iSTANBUL TiCARET ODASI
YAYlN NO : 2002 - 24
KALlP iMALAT SEKTÖRÜNÜN
TEKNiK SORUNLARI
VE
ÇÖZÜM ÖNERiLERi
Prof. Mehmet Emin YURCi
o·r. Muzaffer TAMER
iSTANBUL 2002
Bu eserin tüm telif hakları istanbul Ticaret Odası'na (iTO) aittir.
iTO'nun ve yazarının ismi kaydedilmek koşuluyla yayından alıntı
yapmak mümkündür. Ancak, iTO'nun yazılı izni olmadan yayının tamamı
veya bir bölümü kopyalanamaz, çoğaltılamaz, ticari amaçlarla kullanılamaz.
Bu kitapta öne sürülen fikirler eserin yazarına aittir. istanbul Ticaret
Odası'nın görüşlerini yansıtmaz.
TEMMUZ 2002 iSTANBUL
ISBN 975-512-533-7
iTO yayınları için ayrıntılı bilgi
Ticari Dokümantasyon Servisi'nden edinilebilir.
Tel. : (0.212) 455 60 00 1 63 21 - 63 28
Faks: (0.212) 513 88 27- 520 10 27
E. Posta : dokü[email protected]
BASKI
~~T~
~AYINCILIK
Koreşehitleri
Cad. Arel Apt.No.52 Daire 10
Zincirlikuyu - iSTANBUL
Tel. : (0212) 356 43 43 (Pbx)
SUNUŞ
Günlük hayatımızın her aşamasında kullandığımız metal, plastik, kauçuk
ve cam benzeri malzemenin nihai şeklini almasında kullanılan kalıplar ve kalıpların
üretiminde kullanılan teknolojinin önemi sayi sektörlerince yakından bilinmektedir.
Kalıp ve kalıpçılığın, imalat sanayiindeki rolü o derece hassastır ki, çoğu
zaman bir ülkenin sanayi alanındaki gelişmişlik düzeyinin, hatta teknolojik seviyesinin, kalıpçılık sektöründe ulaşmış olduğu nokta ile ölçüldüğü görülmektedir.
Odamız, ekonominin her sektörüne olduğu gibi kalıp imalat sanayiine de
gereken ilgiyi göstermiş ve bu sektörün sorunlarının tespiti ile çözüm önerilerinin
belirlenmesi amacıyla bir çalışma başlatmış ve ilk aşama olarak "Kalıp imalat
Sektörünün Teknik Sorunları ve Çözüm Önerileri" isimli bu kitabın hazırlanmasını
sağlamıştır.
Sektördeki önemli sayıda firma ile yüzyüze yapılan anket çalışması neticesinde gerçekleştirilen ve dolayısıyla güncel ve sağlıklı verileri içeren söz konusu
kitabın hazırlanmasında emeği geçen Prof. Dr. Mehmet Emin Yurci ve Dr. Muzaffer
Tamer'e ve Sanayi Şubemiz personeline teşekkür eder, bu çalışmanın ilgili kuruluşlar için yararlı bir kaynak olmasını dilerim.
Prof. Dr. ismail ÖZASLAN
Genel Sekreter
3
iÇiNDEKiLER
Sayfa No.
3
ÖNSÖZ .........
ÖZET • • • • •
••m••••m•••••••••••••••••••••••••••••m••m•m••
7
•••••••••••m•mm•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
••••••••••••••••••••••
•••••••• ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••m••••••••••••••••••m•••••••••••••••••
9
1.
GiRiŞ
11
3.
KALlP iMALATÇlLARI ..... .
12
4.
KALIPÇILIK EGiTiMi .......................................... . . .
m . • ····m···
5.1 Anketin Uygulanması . . .
.
5.2 Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi .
. .
5.3 Anket Soruları Görüş ve Değerlendirmeler
m.
......•
m·
m
m
••
m.
••
mm..
•
•••••• m
13
15
16
17
6.
ZiYARET iZLENiMLERi VE GENEL DEGERLENDiRMELER
7.
SONUÇLAR .....
81
8.
ÖNERiLER . . .
84
KAYNAKLAR . . . ..
m...
70
89
ÖNSÖZ
Kalıp imalat sanayimizin sorunları ile ilgili olarak bir durum tespiti yapmayı
ve çözüm önerileri getirmeyi amaçlayan bu raporun hazırlanmasında, konu ile ilgili
olarak hazırlanan anketimizi cevaplandırmak, görüş ve önerilerini açıklamak
suretiyle katkıda bulunan, Bursa Milletvekili Sayın Fahrettin GÜLENER başta
olmak üzere, sanayi kuruluşlarımızın değerli yöneticilerine teşekkürü borç biliriz.
Sanayimizi yakından ilgilendiren ve mevcut sorunlarının çözümü halinde
sektörlerdeki gelişmeleri de hızlandıracak olan böylesine önemli bir konunun
araştırılması görevini bize tevdi eden istanbul Ticaret Odası Başkanlığı ve
Yetkilileri'ne, Sanayi Şubesi Müdürü Ahmet ŞENKAL ile Yan Sanayi Borsası Şefi
Müştak ÇAGLAR ve Her Nevi Makine ve Ekipmanları Meslek Komitesi Başkan ve
üyelerine, ayrıca, anketimizin geniş bir katılımcı kitlesine ulaştırılmasında hizmeti
geçen Plastik Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı (PAGEV) Başkanı Hayrullah
· YELKENCi başta olmak üzere, isimlerini sayamadığımız Sanayicilerimize ve
Öğrencilerimize teşekkür ederiz.
diğer
Saygılarımızla,
7
ÖZET
Kalıp
imalat sektörünün sorunlarına çok değişik yönlerden yaklaşımda
gerekmektedir. Burada, genelleştirilmiş bir çözüm arayışına gitmek ve
söz konusu sorunları formüle etmek oldukça güçtür. Çünkü, bunları sanayimizin
genel problemlerinden soyutlamak mümkün değildir. Buna rağmen, sektörün
sorunlarını belirlenmiş olan kısa bir süre içinde tartışma platformuna taşıyabilmek
amacıyla, konunun çeşitli sanayi sektörlerine hitap eden kalıp imalatçıları
açısından ayrı ayrı ele alınmak suretiyle irdelenmesi uygun görülmüştür. Bu
amaçla hazırlanan anket soruları, sektör mensubu kuruluşlara çeşitli iletişim
araçları ile mümkün olduğu kadar geniş biçimde ulaştırılmağa çalışılmış ve ayrıca
anılan dallardan örnekleme yöntemi ile belirlenen bazı kuruluşlar da ziyaret edilerek, kendilerinin konuya ilişkin görüşleri alınmıştır. Böylelikle, Ülkemiz imalat
Sanayii tarafından gerçekleştirilen sanayi malları üretiminin kalitesinin yükseltilmesinde ve verimliliğin arttırılmasında başlıca rolü oynayan kalıba, ilgililerin
ve sanayi ve ticaret camialarımızın dikkatlerinin bir kez daha çekilmesi hedeflenmiştir. Buna ilaveten, konu ile ilgili olarak, sektörün sorun ve ihtiyaçlarını tespit ve
karşılamaya yönelik bir önlemler paketinin ortaya çıkacağı; önceki yıllarda bu alanda büyük gelişme sağlayan italya, ispanya, Portekiz, Tayvan vb. ülkelerin gerçekleştirmiş oldukları aşamaların, Ülkemiz sanayii tarafından da programlı ve sistematik bir şekilde yerine getirilebileceği umulmaktadır.
bulunulması
9
1. GiRiŞ
insanlık, aslında ilk çağlardan itibaren kalıp adı verilen takımın farkında
olmuştur.
Tunç Devri ve Demir Devri diye anılan tarih öncesi dönemlerde bile,
oyma kalıpların ve birtakım basit biçimlendirme araçlarının kullanıldığı bilinmektedir. M.Ö. 4000 yıllarında, ilk olarak dövülen malzemeler bakır, altın ve
gümüş olmuştur. M.Ö. 1500 - 700 yıllarında da, demir ve bronzdan silah, alet ve
çeşitli donatımlar yapılmıştır. Ancak, kahbın fonksiyonlarının ve öneminin tam
olarak anlaşılabilmesi için Endüstri Devriminin ortaya çıktığı ve geliştiği dönemlerin; yani XVIII. ve lXX. Yüzyılların gelmesinin beklenmesi gerekmiştir. Bugünkü
manada çapak boşluğuna sahip kalıplar, ilk kez XVIII. yüzyılın sonlarında
yapılmıştır. Bu dönemlerde, seri imalat fikri oluşmuş ve yaygınlaşmaya başlamıştır.
Daha sonra, 1945 yılından itibaren kalıpta şekillendirmede otomasyon uygulamalarına başlanmıştır. Seri imalatın gereği, sadece hızlı ve belirli zaman biriminde
yapılan çok sayıda imalat değildir. Ayni zamanda parçalar arasında, ölçü ve biçim
tamlığı başta olmak üzere, tüm özellikler bakımından eşitliğin sağlanması ve
yapılan imalatın ekonomik olması da en az bunun kadar önemlidir. Şu halde, türü
ile biçimlandirildiği faz (katı veya sıvı) ne olursa olsun, malzemeyi belirli biçim ve
boyutlar gösteren bir geometri içinde sıkıştırmak suretiyle iş parçasını oluşturmak,
mantıklı ve pratik bir çözüm şekli olmaktadır. Üstelik, malzemenin kalıp içine
alınmasıyla, serbest şekillendirme ile elde edilmesi mümkün olmayan birtakım
malzeme akışları ve yönlendirmeleri de sağlanabilmektedir. imal edilen parçanın
ölçü ve biçim tamlığının, en fazla kalıp geometrisinin gösterebildiği hassasiyet
derecesi kadar olabileceği; bunu hiçbir zaman aşamayacağı açık bir gerçektir. Şu
halde, anılan geometrinin, parça için talep edilebilecek maksimum ölçü ve biçim
tamlığında oluşturulmasının yanında; bu özelliklerini gerek şekillendirme süreci ve
gerekse belirli bir imalat periyodu (sayısı) esnasında koruması gerekmektedir. işte,
kalıp için uygulanan tasarım ve imalat evrelerindaki sürekli geliştirme ve iyileştirme
çabalarının tümünün anlamı bu son cümlede saklıdır: Bu, sonu olmayan amansız
bir yarıştır. Hatta, sanayileşme yönünden, ekonomi yönünden, uygarlık yönünden
tam bir var olma ve onur mücadelesidir. Gelişmiş ülkeler ile bu alanda son yıllarda
gelişme sağlayan ülkeler bir yana, artık son birkaç yıldır Üçüncü Dünya Ülkeleri ve
Eski Doğu Bloğu Ülkeleri; ya da bunların da dışında kalan ve adları bugüne kadar
sanayileşme ile birlikte hiç anılmamış olan bazı ülkeler bile Kalıplı imalat
Teknolojileri konusunda varlarını yoklarını ortaya koymaktadırlar.
taştan
Anket çalışmalarımız ve ziyaretlerimiz esnasında, sanayicilerimizin sıcak
ve içtenlik dolu ilgileri; olayı bir ülke meselesi olarak görüp sorulan tüm sorulara
açık yüreklilikle cevap veren ve bizi teşvik eden davranışları her türlü takdirin
üzerindedir. Kendileri, bizzat konunun içinde yaşayan kişiler olarak, kalıp imalat
sanayiinin önemine ve sorunlarına ne kadar hakim olduklarını da kanıtlamışlardır.
Çünkü, bu sektörün ülke sanayiinin gelişmesinde bir lokomotif olduğunu; buradaki
11
başarın ın, kalite olarak, teknoloji olarak, kalifiye eleman olarak, gerçek sanayi malı ·
olarak, diğer sektörlere ve ekonomimize de
yansıyacağının farkındadırlar. Tabii böyle bir şey kesinlikle geçerli değil ama, ülke
olarak sanayiyi reddedip, tarım ekonomisinde ısrarlı olacağımız varsayımı ile
hareket etsek bile, ürettiğimiz gıda ve tarım ürünlerini paketieyecek kalıpları
sağlamamız gerektiğini; hatta tekstil ve medada dahi kalıbın ne kadar önemli
ve
dolayısıyla
katma
değer
olduğunu unutmamalıyız.
Kalıp
imalat sektörünün sorunları, teknik ve idari bakımlardan oldukça
karmaşıklık göstermektedir. Bunların analizine girildiğinde, gerek birbirleriyle ve
gerekse sektörün yakından veya uzaktan ilgili bulunduğu çeşitli alanlarla iç içe
oldukları görülmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi, kalıp imalat sektörünün sorunlarını esasen sanayimizin sorunlarından soyutlamak mümkün değildir.
2. SORUNLARlN ANALiZi
Kalıp imalat sektörünün sorunlarını analiz edebilmek için aslında sektörü
tam arılamıyla kapsayabilecek düzeyde ayrıntılı ve uzun vadeli araştırmaların
yapılması gerekmektedir. istanbul Ticaret Odası'nca gerçekleştirilen bu araştırma,
esasen bir hazırlık çalışması niteliğinde olup, hem ana hatlarıyla sorunları ve
çözüm önerilerini ortaya koymayı ve hem de bundan sonraki çalışmalara mesnet
teşkil edebilecek bir araştırma sistematiğinin modelini oluşturmayı hedeflemiştir.
Burada, sektörün özellikleri dolayısıyla anket çalışmalarını alışıldığı şekliyle uygulamak ve değerlendirmek mümkün değildir. Çünkü, belirli bir konuda bir kişinin
söylediği bir tek cümle bile önemlidir. Bunu, sadece bir kişi ifade etmiş diye
değerlendirme dışı bırakmak mümkün değildir. Dolayısıyla katılımcıların tümünün
görüşleri, soru bazında ve sektörün daliarına göre toplanıp özetlenmek suretiyle
değerlendirilmiş
bulunmaktadır.
Tabii yeri
geldiğinde,
yazarlar bu
değerlendirmelere kendi görüşlerini de katmışlardır.
3. KALlP iMALATÇlLARI
Araştırmanın başlıca kaynağını oluşturan anket çalışmalarının sonuçlarını
verimli bir şekilde değerlendirebilmek için kalıp imalatçıları hitap ettikleri sektörlere
göre aşağıdaki şekilde gruplandırılmıştır. Ayrıca, bunlardan iTO üyesi olanlarla,
ISO Belgesi ile belgelendirilmiş olanlarının dağılımları da yine ayni tabloda gösterilmiş bulunmaktadır [2].
a)
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
130 Adet
45 Adet
b)
Plastik kalıbı imalatçıları
ISO belgeli olanlar
71 Adet
21 Adet
12
c)
Kauçuk kalıbı imalatçıları
ıso belgeli olanlar
58 Adet
28 Adet
d)
Metal enjeksiyon kalıbı
ıso belgeli olanlar
39 Adet
14 Adet
e)
Dövme kalıbı imalatçıları
ıso belgeli olanlar
25 Adet
16 Adet
f)
Cam kalıbı imalatçıları
ıso belgeli olanlar
7 Adet
1 Adet
g)
Sinterleme kalıbı imalatçıları
ıso belgeli olanlar
6 Adet
2 Adet
Toplam:
ıso belgeli
336 Adet
127 Adet
imalatçıları
olanların toplamı:
Sektörün değişik alanlarında çalışan muhtelif büyüklükteki kuruluşlar,
karakteristik özelliklerine göre kendilerine yöneltilen anket sorularına cevap-
gruplarının
lar vermişlerdir.
4. KALIPÇILIK EGiTiMi
Kalıpçılık eğitiminin önemi her fırsatta vurgulanmakla birlikte, bu konu
örgün eğitim içinde gereken ölçüde yer alabilmiş değildir. Ankara'da Gazi Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi ve Sakarya Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu ile
istanbul, Ankara ve Bursa'daki üç Endüstri Meslek Lisesi'nde "Kalıpçılık Bölümü"
bulunmaktadır. Bunların yanında, Endüstri Meslek Liselerinde yaygın bir şekilde
yer alan "Tesviyecilik Programı" ile istanbul Teknik Üniversitesi'nde Yüksek
Lisans, Hacettepe ve Marmara Üniversiteleri'nin Bölüm veya Meslek Yüksek
Okulu Programlarında ve istanbul'daki iki Endüstri Meslek Lisesi ile PAGEV' in kurmakta olduğu özel teknik okulda bulunan "Plastik Programı" ayrıca, Yıldız Teknik
Üniversitesi'nin Makine Fakültesi'nde 25 yılı aşkın bir geçmişi olan "imalat
Teknolojisi Dalı" adı geçen sektöre hizmet eden ve çeşitli düzeylerde teknik eleman yetiştiren en yakın programlar arasında sayılabilir. Bu arada, çeşitli üniversitelerimizin Makine Mühendisliği Bölümleri'nde konuya ilişkin veya destekleyici
mahiyette bazı dersler verilmekte ve CAD/CAM uygulamaları içinde kalıp tasarım
ve imalatına da yer verilmekte; merkezler kurulmaktadır. Üniversitelerimizin
hemen hepsinde, esasen çeşitli mühendislik disiplinleri ile ilgili eğitim, projelendirme, analizler, imalat ve ölçme amaçlarına yönelik olarak kurulmuş bulunan,
küçük veya büyük ölçekli "CAD/CAM Uygulama Merkezleri" bulunmaktadır.
13
Bunların ilki ve en gelişmiş olanı, Ortadoğu Teknik Üniversitesi'nin "BiLTiR" isimli
merkezidir. Ayrıca, 3308
Eğitim Merkezleri'nde de,
gramlar vardır.
Sayılı Çıraklık Yasası'na dayalı
kalıpçılık
olarak açılan Çıraklık
konusu ile direkt veya endirekt ilgili olan pro-
Örgün eğitim programlarının dışında, Makine Mühendisleri Odası'nın
düzeniernekte olduğu "Kalıplı imalat Teknolojileri" eğitim seminerlerini sayabiliriz.
Bu çalışmayı hazırlayanların da sürekli görevler aldığı bu seminerlerde yaşanan
tecrübeler bunların yalnız eğitim amaçlı değil; ayni zamanda, kalıplı imalat yapan
sanayimiz çalışanlarının çok ihtiyacı olan "ifade birliği"nin sağlanması yönünden
de hizmet ettiğini göstermektedir. ileride, anket çalışmalarına ilişkin cevapların derlendiği bölümlerin birisinde, bir katılımcının "her şeyden önce, sektör çalışanlarının
birbirini aniayabilmesi gerektiği" şeklindeki ifadesi bizce de isabetli olan bir tespittir. Tabii bu gibi seminerlerde en büyük sorun, ortak ilgi alanlarının ve seminer
düzeyinin önceden belirlenmesidir. Burada, belirli sayının altındaki katılımcı için
seminer açılamayacağı gerçeğini unutmamak gerekmektedir. Son birkaç yıldır,
asıl çalışma konulan yazılım pazarlama ve kalıp imalatı olan bir firma, uygulamakta olduğu eğitim programları içinde bu konuya da yer verrneğe başlamıştır.
Kalıpçılık eğitiminin gerektiği gibi verilebilmesi için esasen belirli bir formasyana ve teorik altyapıya ihtiyaç vardır. Burada, Makine Mühendisliği eğitiminin
hemen hemen tüm temel disiplinlerindeki derslerin alınmış; bilgilerin kullanılabilir
olması gerekmektedir. Kalıp, her şeyden önce, hareketli ve hareketsiz çeşitli elemanların anlamlı, ahenkli ve senkronize bir bütünlük içinde bir araya geldiği ve
üzerinde imalatın gerçekleştirildiği çok önemli bir takımdır. imalatın türüne ve
parçanın şekline göre uygulanabilecek bazı kurallar olmakla birlikte; nispeten
basitte olsa, aslında her kalıp, benzerlikler gösteren belirli seçim ve belirlemelerle
ortaya çıkmaktadır. Bu tercihleri isabetli şekilde yapabilmek için de, takdir edileceği
gibi, ilgili disipliniere tam bir hakimiyet şarttır. Konu etraflıca gözden geçirildiğinde,
bu disiplinlerin, aslında düşünülenden çok daha fazla olduğu kolayca görülebilir.
Örneğin, bir sac parça kalibının tasarım aşamasından imalatına geçilineeye kadar
yaşanan sürece ana hatlarıyla bakıldığında, tasanma geçiş için iyi bir tasarım
yeteneği ve bilgisi ile birlikte, operasyonların sıralanıp hatasız bir şekilde uygulanması için kullanılan sacın şekillendirilmesi ile ilgili malzeme tutumu, seçilen
operasyonların karakteristikleri, sonuçları ve bunların ardışık etkileşimleri yönlerinden tam bir hakimiyet sağlamak gerekmektedir. Kalıbı oluşturan kalıp elemanlarının tasarımı için de, yine tasarım ve kalıp bilgisi yanında; bu elemanların
fonksiyonlarını tam olarak icra edebilmeleri için zorlanma şekillerine göre dayanım
kontrolü, hareketli elemanların kinematiği, malzeme ve ısıl işlem konuları eksiksiz
bir şekilde işlenmelidir. Kahbın verimli bir şekilde işlenebileceği tezgahlar ile üzerine bağlanacağı presi seçebilmek için de, iyi bir tezgah bilgisine ve tecrübesine
ihtiyaç vardır. Son aşamalar olan kaplama, alıştırma, deneme ve pilot imalat
evreleri de, yine özel bilgi, tecrübe ve hatta el becerisi gerektiren hususlardır.
14
Dövme, sinterleme, metal ve plastik enjeksiyon kalıpları ele alındığında, bu
kez mekanik zorlamaların yanında; ısıl ve hatta korozif zorlamaların etkilerini de
hesaba katmak gerekmektedir. Metalin veya plastiğin, kalıp içindeki akışını
tesadüfiere bırakmadan ve iyi bir şekilde planiayabilmek için de akışkanlar
mekaniğinin yasaları uygulanacaktır. Bütün bu konular sıralandığında, haklı
olarak, "böylesine her alanda tam bilgili ve tecrübe sahibi kaç teknik adam var?",
"eğer yoksa, bunlar yetişineeye kadar kalıp tasarımı yapı.lmayacak mı?", "özellikle
günümüz koşullarında, bir insanın her alanda yetişmiş ve tecrübe sahibi olabileceği düşünülebilir mi?" soruları sorulabilir. Ancak, bu soruların haklılığı,
yukarıda sayılmış bulunan formasyon gereklerinden hiçbirisini eksiltemeyecektir.
Şu halde, çok söylenen ve bilinen bir çözüm şekli olan ekip çalışmasının, kalıp
tasarım ve imalat işinde de önemle, ahenk içinde ve verimli bir şekilde uygulanabilmesi gerekmektedir. Nitekim, yerli olsun yabancı olsun, bu işi iyi yapanların,
öncelikle ekip çalışmasında başarılı oldukları ve sınırları çok iyi belirlenmiş bir
görev dağılımını yaptıkları ve uyguladıkları görülmüştür.
5. ANKET
ÇALIŞMASI
Kalıp imalat sektörü ile ilgili bir durum tespitine gidabilmek için her şeyden
önce, bu sektörün içinde yaşayan ve sorumluluk taşıyanların bilgi, deneyim ve
görüşlerinin alınmasının gerektiği kanısına varılmıştır. Bundan dolayı, sektör
dahilinde çalışan ve uzmanlık alanlarına göre çeşitli dallarda faaliyet gösteren
kalıp imalatçıianna yöneltilmek üzere sorular hazırlanmıştır. Bu amaçla, yazarlar
tarafından yapılan literatür incelemelerinin yanında, pratik deneyimler, yaptırılan
proje ve tez çalışmaları ile kalıplı imalat teknolojileri konusunda uzunca bir
zamandır sürdürülen eğitimlerden edinilen tecrübelerin özümsendiği başlıca konular ortaya dökülmüş ve daha sonra da bunlardan sorular çıkarılmıştır. Dolayısıyla,
söz konusu anket soruları, sadece durum tespiti yapmayı amaçlayan alışılmış bir
araç olmayıp; sektörde gelişim sağlanması için yerine getirilmesi gereken hususların neler olduğu hakkında, tüm sektörü kapsayabilecek bir "asgari müşterekler
manzumesi" üzerinde mutabakat sağlamayı da hedeflemektedir. Bunu sağlaya­
bilmek için de, yapılan çalışma için oldukça kısa olan çalışma süresi boyunca
mümkün olduğu kadar fazla sayıda kuruluşa ulaşılmağa çalışılmıştır.
5.1 Anketin
Uygulanması
Rapor ile ilgili hazırlıklar esnasında, istanbul Ticaret Odası (ITO) üyesi olan
sektör mensubu kuruluşlara anket formları gönderilmek suretiyle çalışmanın
sonuçlandıniması düşünülmüşse de, verilen sürenin sonunda ancak 18 adet
cevap alınabilmiştir. Cevap sayının oldukça yetersiz ve ana sanayiler ile sektördeki başlıca kuruluşların dışarıda kaldıklarının görülmesi üzerine, ITO yönetiminden
ek süre alınarak kişisel temasiara geçilmiştir. Bu temaslar sonucu, Plastik
Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı (PAGEV) üyelerinden sektör mensubu 200
dolayındaki firmaya anketin gönderilmesi sağlanmıştır. Buna ilaveten, firmalarla
15
tek tek görüşülerek yapılan kişisel temaslar ile 45 adet kuruluşa daha ulaşılmıştır.
Bütün bu çabaların sonunda, eldeki anket cevaplamaları 41 adedi bulmuştur. Bu
cevaplardan, ikisinde firma adı bulunmamaktadır. Bazı firmalar da, bazı sorulara
cevap vermek istememişlerdir. Anket çalışmalarının dışında, sektör bazında
ülkemizin önde gelen kuruluşları arasında yer alanlar ağırlıklı olmak üzere, 25
işletme ziyaret edilmiştir. Gelen cevaplar arasında, ziyaret edilen kuruluşlardan bir
bölümünün anket formlarının bulunmadığını dikkate alacak olursak, elimizdeki
toplam cevaplandırma sayısını 51 olarak düşünmemiz gerekmektedir. Ancak,
hazırlanan bu rapor, yalnızca anket cevaplandırmalarına dayanmamakta;
ziyaretlerden edinilen bilgi, gözlem ve görüşler ile yazarların çeşitli şekillerde edinmiş oldukları birikimleri de kapsamaktadır. Gerek anket soruları ve gerekse
ziyaretierin mümkün olduğu kadar ve belirli bir oran dahilinde tüm sektör dallarını
kapsamasına çalışılmıştır.
Hazırlanmış olan bu raporda, ilke olarak kuruluş isimleri verilmemiştir.
Ancak, araştırmalarımızın istanbul, Bursa ve Kocaeli ilieri başta olmak üzere, az
da olsa diğer ilierimize de uzandığını söyleyebiliriz. Burada, raporumuzun satırları
arasında da görülebileceği gibi, hem sevindirici gelişmelere ve hem de memleket
hayrına gördüğü bir çalışma için eksiğini, noksanını ve olumsuzluklarını büyük bir
içtenlikle açıklamaktan çekinmeyen değerli sanayicilerimizin bu davranışiarına
tanık oluyor ve bunların her ikisini de büyük bir takdir duygusu ile karşılıyoruz.
Bunları, bize emanet edilmiş olan ülke gerçekleri olarak görüyor ve firma isimlerini iTO kayıtlarında saklı tutuyoruz. Eğer, bu rapor vasıtasıyla gerçekçi bir durum
tespitine ve yararlı organizasyonlara gidilebilecekse, bundan elde edilecek sonuçta kendilerinin büyük payları olacağına inanmaktayız.
Anketimize, kendilerine özgü çeşitli gerekçelerle cevap vermemiş olan çok
sanayi kuruluşumuzun da bu çalışmaya delaylı katkılarının olduğuna
inanmaktayız. Çünkü bu kuruluşlarımız, yapılan çalışmalar için en azından karşı
görüş belirtmemişlerdir. Ayrıca, kendilerinin, istanbul Ticaret Odası'nın bu etkinliğinden ve söz konusu alanda çalışma yapıldığından haberdar olmaları da ayrı bir
kazanç olarak görülmelidir. Bununla birlikte, anket için katılımda bulunmayanların,
bundan sonraki dönemlerde sektöre yönelik olarak gerçekleştirebilecek organizasyon ve yönlendirmeler ile ilgili uygulamaları eleştirme hakları da olmayacaktır.
sayıdaki
5.2 Anket
Sonuçlarının Değerlendirilmesi
Raporun dayandığı araştırma, alışılmış anket uygulamalarının dışında ve
kendine özgüdür. Burada, konunun özelliği dolayısıyla sayılara ve yüzdeliklere
bakılmadan verilen her görüşün mutlaka ve tek tek değerlendirilmesine gidilmiştir.
Dolayısıyla, değerli anket katılımcılarımız, raporda firma isimlerini göremeyecekler
ama sıralanan görüş ve yanıtlar arasında kendilerine ait olanları hemen tanıyacak­
lar ve katkıda bulunmanın hazzını duyacaklardır.
16
5.2 Anket
Soruları Görüş
Hazırlanmış
yazarların
ara
olan anket
ve
Değerlendirmeler
soruları,
bunlara verilen cevap ve
görüşler
ile
değerlendirmeleri aşağıda sunulmaktadır.
1. Kaç yıldır kalıp imalatı ile ilgileniyorsunuz? Günümüze kadar hangi
sektörler için ve ne tür parça* kalıpları* imal ettiniz?
*: EK-1ve 2'den yararlanarak size en yakın imalat türünün numarasını
belirti niz.
Anketi cevaplandıran plastik kalıbı imalatçılarının deneyimleri, çoğu üst
olmak üzere, 5-30 yıl arasında değişmektedir. Bunlar, daha ziyade
enjeksiyon, şişirme, basma ve vakumlu şekillendirme kalıbı imalatçılarıdır.
Otomotiv, beyaz eşya, aydınlatma, elektrikli ev aletleri, elektrik ve aydınlatma
aksesuarları sektörlerine hitap etmektedirler. Aralarında, hassas kalıplar ve hazır
kalıp setleri imal edenler de vardır.
sınırlarda
Sac kesme ve şekillendirme kalıbı imalatçılarından ankatimize katılanların
tecrübeleri çoğunlukla 30 yıl civarındadır. Bu imalatçılar, büyük bir çoğunlukla
otomotiv sanayii için kalıplar imal etmektedir. Savunma sanayii ile aydınlatma,
beyaz ve kahverengi eşya, büro makinaları ve traktörler için sac parça kalıpları
imal eden firmalar da vardır. Anılan kuruluşlar, EK-1 'de gösterilmiş olan preste
şekillendirme tarzları (2-7-14) ile EK-2'de verilen sac şekillendirme operasyonlarını
büyük bir çoğunlukla tatbik etmektedir. Firmalardan ikisi bunların tamamını;
diğerleri ise tamamına yakınını uyguladığını bildirmiştir. Bir kuruluş da, hazır kalıp
setleri ve standart elemanlar imal etmektedir.
iş
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcıları, EK-1 'de gösterilmiş
olan preste şekillendirme tarzı (2) ile EK-2'de verilen dövme - basma operasyonlarını büyük bir çoğunlukla (22,23,24,25,26) tatbik etmektedir. Firmalardan üçü, 9,
17 ve 30 yıldır bu işlerle meşgul olduklarını bildirmişlerdir. imal ettikleri parçalar,
ziraat ve iş makinaları, otomotiv, uçak, silah, aktarma organları ve transmisyon
sanayileri ile ilgilidir ve hemen hemen tüm sanayi kollarını kapsayan bir faaliyet
alanları vardır.
Cam
şekillendirme kalıplarını
imal eden katılımcıların iş tecrübeleri 15- 27
cam eşya, ambalaj malzemesi ve cam
imal etmektedirler.
yıl arasında değişmektedir.
presleme
kalıplarını
Çeşitli
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen bir katılımcı, yedi yıldır bu işte
belirtmektedir.
Kauçuk kalıpları imal eden anket katılımcılarından birisinin, tür olarak
oldukça geniş bir kalıp imalatı vardır. Katılımcı, EK-1' den, 3 no.lu metal enjeksiyon, 4 no.lu kokil, 7 no.lu diğer kalıp türü ile 8 no.lu plastik enjeksiyon, 12 ve 14
uğraş verdiğini
17
no.lu basma (pişirme) kalıplarını imal ettiğini bildirmiştir. Diğeri ise, 30 yıldır plastik
ve hacım kalıpçılığı konularında çalıştığını; MKE ve özel sektör ile kendi işletmeleri
için kalıp ve parça imalatında bulunduklarını ifade etmiştir.
Sinterleme kalıpları imalatçısı olan katılımcı, EK- 1'de yer alan 1 no. lu sinterleme kalıpları yanında, 3 no.lu plastik enjeksiyon kalıplarından da imal etmiştir.
30 yıldır otomotiv ve dayanıklı tüketim malları sanayilerine parça imalatı yapmaktadır.
