorunda olduklarını ifade etmişlerdir.
Dolayısıyla, burada sistematik bir çalışma mecburiyeti ortaya çıkmakta ve
her parçanın dosyasında, matematik modelden itibaren kalıp tasarım
planları ile kalite kontrolleri yer almaktadır. Bu arada, "Hata Türü Analizleri
Etkileri" çalışmaları da yapılmakta ve raporlandırılmaktadır. Hazırlanan
parça dosyalarındaki iş kabulü ve tasarım süreci ile ilgili olarak, firmaların
kendilerine özgü standartlarına göre hazırlanmış özel tabloları da vardır.
Burada, özellikle maliyet unsurları ile ilgili olarak geliştirilen fomülasyonlar
ve tablolama sistematiği ileri düzeydedir. Hatta, geri dönüşleri ve hata
nedenlerini içeren kayıtlar ile eskizler bile saklanmaktadır.
Kalıp
ömrü konusunda, birkaç büyük firma garanti verebildiklerini söylemiştir.
iki bilerne arasını, mevcut deneyimlerine ve istatistik verilerine göre önceden
belirleyebildiklerini ifade etmişlerdir. Tabii burada, kalıpçının kendisiyle
direkt ilgili olmayan iki husus, malzeme ve ısıl işlem prosedürü kalıp ömrü
üzerinde son derecede etkilidir.
9) Otomotiv ana sanayilerimizden birisinde, son çıkarılan iki model; diğerinde
ise, son çıkarılan bir model ile ilgili kalıp ve parça imalatında, Avrupa'nın
katkısı oldukça azalmış ve yerlileştirme oranı artmıştır. Ayni zamanda, yurt
içinde imal edilen parçaların boyutları da büyümüş ve karmaşıklık dereceleri
artmıştır. Bunlar, elbette ümit veren gelişmelerdir. Söz konusu ana sanayi
kuruluşlarımızdan ilki, kalıp imalatı ile geniş bir şekilde ilgilenirken; diğeri
bundan farklı bir yaklaşım sergilayerek kalıp imalatına sınırlı bir şekilde
81
girmektedir. Bu tercihte, maliyetler, risk alma, istihdam, eleman yetiştirme
vb. birçok gerekçe rol oynamaktadır. Anılan kuruluşun bugün için geçerli
olan politikası, daha ziyade kalıp bakım ve onarımına; özellikle koruyucu
bakıma önem vermektir. Burada ilginç olan nokta, sırf kadrosunu aktif ve
yüksek moraili tutabilmak amacıyla, sınırlı bir kalıp imalatına girmeyi
öngörmesidir. Tabii, bu sayede ilk planda amaçlamış olduğu kalıp bakım
ve onarımı hizmetine de delaylı bir destek vermiş olmaktadır. Aslında,
ileride bu hizmeti bile dışarıdaki firmalara ihale etmeyi düşünmektedirler.
Anılan kuruluşun konuya bu şekilde yaklaşmasının yanında, bir taraftan
da, şekillendirme sınır eğrileri (forming limit curves) analizleri gibi özgün
konularla yakından ilgilenmesi, işin ucunu bırakmayacağının bir göstergesidir.
Çünkü bu analizler, dışarıya yaptırılan kalıbın uyguladığı şekillendirmenin
adeta röntgenini çeken çalışmalardır. Konuyla ilgilenmiş olanların bileceği
gibi, yalnız sac şekillendirmede değil; aslında tüm talaşsız şekillendirme
işlemlerindeki hataları önlemek için biçimlendirme esnasında homojen bir
gerinim dağılımının sağlanması çok önemli ve gerekli olan bir husustur.
Dolayısıyla, söz konusu analizierin uygulanması, hem sanayimiz için çok
önemli bir gelişme ve hem de kuruluşun yeni stratejisi ile bağdaşan; çok
sade ancak o ölçüde de etkili bir uygulamadır.
Yurt dışındaki genel eğilimler de, yukarıda sözü edildiği şekilde gelişme
göstermektedir. Otomotiv kuruluşları, bundan böyle kalıp işine hiç
girmeyecekler ve stili hazırladıktan sonra tasarımlar da dahil olmak üzere,
parçaların ve hatta kaportanın imalini doğrudan doğruya yan sanayiye
devredeceklerdir. Açılan bu yeni dönemde, tedarikçilerin sorumlulukları
giderek artmaktadır.
1O)Yan sanayicimize daha çok ve daha büyük kalıp veya parça siparişleri
verilebilmesi için kendisinin daha önceki referanslarına ve yaptığı kalıplara
bakılmaktadır. Hatta, bu amaçla ana sanayilerde kayıtlar tutulmakta; yan
sanayiler için puanlarnalara gidilmektedir. Tabii bu durum, yan sanayici için
şikayet konusu olmakta ve bir kısır döngü teşkil etmektedir. Yani, büyük
iş alabilmek için daha önceden benzeri işler yapmış olmak; referansların ız
arasında böyle bir işin yer alabilmesi için de, işe bir yerinden başlamak
gerekmektedir. Ana sanayilere, kalıp imalat sanayimiz için bir engel oluşturan
bu zincirin nasıl kınlabileceği hususunda görüşleri sorulduğunda,
sanayicilerimiz, hazırlık sürelerinin risk almayı ve dolayısıyla böylesine bir
denemeyi imkansız kılacak şekilde daraldığını ifade etmişlerdir. Ancak
bununla birlikte, puanlaması iyi olanlardan işlerin esirgenmediği de
belirtilmektedir. Söz konusu görüşmelerimiz sırasında, kalıp imalatında
gelişme kaydeden bazı sanayi kuruluşları m ız isimleri verilerek övülmüş ve
örnek gösterilmişlerdir.
82
i 1) Son
yıllarda, kalıp
imalat sanayii ve makinalar üzerindeki önemli
bir gelişme de "imalat esnekliği" kavramının
ön plana çıkması olmuştur. Dolayısıyla, kalıpların sök- tak işlemleri artmış;
aylık üretim miktarlarının yerini haftalık programlar almıştır. Buna paralel
olarak, presler üzerinde otomatik kalıp bağlama çözme mekanizmaları
geliştirilmiş ve bu olay çok hızlandırılmıştır.
gelişmelerin yanında, diğer
12) Ülkemizin kalıp imalat sanayiini geliştirmede geç kalışı, bir bakıma
avantaj olarak da görülmektedir. Çünkü, bu alanda gelişim sağlamaya
çalışırken ülkemizin riske edeceği atıl kapasitesi bulunmamakta; her şeyi
gelişmelere ve değişen koşullara göre yeni kurmuş olmaktadır.
13) Yapılmış olan anket çalışmasından ve ziyaretlerden çıkan en önemli
sonuç, sorulara herhangi bir eklenti yapılmaması ve eleştiride
bulunulmamasıdır. Bizce bunun anlamı, sektördeki sorunlar ile yapılması
veya yapılmaması gerekenler 29 soruluk bir reçete haline getirilerek
sunulmuş olmakta ve bu hususlarda görüşler de alınmak suretiyle bir asgari
mutabakat sağlanmış bulunmaktadır. Ankete cevap vermeyenierin de, en
azından, bu çalışmada yer alan konular hakkında bilgisi olmuştvr.
Kendilerinin, sorulan ve tartışmaya açılan konularda herhangi bir tepki
vermemelerinin dalaylı bir kabul anlamına geldiği düşünülmektedir.
B. ÖNERiLER
Aslında, anket sorularının cevaplarının derlenmesi esnasında, rapor metni
içinde her bir soru ile ilgili yorumda bulunulurken, görüş ve önerilere de yer
verilmiş bulunmaktadır. Burada, fazla ayrıntıya inmeden gerek anket
çalışmalarından ve gerekse ziyaretlerden edinilen izlenimlerle birlikte, kendi
görüşlerimizi de katarak önerileri taparlamağa çalışırsak, sonuçları aşağıdaki
şekilde özetlemek mümkündür.
1) Yan sanayi kuruluşu, birçok sorununu çözümleyebilmek ve ayakta
kalabilmek için güçlü olmak zorundadır. Burada bir model olmak üzere, yaklaşık
dört otomotiv firmasına hizmet veren ve 300 - 400 adet personeli olan bir kuruluş
öngörülmektedir. Küçük firmaların bu güce ulaşabilmeleri için birleşmeleri veya
kendi aralarında organize olmaları gerekmektedir. Anılan kuruluşların, belirli
alanlarda veya parçalar üzerinde uzmaniaşma kararı vermeleri, gerek kendilerinin
geleceği, gerek kurulacak ortaklığın sağlıklı işlemesi ve gerekse ülke sanayii
yönlerinden verimli bir tercih şekli olacaktır.