Kalıp imalat sektörünün çeşitli dallarında faaliyet gösteren işletmelerin
büyük bir çoğunluğunun uzun yıllar bu işlerde çalıştıkları görülmektedir. Aslında,
son yıllarda bu alanda hamle yapan ülkelerin gelişim süreçlerine bakıldığında,
tecrübeli sanayi kuruluşlarına sahip olmamıza rağmen yeterince gelişme gösteremeyişimizin tartışılması gerekmektedir.
nelerdi;
2. imalatını yapmış olduğunuz bu kalıplann, sizce karakteristik özellikleri
alışılmış kalıp tasanın ve imalatına göre fark yaratan nitelikleri var
mıydı?
Konu ile ilgili olarak, ankete katılan firmaların üçü hariç, hepsi de özelliği
imal ettiklerine inanmaktadır. Fark yaratan özellik olarak,
sıcak yolluk ve çok gözlü sıcak yolluk uygulamaları; yüzey modelierne ve CNC
frezede imalat; alışılmışın dışındaki kalıp siparişleri ve malzeme kullanımı; işe,
amaca ve istenen kaliteye uygun olan nitelikli müşteri beklentilerine cevap verebilecek kalıp imalatı; kalıp tasarımında standartiaşmaya gidilmesi ve bazı değişik
denemeler yapılması; şık görünümlü ve düzgün yüzeyli parça imalatı; hassasiyet
aranan belirli sektörlere yönelme; model ve pantograf işçiliğini azaltma; belirli kalıp
ve birim parça maliyetini hedefierne vb.
olan
birtakım kalıplar
Sac şekillendirme kalıbı imal eden kalıpçılardan ikisi bu soruya cevap vermemiş; birisi de olumsuz olarak cevaplandırmıştır.
imalatı gerçekleştirilen
kalıpların genelde alışılagelmiş kalıplar olduğu çoğunluk tarafından ifade edilirken,
katılımcı kuruluşlardan birisinin, kesme ve şekillendirme kalıpları yanında, özellikle progresif (ardışık), yarı transfer ve hassas kesme (fine blanking) kalıplarını imal
etmesi; diğer bir kuruluşun da, kalıp tasarım ve imalatında ileri teknolojiyi (bilgisayar destekli tasarım, imalat, ölçme ve planlama) uygulamakta oluşu dikkati çekmektedir. Bir firma da ardışık kalıplar imal ettiğini bildirmiştir. Bunlara ilaveten, fark
yaratan nitelikler için genelde şu öngörülerde bulunulmuştur.
• Mümkün olduğunca projeli çalışma yapılması
• Kalıp imalatının, yüksek teknolojik özellikleri olan, sınıfının en iyi tezgahlarında ve en hassas tolerans değerleri uygulanarak gerçekleştirilmesi
18
• işe ve amaca uygun, kaliteli ve müşteri beklentilerine cevap verebilecek
kalıp tasarım ve imalatına gidilmesi
• Kuvvetlere, aşınmaya ve ısıya karşı dayanıklı özel çelik malzemeler kullanılması
•
Kalıpların hatasız
imalat yapabilmesi için ilk
yatırım
maliyetinden
kaçınıı­
maması
giderek daha hızlı ve kaliteli bir şekilde gerçekleştirilmesi
amaca tam uygun bir şekilde yerine getirebilmesi
• Kalıp imalatında, firmaların kendilerinin geliştirmiş oldukları belirli yöntem
ve deneyimlerini kullanmaları
• Sac kalıplarında, özel bağlantıların(tox), somun çakma ve diş çekme vb.
•
Kalıp imalatının
ve
fonksiyonlarını
bazı işlemlerin gerçekleştirilebilmesi
şu
Dövme ve basma kalıplarını imal eden
ifadeleriyle açıklamışlardır.
•
•
•
•
•
•
katılımcılar, kalıplarının
özelliklerini
Dövme kalıbı olması
Form kalıpçılığı olması
En önemli farkı hacim dengesinin sağlanmış olmasıdır.
Geçme kalıplar, çiftli tasarım, nitrürasyonlu kalıplar olmasıdır.
Masalı kalıp tipi
Mevcut preslerin toleransları göz önüne alınmak suretiyle, kalıpta spesifik
tasarımlar yapılmaktadır.
şöyle
Cam kalıplarının
özetlenmektedir.
başlıca
karakteristik özellikleri ilgili
katılımcılar tarafından
• Cam kalıpları, özel yöntemlerle imal edilen spesifik kalıplardır.
• Kullanılan kalıp malzemesinin ısıl dayanımının yüksek olması
• Kullanılan kalıp malzemesinin sertliğinin 32 HRC olması
• Cam kalıpları, genelde iki veya üç parçalı olan kalıplardır. Yani bölme yüzeyi sayısının birden fazla ve dolayısıyla işçiliğinin ve hassasiyetinin fazla olması
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen bir katılımcı da, imal ettiği
kalıpların genelde klasik imalat tekniği ile yapıldığını; nadiren karakteristik özellik
göstereniere de rastlandığını ifade etmiştir.
imal eden anket katılımcılarından birisi, imal ettiği
ve imalatına göre fark yaratan nitelikleri bulunniteliğine göre kalıp tasarımına gidildiğini ifade etmektedir. Hacım
parça geometrisine ve kullanılan presin özelliklerine göre farklılıklar
Kauçuk
kalıpları
kalıpların, alışılmış kalıp tasarım
madığını; işin
kalıpçılığında,
19
olması gerektiğini belirten diğer katılımcı, parça kalitesini arttırmak ve kalıp
ömrünü uzatmak için kalıp birleşme yüzeylerinin leplenmesine özel bir önem
verdiklerini belirtmektedir.
Sinterleme kalıplarını imal eden anket katılımcısı, bu kalıpların başta gelen
özelliklerini, yüksek hassasiyet ve aşınmaya dayanım olarak göstermektedir.
Verilen cevapların incelenmesiyle, imal edilen kalıplarda fark yaratan nitelik
olarak sorulan hususları her bir kalıpçının ne kadar farklı algıladığı kolayca
anlaşılabilecektir. Bunlar arasında, zaten yapılması gerekenler ve olağan hale
gelmiş uygulamalar olduğu gibi; ileri düzeydeki gelişmelerden bahsedenler de
vardır. Bu ve diğer cevaplarda değinilen hususlar, hiçbir şekilde yadırgamadığımız
ve eleştirmediğimiz; artıları, eksileri kısaca her şeyi ile bizim olan ülke gerçekleridir.
3. imalatını yapmış olduğunuz kalıpların yarattığı katma değer oranı
parça değeri 1 kalıba giren malzeme değeri) yaklaşık olarak nedir?
(kalıptan çıkan
Katılımcı
plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarından yedisi bu soruyu cevapveya cevaplandırmamıştır. Cevaplandıranlar arasında, kullanılan enjeksiyon kalıbı vasıtasıyla yaratılan katma değerin çok fazla olduğunu,
genelde plastik parçalar için belirli bir katma değer artışı oranı vermenin yanıltıcı
olabileceğini, 1/3 veya % 25 civarında olabileceğini bildirenler olduğu gibi, kalıp
başına 200 milyar TL öngörenler; kalıp ağırlığına, aç-kapa sayısına ve parça
fiatına göre kendi formüllerini geliştirenler de vardır.
landırmak istememiş
Sac şekillendirme kalıpları için de firmalar çeşitli değerler vermiş; bu konuda çalışan üç kuruluş ise soruyu cevaplandırmak istememiştir. Bir firma da, sac
parçalar için katma değer artışı oranı vermenin, genelde yanıltıcı olabileceğini
ifade etmiştir. Söz konusu oran için minimum 0,25 değer artışı ile maksimum 5
katına kadar çıkabileceği hususunda çeşitli rakamlar verilmiştir. Ara değerler
olarak, örneğin 1,64, 1,40, 1,5, 1,8,% 80 artış, ( 1,75, 1,5-2 arasında, 1/4 artış,
% 75 malzeme - % 25 işçilik, otomotiv parçalarında ( 1,3-1,5 arasında hassas
kesme kalıplarında ( 2 şeklinde açıklamalar yapılmıştır. ·Söz konusu değer için
geliştirmiş olduğu özel formülü veren kuruluşun deneyimlere dayanan bilinçli
çalışması da takdirle karşılanmıştır. Verilen bu değerlere göre, aşırı yüksek kalan
ve istisna teşkil eden 4 ve 5 rakamları çıkarıldığında, geri kalanların ortalamasının
(1 ,59 civarında oluştuğu görülmektedir. Günümüz koşullarında, bu ortalama
değer, "kalıba fazla fiat verilmediği" veya "ülkemizde imal ettirilen kalıpların, katma
değerleri düşük sac parçaları üreten kalıplar oldukları" savlarını haklı çıkarabilecek
bir gösterge olarak değerlendirilebilir.
Katılımcı
ranlar, katma
dövme ve basma kalıbı imalatçılarından bu soruyu cevaplanrJı­
ile ilgili olarak 2 - 2,5 - 3 oranlarını ve % 85' lik katma
değer artışı
20
değer artış değerini vermişlerdir.
Cam kalıbı imal eden katılımcıların ikisi bu soruyu cevaplandırmamıştır. Bir
ise, cam hammaddesinin ucuz olduğunu ifade ederek, 10 kat civarında
katma değer artışı olabileceği tahminini yapmıştır.
katılımcı
Metal enjeksiyon
kalıpları imalatçısı,
bu soruya cevap
vermemiştir.
ilki, imalatını yapmış olduğu kalıpların
için herhangi bir değer vermemiştir. Diğeri ise,
parçanın özelliğine göre, iki katından 20 katına kadar ulaşan katma değer artışları
yarattiabiidiğini ifade etmiştir.
Kauçuk
katma
yarattığı
kalıpları imalatçılarından
değer oranı
Sinterleme kalıpları
ileri sürmektedir.
imalatçısı
ise,
bitmiş
sinter parçalar için (10 kat
artış
olduğunu
Kalıplı imalatta, genelleştirilmiş bir katma değer atışı verebilmek için
elbette çok daha ayrıntılı ve kapsamlı bir anket çalışması yapmak gerekmektedir.
Üstelik, mevcut katılımcıların önemli bir bölümü de bu soruyu cevaplandırmak istememiştir. Buna rağmen, yukarıda sıralanmış olan tespitiere göre, sac şekillendir­
menin dışındaki dallarda durumun hiçte fena olmadığını söylemek mümkündür.
4. Kuruluşunuzda, kalıp imalatından önce sistematik bir tasarım projesi izlenebiliyor mu, bağımsız bir tasarım büronuz var mı ve konu ile ilgili
yazılımlar kullanılıyor mu?
sadece ikisi, bağımsız tasanm
Birisi de, tasarımın müşteriye ait
olduğunu belirtmiştir. Ankete katılanların çoğunluğu, kalıp tasarımlarını, özel bürolarında ve çeşitli yazılımlar kullanmak suretiyle yapmaktadır. Bu işte görevli
makine mühendisleri tarafından ve ISO 9002 'ye göre sistematik tasarım presesi
uygulandığını ifade eden firma da bulunmaktadır.
Plastik enjeksiyon
kalıbı imalatçılarından
bürolarının bulunmadığından bahsetmiştir.
hemen hemen tamamının az veya
yer aldığı tasarım bürolarının olması ve bu konuya sistematik
yaklaşım tarzları memnuniyet verici bir gelişme olarak görülmelidir. Katılımcılardan
sadece birisi tasarım bürosu ve yazılımlarının olmadığını bildirmiş; ikisi de bu
soruyu cevaplamamıştır. Sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının bazılarının
oldukça gelişmiş büyük ve yeni yazılımları kısa süre içinde sağlayarak kullanmaya
başladıkları ve ISO 9002 kapsamında kalıp projeleri hazırlayıp her bir parça kal ı bı
için dosyalar tanzim ettikleri görülmektedir. Bu durum, bir yerde söz konusu kuruluşların iş kapasitesinin ve dış rekabet gücünün artışı anlamına gelmektedir.
Katılımcılar arasındaki bir başka kuruluş da, kapsamlı projeleri çözüm ortakları
Sac
çok
şekillendirme kalıbı imalatçılarının
yazılımların
21
olan firmalarla birlikte
yaptıklarını
Dövme ve basma
ifade
kalıbı imalatçılarından
bağımsız tasarım bürolarının olması
olmaları
etmiştir.
ve
çeşitli.
ankete katılanların hepsinin
CAD/CAM yazılımlarını kullanıyor
memnuniyet vericidir.
Cam kalıbı imalatçılarından birisi tasarım yapılmadığını; bir diğeri soruda
bahsi geçen hususların hepsinin mevcut olduğunu ifade etmiştir. Bir başka
katılımcı ise, tasarım presesinin izlendiğini ve konu ile ilgili birçok yazıirma sahip
olduklarını belirtmiştir.
Metal enjeksiyon kalıpları imalatı ile ilgilenen katılımcı ise, firma
bünyesinde basit tasarımların yapılmakta olduğunu ayni zamanda dışarıdan
tasarım desteği alındığını ifade etmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçısı olan katılımcı ise, kuruluşunda sistematik bir
prosesi yapacak birimin bulunmadığını bildirmektedir. Diğerinin ise, bir
teknik bürosu vardır. Bu firmada, özel bir yazılım paketi kullanılmamakla birlikte,
tüm çizimierin AutoCad 2000 ortamında olduğu belirtilmiştir.
tasarım
Sinterleme
kalıpları imalatçısı,
bu sorunun öngörülerini "evet" diyerek
yanıtlamıştır.
Yukarıdaki cevaplardan, gerek tasarım bürolarının kurulması ve gerekse
özel yazılım paketlerinin kullanılması yönlerinden genelde gayet olumlu bir konumda olduğumuz söylenebilir. Tabii, bunların yeterliliği ayrı bir tartışma konusu
yapılabilir. Ama muhakkak olan bir şey varsa, bu da, konu ile ilgili gelişmelerin
olumlu yönde ileriediği şeklindedir.
5.
Kalıbın
imali için resim istiyor musunuz veya verilen numunelere göre
resimleri müşteriye onayiatıyor musunuz? Kalıp siparişi alırken,
gerekli verilerin gösterildiği standart bir formatınız var mı?
çizdiğiniz
Plastik enjeksiyon kalıbı imalatçıları, sipariş sahibinin sağlayabildiği
olanaklara göre, esasen resim isterneyi tercih etmektedir. Ancak, gerekirse
nurnuneye uygun resim çizimieri de yapmakta ve müşterisinin onayını almaktadır.
Katılımcılardan dördü, iş kabulünde standart formatlarının olduğunu ifade etmiştir.
Bir firma, her kalıp için ayrı doküman hazırlandığını; diğer bir firma da, ana sanayilerin kalıp tasarımlarını onayladığını ifade etmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları, sipariş alırken resim veya CD istemektedir. Kalıp resmi yoksa proje hazırlanmakta ve müşteri onayı alınmaktadır.
Katılımcıların birisi, kalıp resmi istemediklerini ve müşteri onayını da almadıklarını
belirtmiştir. Katılımcılardan bir kuruluş, kalıp tasarımında genel olarak son ürünün
müşteri tarafından oluşturulmuş matematik verilerini kullandıklarını; bunun
22
-
yanında,
2-D iki boyutlu resimler ve numune parça üzerinden tarama yöntemi ile
kalıp tasarımlarını yapabilecek donanım ve tecrübeye sahip 'olduklarını da ifade
etmiştir. Firmalardan yedisinin, kendi standart formatlı analiz föylerini kullandıkları
ve buna göre iş kabulü yaptıkları anlaşılmaktadır. Bu da, tasarım konusuna sistematik bir yaklaşımda bulunulduğunun somut bir göstergesidir.
Dövme ve basma
kalıbı
imal eden anket
katılımcıları,
uygulamaları hakkında ayrıntılı açıklamalar yapmışlardır.
soru ile ilgili olarak
Bunlar, şu şekilde der-
lenebilir.
Dışarıya kalıp imal etmiyoruz. Müşteriden parça resmi geliyor ve bu resme göre, tasarım bürosunda kalıp resimleri çiziliyor. Standart formatımız yok.
• Resim mutlaka istenir ve müşteri tarafından onaylanır. Kendi kalıbımızı yapıyoruz. Onun için kalıp siparişi almıyoruz. Kendi numunemize göre kalıp
•
dizaynı yapıyoruz.
• Dövme parça resmi, imalat resmi (işlenmiş parça resmi) veya numune istenmektedir. imalat resminin veya numunenin verilmesi söz konusu ise,
dövme resmi oluşturulup müşteri firmaya onaylatılmaktadır. Kalıp siparişi
alınmamaktadır. imal edilen kalıplar, kendi dövme fabrikamızda kullanıl­
maktadır.
• Kendi
imalatımız
için
kalıp yapıyoruz.
Bunlar,
tasarımlarını
da kendimizin
yaptığı kalıplardır.
Cam kalıbı imalatçıları da, diğerlerine benzer uygulamalar
Bu soru için verilen üç cevap türü şöyledir.
yapmaktadır.
• Resimler müşteri tarafından hazırlanıyor.
• Resim istenerek imalat gerçekleştirilmektedir. Standart formatımız vardır.
• Resim üzerinden de numune üzerinden de kalıp yapabiliyoruz. Standart
formatlarımız var.
Metal enjeksiyon kalıpçısı olan katılımcı da, resim veya CD istendiğini;
son onay alındığını ve gerekli verilerin gösterildiği standart bir format-
müşteriden
larının olduğunu açıklamıştır.
imal eden katılımcılardan ilki, bu soruya ilişkin açıkla­
imali için resim istendiğini ve standart formatları olduğunu belirt.:
miştir. Diğer kauçuk kalıbı imalatçısı da, müşteriden resim istemekte; tek gözlü
olarak dizayn ettiği protatip kalıbında imal ettiği parçaların müşteri onayını aldıktan
sonra seri imalatına geçmektedir. Bütün bu adımları. QS 9000 çerçevesinde
Kauçuk
kalıpları
masında kalıbın
gerçekleştirmektedir.
Sinterleme
kalıpları
imalatçısı
ise, kendi
23
imalatları
yönünden parça
resminin yeterli
olduğunu; diğer
veriler ile özel
formatlarının
da
bulunduğunu
belirtmiştir.
Kalıp imalat sanayimizin bu konudaki genel eğilimi, müşteriden resim veya
matematik model isternek şeklindedir. Resim çizilmesi halinde ve prototip imalatta, müşteri onayına özel bir önem verilmesi, işçilik kayıplarının ve anlaşmazlıkların
daha başlangıçta önüne geçecek olumlu bir davranış biçimidir. Uygulamalarda
uluslar arası normlar çerçevesinde hareket edilmesi de, elbette takdir edilecek bir
gelişmedir.
6. Kalıp tasarımına sistematik bir yaklaşımda bulunabilmek için standart veya kendi standardınız olan yöntemleri uyguluyor musunuz?
Plastik kalıp imalatçısı olan katılımcılardan birisi hariç, tümünün bu soruya
olumlu yanıt verdiği görülmektedir. Bunlardan birisi DIN normlarını; diğer birisi de
ISO normlarını uyguladığın ı belirtmiştir. Yine olumlu yanıt verenlerden birisi, kendilerinin geliştirdiği standartla ile ilgili olarak ayrıntı vermiş ve kılavuzlama tarzlarını
örnek göstermiştir.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan birisi hariç,
tümünün bu soruya olumlu yanıt verdiği görülmektedir. Katılımcılar, bu soru için
genelde olumlu veya olumsuz kısa cevaplarla yetinirken, bazılarının ayrıntı ve
açıklamalar verdiği görülmüştür. Bunlar şöyle özetlenebilir.
• Boru ve egzost kalıpları için standartlar oluşturulması
• imalatı yapılan kalıpların hep ayni türden olması dolayısıyla, bunlar için "firmaya özel" standartların geliştirilmesi
• Yataklama ve işleme ile ilgili standart uygulamalar
• Konu üzerinde söz sahibi olan ana sanayilerin ilgili standartlarının esas
alınıp, bunların firmaya uyarlanabilecek şekilde değiştirilmesi
• Bazı kalıplara özgü ve kendileri tarafından geliştirilen özel yöntemlerinin
olması; kalıp imal edildikten sonra da söz konusu özel yöntemler üzerindeki geliştirme çalışmalarının ve mükemmeliyete erişme çabalarının sürmesi
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcılarının hepsi de bu konuda olumlu cevap vermişlerdir. Firmaların kendi standartları olan yöntem ve uygulamaları tercih etmesi, bu alanda teknolojiye olan hakimiyetlerinin ifadesidir.
Nitekim katılımcılardan birisi, konu ile ilgili açıklamasında, önceden yapılmış olan
kalıplardan edindikleri tecrübelerden geniş biçimde faydalandıklarından söz
etmiştir.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların birisi bu soruyu cevaplandırmak
istememiş; birisi kısaca "evet" diye yanıtlamış, bir başkası ise "yok sayılabilecek
kadar az" olduğunu söylemiştir.
24
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firmanın bu konudaki
veya kendi standartları olan yöntemleri uyguladıkları şeklindedir.
görüşü,
standart
imal eden katılımcılardan birisi, kalıp tasarımına sistembulunabilmek için standart yöntemler uyguladığını açıklamak­
tadır. Diğeri de, kauçuk kalıpları imalatında, standart çalışma prensibi ve şekil­
lendirme gerekleri ile birlikte, parça sayısının da göz önünde bulundurulması
gerektiğini ifade etmiştir.
Kauçuk
atik bir
kalıpları
yaklaşımda
Sinterleme kalıpları imalatçısı ise, kalıp tasarımına sistematik bir
yaklaşımda bulunabilmek için standart yöntemleri olduğunu ifade etmektedir.
Soru ile ilgili açıklamalardan da görüldüğü gibi, dalı ne olursa olsun, kendi
olan tasarım yöntemini uygulamayan kalıpçımız hemen hemen yok
gibidir. Bu durumöa, ister istemez şu soru akla gelmektedir: Madem ki öyle, neden
hala bu araştırmaları yapma gereği duyuyoruz? Gerek anket çalışmalarında ve
gerekse ziyaretler esnasında, bu araştırmalar oybirliği ile destek gördüğüne göre,
bir yerlerde eksikliklerimiz var demektir. Ziyaretler esnasında, açıklanmaması
kaydıyla, çok gelişmiş ve tasarım presesine tam bir hakimiyeti ifade eden bazı
formatlar gösterilmiştir. Ama, acaba bunlar kaç firmamızda uygulanmaktadır?
Bunun çok az olduğunu hemen söylemek mümkündür.
standardı
7.
olarak
Tasarımda,
alıp,
önceden belirlenen bir koordinat sistemini referans
ölçülendirmeyi ve kontrolleri buna göre yapıyor musunuz?
Bu anket sorusuna plastik enjeksiyon kalıbı imal eden katılımcı firmaların
tümü olumlu cevaplar vermiştir. Firmalardan üçü, merkezden dağıtmalı
ölçülendirmeyi; birisi, parçanın önem derecesine göre referans belirlemeyi ve
ölçülendirme ile kontrolleri buna göre yapmayı öngörmüş bulunmaktadır. Bir
başka firma da, bu alanda ihtisas sahibi bir Avrupa firmasının ilkelerini esas
aldığını belirtmiştir.
Sac şekillendirme kalıplarını imal eden anket katılımcılarının tümünün, bu
konunun önemini kabul edip bilinçli hareket etmeleri memnuniyet verici bir gelişme
olarak görülmelidir. Bunun yapılmaması halinde, kalıp üzerinde değişiklik yapmanın, kalıba müdahale etmenin ve bir başka ortamda çalışmanın çok güç
olacağını bilmektedirler. Sorunun yanıtlanmasında altı firma kısaca evet derken,
birisinin cevabı boş kalmış; diğerleri ise, olumlu cevaplarına açıklamalar da eklerneyi yeğlemiş bulunmaktadır. Bu konudaki farklı açıklamaları şöyle özetlemek
mümkündür.
•
Kalıbın
ölçülendirilmesi, ölçülendirme esaslarına uyularak ve tasarım
ile birlikte başlamaktadır. Kalıbın belirli bir noktası referans
alınarak (koordinat noktası) tüm ölçüler bu noktaya göre dağıtılmaktadır.
aşaması
25
• Ölçülendirmede, x- y dağılımlı ölçü sistemi kullanılmaktadır.
• Koordinat sistemi, kalıp imalatı sırasında referans alınmaktadır.
• Orijin noktası belirlenmekte ve tüm ölçüler buna göre alınmaktadır.
• Parçanın önem derecesi gözönüne alınarak parçalar üzerinde referans
belirlenmekte; işlem ve kontrollar da buna göre yapılmaktadır.
• Parça tasarımı, ana sanayi tarafından kalıp imalatçısına verilmektedir.
Dolayısıyla referanslar da alınmış olmaktadır.
• Üç boyutlu formlu parçalar, koordinat sistemine göre çizilmekte ve referans alınmasında da bu koordinat sistemi kullanılmaktadır.
• Merkezden dağıtmalı metrik sistem kullanılmaktadır.
• Bir Avrupa firmasının standartları uygulanmaktadır.
Ana sanayi tarafından presten çıkacak ürünün montaj hatlarında nasıl
konumlandırılacağına ve temas yüzeylerine ilişkin veriler bulunmaktadır.
Firma, müşteride ortaya çıkabilecek montaj hatalarını giderebilmek için
yaptığı tüm kontrollarda bu verileri esas almaktadır.
Dövme kalıbı imalatçılarının hepsi de, bu soru ile ilgili olarak verdikleri
cevaplarda konuya olan hakimiyetlerini göstermişlerdir. Bu cevaplar aşağıya
çıkarılmıştır.
• Kalıp eksenine göre gravür eksenlerini belirleyerek yapıyoruz.
• Bütün ölçülerimiz ve imalat şeklimiz referans sistemi üzerine kuruludur.
• Evet {kalıbın ön ve sağ yan yüzeyleri referans düzlemidir.)
• Kalıp teknik resimlerinde uygulamıyoruz. Modellernede uyguluyoruz.
iki cam kalıbı imalatçısı bu soruya kısaca "evet" derken, birisi boş
ifade etmiştir.
bırakarak cevaplandırmak istemediğini
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firma da, bu sorunun
konu ile ilgili görüş belirtmek istememiştir.
cevabını boş
bırakarak
Kauçuk kalıpları imal eden firmalardan ilki, yaptığı tasarımlarda, önceden
belirlenen bir koordinat sistemini referans olarak aldığını; ölçülendirmeyi ve kontrolleri buna göre yaptığını bildirmiştir. Diğeri de, kısaca "evet" cevabı vermiştir.
Sinterleme kalıpları imalatçı sı da, söz konusu tasarım kuralına ayni şekilde
ifade etmiştir.
Kahbın ölçülendirilmesinde ve kontrollerinde, referans alma gereğine
hemen hemen tüm kalıpçılar inanmakta ve elinden geldiğince gereğini yapmağa
çalışmaktadır. Burada, her birinin kendisine göre tercihleri vardır. Bazıları da, ana
sanayinin öngördüğü seçimlere göre hareket etmektedir. Ancak, genel kurallar
olarak, kahbın bağlanması ve montajı, parçaların birbirine bağlanması ve kritik
nlçülerin göz önüne alınması vb. hususların dikkate alınmasıyla referans düzlemi
belirlemesine gidildiği söylenebilir.
uyduğunu
26
8. işlem kara!.<teristiklerini, kalıp resmi üzerinde bir tablo halinde gösteriyor musunuz? (Orneğin, bir sac şekillendirme kalıbında*, kalıp elemanlarının tipleri, standartları ve malzemeleri; kalıp, zımba ve stampaların sertlikleri; sac şeridin boyutlandırılması ile ilgili olarak kenar ve aıra payları,
adım, kesme ve çekme boşlukları, şekillendirme kademeleri; kullanılacak
bağlama elemanlarının standartları; kesme ve şekillendirme kuvvetleri; pres
tipi, pres başlığı ayarlanabilirliği, kalıp kapanma yüksekliği, strok ayarı,
yedek ve alıştırma presleri, tabla açıklıkları, kurs/dakika, altlık .. vb.)
*:Diğer kalıp tipleri için de söz konusu karakteristiklerin karşılıkianna
göre cevap veriniz
Plastik enjeksiyon kalıpları ile ilgili katılımcılardan birisi bu soruyu cevaplandırmamış, diğerlerinin hepsi olumlu yanıtlar vermiştir. Ancak, bunların her birinin
yukarıda sayılmış olan hususları farklı algıladıkları ve sınırlamalar getirdikleri
görülmektedir. Örneğin, imalatı kolaylaştıran kısa bilgilerin; standart kalıp elemanları, yay, maça ve yatak malzemeleri ile ısıl işlem değerlerinin; sadece plastik
enjeksiyon kalıpları için belirli karakteristiklerin ve genelde gerekli bilgilerin verildiği
şeklinde bazı kısıtlamalar ve açıklamalar yer almıştır.
Sac
şekillendirme kalıpları
bırakmıştır.
ile ilgili olan
katılımcılardan
üçü bu soruyu
evet şeklinde yanıtlamış;
diğerleri ek açıklamalarda bulunmuştur. Ancak, aşağıda da görüleceği üzere, bunların bazıları herhangi bir parçanın teknik resminin anteti üzerinde zaten bulunması gereken bilgilerdir. Bununla birlikte, sorunun kastettiği manada cevaplamada
bulunan firmalar da vardır. Söz konusu görüşler kısaca şöyle özetlenebilir.
cevapsız
Katılımcılardan
beşi,
kısaca
• Tamamı uygulanmaktadır.
• Tüm kalıp elemanları numaralandırılarak malzeme cinsi ve sertlilik gibi
özellikler tanımlanmaktadır.
• Firmanın özel antet formu üzerine, kalıbın tüm özellikleri ile ek bilgiler iş­
lenmektedir. Kalıp üzerine de, kalıbın adı, parça no.su, strok ayarı, kalıp
sahibi ile parçanın boyutlarının yazıldığı bir plaka yapıştırılmaktadır.
• Standart malzemeler, müşterinin standart numaralarına göre numaralandırılmaktadır.
• Kalıp resmi üzerine, gerekli olabilecek bilgilerin birçoğu yazılmaktadır.
• Gerekli bilgiler, imalat için resmin, kalıp için de kalıbın üzerine yazılmaktadır.
• Tüm kalıp elemanları için resimler çizilerek, bunların antetine adı, no.su,
malzemesi, özel işlemleri, sertliği ve imalat adetleri yazılmaktadır. Ayrıca,
komple kalıp için de montaj planı hazırlanmaktadır.
• imal edilen tüm kalıpların kalıp ve pres karakteristikleri belirtilmektedir.
• imalatı kolaylaştıran özel bilgiler verilmektedir.
• ilgili formlar üzerine yazılmış olan tasarım ve imalat verileri, kalıp imalat ve
sac imalat bölümlerine verilmektedir. Tasarım grubu içinde bu konu ile ilgilenen özel bir ekip bulunmaktadır.
27
Dövme kalıbı imalatçılarından birisi kısaca "evet" demiş; bir diğeri de
göstermiyoruz" diye yanıtlamıştır. Son iki katılımcının verdiği cevaplar ise
aşağıdaki gibidir.
"hayır,
• Gerekli bütün detaylar kalıp resimleri üzerinde mevcuttur.
• Evet, malzeme cinsi, kalıp boyutları, tutucu, itici, malzeme plakası, civa talar, sertlik değerleri, pres, kapalı ölçü, markalama, pabuçlar, plaka no' ları
belirtiliyor.
Cam
kalıpçıları
cevabı verdiği; diğerinin
bu soruyu cevaplarken, birisinin "evet" birisinin de
ise boş bıraktığı görülmektedir.
"hayır"
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş "genelde olması gerekir"
diyerek konunun önemini teslim etmekle birlikte, imalatın aciliyetine göre durumun
değişebildiğini ifade etmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, bu soruda öngörülen hususları yerine
getiremediklerini içtenlikle ifade etmektedir. Diğer imalatçı ise, uygulanmakta olan
vulkanizasyon ve bundan önceki prosesler için gerekli olan parametrelerin, teknik
resim üzerindeki formatta QS 9000 çerçevesinde gösterildiğini ifade etmiştir. Söz
konusu parametreleri, ön şekillendirmede, basınç, hız, hacım ve devir sayısı;
vulkanizasyonda, alt ve üst tabla sıcaklıkları, basınç ve zaman şeklinde açıklamak
suretiyle ayrıntılı bir açıklamada bulunmuş ve konuya bilinçli şekilde yaklaştığını
göstermiştir.
Sinterleme
kalıpları imalatçısı
çalışma boşlukianna
bu soruyu yanıtlarken, çekme payiarına ve
göre ölçülendirme ve malzeme tanımlamalarının yapıldığını
bildirmektedir.
Kalıp imalatçılarının
her birinin yukarıda sayılmış olan hususları farklı
ve sınırlamalar getirdikleri görülmektedir. Ayrıca, herhangi bir parçanın
teknik resminin anteti üzerinde zaten bulunması gereken standart bilgiler de bu
arada sayılmaktadır. Ancak, diğer konularda da olduğu gibi, bilgilendirme
konusuna da bilinçli bir şekilde yaklaşan firmalarımız vardır.
algıladıkları
9.