2) "Kalıp imalat Sanayii Gelişim Programı" nın uygulanmasında, öncelikle
mevcut firmalar arasından "öncü" rolüne girecekler belirlenmelidir. Bu kuruluşlar
da, birlikte çalışabilecekleri "tedarikçi" firmaları seçmelidir. Bu seçimde, herhangi
83
bir telkin veya baskı söz konusu olamaz. Tedarikçi arayan öncüler ile öncü arayan
tedarikçiler, her birinin çalışma alanları ve koşulları da dahil olmak üzere ilan
edilmelidir. Bu duyuru ve koordinasyonu odalar yapabilir. Burada, odaların çok
önemli dört görevi olacaktır. Bunlar şöyle sıralanabilir.
• Öncü kuruluşun niteliklerini saptayan yönetmeliği hazırlamak
• Öncülüğe soyunan aday kuruluşun bu nitelikleri taşıyıp taşımadığını tetkik
etti rm ek
• ileri teknolojinüvelerihaline gelecek öncü kuruluşların sayısını mümkün
olduğu kadar arttı rm ak
• Öncü kuruluşlar ile tedarikçilerini kayıt altına almak ve bunlarla ilgili
istatistikleri tutmak; odaya herhangi bir talep ulaştığında veya sanayimizle
ilgili envanter gerektiğinde bilgiye anında ulaşmak ve dolayısıyla ilgililere
ulaştırmak
Öncü ve tedarikçi belirlemesinden kastedilen, sanayicilerimizi kategorize
etmek değildir. Bunun amacı yanlış anlaşılmamalıdır. Serbest piyasa ekonomisinin
kuralları içinde isteyen bu sisteme dahil olur, istemeyen dışarıda kalır. Bu,
sanayicimizin tamamen kendi özgür iradesi ile karar verebileceği bir konudur.
Ama en iyisi, sisteme girmek; hatta girebilmektir. Çünkü mevcut sanayi altyapısı
göz önüne alındığında, ilk aşamada yeterli sayıda öncü bulabilmek zor olacaktır.
Bu gruplar örgütlendiklerinde, her türlü varlıklarını belirli oranlarda paylaşan,
aralarında kader birliği etmiş ve özdenetim sistemleri gelişmiş firma kümeleri
oluşacak ve sanayimizi yeni ufuklara taşıyan katarlar ortaya çıkacaktır. Ayrıca,
herhangi bir teşvik verilebildiği takdirde, bundan kollektif olarak yararlanılacak
ve verilen olanaklar heder olmayacaktır.
Esasen söz konusu oluşum teşvik görmese bile bir ihtiyaçtan
zaten şöyle veya böyle ortaya çıkacaktır. Bunun işaretleri
görülmüştür. istanbul Ticaret Odası, tam zamanında bir müdahale ile bunun
organize bir şekilde gelişmesini sağlayabilir ve yukarıda dört madde altında
özetlenen ,kazanımlar elde edilmiş olur.
kaynaklandığından,
3) Öncü kuruluşların her biri, bir sanayi seferberliği bilinciyle hareket edip
tüm potansiyelini ortaya koymak suretiyle, küçük ve orta işletmelerden kanatları
altına toplayabildiği kadarının azamisini alarak hemen yola koyulmalıdır. Tedarikçi
sıfatı taşıyanlar, onların bu üstün rollerini yadırgamamalı; hatta "iyi ki varlar; ya
olmasalar dı!" diye düşünmeli ve bu kutsal amaç için yapabileceğinin en iyisini
ortaya koyarak ona yaklaşmağa çalışmalıdır. Öncü kuruluşlar, belki kendi elleriyle
kendilerine güçlü rakipler yetiştirecekler ve ileride onlara daha fazla pay vermek
durumunda kalabileceklerdir. Ancak bununla birlikte, ellerinde iş kapasitesi ve
imkanları olmasına rağmen, paylaşımı yeğleyen ve bunu daha şimdiden yapan
kuruluşlarımız mevcut olduğuna göre endişe edilecek bir şey yok demektir. Öncü
84
olmak değil, öncü kalmanın önemli olduğu; bunu sağlayabilmek için de kendilerini
sürekli motive edecek güçlü rakipierin gerektiği unutulmamalıdır. Sonuçta, bu
yarıştan ülke sanayii ve ekonomisi kazançlı çıkacaktır. Burada, hiçbir zaman için
paylaşmayacakları ve sadece kendilerinin olacak bir şey vardır. O da, yukarıda
bahsedilen sanayi katariarına lokomotif olma onurudur. Bu ülke, tıpkı çelik inşaat
gibi "kilo işi kalıp" veya "C ve D sınıfı kalıp" diye nitelenen ve dikkate alınmayan
kalıp yapımından tamamen kurtularak "B veya A sınıfı" kalıpların imaline geçtiği nde,
onlar tarih yazmış olacaklar ve daima şükran duyguları ile anılacaklardır.