Kalıp imalatına ilişkin
normlarınızı geliştirebiliyor
birikimlerinizin sonucu olarak, kendi
musunuz?
işyeri
Firmalardan birisi hariç olmak üzere, tümünün olumlu cevap verdiği bu
soru için bazı kuruluşlar da çekinceler koymuştur. Bu çekinceler, normlaştırma ve
kalıp kalitesindeki yükselmenin tecrübenin sürekli artışıyla mümkün olabileceği,
teknolojik gelişmelerin sahip olunan presesiere uygulanmasıyla kendi işyeri normlarının geliştirilebileceği, bu konuda mümkün olabildiğince gelişim sağlanabildiği,
kalite kontrol ve malzeme temini ile ilgili hususlarda gelişim sağlandığı, normlarda
gelişim sağlandığı ancak bunların yazılı dokümana dönüştürülemediği vb. hususları kapsamaktadır.
28
sac şekillendirme kalıbı imalatı ile ilgili olan tüm
bu soruya olumlu cevap vermiştir. Bunların bir bölümü, ayrıntılara
girmeden sadece evet demiştir. Verilen bilgiler ana hatlarıyla kısaca şöyledir.
Bir
imalatçının dışında,
katılımcılar
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Kalıplardan herbirinin tasarım ve imalatı sırasında oluşan deneyimler,
daha sonraki kalıplarda değerlendirilmektedir. Firmaya denetim (audit) için
gelen kullanılan teknoloji imkanlar ölçüsünde geliştiriirneğe çalışılmaktadır.
Bu konuda sürekli bir yapılanma söz konusudur.
Bir miktar geliştirilebildi ancak tam profesyonelce değil.
Teknolojik gelişmelerin, sahip olunan presesiere uygulanması halinde iş­
yeri normları geliştirilebiliyor.
Kalıp imalatının çok geniş bir ürün yelpazesi ile ilgili olması dolayısıyla
ancak boru ve egzost kalıpları için normlar geliştirilebildi.
Geliştirilen bazı kabuller vardır.
Büyük bölümü geliştirildi; devam edilmektedir.
Sık kullanılan parçalar için standartlar mevcuttur.
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olarak geliştirilmiş bulunan standartlar vardır. Tasarım ve imalat, bu standartiara uygun olarak yapılmaktadır. Söz konusu standartlar, deneyim ve araştırmalar doğrultusunda sürekli geliştiriJip
güncelleştirilmektedir.
• Kalite kontrol ve malzeme temini konusunda standartlar vardır.
• Kalıp çekirdeklerinin dışında kalan kalıp setleri ile kolonlar, burçlar ve tespit pimieri standartlaştırılmış bulunmaktadır. Bunun yanında, zımba gruplarının hazır olarak alınması hususunda çalışmalar yapılmaktadır.
Dövme kalıbı imal eden anket katılımcılarının hepsi de, kalıp imalatına
birikimlerinin sonucu olarak, kendi işyeri normlarını geliştirebildiklerini ifade
etmişlerdir. Hatta birisi, bu normların daima yenilendiği notunu düşmüştür.
Buradan, doğal olarak, ülke sanayii yönünden memnuniyat verici bir sonuç
ilişkin
çıkmaktadır.
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların hepsi de bu soruya olumlu cevap
birisi ayrıca tezgah, donanım, bilgisayar ve ölçü aletleri yatırımının
gerekliliği üzerinde durmuştur.
vermiş;
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş, bu soruya cevap olarak
sadece "evet" demekle yetinmiştir.Kauçuk kalıbı imalatçısı, kendi işyeri normlarını
geliştiremediklerini ifade etmiştir. Diğer imalatçı ise, bu soru için açıklamada bulunmadan "evet" demekle yetinmiştir.Sinterleme kalıpları imalatçısı, kendi işyeri normlarını geliştirebildiklerini bildirmektedir.
Sanayicilerimizin, kendi işyeri normlarını geliştirebilmeleri için uzun bir
imalat deneyimine sahip olmaları gerektiği bilinmektedir. Gelişmiş ülkelerde,
29
geçmişi uzun yıllara dayanan ve birkaç kuşak sanayici yetiştirmiş olan kuruluşların
elbette kendi standartları olacaktır. Hatta, sahip oldukları tecrübe ve istatistik veri
tabanı sayesinde kendi alanlarının standartlarını yapmaları; takipçiferin de, onların
koymuş oldukları norm ve kurallar çerçevesinde çalışmaları doğal karşılanan
gerçeklerdendir. Her şeye rağmen, sanayicilerimizin bu yöndeki çabaları ileride
ülkemizin teknolojik birikimine elbette büyük katkılar sağlayacaktır.
10. imal edilen kalıbın performansını ne ölçüde sağlayabiliyorsunuz?
Önceden belirli bir kalite, verimlilik ve ömür faktörü hedefleyip; bunu garanti altına alabiliyor musunuz? Teslimatı, öngörülen süre içinde gerçekleşti­
rebiliyor musunuz?
Plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarının, genelde tüm şıklarına olumlu yanıt
bu soru için bazı firmaların çekinceler koydukları görülmektedir. Bir firma,
teslimatı öngörülen süre içinde gerçekleştirrneğe çalıştıklarını; diğeri, bir veya iki
hafta gecikmenin olabildiğini; bir başkası da, piyasa koşullarının işletmeleri zaten
buna zorladığını ifade etmiştir. iki firma, kalıp performansı ile ilgili olarak, kataloglarında veya standartlarda belirlenmiş olan değerleri sağladıklarını ve anormal
bir problem çıkmadıkça bunun garanti altına alınabildiğini ifade etmiştir.
Firmalardan birisi de, performans ölçümlerinin sağlanamadığını; ancak baskı adedini baz olarak aldıklarını bildirmiştir. Ayrıca, ısıl işlem iyi yapılmış ise performansı
sağlayabildiklerini bildiren bir başka firma daha vardır.
verdiği
Sac şekillendirme kalıbı imalatı ile ilgili olan katılımcılardan altısı bu soruyu
sadece evet diyerek cevaplamış; bir firma da sadece "kalıpları kendileri için imal
ettiklerini" söylemekle yetinmiştir. Kalıp ömrünü etkileyen faktörlerden birisi de,
bakım ve çalışma koşullarının iyi ayarlanmasıdır. imalatçılardan bu hususa dikkat
çekenler olmuştur. Bunların dışında, ek açıklamada bulunanların ifadeleri şöyle
özetlenebilir.
• Kalıp performansı, önceden belirlenen ve beklenen standart limitler içinde
gerçekleşmektedir.
• Teslimat konusunda sorun yoktur; istatistik kalıp ömrü takibi yapılmamaktadır.
• Komple kalıp ve tüm kalıp elemanları için ömür belirlenebilmekte ve pratikte bu değerin aşıldığı görülmektedir. Her bir kalıp için tasarım ve imalat
planları yapılmaktadır.
• Kendileri tarafından imal edilen kalıplar için sonucun olumlu olduğu; dışa­
rıdan gelenler için de, mümkün olduğunca sözleşmelere bağlama ve kabullerde sonucu takip etme yoluna gittikleri ifade edilmektedir.
• Kalıplarda, performansın % 70'inin sağlanabildiği; ancak teslimatın öngörülen süreler içinde gerçekleştirilemediği belirtilmiştir.
• lsıl işlemin iyi yapılması halinde, istenen performansın sağlanabildiği bildirilmiştir.
• Teslimatta, muhtelif nedenlerden kaynaklanan gecikmeler olabildiğini, ön-
30
görülen sürelerden % 20 sapma görülebileceğini ve bir veya iki hafta
gecikme olabileceğini ifade edenler bulunduğu gibi; teslimatı zamanında
yapabildiklerini söyleyenler de vardır.
• Kalıp teslimat sürelerini APQP metotları ile belirleyerek, sonuçları % 80
doğrulukla garanti edebildiklerini; kalıp ömürlerini belirleyebilmek için de
ağırlıklı olarak kalıp verimlerini kullandıklarını belirtenler de bulunmatadır.
• Kendileri tarafından üretilen sac parçaların kalıpları için ömür testlerine
gerek görülmemekte; ancak dışarıya yapılan kalıplarda detaylı çalışmalar
yapılmaktadır.
• Parça üzerinde sonradan oluşturulan değişikliklere göre kalıpta tadilata
gidilmektedir. Bu da, doğal olarak kahbın imalat süresinde gecikmelere
sebep olmaktadır.
Dövme ve basma
kalıbı
imal eden anket
katılımcıları,
bu soru için
aşağıdaki cevapları hazırlamışlardır.
•
Kalıp performansını
% 95
% 85 garanti
altına alıyoruz. Zamanında
teslimatta
gerçekleşme sağlıyoruz.
% 90 civarında sağlanabiliyor. Ancak garanti altına
teslimat genellikle gerçekleşiyor.
• Kalıp performansını % 80 oranında sağlayabiliyoruz.
Teslimatların % 95' ini öngörülen süreler içinde gerçekleştirebiliyoruz.
• Kahbın ömrü belirlenmiş olup takip edilmektedir.
Teslimat, öngörülen süre içinde yetişmektedir.
•
Kalıp performansı
alamıyoruz. Zamanında
Cam kalıbı imalatçısı olan katılımcıların, bu soruya muhtelif şekillerde
cevap verdikleri görülmektedir. Bunlar özetle şöyledir.
• Hedef belirleyip bunu garanti altına alabiliyoruz ve teslimatları öngörülen
süre içinde sağlayabiliyoruz.
• Evet, cam kalıbı ürettiğimizden kahbın verimlilik ve ömür performansı cam
üreticisi tarafından test ediliyor.
• Kalite ve verim kriterlerimiz var. Üretim performansımız izlenmektedir.
Teslimat gecikmeleri sıklıkla yaşanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan kuruluş, önceden belirli bir kalite,
verimlilik ve ömür faktörü hedefleyip; bunu garanti altına alma ve teslimatı
zamanında gerçekleştirme sorusunu "hayır" diye cevaplamıştır. Bunun nedeni
olarak da, hammaddeye güvenmediklerini, teslimatın geeikebildiğini ifade etmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firmalardan birisi, kahbın performansını
ve teslimat süresine uyma hususlarında başarılı olduklarını ifade etmektedir. Diğer firma ise, müşterilerinin otomotiv ve beyaz eşyada lider kuruluşlar
olması dolayısıyla, mutabakata varılan kriterleri mecburen garanti altına
aldıklarını; çünkü bu hedeflere uyulamaması halinde ağır yaptırımlarla
karşılaşabileceklerini ifade etmiştir.
sağlama
31
Kalıp performansını ve teslimatı önceden garanti altına alma, kalıp imalat
sektörümüz için sağlanması en güç olan konulardan birisidir. Çünkü, önceki soruda da söz konusu edildiği gibi, bunlar da yine uzun deneyimlere, makine parkı kapasitesine ve güçlü kadrolara bağlı olan hususlardır.
11. Kalıp hassasiyeti ve ömrü ile yakından ilgili olan;
a) Kalıp boşlukları
b) Yüzey pürüzlülükleri
c) Kalıp elemanlarının ölçü ve biçim tamlığı, rijitliği
d) Kompozit malzemeli imalat(karbür kesici eleman kullanma)
vb.faktörleri belirleme ve kullanma hususunda girişimleriniz oldu
mu? Laboratuar olanaklarınız var mı?
Plastik enjeksiyon kalıpları ile ilgili anket katılımcılarının hiçbirisinin laboratuar olanağı bulunmamaktadır. Ancak, ikisi yüzey pürüzlülüğü, sertlik, boşluk ve
boyutsal ölçüm imkanlarından bahsetmiştir. Katılımcılardan birisi laboratuar
hizmetlerini dışarıdan satın almaktadır. Bir katılımcı, dört madde halinde
bahsedilen hususların tamamını sağladıklarını ancak laboratuarlarının mevcut
olmadığını bildirmektedir. Bir başka kalıp imalatçısı ise, bu soru içinde sayılmış
olan dört şık ile ilgili ölçümler yerine getirilmeden kalıp imalatının söz konusu dahi
edilemeyeceğini; bununla birlikte laboratuarlarının da olmadığını içtenlikle dile
getirmiştir.
ise, yedi katılımcı laboratuarlarının
mevcut olmadığını ifade etmiş bulunmaktadır. Ancak yine de standart teorik
değerlerine uyulmağa çalışılmakta; bunlardan birisi dışarıdan laboratuar desteği
almaktadır. Ayrıca, bir katılımcı laboratuar kurmayı planlamış bulunmakta; ikisinin
de kısmen laboratuar olanağı bulunmaktadır. Diğer görüşler de, bu soruda
değinilen konuların katılımcılar tarafından önemle benimsendiğini ve laboratuar
imkanları olmasa da bir şekilde çare üretilrneğe çalışıldığını göstermektedir. Bu da
memnuniyat verici bir tespittir.
Sac
şekillendirme kalıbı imalatçılarında
• a, b ve c şıklarındaki değerleri izledikleri; ancak bunun laboratuar düzeyinde oJmadığı
• Üç boyutlu koordinat ölçüm ve sertlik ölçümü gibi imkanların dışında laboratuarlarının olmadığı
• Sadece kalıp boşluklarını ölçebildiklerini; diğerlerinin ölçülamediği
• a, b ve c şıklarındaki değerler için standartlarının mevcut olduğu
• a, b, c ve d şıklarındaki değerlerin tamamını izlediklerini ancak laboratuarlarının mevcut olmadığı
• Boşluk,pürüzlük,sertlik gibi kriterlerin ölçüldüğü cihaziarın mevcut olduğu
• a, b ve c şıkları için evet yanıtı; d için de araştırmaların sürdüğü
• Yüzey pürüzlülüğü ile kalıp elemanlarının ölçü ve biçim tamirklarının sağlandığı
32
• Yukarıda sayılan maddelerde değinilen hususları kontrol altında tutabilecek imkanlarının olduğu
• Söz konusu maddelerle sürekli olarak karşılaşıldığı ve oldukça fazla birikim
sağlandığı
Dövme ve basma kalıbı imal eden anket katılımcılarından birisinin,
"evet" diye yanıtladığı bu soruya verilen diğer cevaplar aşağıdaki gibidir.
kısaca
• Girişimlerimiz oldu. Ancak laboratuarımız yok.
• Kalite Temin Bölümümüz, bütün kalıpları kontrol etmekte ve onaylamaktadır.
• d Maddesi ile ilgili girişimlerimiz oluyor. iyileştirme çalışmalarımız devam
ediyor. Malzeme yapısı ve analizleri için laboratuar olanaklarımız var.
Cam
kalıpçısı
olan
katılımcıların
bu soru ile ilgili
görüşleri
de
şöyledir.
• Bu unsurlarla ilgili olarak işbirliği içerisinde olduğumuz firmalar bulunmaktadır.
• Tüm bu yöntemler ve gereklilikler yerine getirilmektedir.
• iyi donanımlı Kalite Kontrol Laboratuarlarımız var. Yine de gereksinim duyulduğunda başvurulan KOSGEB, diğer kuruluşlar ve Üniversite laboratuarları da vardır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı katılımcı, soruda dört
belirtilen hususları kısaca "evet" diyerek yanıtlamış ve
samında
ayrı
madde kap-
laboratuarlarının
olduğunu belirtmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firmalardan ilki, bu sorudaki dört madde için
de olumlu görüş belirtmiştir. Diğer firma ise, burada belirtilen parametrelerin kendi
konularına girmemesi dolayısıyla, bu konuda herhangi bir yatırımdan söz edemeyeceklerini belirtmiştir.
Sinterleme kalıbı imalatçısı olan firma bu hususta, mikroyapı, sertlik, yüzey
ve koordinat ölçme cihaziarının bulunduğunu; laboratuarlarının yeterli olduğunu ifade etmiştir.
pürüzlülüğü
Kalıp boşlukları,
yüzey pürüzlülükleri, kalıp elemanlarının ölçü ve biçim
tamlığı ile rijitliği, kompozit malzemeli imalat (karbür kesici eleman kullanma) vb.
faktörler, bilindiği gibi kalıp hassasiyeti ve ömrü ile yakından ilgili olan hususlardır.
Hatta bunlar, üstün nitelikli bir kalıba bu özelliğini kazandıran başlıca faktörler
olmaktadır. Belirli bir değerin uygun veya imalatın kaliteli olduğunu saptayabilmek
için öncelikle ölçümlerin yapılabilmesi gerekmektedir. Ölçmediğimiz bir değerin iyi
olduğunu öne sürmek mümkün değildir. işte, firmalarımız da bu bilinçle hareket
ederek, laboratuar olanaklarına kavuşmağa çalışmakta veya dışarıdan destek
almaktadır. Ancak, bu konuda daha epeyce mesafe alınması gerektiği, yukarıdaki
beyanlardan da kolayca anlaşılmaktadır.
33
12. Kalıp imalatı ile direkt veya endirekt ilgili olarak,
dahilinde ve haricinde karşılaştığınız başlıca sorunlar nelerdir?
işletmeniz
Bu soru cevaplandırılırken, sorunların her bir plastik enjeksiyon kalıbı
için oldukça farklılıklar arz ettiği görülmektedir. Ancak, genelde yatırım,
finansman, kalifiye işgücü ve malzeme teminindaki zorluklar ortak sorunlar
arasındadır. Ayrıca, ısıl işlem ve kaplama sorunları, kesici takım bulma, kalıp setlerinin temin süreleri ile ölçü ve kalite sorunları, plastik parçalar için kalipiara yüzey
deseni işleme ve pariatma işlemleri için kullanılacak tezgahların teminindaki dış
destek yetersizliği, imal ettikleri kalıpların fiatlarının Türkiye için pahalı oluşu,
makine parkı eksikliği ve bazı yerel özellikler, ilaveten söz konusu edilen hususlardır. Sorun olarak iş yoğunluğunun gösterilmesi ve önceden önlem alındığından
şimdiye kadar önemli hiçbir sorunun ortaya çıkmadığından bahsedilmesi, iki firmanın vermiş olduğu ilginç yanıtlar arasındadır.
işletmesi
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları, bu soru ile ilgili olarak oldukça ayrıntılı
maddeler halinde özetlenmesi
açıklamalarda bulunduklarından bunların aşağıda
yoluna gidilmiştir.
• Malzeme kalitesi, satın alma sırasında malzemenin sertifikasının genellikle verilmeyişi, temin süreleri ve zorlukları, standart dışı malzemeler
• lsıl işlem yan sanayiinin yetersizlikleri; bazı firmalar tarafından bunun dış
sorunların en önemlisi olarak gösterilmesi ve yakın zamanlara kadar bu
işlemi bilimsel olarak yapanların bulunamayışı
• lsıl işlem
• Kalıp imalatını hıziand ırabiimek için planlanan CNC tezgah alımının, fiatların yüksek oluşu nedeniyle gerçekleştirilemeyişi
• Tasarım ve imalatta uzman ve nitelikli işgücü eksikliği
• Kalıpla ilgili teknik konularda danışılabilecek kimsenin veya bir nevi karar
merciinin bulunmaması
• Profilli kalıp yüzeylerinin taşlanmasındaki sıkıntılar
• Büyük kalıplar için yapılması gereken ölçümlerin atelye olanaklarını aşması
• işletme dışında yaptırılan kalıplarda, kalite ve teslim süresi olarak istenilene asla ulaşılamamış olması
• Özel malzemelerin tedarikinde zorluklarla karşılaşılması, özel prosesler
için tezgah ve büyük kalıp elemanları için de ısıl işlem yan sanayiinin bulunmayışı
• Devletin teşvikleri olmadan yetişmiş eleman bulunmasının çok zor oluşu
• Karmaşık geometrik ön tasarımlarda matematiksel model uygulandığı halde, sonuçta sıkıntıların yaşanabilmesi
• Kalıbı imal edilen parça üzerinde yapılan ölçü değişikliklerinin kalıpçıya zaman ve maliyet kayıpları olarak yansıması
• Standart kalıp elemanlarındaki çeşit azlığı ve teslim sürelerinin uzunluğu
• Genelde yatırım ve finansman sorunları
34
•
Karşılaşılabilecek sorunların
önceden belirlenerek önlemler alınması dolabugüne kadar önemli bir problemin ortaya çıkmayışı
yısıyla
Dövme
kalıbı imalatçısı
madığı; diğerlerinin
•
•
•
de
olan
katılımcılardan
aşağıdaki cevapları verdiği
birisinin bu soruyu cevaplagörülmektedir.
Kalıpların
Kalıp
sertliklerinin ve yaşianma durumlarının uygun olmaması
eleman azlığı ve tezgah yetersizliği
çeliği yurt dışından temin edildiği için stok tutulmak zorunda kalınması
Cam
kalıbı imalatçısı
Yetişmiş
cevapladıkları
olan
katılımcıların
bu soruyu
aşağıdaki şekillerde
görülmektedir.
• imalatımızı kolaylaştıncı otomasyonu sağlamak için danışmanlık ihtiyacı­
mız başlıca sorunumuzdur.
• Arzu edilen kalitede hammadde bulunamaması ve düzensiz gelen siparişi
yükünü karşılama sıkıntısı ana sorunları oluşturmaktadır.
• 1) iyi bir CAD/CAM programı (programlar pahalı)
2) iyi bir CAD/CAM kullanıcısı
3) Kalıbı bilen üst düzey ve orta düzey yöneticiler
Metal enjeksiyon
kalıpları
karşılaştıkları sorunları şu
imal eden
iki madde halinde
katılımcı, kalıp imalatı
ile ilgili olarak
belirtmiştir.
• Hammaddeye güvenememe
• lsıl işlem
Kauçuk
kalıbı imalatçısı
istememiş; diğeri
olan firmalardan birisi bu soruya cevap vermek
ise malzeme ve ısıl işlem sorunlarını göstermiştir.
Sinterleme
dile
kalıbı imalatçısı
olan firma bu hususta
aşağıdaki sorunlarını
getirmiştir.
• lsıl işlem ve çalışma anındaki çatlaklar
• Tanımlı malzemelerin doğrulanması (analiz vs.)
Yukarıda, çeşitli yönleri ile ve ayrıntılı bir biçimde değinilmiş olan hususlar,
imalat sanayimizin çeşitli sorunlarını topluca dile getirmektedir. Tabii bütün
bunlar, aslında tek tek üzerinde durulup tartışılması gereken konulardır. Ancak,
çeşitli vesilelerle önceden de dile getirilmiş olan malzeme ve ısıl işlem sorunlarına
ağırlıklı bir biçimde değinilmesi dikkat çekmektedir.
kalıp
35
13. Kalıbın kullanımı ile ilgili olarak;
a) Uygun pres karakteristiklerinin seçimi
b) Kalıbın şekillendirme ekseninin (kuvvetler bileşkesinin tatbik nok
tası) belirlenmesi
c) Kalıp elemanlarının mukavemet kontrollerinin yapılması
vb. konulara tam manasıyla dikkat etme imkanı bulabiliyor musunuz?
Bu soruya, plastik enjeksiyon kalıbı imalatçılarından dört katılımcı "evet"
verirken, birisi "hayır" diğer bir katılımcı da "kesinlikle hayır" demiştir. Bu
arada, konuya % 80-90 oranında dikkat edilebildiğini, laboratuar imkanları
olmadığından standart kontrolların yapılabildiğini, plastik enjeksiyon makinalarını
yeterince tanıdıkları için makina karakteristiklerine uygun tasarımlar yapabildiklerini, mekanik ve plastifizasyon kontrollerinin yapıldığını, kalıp tasarımında uygulanacak prosesin dikkate alındığını ve kalıp elemanlarının aşınmaya mukavim
olmasına özen gösterildiğini belirtenler vardır. imalatçılardan birisi de, a ve b
şıklarını "evet" c şıkkını ise "hayır" diye yanıtlamıştır.
iki istisna dışında, sac şekillendirme kalıbı imalatçılarının tümü bu sorunun ilk iki maddesine olumlu cevap vermişlerdir. Her üç maddenin gereğini yerine
getirebilen bir kalıpçı vardır. istisnalardan ilkinde, işin gereği olarak eksantrik pres
yerine hidrolik pres kullanılması ve her zaman için bu gibi kontrollerin gerekmemesi; ikincisinde ise, imalatı yapılan kalıpların hep aynı türden olması
dolayısıyla hep ayni kalıp taşıyıcılarının kullanılması şeklinde özel halleri ifade
eden durumlar öne sürülmüştür. imalatçılardan birisi de, olayı "sac kullanıcısının
sorunu" olarak gördüğünü belirtmiştir. "Evet" yanıtı verenlerin ikisi de, kısmen
veya büyük oranda uygulayabildiklerini söylemişlerdir. Her iki imalatçı da, c maddesini hariç tutmuştur. Bir katılımcı, imalatını yaptıkları kalıp elemanlarının
aşınmaya dayanıklı olması için 60-62 HRC sertlik değerleri aradıkları şeklinde
açıklamada bulunmuştur. Tereddüt edilen veya kritik olduğu saptanan bölgelerde
dayanım ve ömür hesaplamalarının yapıldığını; bunun için de kendi kalıp standartları ile tecrübelerinden yararlandıklarını ifade eden bir imalatçı vardır. Elde
mevcut olan makine parkında, yerine göre presin gücü; yerine göre de fonksiyonları ve iş kapasitesi ön plana çıkmakta ve buna göre tercihte bulunulmaktadır. Bir
katılımcı da, bu noktaya dikkat çekmekte ve kalıp tasarımının buna göre yönlendirilmesinin her ne kadar belirli bir ek maliyeti olsa da, böylelikle makine seçimlerinin daha isabetli bir şekilde yapılarak uzun vadede kazançlı çıkılacağını belirtmektedir. Bu soruya katılımcıların verdiği cevapların büyük bir çoğunlukla olumlu
olması ve son olarak bahsedilen iki katılımcının uygulamaları bu konularda da
genelde bilinçli hareket edildiğini gösteren işaretlerdir.
cevabı
Dövme kalıpları imal eden katılımcılardan üçünün kısaca olumlu olarak
bu soru için bir katılımcı, "a ve b maddelerinin gereğini yerine getirebildiklerini ancak c maddesi için kalıp malzemesinin fiziksel özelliklerini kontrol
etme olanağına sahip olmadıklarını" ifade etmiştir.
cevapladığı
36
Bu soru ile ilgili olarak, cam kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan birisi, söz
konusu değişkenierin müşteri tarafından belirlendiğini; diğeri de cam kalıbı imal
ettiklerinden bu tür sorunları olmadığını ifade etmiştir. "Hayır" yanıtı veren bir diğer
imalatçı da, buna gerekçe olarak, dizayn edilmiş kalıpların imalatını yapmalarını
göstermiştir.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden katılımcı, bu sorunun a maddesinde
söz konusu edilen uygun pres karakteristiklerinin seçimini yerine getirebildiklerini;
ancak b ve c maddelerinin öngördüğü hususlara bakamadıklarını ifade etmiştir.
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firma, bu soruda üç ayrı madde altında sorulan hususlara "evet" yanıtı vermiştir. ikinci firma, bu konuda işletmelerinde daha
önceden belirlenmiş olan ve kendi deneyimlerine dayanan birtakım standartları
uyguladıklarını; her kalıp için ayrıca belirleme yapılmasına gerek görülmediğini
açıklamıştır.
Sinterleme kalıbı imalatçısı olan firma, kalıbın kullanımı ile ilgili olarak
öngörülen hususlar için "evet" yanıtını vermiş bulunmaktadır.
Verilen cevaplara bakıldığında, daha ziyade ilk iki şık için olumlu görüş vegörülmektedir. Kalıp elemanlarının mukavemet kontrolleri ile ilgili olan son
şık, şekillendirme esnasında bu elemanların rijitliğinin korunmasını amaçlamakta
ve kalıp üzerinde yapılması gereken en önemli mühendislik çalışmalarından birisini teşkil etmektedir. Bu analizierin yapılmaması halinde, elemanlarda elastik ve
plastik deformasyonların; hatta kırılmaların meydana gelmesi söz konusudur.
Özellikle, hassas kesme kalıptan, bileşik kalıplar, ardışık kalıplar vb. hassasiyet
derecesinin yüksek olduğu kalıplarda, rijitliği fazla olan kalıp elemanlarının :.-ullanılması
gerekmektedir. Söz konusu analizierin yapılmaması halinde
karşılaşılabilecek diğer bir sonuç ise, kalıp elemanlarının kesitlerinin emniyet
yönünden gereğinden büyük tutulması ve dolayısıyla ağır ve hantal kalıpların
ortaya çıkmasıdır. Otomotiv ana sanayilerine yapıtan ziyaretler esnasında, yetkililer, gelişmiş kalıp imalatçılarının kalıp taşıyıcılarını rijitlikten ödün vermeden büyük
ölçüde hafifletebildiklerini ifade etmişlerdir. Yine bu soruya verilen cevaplardan,
genelde önem verildiği ve uygulandığı anlaşılan ilk iki şıkkın ise, makinanın ve
kalıbın dengeli çalıştırılması; moment etkisi altında kalmaması ile ilgili olduğu bilinmektedir. Bunlara dikkat edilmesi demek, şekillendirme hassasiyeti ile kalıp ve
makine ömrünün arttırılması demektir.
rildiği
14. Hazır kalıp setleri ile standart kalıp elemanlarını kullanıyor
musunuz? Ülkemizde imal edilen standart elemanlar hakkındaki görüşleriniz
nelerdir; bunların kalıp imalatını hızlandırdığına ve parça kalitesini yükselttiğine inanıyor musunuz?
Anket
katılımcılarından
kalıbı imalatçılarının
zaten kalıp seti imalatçısı olan birisi hariç, plastik
tümünün sürekli veya zaman zaman hazır kalıp setleri kul-
37
landıkları
görülmektedir. Standart kalıp setlerinin imalatı hızlandırdığı ve kaliteyi
genel bir kanı mevcut olmakla birlikte, bunların kafiteleri ve
teslimatı ile ilgili olarak öne sürüfen çekinceler de oldukça yaygındır. Yedi adet
firma, setler için kalite yönünden eleştiriler getirmiştir. Genelde iyi olduklarını,
kalitesiz olduklarını, kalıp yan sanayiinin istenen hız ve kalitede olmadığını,
istikrarın olmadığını, malzeme ve yüzey hassasiyeti yönünden yetersiz olduklarını,
işletme içinde ikinci müdahale veya geri göndermeferin olabildiğini ve sadece bazı
markafardan memnun oldukfarını belirtenler olmuştur.
yükselttiği hususfarında
Sac şekillendirme kafıbı imal eden katılımcıların bu konudaki görüşleri de,
plastik enjeksiyon kalıbı imalatçıfarının görüşleri ile benzerlik arz etmektedir.
Standart kalıp efemanları kullanılmak suretiyle hızlı, kolay ve kafiteli imafat
yapıfabileceğine; maliyetierin azafacağına inanıfmaktadır. Bir katılımcı, bu
takımfarı kendisinin imal ettiğini ve ayni zamanda ihracat yaptıkfarını ifade etmiştir.
iki katılımcı, büyük kalıpfar imal ettikleri için hazır kalıp setlerini kullanmadıkfarını;
iki katılımcı da, imal ettikleri kalıpların büyük boyutlu ve standart dışı olması
dolayısıyla kısmen kullanabildiklerini açıkfamaktadır. Katılımcıfardan birisi, hazır
kalıp seti imafatçısıdır. Bir katılımcı da, imal ettiği kalıpfar standart olmadığından
hazır kalıp seti kullanmamakfa birlikte, standart kalıp elemanfarını (yay, lastik,
yataklama efemanları vb.) kullandığım belirtmektedir. Kullanıcıfardan ikisi dışında
kafanların tamamı, söz konusu takımfar için eleştirel ifadeler kullanmışfardır. Bu
eleştiri ve görüşler şöyle özetlenebilir.
• Hazır kalıp setleri sektöründe kontrofsuz ve hedefsiz bir yapılanma olduğu
• Hazır setierin oldukça kafiteli ve genelde iyi oldukları
• Daha yoğun tanıtım ve deneme programları ile bu sektörün kendisine ve
imal edilen kalıpfara katkısının artabileceği
• Ülkemizde imal edifen hazır kalıp setlerinin kafitesinin vasat olduğu
• Bazı markafardan memnun kalındığı
• Bu takımları, kalıp imalatçısının kendisinin daha kafiteli imal ettiği iddiası
• Kalıp setlerinin oldukça pahalı oldukları
• Kalıp seti kullanıfmamakfa birlikte, bunların öne sürüfen hususfar yönüden
yararlı olabilecekleri
• Hazır kalıp setlerinin kalıp imafatını hızfandırdığına ve parça kafitesini yükseltliğine inandıkları; ancak kafitelerini genelde iyi bulmadıkları
kafıbı imalatçıları, hazır kalıp setlerinin kalıp imafatını
kabul etmektedir. Ancak, birisi haricinde bu efemanları kullandığım
bildiren katılımcı bulunmamaktadır. Bu imalatçı da, civata, somun, yay, pul, segFakat, bunlar zaten her kalıp imalatçısının
man vb. efemanları saymıştır.
dışarıdan sağladığı standart kalıp elemanlarıdır.
Dövme
hızfandırdığını
Cam kafıbı imafatçısı olan katılımcıfardan ikisi, hazır kalıp setleri kullanifade etmişlerdir. Diğer bir katılımcı da, bu sorunun yanıtını vermemeyi
madıkfarını
38
tercih etmiştir. Katılımcılardan birisi, hazır
konudaki görüşünü şöyle açıklamıştır.
kalıp
setleri
kullanmayış
nedenleri ile bu
• Üretimini yaptığımız cam kalıplarında standart elemanlar bulunmamaktadır.
Diğer kalıp sektörlerinde bu sistem uygulanmaktadır.
imal eden katılımcı, hazır kalıp setleri ile standart
ve bunların kalıp imalatını hızlandırdığına
inandıklarını belirtmiştir. Ancak, parça kalitesini yükselttiğine inanmadıklarını;
çünkü bu konuda gereken ciddiyetin gösterilmediğini ifade etmiştir.
Metal enjeksiyon
kalıp elemanlarını
kalıpları
kullandıklarını
Kauçuk kalıbı imalatçısı olan firmalardan ilki, hazır kalıp setlerini kullanbildirmekle birlikte, bu takımların kaliteli olduklarını söylemekte; ancak
kalıp maliyetlerini yükselttiğini ifade etmektedir. ikinci imalatçı da, kalıp maliyetlerini çok yükseltmesi dolayısıyla hazır kalıp seti kullanamadıklarını belirtmiştir.
madığını
Sinterleme
kalıbı
elemanları hakkında
imal eden katılımcı, hazır
sadece "evet" yanıtı ile olumlu
kalıp
setleri ile standart
kalıp
görüş vermiştir.
Yukarıda, cevapların açıklanmasına başlanırken genelde ifade edildiği
gibi, standart kalıp setlerinin imalatı hızlandırdığı ve kaliteyi yükselttiği
hususlarında genel bir kanı vardır. Ancak, bunların kaliteleri, fiatları ve teslimatı ile
ilgili olarak öne sürülen çekinceler de oldukça yaygındır. Firmaların neredeyse
tamamına yakınının, kalite başta olmak üzere setler için çeşitli yönlerden eleştiril­
er getirmesi, bu alanda faaliyet göstereniere ışık tutacaktır.
15. Müşteriye, kahbın prese bağlanması için ekteki örneklere* benzeyen bir talimatname veriyor musunuz?
*: EK-3'ten yararlanarak size en yakın bağlantı türünün numarasını
belirtiniz ..
Plastik enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan dördü, böyle bir
talimatnamenin verildiğini; dokuz katılımcı ise verilmediğini ifade etmiştir. Bunların
arasında, gerek olmadığını, bilinçli kalıp kullanıcısı sayısının fazlaca olmaması
dolayısıyla gerek olmadığını, ancak çok özel kalıplar için verilebileceğini, sorunun
ekinde verilen örnek talimatı n bazı maddelerini içeren bir talimatı n verilebildiğini ifade
edenler olduğu gibi; bu soruya hiç cevap vermeyenler de vardır. Katılımcılardan
birisi, müşteriye kalıp hakkında genel bilgi verildikten sonra genel kriterleri kendisinin
belirlediğini; diğeri ise, bu konuda fikir alışverişinde bulunduklarını bildirmiştir.
Sac şekillendirme kalıbı ile ilgili olan katılımcılardan beşi, müşteriye böyle
bir talimatnarneyi vermediklerini; ikisi zaman zaman veya gerekli olduğunda
verdiklerini açıklamaktadır. Birisi soruyu cevaplandırmazken, diğer ikisi kendi işlet­
meleri için kalıp imal etmeleri dolayısıyla tüm talimatların imalat hatlarında mevcut
39
olduğunu
ve gerekli bilgilerin kalıpların üzerinde zaten bulunduğunu ifade etmekbu konuda talimat verildiğini; bir başkası da, özel bir pres veya
bağlantının gerekmesi halinde verildiğini açıklamaktadır. Ayrıca, EK - 3 'te belirtildiği gibi bir talimatnamenin verilmediğinden, EK - 3 'teki talimatın aynen veya
kısmen uygulandığından bahseden kuruluşlar da vardır. Bununla birlikte, imalat
için gerekli olabilecek tüm verilerin kendileri tarafından üretildiğini, iddialı bir
şekilde ortaya koyan bir başka firma daha bulunmaktadır.
tedir. Bir
imalatçı,
olan anket katılımcıları da, bu sorunun cevaplandırılması
ifadelere yer vermişlerdir. Bu arada, katılımcıların, müşteri
için kalıp imal etmemesi halinde, bu talimatnarneyi pek gerekli görmedikleri
anlaşılmaktadır. Ancak, uygulandığı takdirde, çeşitli bakımlardan bunun yararlarının görüleceği açık bir husustur.
• Müşteri için kalıp imal etmiyoruz.
• Montaj resmi veriyoruz.
• Kendi dövme atelyemizde yaptığımız kalıpları kendimiz kullanıyoruz.
Evet, talimatname veriyoruz.
• Hayır, kendi kalıbımızda kendimiz dövme işlemi yaptığımız için kalıbımızı
bire bir takip ediyoruz.
Dövme
kalıpçısı
esnasında aşağıdaki
Cam
kalıbı imalatçısı
olan
katılımcılar
bu soruyu
yanıtlamamışlardır.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden firma da, kahbın prese
için herhangi bir talimatname vermediklerini ifade etmiştir.
bağlanması
Kauçuk kalıpları imalatçısı, kalıbın prese bağlanması için bir talimatname
belirtmekte ve kendilerinin bu işi bildiklerini ifade etmektedir. Bu
konuda çalışan diğer katılımcı da, imal ettikleri kalıpları kendi işletmelerinde kullandıklarını; dolayısıyla böyle bir talimatın hazırlanmasına gerek duymadıklarını
belirtmektedir.
verilmediğini
imal eden firma ise, kendi bünyelerinde bir kalıp
bildirmektedir. Söz konusu kalıplar için örnek taliözellikle 6 ve 1O. maddelerinin önemine dikkat çekilmiştir.
Sinterleme
kalıpları
bağlama talimatı bulunduğunu
matın
Kalıp
imalatçılarımızın,
kahbın prese bağlanması için talimatname
pek önemsemedikleri anlaşılmaktadır. Ancak, imal edilen kalıp
kendi işletmelerinde kullanılmış olsa bile, bu konuda açık bir yazılı talimatı n olması
elbette kolaylık sağlayacak, yanlış aniaşılmaları ve muhtemel kazaları önleyecek;
ayrıca uluslar arası normlara uygun bir davranış biçimi olacaktır.
hazırlanmasını
16. Kalıp tasarımında, genel olarak aşağıdaki dört
musunuz veya kuruluşunuza özgü yöntemleriniz var mı?
a) Veri toplama
40
ayrı etabı
izliyor
tipinin ve çalışma prensibinin belirlenmesi
karakteristiklerinin incelenmesi
Örneğin, plastik enjeksiyon kalıbı* için plastiğin kalıp içindeki akışı,
kalıbın ısı alışverişi (ısıtma-soğutma), kalıp elemanlarının mukavemet kontrolları (rijitlik) vb.
d) Kalıbın imalat resimleri ve dökümantasyonunun hazırlanması
*:Diğer kalıp tipleri için de söz konusu karakteristiklerin karşılıkianna
göre cevap veriniz.
b)
c)
Kalıp
Kalıp
Cevap vermeyen iki katılımcı dışında, plastik kalıp imalatçılarının tümü bu
konunun gereğini yaptıklarını ifade etmişlerdir. Bunlardan, a, b ve d şıklarını uyguladıklarını, kuruluşlarına özgü yöntemleri olduğunu, hepsini yaptıklarını ve imalat
detayları, çalışma şartları, ömür ve kritik bölgeler vb. konuların değerlendirilerek
tasarım ve imalata gidildiğini belirtenler de vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden anket katılımcısı firmalardan üçü bu
soruyu cevapsız bırakmıştır. Olumlu cevap verenlerden sekiz adedi kısaca evet
demeyi yeğlemiş; diğer katılımcılar ek açıklamalar da vermişlerdir. Bu görüş ve
uygulamalar şöyle özetlenebilir.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Genelde bu aşamaları kullanıyoruz.
imali düşünülen parçanın resmine göre kalıp tasarımı yapılmaktadır.
Söz konusu etapların hepsi izlenmektedir.
imalat detayları, çalışma şartları, ömürler ve kritik bölgeler vb. konular değerlendirilerek imalat yapılmaktadır.
QS 9000 şartlarına uygun bir şekilde kalıp tasarım etaplan izlenmektedir.
Bu soruda öngörülen sisteme yakın yöntemimiz var.
a, b, c ve d şıkları uygulanmaktadır.
a, b ve c şıkları uygulanmaktadır.
Bu soruda öngörülen etaplan da içeren APQP teknikleri kullanılmaktadır.
Ardışık (progresif) kalıplarda, sac şeridin eksenel sapma yapmaması için
simetrinin korunmasını sağlayacak önlemlerin ve konum tespit elemaları­
nın dikkatlice uygulanması gerekmektedir.
Dövme
leri
kalıplarını
yanıtlar aşağıdaki
imal eden
gibidir.
katılımcıların
• Evet
• Hayır. Kendi yöntemlerimiz var. Benzer
bu konularla ilgili olarak verdik-
kalıplardaki
deneyimlerimizden
faydalanıyoruz.
• izliyoruz. Dövme kalıp tasarımında ön şekillendirme ve taslak tasarımlar
yapılıyor. Çapak kalınlığı ve çapak yolu tayini yapılıyor.
• Numune bilgileri alınır. Kalıp tasarımı yapılır ve hangi presin kullanılaca­
ğına karar verilir. Çapak kesme grupları tayin edilir. imalat resmi ve dökümantasyonu hazırlanır.
41
Cam
miştir. Diğer
kalıbı imalatçısı
cevaplar
şöyle
olan katılımcılardan birisi bu soruya cevap vermeözetlenebilir.
imalat resimleri ile dokümantasyonunun hazırlanması ve kalıp taiçin c ve d maddelerindeki yöntemleri kullanmaktayız.
• Kendi kalıplarımızın parçaları (ki bunlar 100 adet kadardır) için hazırlamış
•
Parçanın
sarımı
olduğumuz iş akış şernaları vardır.
Metal enjeksiyon kalıplarını imal eden katılımcı bu soruyu cevaplarken,
dört madde halinde öngörülmüş bulunan hususların hepsinin gereğini yerine
getirdiklerini belirtmiştir.
soruda dört şık
halinde sıralanmış bulunan tasarım etaplannın izlendiğini; belirli verilerin belirlenip
hesaplamaların yapıldığını açıklamıştır. Konu ile ilgili diğer katılımcı ise, burada
öngörülmüş bulunan dört tasarım etabının mutlaka uygulanması gereken işlemler
olduğunu ifade etmektedir.
Kauçuk
ve d
kalıpları imalatçılarından
ilki, kendi
kuruluşunda,
Sinterleme kalıpları imal eden firma, bu soruda öngörülen dört etaptan b
aynen uygulandığını belirtmiştir.
şıklarının
Aslında, bu ve benzeri sorular için verilen cevaplara bakıldığında, sanayimizin can alıcı ve en önemli konularından birisini teşkil eden kalıplı imalat teknolojisinde, firmalarımızın düzeylerinin ne olduğunu gerçekçi bir biçimde görmenin
mümkün olabileceği anlaşılmaktadır. Tasarım konusuna sistematik bir yaklaşımda
bulunmak gerekmektedir. Az sayıdaki büyük kalıp imalatçılarımızda buna uyulmakta; hatta tatbikatta kendilerinin geliştirmiş oldukları standart uygulama ve formatlara da yer verilmektedir. Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılabileceği gibi,
bunu kısmen gerçekleştirebilenler çoğunluktadır. Bu firmalarımızın da, tasarım
konusunda gelişme sağlayabilmek için çabalarını sürdürdükleri anlaşılmaktadır.
Sayıları az da olsa, söz konusu tasarım sürecini hiç uygulayamayanlar da bulunmaktadır.
17. Kalıp imalatında, gelişmiş ve özel teknikler (örneğin, plastik
enjeksiyon kalıplarında, sıcak yolluk, gaz enjeksiyon, robotik destek;
genelde, yüksek hızlı pres, hassas ve yüksek hızlı sürücüler, elektronik kontrol vb.) kullanabiliyor musunuz?
Bu sorunun cevabını boş bırakan plastik kalıp imalatçısı iki katılımcının
net olarak evet cevabı veren üç firma bulunmaktadır. Ayrıca, sıcak yolluk
sistemi uygulayan iki, nadiren uygulayan iki, çıplak yolluk sistemi uyguladığını
bildiren bir ve robetik destek sağladığını bildiren bir adet firma vardır.
yanında,
Kısaca
adet
evet yanıtı veren dört adet sac şekillendirme kalıpçısı yanında, üç
diye cevaplandırdığı veya boş bıraktığı görülmektedir. Ayrıntı
firmanın hayır
42
veren katılımcıların görüşleri özetlenecek olursa, burada da şu tespitleri yapmak
ve firmalarımızın gelişmiş özel tekniklerden bahsedildiğinde bundan ne
anladıklarını görmek mümkündür.
Mümkün olduğunca kullanıyoruz.
Çok az da olsa kullanıyoruz.
Tel erozyon kullanıyoruz.
Metal kalıpları yapıyoruz.
Kendi üretim sistemimiz içinde evet kullanıyoruz.
Ender olarak uyguluyoruz.
Firma bünyesinde bu tür kalıplar yapılmamaktadır.
Kalıp imalatında, tecrübelerimizden ortaya çıkan özel ama basit sistemler kullanmaktayız.
• Sürücüleri ve kontrol switch' lerini kullanıyoruz.
• Müşavir firmadan, geliştirilmiş teknik hizmetleri sürekli olarak talep etmekteyiz.
• Genellikle sac parçaları şekillendiriyoruz ve söz konusu üretimi hızlandıra­
bilmek için rulo taşıyıcı, doğrultucu ve otomatik sürme sistemlerini kullan-
•
•
•
•
•
•
•
•
maktayız.
• Tümünü kullanıyoruz. Gaz enjeksiyon sistemi mevcuttur. 150 adedin üzerindeki kalıba sıcak yollukları uyguladık. Ardışık (progresif) kalıplar imal ettik.
• Üç presi paralel çalıştırdık. Özel band ve hareket iletim sistemleri yaptık.
Dövme
kalıbı
imalatçıları,
bu soruyu kendi yönlerinden
şu şekillerde
yorumlamışlardır.
• Hayır. Kullanmıyoruz.
• Evet. Uzatma ve akıtma gibi teknikler kullanılıyoruz.
• Cam ile model imalatı yapıyoruz.
• CNC işleme tezgahlarının yanısıra, yüksek hızda işleme CNC
kullanımına da başlanmıştır.
Cam
kalıbı
imalatçısı
aşağıda özetlenmiştir.
yanıtları
ise
tezgahları
olan katılımcılardan bu soruya gelen cevaplar
Bir katılımcı bu soruya sadece "evet" demiştir. Diğerlerinin
şu şekildedir.
• Ancak, yüksek hızlı işleme (Highspeed CNC) tezgahiarına yatırım yaparak
ve otomosyana yönelerek bu ihtiyacımız karşılamaya çalışıyoruz.
• Tamamına yakını CNC tezgahlardan oluşan bir atelyemiz vardır. Ayrıca, bir
robot yardımı ile metalize kaynak kaplama yöntemi de uygulanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıpları imal eden katılımcı, kalıp imalatında gelişmiş ve
özel teknikler uygulamanın, parçaya bağlı olarak değişebileceği inancındadır.
Kauçuk
kalıpları imalatçılarından
43
ilki,
imalatlarında
bu tip
gelişmiş
özel
tekniklerin
kullanılmasına
kalıpları yaptıklarını
ifade
gerek
olmadığını;
etmiştir.
çünkü kendilerinin lastik pışırme
Konu ile ilgili diğer katılımcı da, bu soruya
"hayır" yanıtı vermiştir.
Sinterleme kalıpları imal eden firma ise,
tekniklerin uygulanmadığını belirtmiştir.
kalıp imalatında gelişmiş
ve özel
Kalıp imalatında gelişmiş ve özel teknikler kullanmak için sadece istekli
olmak yetmemektedir. Bilindiği üzere, ayni zamanda buna ihtiyaç olması ve
maliyetlerinin karşılanabilmesi gerekmektedir. Ancak, bu yönde sıralanmış olan
istek ve hedeflere bakıldığında, bazı oiağan uygulamaların da dahil edildiği
görülmektedir. Bununla birlikte, aralarında dikkati çeken özel uygulamalar da vardır.
18. Kuruluşunuzda Ar-Ge çalışmaları yapılıyor mu; ayrı bir Ar-Ge biriminiz veya görevliniz var mı; şimdiye kadar teklif edilen ve sonuçlandırılan
TiDEB, KOSGEB veya Üniversite işbirliğine dönük Ar-Ge projeleriniz oldu
mu?
Plastik kalıbı imalatçılarından, Ar-Ge çalışmaları yapıldığını bildiren altı
firma vardır. Bunlardan birisi, bu çalışmaların kısmen yapılabildiğini; birisi de,
konuyla proje bölümünün ilgilandiğini bildirerek kayıtlama koyma gereği
duymuştur. Çoğunluğu teşkil eden ve olumsuz yanıt veren firmalardan birisi, bu
işin büyük ölçüde sermayeye bağlı olduğunu; diğeri de ileriye yönelik Ar-Ge kurma
düşüncelerinin olduğunu ifade etmişlerdir. Sadece bir firmanın TÜBiTAK!TiDEB
Projesi vardır. Bir firma da, sadece üniversite işbirliğinden söz etmiştir.
Sac şekillendirme
imal eden anket katılımcısı firmalardan dokuzu, bu
konusunda hayır" veya "yok" diyerek yada boş
bırakarak cevaplandırmada bulunmamıştır.
iki firma sadece "evet" demek
suretiyle yanıtlamıştır. TÜBiTAK!TiDEB projesi yapan ve üniversite işbirliğinden
söz eden sadece birer katılımcı dışında, TiDEB, KOSGEB veya üniversite
işbirliğine yönelik ortak araştırma yapan bulunmamaktadır. Konu ile ilgili olarak
yapılan açıklamalar şöyle özetlenebilir.
soruya
o
o
kalıbı
kısaca "hayır", "kalıp
Şimdilik Ar-Ge büromuz yok ama kurmayı düşünüyoruz.
Ar-Ge Bölümü ve görevlimiz var; ancak herhangi bir kuruluş ile ortak
çalış­
mamız olmadı.
o
o
o
o
o
o
Ar-Ge Bölümümüz olmadı; CAD aşamasındaki mühendislik çalışmaları ile
ilgili olarak proje bazında Ar-Ge yapıyoruz.
Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ayrı bir birim yok . Proje bölümü ilgileniyor.
Üretimdeki personelimiıle bazı Ar-Ge çalışmalarını yapabiliyoruz.
Ar-Ge çalışmaları, ayrı bir Ar-Ge birimimiz tarafından yapılmaktadır.
Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ayrı bir Ar-Ge birimimiz var.
Ar-Ge çalışmaları yapılmaktadır.
44
olmakta fakat bağımsız bir Ar-Ge bölümümüz bulunKonu ile ilgili çalışmalar, tasarım görevini de üstlenen teknik
ekibimiz tarafından yürütülmektedir.
• Ar-Ge
çalışmalarımız
mamaktadır.
Dövme kalıpçılarının, Ar-Ge
malar da şöyle özetlenebilir.
çalışmaları
ile ilgili olarak
yaptıkları
uygula-
• Yok
• Evet Ar-Ge birimimiz var. Üniversite işbirliğine yönelik projelerimiz olmadı.
• Evet. Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Ar-Ge görevlimiz var. Dış kuruluşlarla iş­
birliği yapılmadı.
•
Yapılıyor.
Ar-Ge mühendislik birimimiz bulunmaktadır. Bu bölümün müdürü
ve herbir üretim alanı ile ilgili mühendisleri vardır. TÜBiTAK ve TTGV kapsamında projelerimiz mevcuttur.
Cam kalıbı imal eden katılımcılardan birisinin üç adet projesinin olması ve
bunlardan ikisinin destekfenmiş olması dikkat çekmiştir. Diğeri de, ayrı bir Ar-Ge
grupları olmamasına rağmen, proje bazında Ar-Ge çalışmalarının yapıldığından
bahsetmiştir. Bir diğer katılımcı ise, Ar-Ge çalışmalarının belirli oranda
yapıldığından söz etmiş; ancak anılan kuruluşlarla bugüne kadar herhangi bir
işbirliğinin gerçekleştirilemediğinden söz etmiştir. Oldukça faal görünen her üç
katılımcının bu ifadeleri sektör için umut verici sözlerdir.
Metal enjeksiyon
kalıpları
imal eden firma, Ar-Ge
çalışmalarının olmağını
belirtmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki, Ar-Ge Birimi ve Ar-Ge çalışmaları
konusunu olumsuz olarak yanıtlamıştır. Diğer katılımcı da, bu soruya "hayır'' yanıtı
vermiştir.
Sinterleme kalıpları imal eden firma ise, Ar-Ge çalışmaları konusunda,
TTGV kapsamında çalışmalar yapıldığını bildirmiştir. Bu ifadeden, somut bir projenin devam edip etmediği kesinlikle anlaşılamamakla birlikte, yine de memnuniyat
verici bir gelişme olarak görülmelidir.
Yukarıda verilmiş olan bilgiler ve ek açıklamalar, böylesine önemli bir
konuda kalıp imalat sanayimizin yetersizfiğini göstermektedir. Üniversite işbirliği ve
TÜBiTAK!TiDEB ve KOSGEB Projeleri hiç yok gibidir. Kalıp imalat Sanayii gibi
araştırmanın en yoğun bir şekilde yaşanması gereken bir ortamda, bu iş için kurulmuş olan kuruluşlara hiç müracaat edilmemesinin nedenleri iyi araştırılmalıdır.
Halbuki yukarıda görüldüğü üzere, tüm firmaların Ar-Ge konusunda girişimleri
veya en azından niyetleri vardır. Ama her nedense, bunu bu ülkenin araştırma için
kurulmuş olan kuruluşları olmadan ve onları dışiayarak yapmağa çalışmaktadırlar.
Yalnız kalıp imalat sanayii yönünden değil; belki de tüm sanayimiz bakımından,
bunun nedenleri tam olarak açıklanıp konunun üzerine gidilmediği takdirde, her-
45
hangi bir ilerleme kaydetmek mümkün değildir. Ülkemiz için teknapark ve bilim
vadileri vb. çok büyük yatırımlardan söz edilmekte; planlamaları yapılmaktadır.
Bunların sağlayacağı gelişmeler hiçbir şekilde inkar edilemez. Ancak bu
gelişmelerin sağlanabilmesi ve bunca yatırımın heba edilmemesi için, tıpkı öncekiler gibi, onların da önce kapılarından içeri girilmesi gerekecektir!
işlem
19. Kalıp imalatını etkileyen dış faktörlerden, malzeme seçimi,
ve kaplama uygulamaları yönlerinden sorunlarınız var mıdır?.
ısıl
Plastik kalıpçılarından, bu konularda herhangi bir sorunları olmadığını
ifade eden üç firma vardır. Üç firma, ısıl işlem sorunlarına malzeme teminini de
ilave etmiş ve ülkemize çok farklı kalitede çelikierin girişinin bu problemlere neden
olduğunu belirtmiştir. Bir firma, kaplama sorununu da ilave etmiştir. Sorunlar
olduğunu belirten diğer katılımcılardan ikisi, ısıl işlem uygulamalarında zaman
zaman bu sorunların yaşandığını; diğerleri ise ısıl işlem esnasında standart dışı
çarpılmaların ortaya çıktığını ve ısıl işlem hataları dolayısıyla standart ve kaliteli
işler yapmakta zorlandıklarını ifade etmiştir. Bir katılımcının cevabı bulunmamakta, bir başkası da açıklama yapmadan soruya kısaca "evet" demektedir.
Sac kalıbı imalatçısı olan iki adet katılımcı kısaca bu konuda sorunları
ifade ederken birisi cevap vermemiş; iki adet katılımcı da sorunları
olmadığını söylemiştir. Diğer açıklamalar da özetle şu şekilde derlenebilir.
olduğunu
• Bu konu, Türkiye'nin genel sorunlarından birisidir.
• lsıl işlem ve malzeme kalitesinde tereddütler mevcut olmaktadır.
• istenen ölçülerdeki malzemeler rahatça bulunamamaktadır. lsıl işlernde
de zaman zaman sorunlar yaşanmaktadır.
• istenen ölçülerdeki malzemeler hiçbir zaman bulunamamaktadır. Ülkemizde kaliteli kaplama yapılamamaktadır.
• Zaman zaman sorunlar yaşanıyor.
• izmir'de, büyük parçaların ısıl işlemine uygun ocak yok, istanbul'a gönderiliyor.
• Bu konuda bazı problemlerimiz var.
• Malzeme temini ve ısıl işlernde sorunlarımız var.
• Kaplamada sorunlarımız var.
• Kısmen giderilmiş olmasına rağmen hala sorun yaşamaktayız.
• Evet, standart ve kaliteli işler yaptırmakta zorlanıyoruz.
• Bazı sorunlarımız olmaktadır. Bunu kendi firmamızın bünyesinde çözemediğimiz takdirde, tedarikçi firma ile ortak çalışmak suretiyle çözme yoluna
gidiyoruz.
Dövme
kalıbı imalatçılarından
birisi, bu konuda sadece "evet" diyerek
bir diğeri de "hayır'' demek suretiyle olmadığını ifade etmiştir.
yanıtları ise şöyledir.
sorunları olduğunu;
Diğerlerinin
46
• lsıl işlem (nitrürasyon) ve kaplama ile ilgili bazı problemlerimiz olmaktadır.
• Zaman zaman ısıl işlemlerinin tam sağlanamaması dolayısıyla sıkıntı çekilmektedir. Sertlik değerlerinin tutturulamaması ve çatlama vb. sorunlar yaşanmaktadır.
Cam kalıbı imal edenlerden birisi, bu faktörlerle ilgili herhangi t?ir sorunları
olmadığını ifade ederken, bir başkası bu konunun en önemli problemleri olduğunu
söylemiştir. Üçüncü katılımcı ise, iç piyasadan istenen kalitede döküm ve çelik
malzeme temin edilemediğinden söz etmiştir.
Metal enjeksiyon kalıpları
kaplama uygulamaları yönlerinden
imalatçısı
da, malzeme seçimi, ısıl
ifade etmektedir.
işlem
ve
sorunları olduğunu
Kauçuk kalıpları imalatçısı, kalıp imalatını etkileyen dış faktörler olarak,
malzeme kalitesi ile ilgili problemler yaşadıklarını bildirmiştir. Bu konuda çalışan
diğer imalatçı da, başta gelen sorunlarının malzeme; ikinci sorunlarının ise ısıl
işlem olduğunu belirtmiştir.
Sinterleme kalıplarının imalatını yapan katılımcı, malzeme seçimi, ısıl
ve kaplama sorunları ile ilgili olarak yöneltilen bu soruya "evet" cevabı vermiş
ve aşağıdaki ifadeyi kullanmıştır.
işlem
• Malzemelerin parça halinde iken
tılarımız var.
doğruluğundan
ve
ısıl işlemlerden sıkın­
Açıklamalardan
da kolayca anlaşılacağı üzere, malzeme ve ısıl işlem
hemen hemen tüm sektörün üzerinde birleştiği; yoğun bir şekilde
yaşanan sorunlar vardır. Hatta, işletmenin yaşamakta olduğu genel sorunların
sorulduğu 12. Soruya verilen cevaplarda da, yine büyük ölçüde malzeme ve ısıl
işlem sorunları yer almıştır. Çeşitli vesilelerle dile getirilmiş olan malzeme ve ısıl
işlem sorunlarına ağırlıklı bir biçimde değinilmesi dikkati çekmektedir. Yerine göre,
malzemeden çok daha fazla para ödenen ısıl işlemden (örneğin, herhangi bir
kahbın malzemesine 2 milyar TL ödenirken, ısıl işlem için 3 milyar TL sarf ediliyor.)
gerekli randımanın alınamayışının üzerinde özellikle durulması gerekmektedir.
Kalıp imalat sektörü ile malzeme ve ısıl işlem sektörünün bir araya getirileceği bir
panel veya koordinasyon toplantısından ülke sanayiinin önemli kazançları olacaktır.
konularında
20. işletmenizde çalışan toplam personel adedi nedir, bunlardan kaçı
ve imalatı ile ilgilidir? Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olan kaç
mühendisiniz vardır?
Toplam personel adedi:
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olanların sayısı:
Kalıp tasarım ve imalatı ile ilgili olan mühendis sayısı:
kalıp tasarım
tihdam
Bu konuda bilgi veren plastik kalıbı imalatçısı kuruluşların konu ile ilgili ispolitikaları, şu rakamlar dahilinde şekillenmektedir. Mevcut rakamlara göre,
47
herhangi bir oran verebilmek veya kadro sayıları arasında oluşmuş genel bir bakurabilmek mümkün görünmemektedir. Verilen bilgilere göre, bu sanayi kolumuzdaki istihdam şu sayısal örneklere göre biçimlenmiştir.
• 55-20-2, 50-5-2, 8-3-1' 110-7-1' 4-4-1' 30-25-1' 70~ 16-8, 12-4-2, 6"4-0, 82-3,92-12-3, 120-13-0, 12-0-1, .. -12-1
ğıntı
Sac şekillendirme kalıbı imalatçılarından birisi hariç, yanıt verenler
arasında da, oransal olarak farklılıklar vardır ve genel bir ortalama verebilmek
mümkün değildir.
• 80-13-3, 55-4-3, 80-16-0, 300-14-1' 300{350-14-1' 50-2-5, 70-16-8, 12013-0, 60-4-2, 244-150(12'si tasarım)-11, 350-18-1, 12-3-1, 220-20-3, 30014-1, 55+4 çırak-14-9, 47-18-5,4500-51-13, 275+58 idari personel-S
tasarım+28 kalıp imalatı-S kalıp+4 diğer
Dövme kalıbı imalatçılarından anketimize katılanların, bu alandaki istihde şöyle gerçekleşmiştir.
• 113-49-5, 500-60-6, 285-41-5, 380-35-4
Cam şekillendirme kalıbı imalatçıları, bu soruyu aşağıdaki rakamlarla
cevaplam ışiard ır.
dam
şekilleri
• 30-5-3, 61-43-4, 192-192-15
Metal enjeksiyon
kalıbı imalatçısı katılımcı,
ilgili personel
sayılarını şöyle
vermiştir.
• 3-2-1
Kauçuk
kalıpları
imalatçıları,
kalıp imalatı
ile ilgili personel
sayıları
hakkında şu rakamları vermiştir.
• 3-3-0, 75-8-2
Sinterleme kalıpları imalatçısı olan katılımcı, firmalarının kalıp konusu ile
ilgili istihdam politikası hakkında, sorudaki sıralamaya göre şu rakamları vermiştir.
• 70-9-20
Bu rakamlar üzerinde yorumda bulunabilmek ve kalıp imalat sanayiindeki
istihdam politikasını şekillendiren genelleştirilmiş oranlar verebilmek mümkün
değildir. Ülkemizde, bu sektör ile ilgili olarak bilinçli bir istihdam politikasının takip
edilmediğini söylemekte bir sonuç olarak sayılabilir. Sayıları az da olsa, genelde
kabul gören istihdam normlarına yaklaşan birkaç örnek dikkati çekmektedir.
Verilen istihdam rakamları üzerinde genelde dikkati çeken husus, kalıp imalatı ile
ilgilenenlerin, toplam personel sayısına oranının büyük bir çoğunlukla çok düşük
kalışıdır. Buradan, söz konusu işletmelerin kuruluşları esnasında, aslında kalıp
48
imalatının amaçlanmadığını söyleyebiliriz. Takdir edileceği gibi, ülke sanayii
yönünden firmanın kuruluş amacı çok önemlidir. Sektörde çalışan firmaların
hemen hemen tümü, ekonomik gerekçelerle parça imalatına yönelmektedir. Doğal
olarak, siparişini aldığı parçaların kalıpları ile ilgili sorunları çözdüğü andan
itibaren, firma bu konudaki çalışma ve araştırmalarına tekrar başlayabilmek için
yeni problemierin çıkmasını; yani yeni parça siparişlerinin gelmesini bekleyecektir.
Belki, ara dönemleri iyi değerlendirdiklerini ve hazırlık yaptıklarını söyleyenler
çıkabilir. Bu, takdir edilecek bir davranış olarak görülmelidir. Ancak bu
araştırmaların, hiçbir zaman için kuruluş amacı ve imalatı sadece kalıp olan bir firmanın araştırmalarının yerini tutamayacağı da kabul edilmelidir. Üstelik kendileri,
bir taraftan ve hatta öncelikli olarak seri imalatlarını takip etmek zorundadır. Ne var
ki, bu durum ülke sanayimizin bir gerçeğidir. Başka vesilelerle de dile getirildiği
gibi, bugün kalıp imalat sektörünün gelişmesindeki en büyük engellerden birisi,
parça imalat sayılarının küçük oluşudur.