4) Tasarım ve imalat sürecinin sürekli bir şekilde daralma eğilimi göstermesi,
her alanda güçlü olmayı, kuvvetli kadroları ve iyi bir koordinasyonu gerektirmektedir.
Firma, bunun gereği olan hızlı tasarım ve hızlı imalatı kendi başına
gerçekleştirebiliyorsa hemen işe koyulmalıdır. Yapamıyorsa, mevcut konjonktür
içinde işbirliğinden başka çarekalmadığını bilmelidir. işbirliği dendiğinde, ortaklık
veya yukarıda önerilen modelin dışında da alternatifler yaratılabilir. Bu, herhalde
yalnızlıktan iyidir ama kanaatimizce önerilen model hepsinden daha iyidir.
5) Avrupa Birliği'ne kalıp veya parça satılmasını sağlayabilecekse,
da işbirliği yapılması ve ortaklık kurulması düşünülebilir.
yabancılarla
6) Kalıp imalatçılarımızın, kendileri için belirli imalat alanları veya parçaları
seçip bunlar üzerinde ihtisaslaşmaları, hem kendileri ve hem de ülke sanayii
açısından yararlı bir davranış biçimi olacaktır.
7) "Kalıp imalat Sanayii Gelişim Programı" nın uygulanmasında, alışılmış
sözlerin söylenmemesine; bağlayıcılık yönü kuvvetli olan ve ataleti arttıran yine
alışılmış kurumsal anlaşmaların öneri! memesine çalışılmıştır. Örneğin, ÜniversiteSanayi işbirliği vb. klişeleşmiş anlaşmaların yerine, ihtiyaç duyulan alanlarda
öğretim üyesi veya uzman istihdamı söz konusu olabilir. Firmalar tarafından,
öğretim üyesine veya uzmana belirli bir dönem için, belirli işler için veya belirli
program hedeflerine ulaşmak için mevcut döner sermaye mevzuatı kapsamında
görev teklif edilebilir. Mevcut serbest piyasa kuralları içinde hiç kimseye ayrıcalık
tanınmaması gerekmektedir.
8) Kalıp imalat sektörünün gelişim süreci, uzun soluklu bir çalışma
programının uygulanmasını ve sürekli bir takibi gerektirecektir. Bunun için de,
organize olmak gerekmektedir. Söz konusu organizasyon için öneride bulunabilmek
amacıyla, yapılan araştırmalar sonucu Alman Pencere imalatçıları Birliği'nin
(EuroWindoor) modeli esas alınmış ve sektör için uyarlanmıştır [i 3]. Bir süre
önce, anılan birliğin destek ve katılımı ile Türkiye'de de benzer bir teşkilatlanmaya
gidilmiştir. istanbul Ticaret Odası'nın bünyesinde gerçekleştirilece.~ bir örgütlenme
modelini konu alan bu şema, EK - 4' te tartışmaya açılmıştır. Oncelikle, böyle
bir örgütlenmenin gerekli olduğuna karar verildiği takdirde, anılan şema, sektör
85
üyelerinin değerli katkı ve eleştirileri ile en iyi şeklini alacaktır. Örneğin, kurulan
konseyin kararlarının icra edilmesi; işlerin takip ve idaresi için sekreterya ve hatta
danışmanlık hizmetine gerek duyulabilir. O takdirde, bunlar da şemada yer
alacaktır. Ayrıca, çok önemli hizmetlerin beklendiği "Kalıp imalat Sanayii Araştırma
ve Geliştirme Enstitüsü (KiSAGE)" de şemadaki yerini almıştır. Ancak, ülkemizdeki
halihazır mevzuata göre, özerk yapıdaki bir enstitüyü kurabilmek için özel yasa
çıkarılması gerekmektedir. Bu oldukça zor ve uzun vadeli bir iş olduğundan,
sanayicilerimiz tarafından mevcut yasal mevzuat içinde kalınarak bir vakıf
kurulabilir. Söz konusu vakıf amaca uygun bir şekilde teşkilatlanarak, nispeten
kısa bir süre içinde faaliyete geçirilebilir. Bunun bir örneği, ısıtma, Soğutma,
Havalandırma ve Klima sektörlerinden çeşitli dernek ve kuruluşların katılımı ile
kurulan ISKAV Vakfıdır. Anılan vakıf, her ne kadar Yıldız Teknik Üniversitesi'nin
öncülüğünde ve KOSGEB'in katılımı ile kurulmuş ise de, yönetiminde
sanayicilerimizin ağırlıklı olarak temsil edildiği; özerk ve dinamik yapılı bir kuruluştur.
Rapor yazarlarından birisi, önerilen teşkilatianmaiarın ilkinde; diğeri de ikincisinde
kurucu üye olarak yer almak suretiyle bu süreci baştan sona yaşamışlardır.
9) Yapılan organizasyonlar sayesinde konu yakın takibe alındığında, özellikle
firma kümelerinin toplam tezgah kapasiteleri önceden bilinecek; böylelikle mevcut
tezgahların iş saatlerinin daha verimli bir şekilde kullanılabilmesi mümkün olacaktır.
Bunun karşılığı elbette ödenecektir. Önemli olan, ülkenin kıt imkanları ile elde
edilmiş bir milli servet olan tezgahların boşta kalmasını önlemektir. Ayni zamanda,
söz konusu kıt olanaklarla sağlanabilen destekierin atıl kapasiteler için harcanması
da önlenmiş olacaktır.
1O) Malzeme ve ısıl işlem konusunda hemen her katılımcıdan şikayet
bunun için ayrı bir koordinasyon toplantısı yapılmasında yarar
görülmektedir.
geldiğinden,
içi
11) Sektöre yönelik olarak hazırlanan her düzeydeki örgün eğitim ve meslek
sanayi kuruluşlarının görüş ve önerileri alınmalıdır.
eğitim programları hakkında
konusunda daha ziyade yüksek seviyede tasarım ve analizleri
mühendislik hizmetlerine ihtiyaç vardır. Çünkü, anket
sonuçlarında da görüldüğü gibi, tasarım artık hemen herkes tarafından şu veya
bu seviyede gerçekleştirilebilmektedir. Burada, yetişmiş ve nitelikli ara insan
gücü de elbette çok önemli bir kriterdir. Hatta, bakım için sökülmüş olan bazı
önemli kalıplarda, kalıp elemanlarını yıkamak için bile kalifiye elemanlara ihtiyaç
duyulmaktadır. Ancak, kalıp imalat sektörünün yukarıda açıklanmış olan gelişmeleri
sağlayabilmesi için sadece kendi içinde değil; bu sektöre hizmet veren her birimde
mutlaka ve etkin biçimde yüksek seviyeli mühendislik çalışmalarının yapılması
12)
Kalıp
gerçekleştirebilecek
şarttır.
86
13) Sonuç olarak, sektör temsilcilerinin katılımı ile düzenlenecek bir panel
olan bu rapor ve ileriye yönelik politikaların neler
toplantıda hazırlanmış
olabileceği tartışılmalıdır.