21. Özgün bir bilgi ve deneyim birikimi gerektiren kalıp tasarım ve
ile ilgili kalifiye teknik eleman istihdamı konusunda ne gibi sorunlarla karşılaşıyorsunuz? Bu elemanların yetiştiği mevcut eğitim programları
hakkındaki görüş ve önerileriniz nelerdir?
imalatı
Plastik kalıbı imalatçısı olan anket katılımcısı firmaların hemen hemen
tümü, konu ile ilgili olarak teknik eleman temini ve eğitim sorunu olduğu hususunda birleşmektedir. Katılımcılardan birisi halihazır durumda sorun olmadığını ifade
etmekte, ikisi de herhangi bir görüş belirtmamiş bulunmaktadır. Bu arada, özellikle eğitimli ve tecrübeli eleman bulmanın güçlüğünü dile getiren ve nitelikli elemanların ücretlerinin yüksekli.ğinden yakınan, ihtiyaç duydukları elemanların kendileri
tarafından yetiştirildiğini; bunun da uzun zaman aldığını ifade eden, mevcut eğitim
programlarının yetersiz, teorik ve uygulamadan uzak; üniversite ve endüstri
meslek liselerinin sanayiden kopuk olduğunu belirten ifadelere de yer verilmiştir.
Soruya cevap verirken, görüş ve önerilerine de yer veren bazı firmalar vardır. Bu
alandaki elemanların çoğunun kalıpçı olarak alınmadıkları ve tüm ülke sanayiinde
hep ayni şekilde pratikten yetiştikleri, ancak eğitilmişlerin de tam manasıyla yararlı
olamadıkları; bu yüzden üniversitelerde ve meslek okullarında kalıpçılık dallarının
sayılarının arttırılarak bunların etkin bir biçimde eğitime başlatılmasının sağlan­
ması önerilmektedir. Hatta ayrıntıya inilerek, kurulacak Kalıpçılık Meslek
Liseleri'nin öğrenim sürelerinin dört yıl olması; öğrencilerinin üç gün okulda teorik
öğrenim görürken üç gün de işletmede çalışarak pratik kalıpçılık eğitimi almaları
öngörülmektedir. Özel kurs ve seminerierin yaygınlaştırılması da öneriler arasında
yer almaktadır.
Sac şekillendirme kalıbı
imal eden katılımcıların
imalatçısı
olan
katılımcılar
da, genelde plastik
ve bu alanda bir eğitim
sorunu olduğunda birleşmektedirler. Ayrıca, sorunu çözebilmak için firmada eğitim
verilmesi ve kendi elemanlarının yetiştirilmesi adeta oybirliği ile kabul gören bir
kalıpları
görüşlerini paylaşmakta
49
hareket tarzıdır. Katılımcılardan ikisi görüş belirtmemiştir. Görüş verenlerin açıkla­
maları da ana hatları ile şöyle özetlenebilir.
• Eğitim yetersiz ve eğitimli elemanlar yeterince verimli alamıyor; yeterli kalitede ve sayıda eleman yok.
• Teknik okulların şu anki durumu da tatmin edici olmadığından, sektördeki
her işletme kendi doğruları üzerine kurduğu eğitim sistemini uygulayarak
eleman yetiştirmektedir. Uygulanan eğitim tarzı, her yönüyle kurumsal bir
kimlik altında irdelenmelidir.
• Yetiştirilen elemanlar, daha sonra daha iyi şartlarla başka işlere geçmektedir.
• Istenen elemanları bulmak çok zor ve bulunduğunda da istihdamı sorun
olmaktadır. Çünkü, bunların ücretleri mevcut işe göre pahalı gelmektdir.
Halihazır çalışanların bir bölümü de düşük ücretle çalışmaktadır. Eğitim
kurumları, yeterince eğitim-öğretim olanakları sunamamakla ve sağlaya­
mamaktadır. Eğitim konusunda, uzman sanayicilerle işbirliğine gidilmesi
gerekmektedir.
• Teknik Üniversitelerle, Teknik Okullarda konuyla ilgili olarak bölümler oluş­
turulmalı; teorik ve uygulamalı eğitim verilmelidir.
• Makine Mühendisliği Bölümleri ile Teknik Eğitim Fakültelerinin öğretim
planlarında, imalat Teknolojisi, Malzeme ve Mekanik konularına daha
geniş yer verilmelidir.
• Bugüne kadar kalıpçı olarak kimse alnmadı. Endüstri Meslek Lisesi
mezunları alınıp yetiştiriliyor.
zamanlara kadar konu ile ilgili eleman bulma sıkıntıları çok fazla ve
temel kalıp imalatı eğitimini almış elemanlar bulunabilmektedir. Fakat bunlar, da ne sayı olarak ve ne de bilgilerinin yeterliliği konularında tatmin edici bir düzeyde değillerdir. Bilgi ve tecrübe açıkları firmalarda kapatılıyor.
• Söz konusu istihdam sorunları, bölgesel olarak daha da ağırlaşabilmektedir.
• Eğitime gönderilen elemanlar, eğitimin sonunda işyerine dönüşlerinde disiplinli çalışmaya bir süre uyum sağlayamadıklarından kendilerinden yeteri nce yararlan ılamamaktad ır.
• Endüstri Meslek Liseleri ile ortak çalışılarak, öğrenciler stajyer olarak firma bünyesine alınmakta ve başarılı olanları istihdam edilmektedir.
•
Yakın
Dövme
erle
kalıplarını
imal eden firmalar da, bu konudaki
görüşlerini Ş{.J
ifadel-
açıklamışlardır.
• Kalifiye eleman bulmakta güçlük çekiliyor. Eğitim programları yetersiz.
• Eğitim kendi bünyemizde verilmektedir. Eğitim sorumlumuz bulunmakta,
bir plan dahilinde tüm çalışanlarımız eğitimden geçmektedir. Tecrübeli
eleman bulamıyoruz. Elemanlarımızı kendimiz yetiştiriyoruz.
• Eğitim kendi bünyemizde verilmektedir. Eğitim sorumlumuz vardır. Bir plan
dahilinde tüm çalışanlarımız eğitimden geçmektedir.
so
Cam kalıbı imal eden firmalar da, sac ve plastik kalıpçılarının eğitim
konusunda söylediklerini yine tekrar etmekte ve önemle vurgulamaktadır.
• Kalıp üretimi konusunda deneyimli eleman bulmak güç olmaktadır.
Firmamız gereksinimini kendi yetiştirdiği personeliyle karşılamaktadır.
Çalışanlara özel eğitim programları uygulanmaktadır.
• Bu önemli bir sorundur. Eğitimler, örgün programlar şeklinde tamamen
okul veya fakültelerin bünyesine sokulmalı ve kesinlikle uygulanmalıdır.
Eğitim çok önemli bir konudur.
• Elemanlarımız kendi işietmemizde bilgi ve deneyim sahibi oluyorlar.
Mevcut eğitim programları yetersizdir.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, kalifiye teknik eleman istihdamı
konusunda, bu elemanların pahalı olduklarını; ayni zamanda kaprisli davranabildiklerini ve yeniliğe açık olmadıklarını ifade etmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarından ilki de, diğer imalatçılar gibi eleman
söz etmiştir. Diğeri ise, firmalar arasında sürekli olarak eleman transferlerinin yaşandığını, endüstri meslek liselerinin eskisi kadar bilgiyi alabilecek ve
yorumlayabilecek kalifiye elemanlar yetiştiremediğini vurgulamıştır.
sıkıntısından
Sinterleme kalıpları imalatçısı, kalifiye teknik eleman istihdamı ile ilgili olan
sorunun ilk bölümü için görüşünü belirtmemiştir. ikinci bölüm için de, yeterli
iletişimin kurulamadığı gerekçesi ile mevcut eğitim programları hakkında görüş
veremeyeceğini ifade etmiştir.
Yukarıdaki görüşler incelendiğinde,
sektördeki kalifiye teknik eleman istihdamı sorunu tüm ağırlığı ile hissedilmektedir. Burada, firmalarımızın oybirliği ile
buldukları çözüm şekli firma içi eğitimlerdir. Bunu okula dönüştürmüş olan sanayi
kuruluşlarımız da vardır. Anılan firmalar, yıllardır kendi okullarında yetiştirdikleri
teknik elemanları istihdam etmektedir.Hatta, ziyaretler sırasında, mezunlarından
usta, ustabaşı, teknisyen vb. pozisyonlara erişmiş elemanlarla tanışmaktan mutlu
olduk. Genelde, eğitime katkı sağlayan ve kendi firması ile birlikte ülke sanayiine
de hizmet eden bu girişimleri takdir etmemek elbette mümkün değildir. Ancak, bu
yeterli değildir ve her şeyden önce örgün eğitimin; Milli Eğitimin görevidir. Hemen
ifade etmek gerekirse, burada bir görev ihmali kesinlikle söz konusu değildir.
Sektör mensuplarının çok iyi takdir edecekleri gibi, böylesine kritik ve önemli konularda eğitici sorumluluğunu alabilmek için her şeyden önce ve olmazsa olmaz
koşul yatırımdır. "Bölümü veya programı hele bir açalım; arkası nasıl olsa gelir!"
demek gerçekçi bir yaklaşım şekli değildir. Anadolu'da Ahilik Dönemi dahil, hiçbir
dönemde tahta ve tebeşirle meslek eğitimi yapılmamıştır; hele günümüz
koşullarında asla düşünülemez. Dolayısıyla, sonunu görmeden açılan eğitim programlarından yarım yetişmiş teknik elemanları mezun etmek, hem sanayimizi ve
51
hem de gençlerimizi hayal kırıklığına uğratmak demektir. Nitekim, yıllardır teknik
içinde olan Endüstri Meslek Liselerimizin bile epeyce eleştiri aldığı
görülmektedir.Devletimizin, Milli Eğitim için yıllardır ayırabildiği pay bellidir. Bunun
hızla arttırılması, elbette hepimizin içten dileğidir. Ancak, samimi olarak ifade
etmek gerekirse, önümüzdeki yıllar içinde söz konusu eğitimin gerekleri olan
büyük yatırımları devletten beklemek gerçekçi bir davranış şekli değildir. O halde,
geriye tek bir alternatif kalmaktadır: Sanayi işbirliği. Bu araştırmaya destek veren
kalıp imalat sektörünün önde gelen temsilcileri zaten yıllardır bu faaliyetin içindedir
ve büyük deneyimleri vardır. Ayrıca, sektörün eleman ihtiyacı had safhadaki bir
sorun olarak ortadadır. Bir taraftan da, yukarıdaki mali endişelerle açılamayan programların öğretim planları yıllardır dosyalarda beklemektedir. Yazarların
hazırlamış oldukları bir program da bunlardan birisidir. Bu durumda yapılacak şey,
sanayicimize de fazla yük olmadan, eğitim için mevcut makine parklarından yararlanmak olmalıdır. Çıkarılacak bir yönetmelikle, programa destek veren sanayi
kuruluşları için o programın mezunları arasında "ilk seçim hakkı" verilebilir veya
mezunlara, anılan kuruluşa karşı belirli bir süre için "mecburi hizmet yükümlülüğü"
getirilebilir. Ayrıca, her programın arkasındaki spansor sanayi kuruluşları ilan edilerek, firmaların bundan prestij kazanmaları ve rekabetin teşviki sağlanabilir.
eğitimin
22. işletmenizde, bilgisayar destekli tasarım, imalat ve ölçme ile
ne ölçüde uygulanmakta ve kullanılmaktadır?
yazılımlar
Birisi dışında, tüm plastik kalıp imalatçıları bilgisayar destekli tasarım ve
imalat için çeşitli yazılımlar kullanmaktadır. Bunlardan ikisi, sadece CNC freze,
torna ve taşlama tezgahlarının kullanımından; birisi de sadece bilgisayar destekli
tasarımdan bahsetmiştir. Aralarında, 15 yıldır CAD/CAM uygulayan, bu konudaki
yazılımlar ilk çıktığından beri kullanan firmalar vardır.
hemen hemen tamamı, bilgisayar
belirli ölçüler dahilinde uygulamaktadır. Bir firma, bu konuda görüş vermemiştir. Bilgisayar destekli tasarım ve imalatın kullanılışı, genelde çok net
ifadeler kullanılarak ve iddialı biçimlerde; yazılım isimleri de verilmek suretiyle ortaya konmuştur. Dört firma, CAD/CAM'e ilaveten, bilgisayar destekli ölçümler de
yaptıklarını ve yazılımlar kullandıklarını bildirmişlerdir. Kalıp tasarımlarının tamamen bilgisayar ortamında ve 3-D olarak yapıldığını ve ölçüm sistemi olarak 3-D
Koordinat Ölçüm Cihazı ve yazılımları kullanıldığını belirtenler de vardır. Firmalardan birisi de, 1993 yılından bu yana tüm birimlerinde CAD/CAM uygulmalarınıı
% 100 oranında yer verdiklerini ifade etmiştir. Diğer bir firma, yazılımlar ilk çıktı­
ğından beri kullandıklarını bildirmiştir.
Sac
destekli
şekillendirme kalıbı imalatçılarının
tasarımı
Bu konuda
lara
görüşlerini açıklayan
ve bilgi veren dövme
değinmişlerdir.
52
firmaları şu
husus-
• Tasarımda, imalatta ve ölçmede bilgisayar desteği kullanılmaktadır.
• CAD/CAM% 100 uygulanmaktadır.
• CAD/CAM programları, CNC freze ve torna, 3 boyutlu ölçüm cihazı vardır.
Cam kalıbı imal eden firmalar, konunun önemini iyi kavramışlar ve bu uygulamalara uzunca bir süredir tamamen geçmiş bulunmaktadırlar. Bu konuda verdikleri yanıtlar bunu kanıtlamaktadır.
• Bu unsurların tamamı %100 olarak uygulanmaktadır.
• Tamamen bilgisayar destekli tasarım, üretim ve ölçme yapılmaktadır.
• 1983 yılından bu yana CAD/CAM uygulamaları etkin olarak uygulanmaktadır.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcı, bilgisayar destekli tasaimalat ve ölçme ile yazılımların kullanılmasına "temelde evet" şeklinde yanıt
vererek gereğine işaret etmiş; ancak başka bir açıklamada bulunmamıştır.
rım,
Kauçuk
tekli
kalıpları imalatçısı
olan katılımcı ise, işletmelerinde bilgisayar desve yazılımlar kullanılamadığını belirtmiştir. Bu konuda
ise, sadece teknik resim aşamasında AutoCad kulanmatadır.
tasarım yapılamadığını
çalışan diğer imalatçı
Sinterleme kalıpları imalatçısı, iki
çizimlerinin yapıldığını bildirmiştir. Ayrıca,
işlendiği bilgisini vermiştir.
ayrı yazılım kullanılmak suretiyle kalıp
kalıplarının CNC kontrollu tezgahlarda
Sektörün, teknolojik gelişmeyi ve rekabet gücünü arttıran böylesine önem-li
bir konuda oldukça iddialı ve ümitli bir konumda oluşu önemli bir gelişmedir. Yazılım
kullanmayan kuruluş kalmamış gibidir. Aralarında, 15 yıldır CAD/CAM uyguladığını;
yazılımların ilk çıktığıyıllardan beri kullandığım bildirenierin olması ilginçtir.
23. işletmenizin geliştirilmesi yönünde, otomasyon sağlama veya
know-how satın alma vb. girişimleriniz var mı?
Plastik kalıbı imalatçısı altı katılımcı firmanın bu konuda herhangi bir girişimi bulunmamaktadır. Üçünün olumlu yanıtladığı bu soru için de iki firma görüş
vermemiştir. Bir firma, kalıp imalatı dışında, üretim ve montajla ilgili temaslarının
olduğunu, bir başkası satın alma, bir diğeri ise eğitim ve seminerler için açık olduklarını, ikisi de halen dış ilişkilerinin bulunmadığını ancak bunun gerekli olduğuna inandıklarını ve hedefleri arasında yer aldığını ifade etmişlerdir.
kalıpları imal eden firmalardan dördü bu soruyu kısaca "var" diyerek
dokuz firma da, yine kısaca "hayır" veya "yok" diyerek cevap vermiş­
ler; ya da cevapsız bırakmışlardır. Bu konuda, diğerlerinin etkinlikleri aşağıdaki
şekilde özetlenebilir.
Sac
yanıtlamış;
• işletmelerden birisinde, otomasyana ciddi anlamda gerek duyulmadığından
böyle bir çalışma yapılmamakta; ancak gelişme yolundaki çabalar
sürdürülmektedir.
53
• Üç adet presin birlikte çalıştırılması ve presesin otomasyonu sağlanarak,
uzun sac parçaların (2 m. boyundaki ispanyolet bir defada imal ediliyor)
imalatında kolaylık , ölçü ve biçim tamlığı sağlanmıştır.
• Bir başka kuruluş ise, egzost konusunda dünyanın önde gelen timalarından
birisi ile ortaklığa gitmiş; sac parça imalatı konusunda da bir Amerikan firması, ileknow-howanlaşmasıyapm ı ştır.
• Resmi anlamda olmamakla birlikte, fuarlar, müşteri ziyaretleri, ayni işi
yapan firmalarla temaslar sonucu bazı gelişmeler yaşanmaktadır.
• Var, ancak sistematik değildir.
• Şu anda yok, ancak ileride düşünülmektedir.
• Hedeflerimiz arasındadır.
• Otomotiv sektörü için imalat yapan firmamız, ortaya çıkan gelişmelere
ayak uydurmağa çalışmaktadır. Ayrıca, bilgi birikimini arttırmağa yönelik
eğitim ve seminerlere katılma hususunda özel bir gayret gösterilmektedir.
Dövme kalıbı ihmal eden katılımcılardan ikisi, otomasyon sağlama, veya
know-how satın alma v.b konulardaki durumlarını aşağıdaki ifadelerle açıklamış;
diğer ikisi ile kısaca "hayır" diyerek bu alanlarda faaliyetleri olmadığı belirtmiştir.
• Oldu ve devam etmektedir.
• Otomasyon sağlama çalışmaları var.
Cam
kalpları
Geçmişte
know-how
alındı.
imal eden katılımcıları n, bu konuda da oldukça faal ve gayretli
Verilen cevapları şöyle özetleyebiliriz.
oldukları anlaşılmaktadır.
• Otomasyon sağlamak için kendi geliştirdiğimiz yöntem kullanılmaktadır. Bu
konu ile ilgili geniş kapsamlı yazılım ihtiyacımız vardır.
• Bir Alman firmasıyla imzalanmış know-how antlaşmamız vardır.
• Evet, bu konuda yardım bekliyoruz.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan katılımcı, otomasyon sağlama, veya
know-how satın alma vb. konularda girişimleri olmadığını belirtmiştir.
Kauçuk kalıpları imalatçılarının her ikisi de, işletmelerinin
yönünde, otomasyon sağlama veya know-how satın alma vb.
olmadığını ifade etmektedir.
geliştirilmesi
girişimlerinin
Sinterleme kalıpları imalatçısı katılımcı, bu soru ile ilgili olarak, kendi
bünyelerindeki bilgileri dünyadaki gelişmelerle takviye ettiklerini bildirmiştir.
Firmalardan sadece birisinin, ciddi anlamda ve resmen ortaklık ve knowhow anlaşmalarına gittiği görülmektedir. Diğerlerinin, gayrı resmi bazı temasları ve
54
bu konuda temennileri vardır. Ancak, bu anlaşmaları yapabilmek için birtakım
ağırca sayılabilecek maliyetierin karşılanması ve taahhütler altına girilmesi
gerektiği unutulmamalıdır. Bu yüzden, kuruluşun iş hacminin bunu kaldırıp
kaldıramayacağı iyice etüt edilmeden bu gibi girişimlerde bulunulması beklenemez. Bu arada, otomasyon sağlamak için bazı girişimler ve gayretli
çalışmalar vardır. Firmalarımızın, bunu komple satın almak veya sipariş etmek
yerine, kendi olanakları ile kurmağa çalışmaları takdirle karşılanmıştır.
24. imalatınızı gerçekleştirirken, pazarlama, servis ve destek
hizmetlerini verirken karşılaştığınız başlıca sorunlar neler olmaktadır?
Plastik kalıbı imalatçılarından iki firma bu soru için görüş bildirmemiş;
ikisi de herhangi bir sorunları olmadığını ifade etmiştir. Katılımcılardan ikisi,
kalıp imalatını kendileri için yapmaları dolayısıyla sorunların yansımadığından
bahsederken, birisi de iş yoğunluğunu sorun olarak göstermiştir. Diğer firmalar
tarafından sorun olarak, müşteri ile farklı dil konuşmak, piyasadaki kalıp kullanıcısının kaliteden önce fiata önem vermesi, malzeme temini ve ısıl işlem
uygulamalarındaki problemler ve koordinasyon eksikliği ile ölçü ve biçim
tamlığını sağlama güçlükleri gösterilmektedir.
imal edenlerden dört katılımcı, konu ile ilgili
olarak görüş vermek istememiştir. Bir katılımcı sorunları olmadığını, diğer bir
katılımcı önemli bir sorunları olmadığını ifade etmiştir. Diğer üç katılımcı da,
kalıp satışlarının olmadığını ve imal ettikleri kalıpları
kendilerinin
kullandıklarını; dolayısıyla bu tip sorunları yaşamadıklarını, sorunlarının zaman
darlığı olabildiğini belirtmişlerdir. Bu sorudaki konularla ilgili sorunlar da şöyle
Sac
şekillendirme kalıbı
şekillenmektedir.
• Fiat anarşisi
• Bilgi eksikliği
• Kalıp imalatındaki pazarlama problemi
• Müşteri taleplerinin genelde minimum yatırım ve kısa termin hedeflerine göre verilmesi
• imalatla ilgili olarak, daha önceden belirtilmiş olan sorunlar ile malzeme
ve ısıl işlem sorunlarının burada da tekrarlanması
• iç piyasa için yapılan işlerin bedellerinin tam olarak alınamayışı
• Dış piyasa için de teknoloji ve kadro yetersizlikleri
• Malzeme ve yedek parça temininde güçlükler yaşanması
Malzeme ve ısıl işlem sorunlarını burada da tekrar ediyoruz.
55
Dövme kalıbı imal eden firmalar, bu konudaki sorunlarını aşağıdaki
ifadelerle dile getirmişlerdir. Firmalarda birisi ise, bu bölümü boş bırakmıştır.
• Hammadde temininde gecikmeler oluyor. Servis ve destek hizmetlerimiz yok.
• Yan sanayinin ·gelişmemiş olması, istenen hassasiyetteki kalıp ve kalıp
elemanlarının imalat sürelerini uzatmaktadır.
• Kendi imalatımız için kalıp yaptığımızdan böyle sorunlarla karşılaşmıyoruz.
Cam kalıbı imal eden anket katılımcılarından birisi bu tip problemleri
olmadığını söylerken, diğerleri sektörleri ile ilgili olarak soruda söz konusu
edilen sorunlarını şöyle dile getirmişledir.
• Otomasyon eksikliği, bilgi eksikliği, yetişmiş eleman eksikliği
• Düzensiz iş yükü, tanımsız müşteri talepleri ve dünya pazarında sürekli düşen kalıp fiyatları ile teknik eleman eksikliği
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, kalıp pazarının ucuz, kolay
servis ve destek hizmetlerinin her zaman için mümkün olduğunu
ifade etmekte; ancak buna karşılık kullanıcının da bilinçlenmesi gerektiğini vurulaşılabilir,
gulamaktadır.
Kauçuk
kalıpları
imal eden
firmaların
her ikisi de, kendi
kuruluşlarının
dışına kalıp yapmamaktadırlar.
Sinterleme kalıpları imalatçısı, burada söz konusu olan
bilgileri vermiştir.
sorunları
hakkında şu
• Müşteri programlarının çok
• Terminierin düzensiz oluşu
sık değişmesi
Kalıp imalatçılarının, konu ile ilgili sorunlara oldukça farklı yaklaşımlar­
da bulundukları görülmektedir. Katılımcıların bir bölümü, bilinen ve daha önceden oldukça fazla vurgulanan sorunlarını burada da tekrarlamaktadır. Ayrıca,
katılımcıların büyük bir çoğunluğu da, kendi kalıplarını imal ettiklerini ve
dolayısıyla bu gibi sorunları yaşamadıklarını ifade etmektedir. Bununla birlikte,
sektörde bir pazarlama sorunu olduğu muhakkaktır. Pazardaki ve müşteri taleplerindeki belirsizlik, müşteri programlarının çok sık değişmesi, terminlerdeki
düzensizlik, müşteri ile ayni dili konuşamama, bilgi eksikliği, müşteri
siparişlerinin genelde ucuz kalıp ve kısa termin ilkelerine göre verilmesi, fiat
yerine kaliteden ödün verilmesi, yan sanayinin gelişmemiş olması dolayısıyla
56
iş
tesliminde gecikmelere yol açılması vb. sorunların yaşandığı bir ortamda
mümkün olabilir mi? Talebin destekleyip yönlendirmediği
bir gelişim programı nasıl tatbik olanağı bulabilecektir? Bu olanağı bulsa bile,
söz konusu gelişim kimin için yapılacak ve nerede uygulanacaktır?
Günümüzde, ticari değeri olmayan Ar-Ge çalışmasının ve gelişimin pek anlamı
kalmamıştır. Zaten bu gibi projeler için destek ve mali kaynak bulabilmekte çok
güçtür.
gelişim sağlanması
25. Kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaşıyor musunuz?
Görüş veren plastik kalıbı imalatçısı firmaların hemen hemen tümü,
kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaştıklarını ifade ederken, ikisi
böyle bir sorunları olmadığını bildirmiştir. Bunun en büyük sorun olduğunu,
kalifiye teknik eleman bulmanın ve istihdam etmenin çok zor olduğunu ifade
edenler de vardır.
Sac şekillendirme kalıbı imalatçısı olan katılımcılardan sadece birisi
herhangi bir eleman sorunları olmadığını ifade ederken, diğerlerinin tamamı
oybirliği ile bu sorunun varlığını ve eleman teminindeki zorlukları belirtmektedir. Bir katılımcı da, daha iyimser bir şekilde sorunun giderek hafiflediğini öne
sürmüştür.
Dövme kalıpçıları, kalifiye teknik eleman bulma sorunları ile ilgili
olarak, üç adet "evet" ve bir adette "kısmen" cevabı vererek, konunun önemini ve bu alandaki açığı dile getirmişlerdir.
Cam kalıplarını imal edenler de, kalifiye teknik eleman sıkıntısını
biçimde hissetmektedirler. Bunu şu şekillerde dile getirmişlerdir.
yoğun
• Evet
• Kesinlikle evet "önemli konu"
• Türkiye' de yetişmiş eleman bulmak mümkün olmuyor.
ettiği
Metal enjeksiyon kalıplarını imal eden katılımcı, daha önceden de ifade
gibi, kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaşmaktadır.
Kauçuk kalıplarını imal eden katılımcı, kalifiye teknik eleman bulmakta sorunlarla karşılaştıklarını bildirmektedir. Ayni konuda çalışan diğer katılımcı
da "günümüzün Türkiye koşullarında bu soruya hayır cevabı verebilmenin çok
zor" olduğunu vurgulamaktadır.
57
Sinterleme
larla
kalıpları imalatçısı,
kalifiye teknik eleman bulmakta sorun-
karşılaştıklarını bildirmiştir.
Kalifiye teknik eleman sorunu olmadığını ifade eden çok az sayıdaki firmaya karşılık, bu sorun yoğun bir şekilde hissedilmektedir. Doğal olarak, bu
konu eğitim sorunun çözümü ile yakından ilişkilidir. Türkiye şartlarında, kalifiye
teknik elemanı bulmanın yanında istihdam etmenin de çok güç olduğu vurgulanmıştır.
26. Sizce, Avrupa veya herhangi bir dış ülkenin kalıbını, yerli
üstün kılan özellikler nelerdir? Bunların, bizde yeterince sağlana­
mama nedenleri ile dış etkileri neler olmaktadır?
kalıba
Yurt dışındaki kalıp imalatçısı firmaların konu ile ilgili üstünlük ve özellikleri, plastik kalıbı imal eden katılımcılar tarafından şu başlıklar altında toplanabilecek şekilde ifade edilmiştir.
ileri teknoloji kullanımı
Tezgah üstünlüğü, hassasiyeti ve yeterliliği
Yüksek ölçü ve biçim hassasiyeti sağlayabilmeleri
Daha kalifiye eleman, daha üstün nitelikli yazılım ve cihazlar kullanabilmeleri
Takım halinde çalışma anlayışları
Malzeme ve ısıl işlem kalitesi
Devlet desteğinesahip olmaları
Ucuz krediler bulup işlerini geliştirebilmeleri
Kaliteli, hızlı ve ucuz yan sanayi ile çalışabilmeleri
Kalıbın imal edilme aşamasından önce satış ve üretim olanaklarının ne
olabileceğini bilmeleri; tasarım ve kaliteyi de buna göre belirleyerek kalite-fiat dengesinin iyi bir şekilde oluşmasını sağlayabilmeleri
• Takım halinde çalışma anlayışları
• imal ettikleri kalıpların tasarım ve kalite üstünlüklerinin hemen göze
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
çarpması
• imal ettikleri kalıpların fiatlarının genelde çok yüksek oluşu
• ilk imalatlarında proje maliyetleri yüksek olmasına rağmen, piyasa talebinin fazlalığı dolayısıyla yatırımcının zorda kalmaması
• Belirli standartlardaki destek gruplara (ısıl işlem, desenleme, pariatma vb.)
kolayca erişebilmeleri
• lsıl işlem haricinde ayni kalitede kalıp imal ediyoruz.
Ülkemizde karşılaşılan dezavantajlı durumlar da şöyle ifade edilmiştir.
58
•
•
•
•
•
•
Yukarıda sayılmış
olan üstünlükler
Teknolojik altyapı eksikliği
Makine parkı veya kapasitesi eksikliği
Malzeme teminindeki sorunlar
Yeterli sayıda kalifiye eleman bulunmayışı
Yurt dışında imal edilen bir kalıba göre eşit veya daha iyi bir performans
sağlansa dahi imal edilen kalıbın çok daha düşük bir fiatla (( 3/5 oranında)
pazarlanabilmesi ve ana sanayilerin de genelde yeterli fiat vermemesi
• Bireysel çalışma anlayışı
• Sistematik projelendirme uygulanmadığından tasarım esnasında detayların gözden kaçıniabilmesi
• Ülkemizde kalıp imalatına geçilirken genelde kalite-fiat dengesinin oluş­
turulamaması ve en ucuz yolun seçilmesi
Sac şekillendirme kalıbı imalatçıları da benzer ifadeler kullanarak bu
soruyu yanıtlamışlardır. Burada da bir özetierne yapmak gerekirse şunlar
söylenebilir.
• iyi düşünüp ve planlayıp ilk defada doğru yapmaları. Bizde kalıp tadilatları çok oluyor.
• Kalıp yaptıran ana sanayilerin klasik satın alma politikalarının uygulaması
• Sektörde branşlaşmanın olmaması
• Malzeme kalitesi ve tezgah üstünlükleri
• Avrupa ülkelerinin, her işte olduğu gibi ileriye dönük düşünerek tasarımlar yapmalan
• Çok daha nitelikli malzeme kullanabilmeleri ve kalıp maliyetlerini yükseltebilmeleri. Türkiye'de imalat sayılan düşük olduğu için daha basit
kalıplarla yetinilmektedir.
• Avrupa veya diğer dış ülkelerde imal edilmiş olan kalıplar, aslında bizim
imal ettiklerimizden üstün değildir. Kendimize güvenirsek ve önemli
noktalan atlamazsak, bizim kalıplarımız da onların kalıplarından geri
kalmayacaktır.
• Bizde, maliyeti azaltma gerekçesi ile kalıbın tasarım ve imalatı aşama­
lannda çoğu detay atlanmaktadır.
• Dış ülke kalıplannda, kalıpçılık tekniğinin tüm yöntemleri uygulanmak
tadır. Halbuki bizde malzeme ve veri yetersizliği yaşanmaktadır.
• Kalıpları üstün kılan özellikler, malzemenin ve özellikle dökümün kalitesi, işçilik, presesin yeterliliği, kalıbın güvenirliği ve sürekliliği
• Ölçü ve biçim tamlığı
• Dış ülkelerdeAr-Ge'nin çok daha fazla ön plana çıkması, kalıpları kali-
59
teli, uzun ömürlü ve üstün kılıyor.
• Avrupa kalıpları, büyük sayılardaki sac parçaları şekillendirmeye elverişli kalıplar olduklarından, kalıp bedelleri de olması gereken seviyelerde tutulabiliyor. Ülkemizde ise, parça sayıları az ve üstelik ana sanayiler tarafından kalıp bedelleri sürekli olarak aşağıya çekilrneğe çalışılıyor.
Bu durumda, kalıp imalatçısı da mecburen kaliteyi düşürmektedir.
• lsıl işlemin dışında ayni kalitede kalıp imal edebiliyoruz.
Dövme kalıpları imal eden
ifade etmişlerdir.
şöyle
katılımcı
firmalar, bu konudaki
görüşlerini
Kalıp malzemelerimiz dış kaynaklıdır. Malzeme konusunda herhangi bir
fark yoktur. Fakat imalat açısından tecrübe eksikliği vardır.
• işleme yöntemi farklı. Avrupa, CNC freze ağırlıklı çalışıyor. Biz ise erozyon ağırlıklı çalışıyoruz.