veya
87
KAYNAKLAR
imalat sanayimiz ile ilgili olarak hazırlanan ankete
ve önerilerini açıklamak suretiyle raporun
hazırlanmasına katkıda bulunan sanayi kuruluşlarımız
[1]
katılmak;
Kalıp
konu
ve
kalıplı
hakkında görüş
[2] istanbul Ticaret Odası Kaynakları
[3] YURCi, M., E., TAMER, M., NiKBAY, N., Plastik Sektöründe Teknik
Sorunlar ve Plastik Araştırma Muayene ve Eğitim Merkezi (PAMEM) Modeli,
Plastik Malzemeler ve Teknolojileri Konferansı, Makine Mühendisleri Odası Yayın
No: 241, 4 -5 Aralık 1999, Tüyap 1 iSTANBUL
[4] YURCi, M., E., TAMER, M., NiKBAY, N., Plastik Sektöründe Yönetim
işletmecil ik ve Pazarlama Sorunları, Plastik Malzemeler ve Teknolojileri Konferansı,
Makine Mühendisleri Odası Yayın No: 241, 4 -5 Aralık 1999, Tüyap 1 iSTANBUL
[5] YURCi, M., E., Kalıplı imalat Teknolojileri (Sac Şekillendirme), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
[6] YURCi, M., E., Kalıplı imalat Teknolojileri (Plastik Kalıpçılığı), Seminer
Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO Istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
Notları,
[7] TAMER, M., Kalıplr imalat Teknolojileri (Sac Şekillendirme), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
[8] TAMER, M., Kalıplı imalat Teknolojileri (Plastik Kalıpçılığı), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
Yayın
[9] YURCi, M., E., Talaşsız Şekil Verme, Yıldız Teknik Üniversitesi Yayını,
No: 248, 1992
Yayın
[1 O] YURCi, M., E., Kalıp imal Tekniği, Yıldız Teknik Üniversitesi Yayını,
No: 251, 1992
[11] TAMER, M., iyon Nitrürleme ile Sıcak Dövme Kalıplarının Ömrünün
Arttırılması, Doktora Tezi, istanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü,
1996
88
[12] YURCI, M., E., "Sac ve Dövme Parça imalatında Askeri FabrikalarÜniversite işbirliği", Savunma Sanayiindeki Teknolojik Gelişmeler Sempozyumu,
865-874 Kara Harp Okulu, Ankara, 5-6 Haziran 1997
[13] FEMIB: Federation of the European Building Joinery Associations,
EPW: Federation of European Plastic Window Manufacturers, FAECF: Federation
of European Window Curtain Wall Manufacturers' Associations), Bockenheimer
Aniage 13.0 - 60322 Frankfurt am Main
[14] Konstruktion, Fertigung und Anwendung feinwerktechnischher
Kunststoffteile, Herausgegeben vom Verein Dautseher Ingeniura VOl - Gesellschaft
Kunststofftechnik, VOl -Verlag GmbH, 1976
[14] Lange, M., Meyer-Nolkemper, H., Gesenkscmieden, Springer-Verlag,
Berlin-Heidelberg-New York, 1977
[15] Oehler, G., Schnitt-, StanzBerlin-Heidelberg-New York, 1973
uınd
Ziehwerkzeuge, Springer-Verlag,
[16] Haller, H., W., Praxis des Gesenkscmiedens, Cari Hanser Verlag,
München-Wien, 1982
[17] Romanowski, W., P., Handbuch der Stanzereitechnik, Veb Verlag
Technik, Berlin, 1965
[18] Messen an Extrusions-Anlagen, Herausgeber: Verein Dautseher
Ingeniura VOl - Gesellschaft Kunststofftechnik, 1978
[19] Hilbert, L., H., Stanzereitechnik, Band 1 - ll, Cari Hanser Verlag,
München, 1970
[20] Feintool A.G. Lyss, Haack J., Feinschneiden (Feinstanzen) Handbuch
tür die Praxis, Hallwag A.G. Bern, 1970
[21] Gastrow, H., Der Spritzgiess-Werkzeugbau in 100 Beispielen, Cari
Hanser Verlag, München-Wien, 1982
[22] Viladimirov, V., Dies Molds and Jigs, Mir Publishers, Moskow, 1982
[23] Lichius, U., Leopold, S., Rechnergestütztes Konstruieren von
Spritzgiesswerkzeugen, Vogei-Buchverlag, Würzburg, 1986
[24] Pollack, H., W., Tool Design, Prentice-Hall Ine., 1988
89
06
Sinterleme Kalıplan
PresleŞek. Ve~
Enjeksiyon KaHplan
Kokil
Kalıplar
Ekstrüzyon
Kalıptart
HwH
H.fi.H
HCIIH
Haddeler
rnğer Kalıplar
Enjeksiyon Kalıpları .
EkstrOzyon
Kalıpları
Şişirme Kalıpları
V.akum
Kalıpları
Pres
Kalıpları
{Manuel Kalipiar
m
>
ı
$
ı
:;;
~-
n.....,n
HooH
HcoH
ı
"DI
~
~::i
H_..Hı
o - "
<
-om
H=H~- c$
Basma (Pişirme) Kalıpları Hj\jH
Diğer Kalıplar
3:
<>
c
"
ı
·~
n~'
m
~
.....
1
ıseWGJ\IS
BWE){V
eweıueseo
ll!IBQ JQ)l
9JQ!IE}I
ewııezı:ıo
e w !?aa
UOpJO)i
ewıııo
Jeue:x
ewsa)l J2Jljal.
aUJSe)t
awıç;ıa
ıeue)i
a>ll)l!
awse)l WUBA
ııawıaaııııaa
ISe:5JBd sı WISI)i Uaf!SB)i
ııewJedo)l
91
c [email protected]
b no
IEJ§
~~
.W]
EK-3
p
+
4
s
7
~W"
9
.11
lO
11
1. Pres kapasitesinin(tonaj), hesaplanan kesme kuvvetini aştıanıdan emin olunmalıdır.
2. l>resin. ö;r,ellikle kavramalan da dahil olmak üzere yağlanması gerekmektedir.
3. Pres tablası ile bathAının(lcoç) yağlan temizlenmelidir.
4. Kılavuzlaına(plaka veya sütun kılavuz) olduAu takdirde. pres başhAtnın kayıtlar içinde çok sıkı hareket
etmesine gerek yoktur. Bu aşamada strok ayan yapılmalıdır.
5. Kesme kahbı, presin tablasına yerleştirilm~li ve kesilen paıçalann serbestçe düşüp düşıneyeceği
incelenmelidir.
6. Strolcıın alt ölü no\rtasında, kahbın önüne, arkasına, ıa#tna ve soluna plastik çekiçte hafıfçe vurolmak
suretiyle yanlış oturmalara mani olunmalıdır.
7. Kalıp, pres tablasına kuvvetli pabuçlarla çektirilmek auretiyle iyice tespit edilmeli; mapa da pres baştıp
baAianmalıdır. Mapanın yeri, kahbın ağırlık merkez:idir(lcuvvetler bileşkesinin tatbik noktası) ve hiçbir
tekilde deAiştirilmemelidir.
8. Kalınlıklan 2,5 mm. den u olan saelarda, zunbalann kalıba iki veya üç parça kalınlığı kalacak tekilde;
kalınlıklan 3 ının. den fula olan saclarda ise, yaklaşık olarak tek parça kalınhAt kalacak şekilde girmesi
gerelanektedir. Kesme boşluldan da buna göre düz4!nlenmeli veyakonik itlenıtıio kesme boşluklan tercih
edilmelidir.
9. :Pres başhAt üst ölü noktada iken. zımbalar kılavuz plakasına en azından S mm. girmiş tekilde strok ayan
yapılmalıdır.
10. Pres el~e birkaç kez indirilip kaldınlarak, boş kurslar yaptınlmalıdır.
11t Denem kesimleri aşamasında, elde edilen paıçalar üzerinde ölçü ve çapale kontrollan yapılmalıdır.
12. Tüm ci ta1ar son kez sıkılarak kontrol edilmelidir.
92
EK-4
KALlP iMALAT
SANAYi
ULUSAL KONSEYi
ı
ı
ı
ı
Sac Şekillend.
Dövme
Metal Enjek.
Cam
Kauçuk
Sinterleme
ı
Plastik
Kalıpçılık
ı
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
ı
ı
ı
ı
ı
ı
ÇALIŞMA
PROGRAMLARI
(KOMiSYONLAR)
c..o
w
ı
Standard isazyon ve
Teknoloji
ı
iş Hı.ı.kuku
ve üzel
Hukuk
1
istatistik
ve
Pazarlama
işletme
Ekonomisi
ı
Temel ve
ileri
Eğitim
J
Çevre
Sorunları
l
Uluslararası
ilişkiler
ı
ı
ı
Halkla
ilişkiler
Teknik
Destek
Kalite
Güvenliği
Geliştirme
ı
Kalıp imal.
Sanayi
Ar.Gei.Enst.
ı
Kalite
Güvenliği
Komitesi
ı
Plastik
Sac
Dövme
Metal Enj.