Parça adetleri çok fazla olduğundan belli parça kalıplarında uzmanlaşı­
yorlar. Araştırmaya daha çok önem veriyorlar.
• Yan sanayisi geliştiği için parçalarını istediği toleransta ve hızlı bir şekil­
de imal ettiriyor ve montaj ı kendi bünyesinde yapıyor.
•
Cam
kalıpları
imal edenler de bu konudaki
görüşlerini şöyle
ifade
etmişlerdir.
üreticide belirgin bir uzmaniaşma var. Bunun getirdiği haz ve
kalite ürünlerine yansımaktadır.
• Kendi sektörümüzle ilgili hiçbir üstünlükleri yok. Tek bir konuda, ham
madde temininde ve kalitede bizden üstünlükleri var. Bu konuyu da ithal malzeme ile çözüyoruz . Ancak, maliyet arttığından destek gerekiyor.
• Kalıp boşluğu, yüzey pürüzlülüğü yönlerinden hassasiyette üstünlükleri
vardır. Bunun nedeni de, bilgisayar destekli kalıp tasarımı ve imalatının
ülkemizde yeterli biçimde uygulanmamasından kaynaklanmaktadır.
•
Avrupalı
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı, Avrupa veya herhangi bir dış ülkenin
kalıbını, yerli kalıba üstün kılan özellikler olarak şu hususları saymaktadır.
• Hammadde sorunu
• Onların, çok sayıda seri imalat yapmaları
• Teslim sürelerine uymaları
• Kalıp ömrünü garanti edebilmeleri
60
kalıba
Kauçuk kalıbı imalatçılarının, herhangi bir dış ülkenin
üstün kılan özellikler hakkındaki görüşleri şöyledir.
kalıbını
yerli
• Malzeme kalitesi
• Teknoloji
• Maliyetierin yüksek oluşu, yukarıdaki hususların bizde yeterince sağla­
namamasına yol açmaktadır.
• Şu ana kadar yurt dışında görmüş olduğum sayısız kalıp göz önüne alındığında, yurt dışındaki hiçbir kalıbın Türkiye'de imal edilen kalipiara
göre üstün olduğuna inanmıyorum. Ancak, malzeme problemlerinin yurt
dışında daha makul olarak yaşanması, ithal kalıpları yerli kalipiara göre
daha üstün kılabilir.
Sinterleme kalıpları imal eden katılımcı da, şu konulardaki tespitlerini
iletmek suretiyle sorunun cevaplandırılmasına katkıda bulunmuştur.
• Malzeme seçimi
• lsıl işlem
• Hassasiyet
imal edilen kalıpların, yerli kalıplara göre olan üstünlükleri
cevaplar diğer bölümlerde söz konusu edilen neredeyse
tüm konuları kapsamaktadır. Fazla tekrardan kaçınarak şu hususları saymak
mümkündür: Yurt dışındaki takım çalışması anlayışı, parçaya ve işe göre
uzmanlaşma, iyi düşünüp ve tasariayıp ilk defada sonuç alma, kalite-fiat dengesinin iyi sağlanması, araştırma ve geliştirmeye önem vermeleri, parça adetlerinin fazla oluşu, yüksek işleme hassasiyeti ve kapasitesine sahip olmaları,
kalıp yaptıran ana sanayilerin klasikleşmiş satın alma politikalarına karşılık
bizde sürekli olarak fiat düşürme eğiliminin olması, kalifiye eleman bulabilmeleri, kaliteli yan sanayi hizmetlerine kolayca ulaşabilmeleri, teslim süresi
ve kalıp ömrünü garanti altına alabilmeleri, kendilerine sağlanan destekler.
Bunların yanında üç katılımcımız, malzeme ve ısıl işlem konuları dışında, yurt
dışındaki kalıpların yerli kalipiara olan üstünlüğünü iddialı bir şekilde reddetmektedir. Söz konusu iddianın ortaya kanabilmesi bile önemlidir. Sektöre ve
dolayısıyla ülke sanayiine moral ve cesaret aşılayıcıdır. Tabii, bu konu ilgililer
arasında çeşitli yönleri ile uzun uzun tartışılabilir. Ancak, bizce buna da gerek
yoktur. Küresel piyasa; daha doğrusu arena, son yıllarda içine kabul ettiği
birçok ülke gibi, bizden de bu iddiamızı kanıtlamamızı beklemektedir.
Yurt
dışında
sorulduğunda, alınan
27. Kalıp ihracatınız var mı? Hangi ülkenin, hangi sektörleri için kalıp imal
ettiniz? Size, şartnarnede öngörülmüş bulunan koşulları rahatça sağlaya­
bildiniz mi?
61
plastik kalıpçısı firmaların tamamına yakınının yurt
yoktur. Ancak, katılımcılardan birisi Fransa, Almanya,
isviçre ve Tunus'a dışsatım yaptıklarını; bir diğeri de kırtasiye ve otomotiv için
kısmen dışsatırnda bulunduklarını ifade etmiştir. Yine söz konusu firmaların
birisi Fransa' ya bir kez ihracatta bulundukların ı; bir başkası da Mısır ve Suriye'
ye pim ve burç ihracatı yaptıklarını belirtmiştir.
Ankete
katılan
dışına kalıp ihracatı
imal eden katılımcılardan 12 adedinin
yoktur. Ancak, yurt dışına ihraç edilen sac parçaların kalıplarını
kendisi yapan üç firma vardır. Bunun yanında, Fransa, Almanya, ingiltere,
Belçika ve ispanya gibi ülkelere direkt olarak kalıp ihracatı yapan üç firma
vardır. Bu firmalardan birisi, Almanya için birçok kalıp imalatı yaptıklarını
açıklamıştır. Kalıpların, öngörülen teslim süreleri içinde bitirildiği ifade
edilmiştir. Ayrıca, Almanya ve Fransa' ya elektromekanik sağlayan; Mısır ve
Suriye' ye kalıp burçları ile pimierini ihraç eden iki firma bulunmaktadır. Bir
firma da, yurt dışına kalıp imal etmemekle birlikte, Fransa' ya ihraç ettiği
Sac
şekillendirme kalıplarını
yurtdışı ihracatı
parçaların kalıplarını yapmıştır.
Dövme kalıbı imal eden firmalardan dördünün de
Ancak, dövme parça ihracatları olabilmektedir.
kalıp ihracatı
yoktur.
Cam kalıbı imal eden anket katılımcıları, kalıp ihracatı konusunda
oldukça faal görünmektedir. Bu durum, aşağıdaki ifadelerinden kolayca
anlaşılmaktadır.
• Almanya, italya, ispanya, Suriye, Tunus, Fas ve Dubai' ye ihracat yaptık ve şartnamesindeki koşulları sağladı k.
• italya, Almanya, Amerika ve Endonezya 'nın cam sektörlerine kalıp imalatı yaptık.
• Bugün ancak bağlı
bulunduğumuz şirketler
şılıyoruz. Ortadoğu
ve Almanya' ya
grubunun gereksinimini karvar.
ihracatı m ız
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı olan firma, kalıp ihracatlarının
yurtiçine çalıştıklarını, ancak bir dönemde Almanya için kalıp
yaptıklarını ve bu sırada öngörülmüş bulunan koşulları sağlayabildik­
olmadığını;
imalatı
lerini
bildirmiştir.
Kauçuk
kalıpları
imal eden her iki firma da,
kalıp
ihracatlarının
olmadığını belirtmiştir.
Sinterleme
kalıpları
imal eden
katılımcı, kalıp ihracatlarının olmadığını
bildirmiştir.
62
Kalıp ihracatı
konusunda daha epeyce mesafe alınması gerektiğini
göstermektedir. Bu konuda, kalıp imalat sanayimiz
henüz başlangıç aşamasındadır. Ancak, gerekli önlemler alınıp konuya bilgi
ve azimle yaklaşıldığı takdirde, kalıp ihracatı da mutlaka başarılacaktır. Yurt
dışına ihraç edilmekte olan parçaların kalıplarını yapanlar vardır. Kalıp ihracatına gelince, sayıları sınırlı da olsa, firmalarımızdan bazıları bunu
başarmışlardır. Kalıp imalatımızda böylesine bir gelişmenin ortaya çıkması,
genel teknolojik düzeyimizi, makine ve tezgah imalatımızı; ayrıca diğer sektörlerimizi de olumlu yönde etkileyecektir. Burada, özellikle sac, cam ve metal
enjeksiyon kalıpçılarının, gelişmiş Avrupa Ülkeleri de dahil olmak üzere,
gerçekleştirdikleri kalıp ihracatı dikkati çekmektedir.
yukarıdaki açıklamalar
28. Kalite ve performansta uluslararası düzeyi yakalayabilmek için
sizce, gerek işletmeniz açısından ve gerekse genelde aşağıdaki
girişimlerden hangilerinin önceliği vardır?
a) Yeni yatırımlar yaparak Ar-Ge birimini ve laboratuarları kurup
geliştirmek; bunların kadrolarını oluşturmak
b) Yurtiçi ve yurtdışı ortaklarla işbirliğine gitmek
c) TiDEB, KOSGEB ve Üniversite işbirliğine yönelik projeler
hazırlamak
d) Know-how
satın
almak
Anketimize katıian plastik kalıp imalatçılarının bu konu ile ilgili öncelikleri genelde şöyle şekillenmektedir.
Piyasanın arz-talep dengeleri gözetilerek, yukarıda sayılmış olan dört
hususun da hayata geçirilmesi
• Yeni yatırımların yapılabilmesi ve Ar-Ge kurulması için uygun koşullar­
da finans desteğine ihtiyaç olması ve bunun da ancak ortaklıklarla sağ­
•
lanabileceği görüşü
• Her şeyden önce kalifiye teknik eleman yetiştirilmesi
• Yerli kalıbın da ayni kalite düzeyini sağlayabildiğine inanılması ve kalıp
imalatçılarının cesaretle dış piyasalara açılmaları
• Ana sanayilerin desteklemesi halinde, ürün geliştirme ve kalıp imalatı
konularında kısa sürede Avrupa'nın yakalanabileceği
• Öngörülen şıklarda, b-a-d-c sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, a-c-d-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, d-a-c-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, d-c-a-b sıralamasına göre uygulama yapılması
• Öngörülen şıklarda, sadece b-c sıralamasına göre uygulama yapılması
63
• Öngörülen şıklarda, sadece a-b sıralamasına göre uygulama yapılması
(iki firma)
• Öngörülen şıklardan sadece a' ya göre uygulama yapılması
• c şıkkı ile ilgili uygulama var. Geçmiş yıllarda, yurtdışı ortak için girişim­
de bulunulmuştu.
Sac şekillendirme kalıbı imal eden katılımcıların bu konudaki görüşleri
de, plastik kalıpçıları gibi birbirlerine göre farklılıklar göstermektedir. Öngörülen
şıklar bakımından firmaların tercih sıralaması bu kez şöyle şekillenmektedir.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
b-a-d-c (iki firma)
b-a-c-d
b-d-a-c
b-d-c-a (iki firma)
a-b-c-d (iki firma)
b-a öncelikli
b-d öncelikli
a-b öncelikli
a-c-b-d
Hepsi (iki firma)
• a
. c
• Yurtiçi ve özellikle yurtdışı ortaklarla birlikte çalışmak
• Gerekli makine yatırımlarını yapmak
• Sıralanan bütün maddeler bu konuda önem taşımaktadır. Sektörün
beklentilerinin değişmesiyle, yurtdışından ortak yada müşteriler bulunmasının önemli bir etken olduğunu düşünmekteyiz.
Anketimize katılan dövme kalıbı imalatçılarının, bu konu ile ilgili olarak
önerdikleri öncelik sıraları genelde şöyledir.
•
•
•
•
d-a-b-c
a-d-b-c
a ve b şıklarının önceliği vardır.
Yeni yatırımlar yaparak, Ar-Ge ve
güçlendirmek gerekmektedir.
Anketimize
de
katılan
cam
laboratuarları geliştirmek, kadroları
kalıbı imalatçılarının
şöyle şekillenmiştir.
64
bu konu ile ilgili öncelikleri
• b-a-d-c
• a-c-b-d
• Şu günlerde yabancı bir kalıp firması ile ortaklık görüşülüyor. Ar-Ge' nin
önemi mutlaka çok büyük fakat sonuçlarını nasıl koruyacaksınız? Patent
ve telif hakları saklanmadıkça Ar-Ge yapana külfet getiriyor.
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı firma, kalite ve performansta ulusdüzeyi yakalayabilmek için öngörülen maddeler arasında şöyle bir
öncelik sırası önermektedir.
lararası
• b-d-c-a
Kauçuk kalıpçısı olan firmalar, kalite ve performansta uluslararası
düzeyi yakalayabilmek için sorunun maddelerinde öngörülen hususlarda şöyle
bir öncelik sıralaması yapmıştır.
• a-c-b-d
• a ve d
Sinterleme kalıplarını imal eden katılımcı, c
içine alınmasını ve yapılan uygulamaların reel
mesini önermektedir.
çalışmaların
şıkkının
günlük
izlen-
sonuçlarının
Görüldüğü gibi, öne sürülen görüşlerdeki öncelikler arasında ortak tercihler yakalayabilmek oldukça zordur. Firmaların içinde bulundukları koşullar
itibarıyla birbirlerinden farklı ve kendilerine özgü öncelikleri olması doğal
karşılanmalıdır. Bazı firmaların cevapları belirsizlik göstermesine rağmen yine
de bir yaklaşımda bulunabilmek amacıyla, mevcut tercihler göz önüne
alındığında, her bir şık için öncelik sayılarının şu değerleri aldığını görüyoruz.
•
•
•
•
1.
2.
3.
4.
Öncelik:
Öncelik:
Öncelik:
Öncelik:
Sektör
a (13), b (12), c (3), d (3)
a (9), c (7), d (6), b (4)
b (5), c (5), a (2), d (2)
c (8), d (6), a (3), b (3)
mensuplarının
ilk tercihlerine bakıldığında, bunların büyük bir
görülmektedir. a şıkkı, ikinci tercihte
Bu memnuniyat verici bir gelişmedir.
çoğunlukla aşağıdaki şıklarda toplandığı
de en yüksek oyu
a) Yeni
almıştır.
yatırımlar
yaparak Ar-Ge birimini ve
geliştirmek; bunların kadrolarını oluşturmak
b) Yurtiçi ve
yurtdışı
ortaklarla
işbirliğine
65
gitmek
laboratuarları
kurup
Aşağıdaki
iki şık ise, yine büyük bir çoğunlukla ilk olarak tercih
edilmeyen; yani istenmeyen seçeneklerdir. Bunların, ayni zamanda son
seçenekte de en çok sonunculuk oyu aldıkları görülmektedir. Sonuç, knowhow yönünden o kadar önemli değildir; ancak TiDEB, KOSGEB ve Üniversite
işbirliğinden olabildiğince uzaklaşmayı ifade etmesi yönünden üzücü bir
gelişmedir. Uygulanan, genelleştirilmiş bir anket değildir; o yüzden kesin bir
hüküm vermek doğru olamaz. Ancak, yine de ilgililer tarafından üzerinde d uruimağa değer bir sonuç, bir uyarı olduğu kanısındayız. ikinci ve üçüncü önceliklerde, c şıkkının ikinci tercih olarak yer alması bir bakıma teselli vericidir.
c) TiDEB, KOSGEB ve Üniversite işbirliğine yönelik projeler hazırlamak
d) Know-how satın almak
29. Ülkemizde, kalıp imalat ve kullanımını büyük ölçüde teşvik eden
çeşitli sektörlerin varlığına ve bu konuda uzunca sayılabilecek deneyimimize rağmen, hala yurtdışına büyük çapta kalıp siparişlerinin verilmesi
sizce hangi nedenlere dayanmaktadır? Bu sorunlar nasıl aşılabilir?
Yurtdışına
plastik
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
büyük çapta
kalıpçıları tarafından şu
kalıp siparişlerinin verilme nedenleri olarak,
hususlar öne sürülmektedir.
Kalite sorunu
Ar-Ge yetersizliği
Tanıtım eksikliği
Yurt içinde ve dışındaki işbirliği zorlukları
Ülkemizde ciddi kalıp siparişleri veren firmaların, kalıp imalatçıianna
karşı güven duygusu eksikliği
Teslim süresinin uzunluğu
Kalıp ve imalat sayısı ile ilgili olarak genelde garanti verilemernesi
Kalıp imalatçılarımızın, iş alma kaygıları ile hareket ederek üstesinden
gelemeyecekleri büyüklükteki imalat taahhütlerine girmeleri
istenen malzemenin bulunamayışı, malzeme fiatlarının yüksekliği ve yurt
dışından temin yoluna gidilmesi; yerli çelik üretiminin yeterli kapasite ve
kaliteye ulaştırılarak malzeme maliyetlerinde düşme sağlanamaması
Ana sanayi ler, ayni nitelikteki kalıba yurt dışı piyasalarla eşit fiat uygulam ış olsaydı, kalıp imalatçısı da sağladığı kazanç sayesinde gerekli
yatırımlarını zamanında yapmış; hatta böylelikle sorunlarını çoktan çözümlenmiş ve bu gibi anket çalışmalarına da kalmamış olacaktı.
Söz konusu
sorunların aşılabilmesi
bulunmaktadır.
66
için de,
katılımcılar şu
önerilerde
kalıp imal eden firmaların çoğalması ve bu anket sorularında sabulunan hususlara tam olarak uyulması
• Kalıp atelyelerinin büyüyüp şirketleşmesi ve teknik kadrolar bulundurması
• Yurt içinde ve dışında uygun firmalarla işbirliği yapılarak, know-how ve
• Kaliteli
yılmış
tanıtım sağlanması
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Devletin yurt dışından tecrübeli kalıpçılar getirerek sektörü eğitmesi
Yurt dışından ithalatta ödeme kolaylıkları sağlanması
Uzun vadeli ve ucuz kredi imkanlan verilmesi
Söz konusu destekierin bazı ülkelerde olduğu gibi bir devlet politikası
olarak sürdürülmesi; ancak ekonomik zorluklar dolayısıyla bunun sağ­
lanması mümkün olamayacağından söz konusu desteğin ana sanayier
tarafından verilmesi
Kaliteli çelik üretiminin arttırılması ve malzeme maliyetinin düşürülmesi
kalifiye teknik personel çalıştırılabilmesi
Kalip imalatında uygulanan imalat yöntemlerinin geliştirilebilmesi ve ileri
teknolojilerin uygulanabilmesi
Müşteri bilgilerinin gizli tutulmasına özen gösterilmesi
Kaliteden ödün verilmemesi
Kalıp imalatçısının verdiği sözleri tutması ve kendisine her bakırnda güven duyulması
işçilik maliyetlerinin düşürülmesi
Kalite/Maliyet/Zaman kriterlerine göre sipariş kabulüne gidilmesi
Sac şekillendirme kalıpçılarının bu konudaki görüşleri de, doğal olarak
belirtilen hususlar çerçevesinde oluşmaktadır. Bunlara göre nispeten
farklılık arz eden
söylemler derlenecek olursa şöyle bir sıralama yapmak
mümkündür.
yukarıda
• Bu konudaki belirleyici unsur, yabancı ortaklı ana sanayiler olmaktadır.
Onların Türkiye için talep beklentileri, düşük maliyetli parçalar satın almaktır. Söz konusu talebin bu tarzda biçimlenmesi, kalıp imal edip bunlarla parça basan orta ölçekli işletmelerin doğmasına sebep olmuştur.
Doğal olarak, bu işletmeler de az yatırım ve öz üretim ilkesiyle hareket
ettiklerinden, her iki işi de optimum değerlerde yapamamaktadırlar .Orta
ölçekli preshaneler de, işlerini bilinçsizce yapılanmış küçük kalıp atöyelerine ucuz fakat kalitesiz bir şekilde yaptırmaktadırlar. Bu da, yabancı­
ların gözünde sektörden çıkan ürünlerin kalitesiz olduğu imajını vemektedir. Diğer bir açıdan bakıldığında, sanayinin can damarı olan kalıp sektöründe belli bir iş disiplini görünmüyor. Yani bu işi yapmak isteyen her
hangi bir kişi, işyeri açıp kalıp yapabilmektedir. Bu durum mutlaka denetim altına alınmalı ve işyerleri teknik anlamda kategorize edilmelidir.
67
• Günümüzde, özellikle otomotiv sektöründe, tasarım aşamasından sonra aracın piyasaya sürülmesi için kullanılan zaman çok düşük seviyelere indirilmeye çalışılmaktadır. Dolayısıyla, söz konusu kalıpları sorun
suz bir şekilde ve zamanında teslim edebilecek firmalar yurt dışında dahi
olsa tercih edilmektedir. Ayrıca, ilgili kuruluşların tamamında yurtdışın­
dan alınan bir patent söz konusudur. Bu yönsirnede politik bir takım nedenlerin de olduğunu düşünmekteyiz.
• Ülkemizde kalıpçılıkta planlanan zamana uyulmuyor. Beklenen kalıp
ömrü sağlanamıyor veya öngörülemiyor.
• Tüm dünyada diğer ülkelere kalıp siparişi verilebilmektedir. Bu olay, büyük bir sorun olarak görülmemelidir. Kaldı ki, gelişmekte olan bir ülke
olarak tüm kalıpların Türkiye'de yapılamaması doğal karşılanmalıdır.
• Kalıba bakış açısının değişmesi gerekli. Kalıp yaptırmak isteyenler yerli
firmalardan yüksek ücretli kalıp imalatı teklifi alınca; "madem bu parayı
vereceğim yurt dışına yaptırırım" diyor.
• Kalıp üretiminden turizm gelirimiz kadar girdi sağlayabiliriz. Devlet teşvikleri gereklidir.
• Teknoloji, malzeme, ve yüksek maliyet sorunları
• Kalıp üretimi konusunda ihtisaslaşmış kuruluşlar yetersizdir.
• Hükümet 1 Devlet politikaları ile sektörel bazda destek ve yurt dışına açılma kolaylığı sağlanmalıdır.
•
•
•
•
•
Kalıp atsiyeleri büyüyüp şirketleşmali ve teknik kadrolar bulundurmalıdır.
Ana sanayinin yurt dışından destekli olması, otomotivdeki temel nedendir.
Teknoloji üretimimizi geliştiramemiz yüzünden, yeterli ve ileri teknolojiyi
hiçbir zaman yakalayamıyoruz.
Ülkemizdeki sanayi ortamına bakış açısından, daha uzun bir süre teknoloji üretimi hedefini yakalayamıyacağımız kanısındayız.
Cesaret eksikliği ve kendi insanımızın yeteneklerine güvenememek en
önde gelen nedenlerdir.
Kalite, devlet desteğinin olmayışı, istenilen malzemenin bulunamaması
başlıca nedenlerdir.
Dövme kalıpçılarının, konu hakkındaki görüşleri
Burada, katılımcılardan birisi görüş bildirmemiştir.
şöyle
özetlenebilir.
• Dövme sektöründe yurt dışında kalıp yaptırılmamaktadır.
• Ucuza mal etmeleri; işleme maliyetlerinin düşürülmesi ile aşılabilir.
• Maliyetierin yüksek olması ithalata yöneltiyor. Kalıp üretimi yapan firmalara özel teşvikler verilerek ucuz kalıp üretmek için gerekli teknolojinin
ülkemize gelmesi çok hızlı bir şekilde sağlanmalıdır.
68
Cam
kalıpları
imal eden
katılımcıların görüşleri
de
şöyle
özetlenebilir.
Kanımızca iç pazarı doyuracak nicelikte ve nitelikte kalıp firması yok.
Bu yapılar teşekkül etse bile sürekliliğini sağlayacak iktisadi ortam ve
pazar yok.
• Teknolojiyi yeterince kullanamamamız (bilgisayar destekli tasarım ve
imalat) ve Türkiye'nin yurtdışında yeterince tanınmaması.
• Ülke imalat sanayi içinde kalıpçılık çok özel olarak teşvik edilmeli.
Örneğin, Gelir ve Kurumlar Vergisinden muaf tutulmalı. Makine alımları
kolaylaştırılmalı vs.
•
Metal enjeksiyon kalıbı imalatçısı,
verilmesini aşağıdaki nedenlere
siparişlerinin
yurtdışına
büyük çapta
kalıp
bağlamaktadır.
• Hammadde sorunu
• Onların seri imalat; yani fazla sayıda kalıp yapabilme
• Taahhüt ettikleri teslim sürelerine uyabilmeleri
• Kalıp ömürlerini garanti edebilmeleri
avantajları
Kauçuk kalıpları imalatçısı olan katılımcılardan ilki, bu konuda
belirtmek istememiştir. Diğeri ise görüşünü şöyle açıklamıştır.
görüş
• Yurt dışına kalıp siparişlerinin verilmesi, kanımca tamamen kendi özgüven eksikliğimize dayanmaktadır. Artık bu tür yaklaşımlarda bulunan insanların, yurt dışındaki birçok yatırımcının imalat gerçekleştirmek için
ülkemizi tercih ettiğini görmesi gerektiği inancındayım.
Sinterleme
kalıp siparişlerinin
kalıpları imalatçısı olan katılımcı, yurtdışına büyük çapta
verilmesi sorunu ile ilgili olarak şu önerileri getirmektedir.
• Güvensizliği, kalite ve fiyat cazibesiyle aşabiliriz.
• Sigorta ve iş garantisinin de incelenmesi gerekmektedir.
Sonuç olarak, bu soru için de bir özetierne yapmak amacıyla yukarıda
olan nedenler ve öneriler incelendiğinde, bunun pek mümkün ciamayacağı görülmektedir. Çünkü, sanayicilerimizin yerinde tespitlerini gösteren
bu görüşlerin hiçbirisinin kaybolmaması ve tek tek değerlendirilmesi lazımdır.
Dolayısıyla, burada ayni sözlerin bir kez daha tekranndan kaçınmanın uygun
sayılmış
olacağı düşünülmüştür.
69
Sektör dahilindeki çeşitli kalıp imalatçıianna yöneltilmiş olan bu sorular,
anket çalışması yapmanın yanı sıra; sektörde gelişim sağlanması için gerekli
olan hususlara ve bunları gerçekleştirmenin yollarına da dikkati çekmeyi ve
tartışmaya açmayı amaçlamıştır.
6. ZiYARET iZLENiMLERi VE GENEL DEGERLENDiRMELER
Kalıp
imalat sanayii ile ilgili izlenimleri açıklamak ve genelleştirilmiş
değerlendirmelerde bulunmak oldukça güçtür. Çünkü, bu sanayi kolumuzun
birçok çelişkiyi birlikte yaşadığını görüyoruz. Ancak, gelişmişi ve iyi örnekleri
dışarıda aramağa pek gerek bırakmayan bu yapıyı ayni zamanda bir avantaj
olarak da görebiliriz. Dolayısıyla, bu bölümde daha ziyade gelişmelerden,
olması gerekenden ve önerilerden bahsetmek suretiyle konuya olumlu
yaklaşmanın daha uygun olacağı kanısına varılmıştır.
Ana sanayilerimizin ve büyük ölçekli yan sanayilerimizin sektör ile ilgili
çok gelişmiş birtakım uygulamaları vardır. Belirli sanayi kuruluşlarımızın, özellikle simülasyon gücü çok artmıştır. Sadece biçimlendirme ile ilgili olarak değil;
ayni zamanda bakım ve grup otomasyon u amaçlı programlar da kullanılmak­
tadır. Yazılım pazarlaması yapan kuruluşlar da, pazarlamanın ötesinde çok
fonksiyonel bir hale gelmişler ve sektörün kısa süre içinde büyük aşamalar
kaydetmesinde etkili olmuşlardır. Bu firmalarımızın, çözüm ortaklığı, çeşitli
türde modeller ve prototip kalıplan üretme, kalıp ve fikstür projelendirme,
danışmanlık, yazılım eğitiminin yanında kalıp imalatı ile ilgili eğitim verme,
hatta parça imalatı vb. tahminleri aşan etkin faaliyetleri vardır. Ana sanayilerimizde ve büyük ölçekli yan sanayilerimizde ise, eş zamanlı mühendislik, tersine mühendislik (reverse engineering), NC data üretme ve matematik model,
interaktif ölçme ve kontrol, bilgisayar destekli yönetim ve planlama, "just in
time" imalat vb. kavramlar artık soyut birer kavram olmayıp; az veya çok uygulamaları yapılan ve giderek gelişen proseslerdir. Henüz adı konmamış ve lanse
edilmemiş proses ve cihaziarı yatırım programiarına alan kuruluşları m ız vardır.
Ayrıca, kalıbın ve parçanın ölçü ve biçim tamlığının kontrolu için bilgisayar
destekli ölçümler yapan koordinat ölçme cihazları, hızlı prototipierne (rapid prototyping) yönteminin çeşitli uygulamaları ile model ve prototip imalat icin özel
kalıpların hazırlanması, hassas kesme (fine blanking) presleri, hızlı trezelerne
tezgahları ve beş eksenli laser kesme tezgahları ile işleme, ileri düzeyde ve
büyük yazılımlar ile sürekli olarak upgrade edilen bilgisayar sistemleri, laser
kontrolu vasıtasıyla çeşitli ölçme yörüngelerini izieyebilen ve iki veya üç boyutlu olarak eğrisel veya noktasal amaçlı olarak çalışabilen ölçme tezgahları,
modellemeyi, imalatı, ölçme ve kontrolu ileri seviyelere çıkarmışlardır. Bu
70
konuda, burada detaylarına girilmesine olanak olmayan araştırma ve_yayınları
yapan sanayi ve yazılım kuruluşlarımız vardır. Belirli noktalar alıp (nokta bulutu) yüzey geçirme ve yüzey geliştirme, CAM datası üretip işleme atelyesine
gönderme, teslimat prosedürlerini standardize etme, ölçme yazılımlarının
referans alma, bağlama ve parametrik tasarımları desteklemesi vb. uygulamalar olağan çalışmalar haline gelmiş bulunmaktadır. Ancak, bütün bunların
sektör içindeki pilot uygulamalar halinde kalmayarak yaygınlaştırılması gerekmektedir.
Ülkemizde yaşanan bunca gelişmeye rağmen, uluslar arasındaki
teknoloji yarışı sürekli olarak hedefleri yenilemekte ve çıtayı yükseltmektedir. Özellikle prosesler ve makinalar üzerinde birçok gelişme
kaydedilmektedir. Tıpkı hızlı talaşlı işleme gibi, hızlı talaşsız biçimlendirme de
gelişme göstermekte; pres hızları giderek arttırılmaktadır. Bu arada, preslere,
alt ölü noktada 1,5- 2 saniye bekletme, üçüncü ve dördüncü etkiler kullanma
vb. ilave fonksiyonlar da getirilmektedir. Evvelce günler alabilen kalıp
değiştirme işlemi, artık dakikalara; hatta saniyelere sığdırılabi!mektedir.
Hassas kesme ve şekillendirme yaygınlaşmaktadır. içten yanmalı pres olarak
isim koyabileceğimiz yüksek enerjili dövme makinalarında, mekanik, hidrolik
ve pnömatik hareket mekanizmalarının sağlayamadığı enerji seviyelerine
çıkılarak büyük boyutlu parçalar hızla dövülebilmektedir. Sanayimizde de kullanılan, ancak henüz adı yerleşmemiş bulunan "Seri işlem Makinaları" büyük
bir imalat esnekliğine sahiptir. Bu makinalarda, operasyonlar dairesel bir
yörüngeye oturtulmuş olup; gerektiğinde makine üzerinde direnç kaynağı
ünitesi de yer alabilmektedir. Elektroerozyon tezgahları da, son yıliann büyük
gelişme kaydeden makinalan arasındadır. Talaş kaldırma gücünü büyük
ölçüde arttıran Elektrokimyasal işleme tezgahları da, esas itibarıyla elektreerozyon prensibine göre çalışmakta; ancak dielektrik sıvı ortamına
kimyasallar ilave edilerek aşındırıcı etki yükseltilmektedir. Elektroerozyon tezgahları büyük ölçüde yerli imal edilebilmekle birlikte, bunlar henüz ülkemizde
amansız
tanınmamaktadır.
Gelişmiş
makine ve preslerin üzerine kanacak kalıpların da
gerekmektedir. Bu kalıplar, son derecede hassas ve rijitliği arttırılmış elemanlardan oluşmakta; üzerlerinde özel yağlama
devreleri bulunmakta veya yağ kullanılmamakta; ayrıca özel hava soğutmalı
olarak ve klimatize ortamda çalışacak şekilde imal edilmektedir. Sayılan bu
yeniliklere ilaveten başka örnekler de verilebilir.
diğerlerinden
Kalıp
önemli
çok
farklı olması
imalat sanayiinde ve makinalar üzerinde yukarıda değinilmiş olan
bir gelişme de "imalat esnekliği" kavramının
gelişmelerin yanında, diğer
71
ön plana çıkmasıdır. Buna paralel olarak, kalıpların sök- tak işlemleri artmış;
aylık üretim miktarlarının yerini haftalık programlar almıştır. Otomotiv ana
sanayii, 5-6 aylık bir sürenin içinde çok sayıda kalıbı talep edebilmektedir.
Ancak, parça sayıları az olduğundan, bunlar mecburen manuel kalıplar olarak
tasarlanabilmektedir. Söz konusu sayılar artmış olsa, ardışık ve bileşik kalıplar
imal edilebilir ve otomasyana gidilebilir. Tabii bunun sonucunda da gelişme
sağlanabilir.
Ülkemizde, Ar-Ge birimi açan öncü ana sanayilerimizden birisinde, tam
bir görev bölüşüm anlayışı içinde, teknolojiyi üretme görevinin Ar-Ge birimine;
imalat görevinin de işletmeye verildiğini görüyoruz. Bu arada, Ar-Ge çeşitli
disipliniere göre birimlere ayrılmakta; bu birimler için laboratuar yatırımları
yapılmakta,
uzmaniaşma ve teknolojik birikim yaratılmaktadır. Tamamen
dışsatıma yönelik olarak yabancı ülke standartlarının esas alındığı imalat programlarının yanında, bir taraftan da toplumumuzun özellik ve gereksinimlerini
gözetmek suretiyle kendi standartlarımızın oluşturulmasına çalışılmaktadır.
Karşılığında hangi meblağ ödenirse ödensin, rekabetinden çekinildiği için
kendilerine hiçbir şekilde know-how satılmayan ve satılmayacak olan çok
güçlü kuruluşlarımız vardır. Zaten, uluslararası planda son yıllardaki genel
eğilim, know-how satmamak şeklinde gelişim göstermektedir. Sahip olunan
gizli bilginin ne kadar önemli ve stratejik bir meta olduğunu, kamuoyumuz da
geçmişte bizzat yaşadığı bazı tecrübeler ve üstün sağduyusu ile yakından
bilmektedir. Bedelini ne kadar yüksek ödersek ödeyelim, know-how'ı satın alamayacağımız günlerin gelebileceğini aklımızdan çıkarmamalıyız. işte o günler,
kendi bilgi ve teknolojimizin altından daha değerli olabileceği günlerdir.
Kalıp
imalat sektörünün önde gelen kuruluşlarından birisinin üst düzey
yetkilisi, gelişme ile ilgili koşulları üç ana başlık altında açıklamaktadır. Bunlar,
birbirinin tamamlayıcısı olan hızlı tasarım, hızlı işleme ve üç boyutlu ölçmedir.
Anılan unsurların bir araya gelmesiyle otomotiv sanayiine hizmet verilebileceği; aksi takdirde, alınan işlerde zorlanılacağı ve zarar edileceği ifade
edilmiştir. Kendileri, birlikte çalıştıkları tedarikçilerinin bu konudaki eksikliklerini
gidermektedirler. Ayrıca, son dönemde, ana sanayilerin parçanın matematik
modelini verdiği; kalıpçının uygun yazılımı yoksa bunu açamadığı ve
geliştiramediği ilave edilmiştir. Çünkü anılan matematik modelin açılarak, bundan yüzey geliştirilmesi ve CAM datası üretilmesi gerekmektedir. Bu arada,
referans yüzeyleri alınıp üç boyutlu resimler çizilmekte ve projeyi yapan yetkili, proje danışmanı olarak kalıp atelyesine de hizmet vermektedir. Konu ile ilgili
olarak, KOSGEB' in üç boyutlu ölçüm desteği verdiği ve piyasada tasarım
bürolarının oluştuğu; dolayısıyla kendi olanakları yeterli olmayanların bunlar-
72
dan yararlanabildikleri anlaşılmaktadır. Bazı
gerektiren hassas kesme kalıplarını da imal
yönünden önemli bir kazançtır.
kuruluşlarımızın,
etmeğe
üstün özellikler
başlaması, ülke sanayii
Söz konusu gelişmiş sanayi kuruluşlarımızın yöneticileri, sektör ile ilgili
gelişmeleri ve etkinlikleri günü gününe takip etmektedir. Teknolojik gelişmelerin
takibi ve hayata geçirilmesi artık uzun zaman almamaktadır. Sınırları iyi belirlenmiş olan bir iş bölümü içinde; yukarıda sayılmış bulunan ileri uygulamalan
rahatça yapabilen ve verimli bir şekilde çalışan kadrolar bulunmaktadır.
Yan sanayilerde, yakın zamanlara kadar modeleilik yapanlar kalıpçı;
da medelci olmuştur. Halen kurulmuş olan yeni medelci
atelyelerinde birtakım özel model uygulamalan (sytropor model vb.) yapılmak­
ta ve çeşitli işlerde ihtisas sahibi olunmaktadır. Ancak, ilk yıllarda ana sanayiler tarafından yan sanayilere malzeme desteği verilebilirken ve dökümanları
yan sanayicilerin kullanımlarına açılabilirken, bugün artık bu gibi destekiere
pek rastlanmadığı ifade edilmektedir.
bunların yardımcıları
Sektörde, ilginç bazı uygulamalara da rastlanabilmektedir. Örneğin,
küçük ölçekli sayılabilecek bir işletme yaklaşık bir milyon marklık bir laser
kesme tezgahı yatırımını göze alabilmektedir. Çünkü, bu gibi tercihlerde bulunan işletmeler, belki bu tezgahın kapasitesini doldurabilecek iş hacmini hiçbir
zaman yakalayamayacaklarını; ancak bu sayede stratejik bir üstünlük
sağlayabileceklerini ve cesaretlerinin ödülünü alacaklarını bilmektedir.
Örneğin, henüz kesme kalıplarını tamamlamadan, otomotiv ve diğer ana
sanayilerden gelen acil ve büyük kapasiteli sac parça siparişlerinin hızla
karşılanmasında avantaj sahibi olmaktadırlar. Örneğin, bir başka küçük sanayi
kuruluşumuzun, ingiltere'ye parça ihracatı sırasında, imalat süresinde birkaç
saniyenin hesabını yapmakta olduğunu görmek şaşırtıcı; ayni zamanda da
kıvanç vericidir.
Ekonomik kriz dönemleri, çeşitli sektörler arasında belki de en fazla
imalat sanayiini etkilemektedir. Belirli aylık veya yıllık satış ortalamalarına
göre programlanmış olan otomotiv, beyaz eşya vb. sanayi sektörlerinin,
ekonomik istikrarsızlık nedeniyle faaliyetlerini durdurması veya ara vermesi
hemen kalıp imalat sanayiine yansımaktadır. Çünkü kalıp tasarım ve imalat
evreleri, yerine göre, en azından 5-6 ay veya 10-12 ay gibi daha uzunca
dönemleri kapsayabilmektedir. Söz konusu süreç, ülkemiz ekonomisi yönünden bir istikrarsızlığın yaşanma riskini taşıyabilecek olan yeterince uzun bir
süredir. Ağırlıklı olarak otomotiv sanayiine hizmet vermekte olan yan sanayikalıp
73
lerden siparişlerin kesilmesiyle, kalıp imalatı ile ilgili yatırımlar bir anda atıl kapasiteye dönüşebilmektedir. Elde kalan kalıbın bir başka şekilde değerlendirilme
olasılığı çok zayıftır. Çok değerli bir takım ve ayni zamanda üretim yaparak
ülke ekonomisi için önemli katma değerler yaratabilecek bir araç olan kalıp,
böyle dönemlerde bir anda kilo ile satılabilecek hurdaya dönüşmektedir. Bu
ise, gelişim sağlamak istenirken işin kaybedilmesi ve bir anda ödeme güçlüğü
içine düşülmesi anlamına gelmektedir.
Ekonomik krizin, bazen yararlı sonuçları da alınabilmektedir. Bir sanayi
otomotiv yan sanayii . olarak, imalatını yıllardır başarı ile
sürdürürken yurtdışı rekabetle karşılaşmış ve uyguladığı proseste hurda kullanamadığı için de ayni maliyeti sağlamada sıkıntıya düşerek ana sanayiye
ürün veremez hale gelmiştir. Bu kuruluşumuz, gerçekten örnek olabilecek bir
davranışla paniğe kapılmadan, soğukkanlılıkla, ne yapacağını iyi bilen ve iyi
planlanmış bir Ar-Ge çalışması ile ortaya çıkarak, bunu bir TÜBiTAK!TiDEB
Projesine dönüştürmüştür. içinde bulunduğu krize, ülkenin içinde bulunduğu
kriz döneminin de eklenmesine rağmen, anılan firma projesine azimle devam
etmiş ve sadece bir dönemlik gecikme yaşayarak çalışmalarını tamamlamıştır.
Sonuçta, iki yıllık bir sürenin sonunda, anılan kuruluş eskisinden de iyi bir konuma gelmiş olarak ve her geçen gün artan talepler karşısında kapasitesini
arttırarak üretimini sürdürmektedir. Ayrıca, ülke ekonomisi ve çevre açısından
sorun olan negatif değerli atıklar artık sorun olmaktan çıktığı gibi; kendi atıkları
ile yetinilmeyip çevreden de atık toplanmakta ve bunların hepsi pozitif değere
dönüştürülmektedir. Rapor yazarlarından birisi de, anılan projede TiDEB Proje
Hakemi ve daha sonra da izleyicisi olarak görev ve sorumluluk almış; olayın
içinde bizzat yaşayarak gelişmelerin tanığı olmuştur. Birçok kuruluşun
kapandığı veya satıldığı bir dönemin içinde bunun başarılmış olmasının
özgüvenini, onur ve hazzın ı firma ile paylaşmıştır. Muhakkak ki, bu olay ilk kez
yaşanmamaktadır ve başka örnekleri de vardır. Ancak, Ar-Ge' nin önemini
anlatabilmek için başka hiçbir ilave söze gerek bırakmayacak bir çalışma ve
yararlı bir örnek olduğuna inanıldığından, okuyucunun hoşgörüsüne
sığını larak, projenin gizlilik kuralları çerçevesinde bu deneyimden bahsedilmesi uygun görülmüştür.
kuruluşumuz,
Kalıp
imal eden ve ayni zamanda imal ettikleri bu kalıplarla parça
yapan kuruluşlar, bir yabancı ortakla çalışmaya başladıkları andan
itibaren yıllardır yaptıkları imalatın bazı bölümlerine sınırlamalar gelebilmektedir. Çünkü, ortaklığa giden kuruluşumuz, yaptığı anlaşma ile uluslararası dev
bir entegrasyonun parçası haline geldiğinden, kendisinden imalatını tür olarak
kısıtlaması ve artık sadece ondan istenecek işleri yapması beklenmektedir. Bu
imalatı
74
durumda, yılların tecrübesiyle kazanılan mevcut teknolojik birikimler silindiği
gibi; ayni zamanda bu birikimleri yaratan ve özelliği olan iş çeşitliliği de
kısırlaştırılmış olmaktadır. Üstelik, bundan böyle imalatta çıkabilecek problemlerden yabancı ortağın haberdar edilmesi ve çözümlerinin de artık kendisinden
istenmesi gerekmektedir. En iyimser bir ifade ile bunun anlamı, Ar-Ge' nin
büyük ölçüde terk edilmesi demektir. Bu arada, teknolojiyi aldığımız ülkeye
hiçbir zaman için yetişemeyeceğimiz; yetiştirilmeyeceğimiz gerçeğini de gözden uzak tutmamalıyız.
Yan sanayilerin en büyük sorunlarından birisi de, ana sanayilerin dayatmalan olarak ifade edilmektedir. Kalıpta şekillendirme tekniği açısından,
herhangi bir parça üzerinde değişiklik gerektiren bir durumda, ana sanayiden
kendilerine son sözü söyleyebilecek yetkili muhatap bulmalarının güçlüğünden
bahsetmişlerdir. Ana sanayide bizim yetkiilmizin bir türlü onaylayamadığı ve
gerektiğinde yurtdışından izin istenip uzun süre beklendiği bir sırada,
tesadüfen bir yabancı yetkili hazır bulunuyorsa, bu uzman, değişiklik için hiç
bekletmeden onay verebilmektedir. Esasen, söz konusu durum için anılan
muhataplann hiçbirisine kusur bulmak mümkün değildir. Aslında bu kusur,
sanayimizin yapılanmasından kaynaklanmaktadır. Otomotiv yatırımları ve
marka çeşitliliği açısından en gelişmiş sanayi ülkelerini bile çok geride
bıraktığımız bir yapılanma içinde, otomotive ayni yıllarda başlayan emsal ülkelerdeki gibi, kendimize ait bir markamız olabilseydi, hiç değilse burada kendi
teknolojimize sahip olma özgürlüğünün keyfini çıkarabilirdik.
Otomotiv ana sanayilerinde, sac parçalann şekillendirilmesine hiç
girmeyip bunları dışarıdan temin edenler olduğu gibi; nispeten küçük ve orta
boyutlu olanlarını yurtiçinde yaptırıp, büyük parçalan yurtdışından sağlayanlar
da vardır. Bunların yanında, bir başka kuruluşumuzda, çok büyük kalıpların da
yerli firmalarımızda döktürülüp başarı ile imal edilebildiğini görmekteyiz. Hatta
bu kalıpların sıradan takımlar olmadığını, gerek orijinalleri ile
karşılaştırılmasından ve gerekse üzerlerinde yer alan her türlü mekanik, hidrolik, pnömatik ve elektronik kontroller ile hareket mekanizmalarından anlamak
mümkündür. Çoğu tezgahta bulunmayan sistemleri taşıyan bu biçimlendirme
ünitelerini görünce, bunlara "kalıp" bu işlerle uğraşanlara da "kalıpçı" denmesiyle ne kadar haksızlık yapıldığı bile düşünülebilir. Bu ve buna benzer
gelişmiş uygulamaları görünce, akla hemen "neden olmasın?" sorusu gelmektedir. Çünkü, anket sorularımız arasında da yer aldığı gibi, dışsatım bir yana;
sadece yurtdışına giden kalıp siparişleri yurtiçine döndürülebilse, yan sanayimiz için çok büyük bir ilave iş potansiyeli yaratılmış olacağı gün gibi açık bir
gerçektir.
75
Kamuoyumuzda, "kuruluşlarımız arasında kollektif çalışma anlayışının
bir türlü yerleşemediği; kurduğumuz ortaklıkları yürütmekte pek başarılı olamadığımız" şeklinde yaygın bir kanı vardır. Çözümde düğüm noktalarından
birisini oluşturması dolayısıyla, işyeri ziyaretleri sırasında da bu konu üzerinde
özellikle durulmuştur. Görüşleri alınan firmalardan ikisi, geçmişte konu ile ilgili
girişimlerinin olduğunu; ancak birlikteliği yürütemediklerini ve bunun
başarısızlıkla sonuçlandığını itiraf etmişlerdir. Halbuki, gerek yurt içine ve
gerekse yurt dışına önemli işler yapabilmek için her yönden güçlü olmak gerekmektedir. Küçük işletmelerimizden çoğunun, baştan beri veya yıllardır bir tek
mühendis bile çalıştırmadıkları bilinen bir husustur. Herhangi bir uzatma
yapılmadığı takdirde, geçiş sürecinin sonlarına yaklaştığımız bir sırada ve
dolayısıyla dar bir zaman aralığının içinde, anılan iş yerlerimizin birden bire CE
belgelendirmesinin koşullarına sıçrama yapabilmesi biraz hayalciliktir.
Dolayısıyla, burada bir örıcü kuruluşun önderliğinde bir araya gelmek suretiyle
güçlenrnekten başka çare görünmemektedir. Küçük işletmelerimiz için anılan
belgelendirmenin ağır mali koşullarını karşılayabilmek de ayrı bir sorundur.
Zaten, kendilerinin söz konusu koşullar altında ezilmelerine hiç kimsenin razı
olması mümkün değildir. Çünkü, bu sanayi hamlesinde onlara her
zamankinden daha çok ihtiyaç vardır. Olayın ekonomik ve sosyal boyutları
yanında; bugünkü konjonktür, küçük yapılı, dinamik, şartlara kolay ve çabuk
adapte olabilen işletmelere ihtiyaç göstermektedir.
Hızlı
küreselleşme ve gelişen iletişim olanaklarının etkileriyle,
ve zevklerin hızla değişim gösterdiği günümüz dünyasında, otomotiv, beyaz eşya vb. sanayi sektörlerimizin bunun dışında kalması mümkün
değildir. Rekabet ortamının etkisiyle, sık sık yeni modeller lanse edilmekte ve
tasarım ortaya çıktıktan sonra da bunun hızla hayata geçirilmesi istenmektedir.
Bu ise, ileride daha çok kalıp işinin çıkacağının göstergesidir. Üstelik, yalnız iç
pazara yönelik değil; ayni zamanda coğrafi konumumuz itibarıyla Uzak Doğu
ülkelerinden daha avantajlı olmamız dolayısıyla dış pazar avantajlarını da
fazlasıyla yakalamamız mümkündür. ilk yıllarda, söz konusu tasarım ve imalat
süreci beş yıllık bir zaman alırken, daha sonraları bunun üç yıla indiği
görülmektedir. Son yıllarda ise, yaklaşık olarak bir yıllık süre öngörülmektedir.
Hatta şu sıralarda bu aşama için 1O ay verilirken, yakın bir zaman içinde ancak
8 aylık süre tanınması söz konusu olacaktır. Acımasız rekabet ortamının neler
getireceğini tam olarak kestirebilmek güçtür ama buradaki iniş trendinin sürmesi beklenmelidir. Dolayısıyla, söz konusu zaman daralması doğrudan doğruya
kalıp imalat sektörüne yansımakta ve mevcut kalıp siparişlerini sektöre bir
anda dağıtabiirnek gerekmektedir. Yani içinde yaşadığımız dönem itibarıyla,
sadece kaliteyi ve verimliliği yakalamak yetmeyecektir. Ayni zamanda, çok
arayışların
76
sayıda ve büyük boyutlardaki kalıpların kısa bir süre içinde imalata alınabilme­
si gerekmektedir. Bu ise, her alanda güçlü olmakla, kuvvetli kadrolarla ve iyi bir
koordinasyonla başarılabilecek bir iştir.
Ülke dışında kalıp yaptırmak çok vahim bir olay olarak görülmemelidir.
Bugün kalıp imalatında çok ileri gitmiş ülkeler bile bir taraftan kalıp imal edip,
bir taraftan da dışarıya kalıp siparişleri verebilmektedir. Ülkedeki teknolojik
gelişmeye göre, büyük ve zor kalıplar yurt dışına sipariş edilebildiği gibi; ileri
ülkelerde bunun tam tersi de gerçekleşebilmektedir. Örneğin, Fransa'da
kalıpçılık mesleğinin kaybolmağa başladığı ifade edilmiştir. Sanayileşme
sürecinde çok ilerilere gitmiş bir ülkenin bu konudaki tercihi, burada savunulanlara ve ülkemiz koşullan na ters düşebilir. Ancak; Fransa'nın uzay teknolojisi ve
sanayii de dahil olmak üzere, bunun yerine ikame edebileceği birçok alternatifinin olduğu unutulmamalıdır. Emek yoğun bir sanayi kolu olan kalıp imalatı,
bizim için sadece bu yönü ve yaratmış olduğu istihdam imkanları itibarıyla dahi
bir tercih konusu olabilir. Burada önemli olan, maliyet ve termindir. Bizde de,
yurt dışına kalıp yaptırma nedenleri olarak yine ayni hususlar öne sürülmektedir. Yurt dışındaki kalıp imalatının, bu işi iyi yapan yerli firmalardan daha ucuza
geldiği; teslimatın zamanında yapıldığı, tashih ve geri dönüşlerin çok az veya
hiç olmadığı ifade edilmektedir. Örneğin, 40 adet kalıp siparişinin 9-10 ayda
sonuçlan ıp teslimatın yapılması gerekmektedir. Çünkü, model verildikten sonra
18 ay içinde araba piyasaya sürülmektedir. Yurt dışındaki firmaların teknolojik
üstünlükleri yanında; her bakımdan güçlü olmaları, benzer geometri ve
tasarımlar üzerinde ihtisaslaşmalan avantajlı yönlerini teşkil etmektedir.
Hazır
kalıp
daha ziyade küçük kalıpların imalinde
genel toplam itibarıyla düşük kalmaktadır.
Esasen büyük kalıplar çeşitli bakımlardan önem arz ettiğinden, daha fazla
üzerinde durulmasını gerektirmektedir.
setleri
kullanıldıklarından, kullanım oranları
lsıl
işlem,
kendisinden önceki, kendisi ve kendisinden sonraki
aşamalarda yer alan uygulama ve önlemler bakımından dikkatle izlenmesi
gereken bir prosedürdür. Burada, tasarım, malzeme seçimi, işleme şekli ve
çalışma şartlan vb. birçok faktör etkilidir. Sayılmış olan tüm faktör~er dikkate
alınsa bile yine de sorunlar çıkabilmektedir. Örneğin, ısıl işlemci tarafından,
farklı çelikler ayni anda fırına konabilmektedir. Halbuki, bunların her biri için
farklı ısıl işlem kademelerinin uygulanması gerekmektedir. Bir kuruluş yetkilisi,
Bursa' da, halen mevcut olan işlere göre yeterli kapasitede tesis ve ocak
bulunmadığını ve dolayısıyla ısıl işlemlerin gerektiği gibi yapılamadığını belirtmiştir. Ayrıca, vakum altında tavlamanın, homojen ısıtma ve soğutmanın ısıl
77
deformasyonları
azalttığı bilinmektedir. Deformasyon etkilerini ortadan
için ileri ısıl işlem teknolojileri uygulanmalı ve piyasada yarı sulu
diye tabir edilen ısıl işlemli parçanın talaşlı işlenebilmesi gerçekleşmelidir.
kaldırabilmek
Kalıp tasarım ve imalatında sistematik bir çalışma tarzını benimsemiş
olan firmalar, bu presesi tasarımın ilk aşamasından itibaren yakından izlemektedir. Hangi noktada meydana gelmiş olursa olsun, geri dönüşlerin ve tashihlerin yaşandığı evrelerde, uygunsuzluk raporları hazırlanarak bunların kayıt
altına alınması sağlanmaktadır. Ayrıca, bu raporlarda söz konusu aksamaların
maliyetleri de çıkarılarak verimsizlik oranları belirlenmektedir. Son yıllarda,
bunun sistematik bir şekilde izlenmesi ve benzeri durumlarda dikkate alınması
sonucu, verimsizliğin sürekli azalmağa başladığı ve teknolojik birikim
yaratıldığı görülmektedir.
Günümüzde, yaşamakta olduğu bin bir sıkıntı içindeki sanayicimize
rol ve görev biçilmesi, belki kendisine haklı olarak tatsız gelecektir.
Ama rapor yazarlarının, böylesine önemli bir görev davetinden kaçınması da
düşünülemezdi. Zaten onlar da, bu raporun kendilerinin değil; sanayicimizin
olması için ellerinden geleni yapmışlardır. Ayrıca, burada sunulan bir hazır
reçete olmayıp, bilinenierin kendi bünyemize uyarlanmasıdır. Aslında, buna da
elbirliği ile karar verilecek; elbirliği ile uygulama yapılacaktır. Hiç kimsenin "işte
reçete, hadi yapın da görelim!" demesi mümkün değildir. Zaten böyle bir şey
de söylenmemiş ve istanbul Ticaret Odası insiyatifi ele alarak, çok isabetli bir
kararla konuya el atmıştır. Bu girişimlerinin arkası da gelecek ve muhtemelen
konu ile ilgili bir organizasyon ve çalışma programı ile takvim oluşturulacaktır.
dışarıdan
Sektörün uluslararası plandaki konumu ile ilgili olarak, alınan ilk bilgilere göre, bugün 39 ülkenin kalıp imalatı konusunda gelişmeler kaydettiği ve
konunun takipçisi olauğu anlaşılmaktadır. Anılan ülkelerde, kalıpçılığın devlet
eliyle tanıtımı ve ilgililerin bilinçlendirilmesinin yanında "gayrinakdi teşvik"
uygulandığı görülmektedir. Bu amaçla, seri ve standart kalıp imalatını gerçekleştirecek firmalara 3, 4 ve 5 yıllık ödeme kolaylıkları içeren teşviklerle tezgah
alım kolaylıkları sağlanmış bulunmaktadır. Bazı hallerde, malzeme temini de
teşvik kapsamına alınmıştır. Firma gelişim sürecini devam ettirebiliyorsa,
teşvikler de devam etmektedir. Yine alınan ilk bilgilere göre, Tayvan, Kore,
Portekiz, Malezya ve Hong Kong vb. ülkeler, sektörden, yılda 15 milyar $
civarında veya bunun üzerinde gelir sağlayabilmektedir. Döviz gelirlerinden
söz açıldığında, ilk aklımıza gelen ve güvendiğimiz sektör olan turizm gelirleri
hedefimizin bile bu rakamların altında kaldığını görünce üzüntü duymamak
mümkün değildir. içinde bulunduğumuz dönem itibarıyla, Hindistan, Malta,
78
Endonezya, Romanya, Polanya, Rusya, Bulgaristan vb. ülkeler de, yıllık 1 - 3
milyar$' lık gelirleriyle ilk grubun takipçileri ve zorlu rakipleridir. Mevcut performansları ile bunlardan bazılarının, yakın bir gelecekte ilk gruba yaklaşmaları
veya içinde yer almaları sürpriz olmayacaktır. Yine son yıllarda, bu alanda
büyük gelişme kaydeden ispanya' dan da özellikle söz etmek gerekmektedir.
Kanada, 1980' li yılların başlarında kalıp imalatından 20 milyar $ civarında
dışsatım geliri sağlarken, bugün ayni zamanda ithalatçı konumuna da girmiştir.
Ancak, anılan ülkenin, 10 milyar$ civarında bir meblağ tutan kalıp dışalımı,
tamamen düşük nitelikli C ve D sınıfı kalıplara yöneliktir ve kendileri bu tip
kalıplan imal etmeyi artık düşünmemektedir.
Metin içinde sözü geçen
açıklamalar verilebilir.
• A Tipi
kalıp sınıflandırmaları
ile ilgili olarak
kısaca şu
Kalıp
Ardışık
(Progresif) veya transfer kalıbı tipinde, otomatik transfer sistemine sahip, açık veya kapalı (iklimlendirilmiş; havalı soğutmalı) transfer sistemli ve yüksek hassasiyeteki kalıplardır. Genelde, operasyonlan bir preste
tamamlanamayan çok hassas parçalan imal etmektedirler.
• B Tipi Kalıp
Genelde preste biçimlendirilen; nispeten büyük boyutlu ve hassasiyetleri biraz daha düşük olan sac parçaların imalatında kullanılan kalıplardır.
Üzerlerinde, kamlı, maçalı, hidrolik ve pnömatik tahrik sistemleri yer alabilmektedir. Kalıp ve makinanın bütünlük arz ettiği (akuple) "seri işlem makinaları" da bu gruba dahil edilebilir.
• C ve D Tipi Kalıplar
• imalat sayısı 1OO.OOO'in altında olan, nispeten kaba toleransi ı, döküm
gövdeli ve kilo ile satılabilen düşük kaliteli kalıplardır.
Kalıp imalatında gelişim sağlayan
ülkeler, öncelikle bu tip C ve D tipi
daha sonra da ellerindeki makine parkının verdiği
olanaklarla B tipi kalıp imaline geçmişlerdir. Böylelikle, beyaz eşya ve otomotiv sektörlerine parça yapabilir hale gelmişlerdir. Söz konusu ülkelerin,
yaptıkları işlerle uluslar arası platformda kendilerini kanıtlamalanndan sonra
Japonya, Almanya, ingiltere ve Kore vb. ülkelerden kalıp siparişieri almağa
başladıkları görülmektedir. Hong Kong ve Tayvan gibi ülkeler daha da ileri
giderek, elektronik ve bilişim sanayii ile ilgili çok hassas parçalan imal
etmişlerdir. Tasarım batıdan, ingiltere'den gelmiş olmakla birlikte; bu ülkeler,
söz konusu tasarımın gereği olan imalatı gerçekleştirebilmeyi bilmişler ve
ekonomilerini herkesin gıpta ile izlediği bir seviyeye çıkarmışlardır. Bugün,
bunlardan ilki 40.000 çeşit sanayi malı pazariayarak 180 milyar $; ikincisi ise
kalıplarla işi öğrenmişler;
79
20.000 çeşit sanayi malı pazariayarak 140 milyar $'lık gelir elde edebilmektedir. Bunlar, bizim için ibret alınacak ve gıpta edilecek rakamlardır. Maalesef,
içinde bulunduğumuz yıllara kadar ülkemizde daha ziyade C ve D tipi kalıplar
imal edildiğinden, sektör itibarıyla dünya bizi tanımamaktadır. Hiç kimseye
darılmağa, alınganlığa, kendimizin dışında sebep ve mazeretler aramağa
gerek yoktur. izlenecek yol ve yöntemler bellidir. Bunları izleyenler, gözlerimizin önünde ve hem de kafileler halinde zirvelere doğru yol almaktadır. Yapılan
anket çalışması iyice yaygınlaştı rı larak uygulanmış olsa, 30 yılı aşkın geçmişe
sahip oldukça fazla sayıda kuruluşumuz olduğu hayretle görülecektir. Bu, hiçte
azımsanacak bir süre değildir. O zaman, içinde bulunduğumuz durumu sorgulamamız ve her şeyden önce özeleştiride bulunmamız gerekmez mi? Geçen
dönemde, sanayimizin mevcut konjonktürü içinde belki iyi kazananlar
olmuştur. Ama gelişmiş ve gelişmekte olanların içinde ismi sayılan ülkelere bir
baktığımızda, sonuçta ülkemizin kazançlı çıkamadığı açık bir gerçek olarak
karşımıza çıkmaktadır.
Üniversitelerin ve çeşitli teknik okulların, sanayinin istediği elemanları
için önemli ölçüde tezgah, bilgisayar ve yazılım yatırımları yapmalan gerekmektedir. Bunlar, üniversiteleri dahi çok zorlayacak ve öğrenci
maliyetlerini önemli ölçüde yükseltecek büyük yatırımlardır. Halen Meslek
Lisesi mezunları bile yetersiz görülmekte ve teknik elemanların, ancak on yıllık
bir tecrübe dönemi geçirdikten sonra sektörde başarılı olabileceği ileri
sürülmektedir. Mevcut ekonomik koşullar altında, en azından yakın gelecekte
bunun sağlanmasına olanak yoktur. Şu halde, bu konuda sanayi ile
işbirliğinden veya çeşitli kaynaklardan destek aranmasından başka çare
görünmemektedir. Örneğin Kanada, ABD ile birlikte, COMECON bünyesinde
özel kalıpçılık okulları açmış bulunmaktadır.
yetiştirebilmesi
Eğitim
konusuna farklı bir yaklaşım getirilerek; kambiyo, gümrük ve dış
ticaret mevzuatı ile ilgili konulara hakim elemanları yetiştirebilecek "Dış Ticaret
Meslek Yüksek Okulları" nın kurulması da gerekli görülmektedir.
Son dört beş yıl içinde, kalıp ve dolayısıyla parça kalitesi, maliyet vb.
her konuda önemli gelişmeler kaydeden firmalarımız vardır. Gerek bu kuruluşlarımız ve gerekse daha küçük kapasiteli olanlarından anket çalışmamıza
katılanların hepsi de, bu çalışmamızı desteklediklerini ve yapılacak organizasyonlara her zaman için katkıda bulunmaya hazır olduklarını ifade etmişlerdir.
Gerçekten takdir edilecek bu gibi davranış ve çabalar karşısında, gelecekten
ümitli olmamak mümkün değildir. Başarı mutlaka yakalanacaktır. Ancak bu
hedefe ulaşılmasında, konunun en küçük bir gecikmeye bile tahammülü
olmadığı unutulmamalıdır.
80
7. SONUÇLAR
Önceki bölümlerde, anket çalışmaları ile ilgili ayrıntıların sonuçları derve her bir anket sorusu için ayrı ayrı yorumda bulunulmuştu. Aslında,
sorularda vurguianmış olan konulardan ve firmalar tarafından yapılan açıkla­
malardan kopmadan, metin içindeki son paragrafiarda yer almış bulunan
sonuç ve yorumların öncelikle ele alınarak incelenmesinin uygun olacağı
görüşündeyiz. Gerek söz konusu anket çalışmaları ve gerekse kuruluşları
ziyaretlerden elde edilen bilgi ve gözlemler göz önüne alındığında, dikkatimizi
çeken başlıca sonuçlar şunlar olmaktadır.
lenmiş
1) Sac kesme ve şekillendirme kal ı bı imalatçılarından an ketimize katı­
lanların iş tecrübelerinin çoğunlukla 30 yıl civarında olduğu ve bunların
da büyük bir çoğunlukla otomotiv sanayii için kalıplar imal ettikleri görülmektedir. Plastik, dövme, cam ve sinterleme kalıplarını imal edenlerden
de 30 yıllık kuruluşlar vardır. Bu süre, bir sanayi kuruluşunun kurumlaş­
ması için yeterlidir.
2) Kalıp imal eden firmalar, bu işi daha ziyade kendileri için yapmakta
ve ayni zamanda parça imalatını da gerçekleştirmektedir. Bunu, ülkemizde
kalıba gereken değerin verilmediği gerekçesi ile ve ayni zamanda karlılığı arttırmak amacıyla yapmaktadırlar. Söz konusu firmalardan, 10 -15'
inin yurtdışına açıldıkları bilinmektedir.