1
Kauçuk
1
Cam
Sinter
ı
11 ············
ı
1
2000 YILI ODA YAYlNLARI
2000/01
2000/02
2000/03
2000/04
2000/05
2000/06
2000/07
2000/08
2000/09
2000/1 O
2000/11
2000/12
2000/13
2000/14
2000/15
2000/16
2000/17
2000/18
2000/19
2000/20
2000/21
2000/22
2000/23
2000/24
2000/25
2000/26
2000/27
2000/28
2000/29
2000/30
2000/31
2000/32
2000/33
2000/34
2000/35
2000/36
2000/37
2000/38
2000/39
2000/40
2000/41
2000/42
2000/43
Yurtiçi Endüstri ve Sektörel Fuarlar Takvimi (2000-2001)
Calender Of lndustrial and Trade Fairs in Turkey
Brezilya Otomotiv Yan Sanayii Pazar Araştırması
Türkiye'de Şirket Kültürü ve iş Prensipleri
isveç Dondurulmuş Sebze ve Meyve ihracat Pazar Araştırması
2000 Yılı Yurtiçi indirimli Oteller Kataloğu
2000 Yılı Yurtdışı indirimli Oteller Kataloğu
2000 Yılı indirimli Sağlık Kuruluşları Rehberi
iş Dünyası internet Rehberi
1999 Yılı istanbul Küçük Sanayi Kapasite Kullanım Araştırması
1999 Yılı Sektörler itibariyle Ankete Dayalı Ekonomik Durum Analizi
Doğu Anadolu Kış Olimpiyatları
Turkey The Land of Bussines Opportunities
İTO Tahkim Uzlaştırma ve Hakem işbirliği Yönetmeliği
iTOTahkim Uzlaştırma ve Hakem işbirliği Yönetmeliği (ingilizce)
Sorularla Bağkur Rehberi
Rakamlarla Türkiye Ekonomisi (Türkçe)
Turkey in Figures
Sorularla Sosyal Güvenlik Rehberi
istanbul'un Ekonomik ve Sosyal Göstergeleri (Türkçe)
istanbul'un Ekonomik ve Sosyal Göstergeleri (ingilizce)
Dahilde İşleme Rejimi ve Tekstil Sektörüne Etkileri
Karayolları Trafik Kanunu
Tescil ve Sürücü Belgesi İşlemleri
Yeni Vergi Sisteminin Değerlendirilmesi
Özel Hastaneler
Sınır Ticaretinin Türkiye Ekonomisine Etkileri
istanbul Ticaret Odası Yayınlan
internette Ticaret ve Hukuksal Sorunlar
Suriye Ülke Etüdü
Doğu Anadolu Projesi ve Bölgesel Kalkınma Paneli
Dünya'da ve Türkiye'de Evde Çalışma ve Eve iş Verme
Türkiye'de Yapay istihdam ve istihdam Politikaları
istanbul Bölgesel Finans ve Hizmet Merkezi
Cezayir Ülke Etüdü
Sanayide Elektrik Enerjisinden Nasıl Tasarruf Edilir?
Sorularla Vergi Mevzuatı ve Teşvikleri Rehberi
Türk Sanayiinin Durumu
Türkiye'de Seracılığın Gelişimi ve Geleceği
Sorularla Gümrük Mevzuatı Rehberi
Uluslararası Kuruluşlar Rehberi
Yurtdışı Pazarlamada Büyük Mağazacılık Modeli
Ekonomik Rapor
2000/44 Economic Report
2000/45 inşaalçıların Deprem Hasariarına Doğan Sorumlulukları ile Hasarlı
Binaları Onarımı ve Güçlendirme Yolları
2000/46 Tüketicinin Korunması Hakkında Mevzuat ve istanbul Ticaret
Odası'nın Bu Konudaki Uygulamaları
2000/47 Başarılı ihracatçılar: Otex:99
2000/48 Polanya Ayakkabı ihracat Pazar Araştırması
2000/49 Başarılı Vergi Mükellefleri:99
2000/50 Türk Mutfağı'nın Fastfood Karşısındaki Yeri
2000/51 2000'1i Yıllarda Dünya Turizm ve Ticaretine Yeni Bir Merkez: istanbul
2000/52 Tarım Kesiminde Yeniden Yapılanma
2000/53 Yemekhanelerde ve Lokantalarda Gıda Sağlığı ve Temizliği
2000/54 iş Dünyası Rehberi
2000/55 Sorularla Yugoslavya Yabancı Sermaye Mevzuatı
2000/56 Sorularla Polanya Yabancı Sermaye Mevzuatı
2000/57 Sorularla Suriye Yabancı Sermaye Mevzuatı
2000/58 iş Adamları ve Kobi Yöneticileri için Dünya Seyahat Rehberi
Download

KALlP IMALAT SEKTORUNUN