3) Katılımcılar tarafından, kalıp imalatında fark yaratan özellik olarak,
dahaziyade zaten uygulanması gerekenler sayılmıştır. Çok az sayıdaki
kalıpçı, plastik kalıplardaki sıcak yolluk uygulamalarına; sac kalıpların­
da ardışık (progresif), transfer ve hassas kesme kalıplarına, kalıpta diş
çekme, sornun çakma ve bağlama vb. uygulamalara; cam kalıplarında
genelde birden fazla bölme yüzeyinin olduğuna değinebilmiştir.
4) Kahbın yarattığı katma değerin ne kadar önemli ve büyük olduğunu
vurgulayabilmek için hazırlanan sorunun cevaplarından beklenen sonuç
çıkmamıştır. Aslında, katılımcıların büyük bir bölümü bu soruyu cevaplandırmamıştır ama mevcut cevaplardan, sac kalıpları için hesaplanan
ortalama (1 ,59 oranındaki bir katma değer artışı düşündürücüdür. Bu
sonuç, daha ziyade katma değerleri düşük olan sac parçaları üretebildiğimizi göstermektedir. Yan sanayi kuruluşlarının temsilcileri ise, bu durumu ana sanayilerin fiat politikalarının yarattığını söylemektedirler.
81
5) Firmaların hepsinin, sahip oldukları imkanlara göre tasarım konusuna az veya çok eğilmeleri; bürolar açmaları, standart yöntemler uygu
layabilmeleri sevindiricidir. Ancak, mühendislik çalışmalarının geliştiril­
mesi lazımdır.
6) Ülkemizde, parça adetleri az olduğu için daha ziyade manuel kalıp­
çılık gelişmiştir. Ardışık ve bileşik kalıplar yapılamamaktadır. Bu husus,
tek başına sektörün gelişmesine mani olabilecek bir engeldir.
7) Tasarım ve imalatı yapılacak kalıplarda, operasyon sayılarını azaltabilmek ve birleştirebilmek, kamlı ve elktropnömatik tahrik sistemlerini
uygulayabilmek hedeflenen çalışmalar arasında yer almalıdır.
8) Kalıp imalat sanayimizin başlıca sorunu, kalite ve kalıp ömrü konusunda düğümlenmektedir. Kuruluşları m ız, ISO 9002 ve QS 9000 kalite standartlarının koşullarını yerine getirebilmek için oldukça zorlandıklarını ve
gerekli bilgileri zaten aktarmak zorunda olduklarını ifade etmişlerdir. Dolayısıyla, burada sistematik bir çalışma mecburiyeti ortaya çıkmakta ve her
parçanın dosyasında, matematik modelden itibaren kalıp tasarım planları ile kalite kontrolleri yer almaktadır. Bu arada, "Hata Türü Analizleri Etkileri"
çalışmaları da yapılmakta ve raporlandırılmaktadır. Hazırlanan parça dosyalarındaki iş kabulü ve tasarım süreci ile ilgili olarak, firmaların kendilerine özgü standartlarına göre hazırlanmış özel tabloları da vardır. Burada, özellikle maliyet unsurları ile ilgili olarak geliştirilen fomülasyonlar ve tablolama sistematiği ileri düzeydedir. Hatta, geri dönüşleri ve hata nedenlerini
içeren kayıtlar ile eskizler bile saklanmaktadır.
Kalıp
ömrü konusunda, birkaç büyük firma garanti verebi Idiklerini söyle-
miştir. iki bilerne arasını, mevcut deneyimlerine ve istatistik verilerine
göre önceden belirleyebildiklerini ifade etmişlerdir. Tabii burada,
kendisiyle direkt ilgili olmayan iki husus, malzeme ve ısıl
prosedürü kalıp ömrü üzerinde son derecede etkilidir.
çının
kalıp­
işlem
9) Otomotiv ana sanayilerimizden birisinde, son çıkarılan ikimodel;diğe­
rinde ise, son çıkarılan bir model ile ilgili kalıp ve parça imalatında,
Avrupa'nın katkısı oldukça azalmış ve yerlileştirme oranı artmıştır. Ayni
zamanda, yurt içinde imal edilen parçaların boyutları da büyümüş ve
karmaşıklık dereceleri artmıştır. Bunlar, elbette ümit veren gelişmeler­
dir. Söz konusu ana sanayi kuruluşlarımızdan ilki, kalıp imalatı ile geniş
bir şekilde ilgilenirken; diğeri bundan farklı bir yaklaşım sergileyerek
82
kalıp imalatına sınırlı bir şekilde girmektedir. Bu tercihte, maliyetler, risk
alma, istihdam, eleman yetiştirme vb. birçok gerekçe rol oynamaktadır.
Anılan kuruluşun bugün için geçerli olan politikası, daha ziyade kalıp
bakım ve onarımına; özellikle koruyucu bakıma önem vermektir. Burada ilginç olan nokta, sırf kadrosunu aktif ve yüksek moraili tutabiirnek
amacıyla, sınırlı bir kalıp imalatına girmeyi öngörmesidir. Tabii, bu sayede ilk planda amaçlamış olduğu kalıp bakım ve onarımı hizmetine de
dolayi ı bir destek vermiş olmaktadır. Aslında, ileride bu hizmeti bile dı­
şarıdaki firmalara ihale etmeyi düşünmektedirler. Anılan kuruluşun konuya bu şekilde yaklaşmasının yanında, bir taraftan da, şekillendirme
sınır eğrileri (forming limit curves) analizleri gibi özgün konularla yakın­
dan ilgilenmesi, işin ucunu bırakmayacağının bir göstergesidir. Çünkü
bu analizler, dışarıya yaptırılan kahbın uyguladığı şekillendirmenin adeta röntgenini çeken çalışmalardır. Konuyla ilgilenmiş olanların bileceği
gibi, yalnız sac şekillendirmede değil; aslında tüm talaşsız şekilendirme
işlemlerindeki hataları önlemek için biçimlendirme esnasında homojen
bir gerinim dağılımının sağlanması çok önemli ve gerekli olan bir husustur. Dolayısıyla, söz konusu analizierin uygulanması, hem sanayimiz
için çok önemli bir gelişme ve hem de kuruluşun yeni stratejisi ile bağ­
daşan; çok sade ancak o ölçüde de etkili bir uygulamadır.
Yurt dışındaki genel eğilimler de, yukarıda sözü edildiği şekilde gelişme
göstermektedir. Otomotiv kuruluşları, bundan böyle kalıp işine hiç girmeyecekler ve stili hazırladıktan sonra tasarımlar da dahil olmak üzere,
parçaların ve hatta kaportanın imalini doğrudan doğruya yan sanayiye
devredeceklerdir. Açılan bu yeni dönemde, tedarikçilerin sorumlulukları
giderek artmaktadır.
1O) Yan sanayicimize daha çok ve daha büyük kalıp veya parça sipariş­
leri verilebilmesi için kendisinin daha önceki referanslarına ve yaptığı
kalıplara bakılmaktadır. Hatta, bu amaçla ana sanayilerde kayıtlar tutulmakta; yan sanayiler için puanlarnalara gidilmektedir. Tabii bu durum,
yan sanayici için şikayet konusu olmakta ve bir kısır döngü teşkiletmek­
tedir. Yani, büyük iş alabilmek için daha önceden benzeri işler yapmış
olmak; referanslarınız arasında böyle bir işin yer alabilmesi için de, işe
bir yerinden başlamak gerekmektedir. Ana sanayilere, kalıp imala sanayimiz için bir engel oluşturan bu zincirin nasıl kınlabileceği hususunda
görüşleri sorulduğunda, sanayicilerimiz, hazırlık sürelerinin risk almayı
ve dolayısıyla böylesine bir denemeyi imkansız kılacak şekilde daraldı­
ğını ifade etmişlerdir. Ancak bununla birlikte, puanlaması iyi olanlardan
83
işlerin esirgenmediği
de belirtilmektedir. Söz konusu görüşmelerimiz sı­
rasında, kalıp imalatında gelişme kaydeden bazı sanayi kuruluşlarımız
isimleri verilerek övülmüş ve örnek gösterilmişlerdir.
11) Son yıllarda,
kalıp
imalat sanayii ve makinalar üzerindeki önemli gelişmelerin yanında, diğer bir gelişme de "imalat esnekliği" kavramının
ön plana çıkması olmuştur. Dolayısıyla, kalıpların sök - tak işlemleri artmış; aylık üretim miktarlarının yerini haftalık programlar almıştır. Buna
paralel olarak, presler üzerinde otomatik kalıp bağlama çözme mekanizmaları geliştirilmiş ve bu olay çok hızlandırılmıştır.
12) Ülkemizin kalıp imalat sanayiini geliştirmede geç kalışı, bir bakıma
avantaj olarak da görülmektedir. Çünkü, bu alanda gelişim sağlamaya
çalışırken ülkemizin riske edeceği atıl kapasitesi bulunmamakta; her
şeyi gelişmelere ve değişen koşullara göre yeni kurmuş olmaktadır.
13) Yapılmış olan anket çalışmasından ve ziyaretlerden çıkan en önemli sonuç, sorulara herhangi bir eklenti yapılmaması ve eleştiride bulunulmamasıdır. Sizce bunun anlamı, sektördeki sorunlar ile yapılması veya
yapılmaması gerekenler 29 soruluk bir reçete haline getirilerek sunulmuş olmakta ve bu hususta bir asgari mutabakat sağlanmış bulunmaktadır. Ankete cevap vermeyenierin de, en azından konu hakkında bilgisi
olmuştur. Kendilerinin, sorulan ve tartışmaya açılan konularda herhangi bir tepki vermemeleri ise, dolayi ı bir kabul anlamına gelmektedir.
8. ÖNERiLER
Aslında, anket sorularının cevaplandırılması esnasında görüş belirtilirken, bunların içinde önerilere de yer verilmiştir. Burada, fazla ayrıntıya
inmeden; gerek anket çalışmalarından ve gerekse ziyaretlerden edinilen izlenimlerle birlikte, kendi görüşlerimizide katarak önerileri taparlamağa çalışırsak
sonuçları şöyle özetlemek mümkündür.
1) Yan sanayi kuruluşu, birçok sorununu çözümleyebilmek ve ayakta
kalabilmek için güçlü olmak zorundadır. Burada bir model olmak üzere,
yaklaşık dört otomotiv firmasına hizmet veren ve 300- 400 adet personeli olan
bir kuruluş öngörülmektedir. Küçük firmaların bu güce ulaşabilmeleri için
birleşmeleri veya kendi aralarında organize olmaları gerekmektedir. Anılan
kuruluşların, belirli alanlarda veya parçalar üzerinde uzmaniaşma kararı vermeleri, gerek kendilerinin geleceği, gerek kurulacak ortaklığın sağlıklı işlemesi
84
ve gerekse ülke sanayii yönlerinden verimli bir tercih
şekli olacaktır.
2) "Kalıp imalat Sanayii Gelişim Programı" nın uygulanmasında, öncelikle mevcut firmalar arasından "öncü" rolüne girecekler belirlenmelidir. Bu
kuruluşlar da, birlikte çalışabilecekleri "tedarikçi" firmaları seçmelidir. Bu
seçimde, herhangi bir telkin veya baskı söz konusu olamaz. Tedarikçi arayan
öncüler ile öncü arayan tedarikçiler, her birinin çalışma alanları ve koşulları da
dahil olmak üzere ilan edilmelidir. Bu duyuru ve koordinasyonu odalar yapabilir.
Burada, odaların çok önemli dört görevi olacaktır. Bunlar şöyle sıralanabilir.
• Öncü kuruluşun niteliklerini saptayan yönetmeliği hazırlamak
• Öncülüğe soyunan aday kuruluşun bu nitelikleri taşıyıp taşımadığını
tetkik ettirmek
• ileri teknoloji nüveleri haline gelecek öncü kuruluşların sayısını mümkün
olduğu kadar arttırmak
• Öncü kuruluşlar ile tedarikçilerini kayıt altına almak ve bunlarla ilgili
istatistikleri tutmak; odaya herhangi bir talep ulaştığında veya sanayimizde ilgili envanter gerektiğinde bilgiye anında ulaşmak ve dolayısıyla
ilgililere ulaştırmak
Öncü ve tedarikçi belirlemesinden kastedilen, sanayicilerimizi kategorize etmek değildir. Bunun amacı yanlış anlaşılmamalıdır. Serbest piyasa
ekonomisinin kuralları içinde isteyen bu sisteme dahil olur, istemeyen dışarıda
kalır. Bu, tamamen kendi özgür iradesi ile karar verebileceği bir konudur. Ama
en iyisi, sisteme girmek; hatta girebilmektir. Çünkü mevcut sanayi altyapısı göz
önüne alındığında, ilk aşamada yeterli sayıda öncü bulabilmek zor olacaktır.
Bu gruplar örgütlendiklerinde, her türlü varlıklarını belirli oranlarda paylaşan,
aralarında kader birliği etmiş ve özdenetim sistemleri gelişmiş firma kümeleri
oluşacak ve sanayimizi yeni ufuklara taşıyan katarlar ortaya çıkacaktır. Ayrıca,
herhangi bir teşvik verilebildiği takdirde, bundan kollektif olarak yararlanılacak
ve verilen olanaklar heder olmayacaktır.
Esasen söz konusu oluşum teşvik görmese bile bir ihtiyaçtan kaynaklandığından, zaten şöyle veya böyle ortaya çıkacaktır. Bunun işaretleri
görülmüştür. istanbul Ticaret Odası, tam zamanında bir müdahale ile bunun
organize bir şekilde gelişmesini sağlayabilir ve yukarıda dört madde altında
özetlenen kazanımlar elde edilmiş olur.
3) Öncü kuruluşların her biri, bir sanayi seferberliği bilinciyle hareket
edip tüm potansiyelini ortaya koymak suretiyle, küçük ve orta işletmelerden
85
kanatları altına toplayabildiği kadarının
azamisini alarak hemen yola koyulmalıdır. Tedarikçi sıfatı taşıyanlar, onların bu üstün rollerini yadırgamamalı;
hatta "iyi ki varlar; ya olmasalar dı!" diye düşünmali ve bu kutsal amaç için
yapabileceğinin en iyisini ortaya koyarak ona ·yaklaşmağa çalışmalıdır. Öncü
kuruluşlar, belki k~ndi elleriyle kendilerine güçlü rakipler yetiştirecekler ve
ileride onlara daha fazla pay vermek durumunda kalabileceklerdir. Bununla birlikte, ellerinde iş kapasitesi ve imkanları olmasına rağmen, paylaşımı yeğleyen
ve bunu daha şimdiden yapan kuruluşlarımız mevcut olduğuna göre endişe
edilecek bir şey yok demektir. Öncü olmak değil, öncü kalmanın önemli olduğu;
bunu sağlayabilmek için de kendilerini sürekli motive edecek güçlü rakipierin
gerektiği unutulmamalıdır. Sonuçta, bu yarıştan ülke sanayii ve ekonomisi
kazançlı çıkacaktır. Burada, hiçbir zaman için paylaşmayacakları ve sadece
kendilerinin olacak bir şey vardır. O da, yukarıda bahsedilen sanayi katariarına
lokomotif olma onurudur. Bu ülke, tıpkı çelik inşaat gibi "kilo işi kalıp" veya "C
ve D sınıfı kalıp" diye nitelenen ve dikkate alınmayan kalıp yapımından tamamen kurtularak "B veya A sınıfı" kalıpların imaline geçtiği nde, onlar tarih yazmış
olacaklar ve daima şükran duyguları ile anılacaklardır.
4) Tasarım ve imalat sürecinin sürekli bir şekilde daralma eğilimi göstermesi, her alanda güçlü olmayı, kuvvetli kadroları ve iyi bir koordinasyonu
gerektirmektedir. Firma, bunun gereği olan hızlı tasarım ve hızlı imalatı kendi
başına gerçekleştirebiliyorsa hemen işe koyulmalıdır. Yapamıyorsa, mevcut
konjonktür içinde işbirliğinden başka çare kalmadığını bilmelidir. işbirliği
dendiğinde, ortaklık veya yukarıda önerilen modelin dışında da alternatifler
yaratılabilir. Bu, herhalde yalnızlıktan iyidir ama kanaatimizce önerilen model
hepsinden daha iyidir.
5) Avrupa
Birliği'ne kalıp
yabancılarlada işbirliği yapılması
veya parça satılmasını sağlayabilecekse,
ve ortaklık kurulması düşünülebilir.
kendileri için belirli imalat alanları veya
parçaları seçip bunlar üzerinde ihtisaslaşmaları, hem kendileri ve hem de ülke
sanayii açısından yararlı bir davranış biçimi olacaktır.
6)
Kalıp imalatçılarımızın,
7) "Kalıp imalat Sanayii Gelişim Programı" nın uygulanmasında,
sözlerin söylenmemesine; bağlayıcılık yönü kuvvetli olan ve ataleti
arttıran yine alışılmış kurumsal anlaşmaların öneriimamesine çalışılmıştır.
Örneğin, Üniversite-Sanayi işbirliği vb. anlaşmaların yerine, ihtiyaç duyulan
alanlarda öğretim üyesi veya uzman istihdamı söz konusu olabilir. Firmalar
tarafından, öğretim üyesine veya uzmana belirli bir dönem için, belirli işler için
veya belirli program hedeflerine ulaşmak için mevcut döner sermaye mevzuatı
alışılmış
86
kapsamında
kimseye
görev teklif edilebilir. Mevcut serbest piyasa
gerekmektedir.
kuralları
içinde hiç
ayrıcalık tanınmaması
imalat sektörünün gelişim süreci, uzun soluklu bir çalışma progve sürekli bir takibi gerektirecektir. Bunun için de,
organize olmak gerekmektedir. Söz konusu organizasyon için öneride bulunabilmek amacıyla, yapılan araştırmalar sonucu Alman Pencere imalatçıları
Birliği'nin (EuroWindoor) modeli esas alınmış ve sektör için uyarlanmıştır [13].
Bir süre önce, anılan birliğin destek ve katılımı ile Türkiye'de de benzer bir
teşkilatlanmaya gidilmiştir. istanbul Ticaret Odası'nın bünyesinde gerçekleştir­
ilecek bir örgütlenme modelini konu alan bu şema, EK - 4' te tartışmaya
açılmıştır. Öncelikle, böyle bir örgütlenmenin gerekli olduğuna karar verildiği
takdirde, anılan şema, sektör üyelerinin değerli katkı ve eleştirileri ile en iyi
şeklini alacaktır. Örneğin, kurulan konseyin kararlarının icra edilmesi; işlerin
takip ve idaresi için sekreterya ve hatta danışmanlık hizmetine gerek duyulabilir. O takdirde, bunlar da şemada yer alacaktır. Ayrıca, çok önemli hizmetlerin
beklendiği "Kalıp imalat Sanayii Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (KiSAGE)"
de şemadaki yerini almıştır. Ancak, ülkemizdeki halihazır mevzuata göre, özerk
yapıdaki bir enstitüyü kurabilmek için özel yasa çıkarılması gerekmektedir. Bu
oldukça zor ve uzun vadeli bir iş olduğundan, sanayicilerimiz tarafından mevcut yasal mevzuat içinde kalınarak bir vakıf kurulabilir. Söz konusu vakıf amaca
uygun bir şekilde teşkilatlanarak, nispeten kısa bir süre içinde faaliyete geçirilebilir. Bunun bir örneği, ısıtma, Soğutma, Havalandırma ve Klima sektörlerinden çeşitli dernek ve kuruluşların katılımı ile kurulan ISKAV Vakfıdır. Anılan
vakıf, her ne kadar Yıldız Teknik Üniversitesi'nin öncülüğünde ve KOSGEB'in
katılımı ile kurulmuş ise de, yönetiminde sanayicilerimizin ağırlıklı olarak temsil edildiği; özerk ve dinamik yapılı bir kuruluştur. Rapor yazarlarından birisi,
önerilen teşkilatianmaiarın ilkinde; diğeri de ikincisinde kurucu üye olarak yer
almak suretiyle bu süreci baştan sona yaşamışlardır.
8)
Kalıp
ramının uygulanmasını
9) Yapılan organizasyonlar sayesinde konu yakın takibe alındığında,
özellikle firma kümelerinin toplam tezgah kapasiteleri önceden bilinecek;
böylelikle mevcut tezgahların iş saatlerinin daha verimli bir şekilde
kullanılabilmesi mümkün olacaktır. Bunun karşılığı elbette ödenecektir. Önemli olan, ülkenin kıt imkanları ile elde edilmiş bir milli servet olan tezgahların
boşta kalmasını önlemektir. Ayni zamanda, söz konusu kıt olanaklarla sağlan­
abilen destekierin atıl kapasiteler için harcanması da önlenmiş olacaktır.
1O) Malzeme ve ı sıl işlem konusunda her katılımcıdan şikayet
bunun için ayrı bir koordinasyon toplantısı yapılmasında yarar
görülmektedir.
geldiğinden,
87
11) Sektöre yönelik olarak hazırlanan her düzeydeki örgü n eğitim ve
meslek içi eğitim programları hakkında sanayi kuruluşlarının görüş ve önerileri
alınmalıdır.
konusunda daha ziyade yüksek seviyede tasarım ve analizleri gerçekleştirebilecek mühendislik hizmetlerine ihtiyaç vardır. Çünkü, anket
sonuçlarında da görüldüğü gibi, tasarım artık hemen herkes tarafından şu veya
bu seviyede gerçekleştirilebilmektedir. Burada, yetişmiş ve nitelikli ara insan
gücü de elbette çok önemli bir kriterdir. Hatta, bakım için sökülmüş olan bazı
ö.ıemli kalıplarda, kalıp elemanlarını yıkamak için bile kalifiye elemanlara
ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak, kalıp imalat sektörünün yukarıda açıklanmış olan
gelişmeleri sağlayabilmesi için sadece kendi içinde değil; bu sektöre hizmet
veren her birimde mutlaka ve etkin biçimde yüksek seviyeli mühendislik
12)
Kalıp
çalışmalarının yapılması şarttır.
13) Sonuç olarak, sektör temsilcilerinin katılımı ile düzenlenecek bir
panel veya toplantıda hazırlanmış olan bu rapor ve ileriye yönelik politikaların
neler olabileceği tartışılmalıdır.
88
KAYNAKLAR
[1] Kalıp ve kalıplı imalat sanayimiz ile ilgili olarak hazırlanan ankete
konu hakkında görüş ve önerilerini açıklamak suretiyle raporun hazırlan­
masına katkıda bulunan sanayi kuruluşlarımız
katılmak;
[2] istanbul Ticaret Odası Kaynakları
[3] YURCi, M., E., TAMER, M., NiKBAY, N., Plastik Sektöründe Teknik
Sorunlar ve Plastik Araştırma Muayene ve Eğitim Merkezi (PAMEM) Modeli,
Plastik Malzemeler ve Teknolojileri Konferansı, Makine Mühendisleri Odası Yayın
No: 241, 4 -5 Aralık 1999, Tüyap 1 iSTANBUL
[4] YURCi, M., E., TAMER, M., NiKBAY, N., Plastik Sektöründe Yönetim
Pazarlama Sorunları, Plastik Malzemeler ve Teknolojileri
Konferansı, Makine Mühendisleri Odası Yayın No: 241, 4 -5 Aralık 1999, Tüyap 1
iSTANBUL
işletmecilik ve
[5] YURCi, M., E., Kalıplı imalat Teknolojileri (Sac Şekillendirme), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
[6] YURCi, M., E., Kalıplı imalat Teknolojileri (Plastik Kalıpçılığı), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
[7] TAMER, M., Kalıplı imalat Teknolojileri (Sac Şekillendirme), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul Şubesi.,
iSTANBUL
[8] TAMER, M., Kalıplı imalat Teknolojileri (Plastik Kalıpçılığı), Seminer
Notları, Makine Mühendisleri Odası, Muhtelif Dönemler, MMO istanbul ŞubesL,
iSTANBUL
Yayın
[9] YURCi, M., E., Talaşsız Şekil Verme, Yıldız Teknik Üniversitesi Yayını,
No: 248, 1992
Yayın
[10] YURCi, M., E., Kalıp imal Tekniği, Yıldız Teknik Üniversitesi Yayını,
No: 251, 1992
[11] TAMER, M., iyon Nitrürleme ile Sıcak Dövme Kalıplarının Ömrünün
Arttırılması, Doktora Tezi, istanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 1986
89
[12] YURCI, M., E., "Sac ve Dövme Parça imalatında Askeri FabrikalarÜniversite işbirliği", Savunma Sanayiindeki Teknolojik Gelişmeler Sempozyumu,
865-874 Kara Harp Okulu, Ankara, 5-6 Haziran 1997
[13] Associations, EPW: Federation of European Plastic Window
Manufacturers, FAECF: Federation of European Window Curtain Wall
Manufacturers' Associations), Bockenheimer Aniage 13.D - 60322 Frankfurt am
Main
[14] Konstruktion, Fertigung und Anwendung feinwerktechnischher
Kunststoffteile, Herausgegeben vom Verein Deutscher lngeniure VDI Gesellschaft Kunststofftechnik, VDI - Verlag GmbH, 1976
[15] Lange, M., Meyer-Nolkemper, H., Gesenkscmieden, Springer-Verlag,
Berlin-Heidelberg-New York, 1977
[16] Oehler, G., Schnitt-, StanzBerlin-Heidelberg-New York, 1973
uınd
Ziehwerkzeuge, Springer-Verlag,
[17] Haller, H., W., Praxis des Gesenkscmiedens, Cari Hanser Verlag,
München-Wien, 1982
[18] Romanowski, W., P., Handbuch der Stanzereitechnik, Veb Verlag
Technik, Berlin, 1965
[19] Messen an Extrusions-Anlagen, Herausgeber: Verein Deutscher
lngeniure VDI - Gesellschaft Kunststofftechnik, 1978
[20] Hilbert, L., H., Stanzereitechnik, Band 1 - ll, Cari Hanser Verlag,
München, 1970
[21] Feintool A.G. Lyss, Haack J., Feinschneiden (Feinstanzen) Handbuch
für die Praxis, Hallwag A.G. Bern, 1970
[22] Gastrow, H., Der Spritzgiess-Werkzeugbau in 100 Beispielen, Cari
Hanser Verlag, München-Wien, 1982
[23] Viladimirov, V., Dies Molds and Jigs, Mir Publishers, Moskow, 1982
[24] Lichius, U., Leopold, S., Rechnergestütztes Konstruieren von
Spritzgiesswerkzeugen, Vogei-Buchverlag, Würzburg, 1986
[25] Pollack, H., W., Tool Design, Prentice-Hall Ine., 1988
90
~6
J Sin.ter
Kalıpla.r~ .
( P .res le
şek i~
[.Enjeksiyon
f
~B .
werme
)ta1ı.pları.
[. Hacldeler:
.
Di~eı· kalıplar
[
~:;
-
·
EkstrOzyon
kalıpl~rı
.
r
......
"''
~r
>>
·ruı
-~
"'Q .......
...,
;:ı:!<
..,...
-- .
::;;;::
.....
.
~
"''
:::0
1
1
1
ı
A
rn
->
.. -o:;!:
r
)>
:0
.....
m
".....
ı
1
i
:; ·>
} ;
,
ı
X
f~ .
~
;ı:.
ın
c::
t Jj
"
r
>
>
c:
~
· P,işirme; kalı.pla,;r;ı;
Pr~s kalıpları
Ma~uel kal1plar
::0
__>
Vakum kalJ.olarJ.
}
"r>''
- r ,..;:.
~işırme kalıpları
kalıplar
X
>
r
~
kalıpl;;-~: ~ ~
J Diljer
>
r
t~
$
:J 3 .
Enjeksiyon
. ··
3
M
k~lıpları ~ ~ .
Kokil_kab.;l~rı
[Ekstrüzyon
:rE
-t
ı
1
J
N
~
w
DDDO
92
EK- 3
p
+
5
4
6
7
~
~mm
lO
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
.Jl
fd
12
Pres kapasitesinin(tonaj), hesaplanan kesme kuvvetini aştığından emin olunmalıdır.
Presin, özellikle kavramaları da dahil olmak üzere yağlanması gerekmektedir.
Pres tablası ile başlığının(koç) yağları temizlenmelidir.
Kılavuzlama(plaka veya sütun kılavuz) olduğu takdirde, pres başlığının kayıtlar içinde çok sıkı
hareket etmesine gerek yoktur. Bu aşamada strok ayarı yapılmalıdır.
Kesme kalıbı, presin tablasına yerleştirilmeli ve kesilen parçaların serbestçe düşüp düşmeyeceği
incelenmelidir.
Strokun alt ölü noktasında, kalıbın önüne, arkasına, sağına ve soluna plastik çekiçle hafifçe vurulmak suretiyle yanlış oturmalara mani olunmalıdır.
Kalıp, pres tablasına kuvvetli pabuçlarla çektirilmek suretiyle iyice tespit edilmeli; mapa da pres
başlığına bağlanmalıdır. Mapanın yeri, kal ı bın ağırlık merkezidir (kuvvetler bileşkesinin tatbik noktası) ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.
Kalınlıkları 2,5 mm.den az olan saclarda, zımbaların kalıba iki veya üç parça kalınlığı kalacak şe­
kilde; kalınlıkları 3 mm.den fazla olan saclarda ise, yaklaşık olarak tek parça kalınlığı kalacak şe­
kilde girmesi gerekmektedir. Kesme boşlukları da buna göre düzenlenmeli veya konik işlenmiş
kesme boşlukları tercih edilmelidir.
Pres başlığı üst ölü noktada iken, zımbalar kılavuz plakasına en azından 5 mm. girmiş şekilde
strok ayarı yapılmalıdır.
Pres el ile birkaç kez indirilip kaldırılarak, boş kurslar yaptırılmalıdır.
Deneme kesimleri aşamasında, elde edilen parçalar üzerinde ölçü ve çapak kontrolları yapılmalıdır.
Tüm civatalar son kez sıkılarak kontrol edilmelidir.
93
EK-4
KALlP iMALAT
SANAYi
ULUSAL KONSEYi
ı
ı
Plastik
Sac
ı
Şekillen.
ı
ı
ı
Dövme
Metal Enjek.
Cam
Kauçuk
Sinterleme
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Kalıpçılık
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
Komitesi
ı
L
J
ı
ı
ı
L
ÇALIŞMA
PROGRAMLARI
(KOMiSYONLAR)
~
ı
ı
ı
ı
Standardizasyon ve
Teknoloji
iş Hukuku
ve
Özel Hukuk
istatistik
ve
Pazarlama
işletme
Ekonomisi
Temel ve
ileri Eğitim
ı
ı
ı
ı
Çevre
Uluslararası
ilişkiler
Teknik
Destek
Kalite
Sorunları
Halka
ilişkiler
Güvenliği
Geliştirme
ı
ı
Kalıp imal.
Sanayi
Ar.Gei.Enst.
Kalite
Güvenliği
Plastik
Sac
Dövme
Metal Enj.
Cam
Kauçuk
Sinter
Komitesi
1 ...................
!
iSTANBUL TiCARET ODASI YAYlNLARI (2002)
YAYlN NO:
YAYlN ADI
2002/1
Senegal Ülke Etüdü
2002/2
Özel Sektörün Faydalanabileceği Kredi Kaynakları
2002/3
Türkiye'de Sigortacılık Sektörünün
ve Yeni Açılımları
2002/4
Uluslararası Kuruluşların
2002/5
Moğolistan Ülke Ütüdü
2002/6
Türkiye'de ve Dünya'da Elektronik Ticaret
ve Vergilendirilmesi
2002/7
Dünya'da ve Türkiye'de Süt ve Süt Ürünleri
Sanayiinde Gelişmeler
2002/8
Devlet
2002/9
Güvenli Gıda Üretimi. Teknikleri ve
HACCP Sistemi'nin Onemi
2002/10
Sorularla Vergi Rehberi
2002/11
Çek Hukukunun Güncel
2002/12
Yurt
2002/13
Küreselleşme ve Türkiye'deki KOBi'lere Etkileri
2002/14
Avrupa Birliği'nde Kayıt
Kontrolü ve Denetimi
2002/15
2002 Calendar Of lndustrial and Trade Fairs In Turkey/
2002 Yurtiçi Endüstriyel ve Sektörel Fuarlar Takvimı
2002/16
CE Rehberi
2002/17
2001 Yılı Sektörler itibarıyla Ekonomik Durum
Analiz Anketi
2002/18
2001 Yılı istanbul Küçük Sanayi Kooperatifi
Teşkilatının
Dışı
Sorunları
Türkiye'deki Temas
Yeniden
Noktaları
Yapılandırılması
Sorunları
Sempozyumu
Fuarlar Rehberi
Dışı
Faaliyetlerin
Kullanım Araştırması
Gelişimi
2002/19
Türkiye'de Trikotaj Sektörü ve
2002/20
Dünya'da Çok Taraflı Denge ve Türkiye için Yakın Gelecek
2002/21
Rakamlarla Türkiye Ekonomisi
2002/22
Turkey In Figures
2002/23
işyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı işlemleri Rehberi
Download

KALlP iMALAT SEKTÖRÜNÜN TEKNiK SORUNLARI VE