Araştırma
Yöntemleri
Örnekleme
1
Temel terimler
Evren (population): Öğelerin yer aldığı ve o
öğelerden oluşan örnek grubun temsil
ettiği / etmeye çalıştığı gruplar ve
yığınlardır.
• Örnek (sample): üzerinde çalışma
yürütülen hedef çalışma evreni hakkında
fikir sahibi olmak ve çalışma sonucunu
tüm çalışma evrenine genelleme yapmak
için o evrendeki öğelerden oluşması
hedeflenen gruptur.
2
Temel terimler (2)
• Örnek listesi / çerçevesi (sampling frame): çalışma
için belirlenen evrenden örnek grubu seçmek için
gerekli olan kayıtların / listelerin yer aldığı
kaynaklardır.Örneğin Sakarya Emniyet
Müdürlüğü’de yapılacak bir çalışma için 100 kişilik
bir örnek grubu belirlemek için o müdürlükte çalışan
tüm polislerin yer aldığı bir liste örnek listesidir.
• Örnekleme (sampling): evrenden çalışmanın
amacına uygun örnek grubun belirlenmesi sürecidir.
• Örnekleme birimi (sampling unit): çalışma
evreninden örnek grup için seçilen her öğe
örnekleme birimini oluşturur. Örnekleme birimi
genelde bireylerdir. Bunun yanında okullar, şehirler,
ülkeler vb. de örnekleme birimi olabilir.
3
Örnekleme süreci
Çalışma Evreni
Sakarya İl
Emniyet
Müdürlüğü
Örnek listesi
Sakarya İl Em.
Md. Lüğünde
çalışan polislerin
listesi
Örnek
Çalışmaya
Katılan 100
polis
4
Klasik örnekleme oranları
(anket çalışmaları için)
• Çok küçük evrenler için (200’den az)
sayım yapmak daha doğru bir seçenektir
• Evren
oran (%)
500
50
1000
30
10.000
10
150.000
1
1000.000
0,025
5
Örnekleme Dizaynı
• Bilimsel araştırmalarda izlenmesi gereken
örnekleme süreci dört aşamadan oluşur:
– Araştırma evrenini tanımlamak
– Örnekleme çerçevesini belirlemek
(olasılığa dayalı örneklemede örnekleme
çerçevesi, örneğin seçildiği evrende yer
alan bütün elemanların yazılı olduğu
listedir)
– Örnek büyüklüğünü belirlemek
– Uygun örnekleme tekniğini kullanarak
örneği seçmek
6
Örnekleme yöntemleri
• Örnekleme metotları, çalışmada yer
alacak öğenin veya bireyin çalışma
evreninden seçilmesi sürecinde
olasılık unsurunun bulunup
bulunmamasına göre ikiye ayrılır
– 1. Tesadüfi örnekleme (olasılık
örneklemesi)
– 2. Tesadüfi olmayan örnekleme
(olasılıklı olmayan örnekleme)
7
Tesadüfi örnekleme
• Tesadüfi örnekleme, bireyin veya öğrenin
çalışma evreninden seçilebilme olasılığının
bilindiği ve bu olasılık oranının sıfır
olmadığı örnekleme yöntemlerini içerir.
Burada öğeler ya da kişiler rastgele seçilir
ve bundan dolayı sistematik bir yanılgı söz
konusu olmaz. Seçilen öğelerin
belirlenmesinde sadece şans faktörü rol
oynar.
8
Tesadüfi örnekleme türleri
• 1- Basit rastgele örnekleme
– Sadece şans unsuruna göre öğelerin seçilmesine imkan
sağlayacak şekilde örnek grubun belirlenmesi esasına
dayanan bir örnekleme yöntemidir.
– Evrendeki tüm öğelerin eşit derece seçilme şansı
bulunmaktadır.
– Küçük ölçekli evrenler için uygun olabilir (örneğin bir
sınıftaki öğrenciler)
– 100.000 kişilik bir evren ya da bir il, Türkiye şeklinde
nitelenen evrenler için kullanılması işlevsel değildir.
– Tüm öğe listesinin bulunmasının zor olduğu örneklerde
kullanılması zordur (örneğin uyuşturucu satıcıları, çete
üyeleri vb.)
– Ayrıca örneklemi yaşa ya da cinsiyete göre oluşturmak
istediğimizde de bu yöntem daha çok hata barındırır.
9
Tesadüfi örnekleme türleri
• 2- Katmanlı rastgele örnekleme
– Öncelikle örnek oluşturulmadan önce, evredeki
tüm öğeler belli başlı özelliklere göre bir
ayırıma tabi tutulurlar.
– Katman oluşturmadaki amaç, örneği
olabildiğince evrene benzetebilmek ve örneğin
evreni temsil edebilme potansiyelini arttırarak
örnekleme hatasını en aza indirmektir.
– Katmanlar genelde sosyal-demografik
özelliklere göre belirlenir (yaş, cinsiyet,
mahalle, gelir düzeyi vb.)
10
Tesadüfi örnekleme türleri
•
3- Küme örneklemesi
– Basit rastgele örnekleme ve katmanlı örnekleme yöntemlerinde
birey veya öğe tüm çalışma evreni içerisinden seçilirken, küme
örneklemesinde birey veya öğe belirlenmiş küme içerisinden
rastgele örnekleme yöntemi ile seçilir.
– Küme örnekleme, özellikle tüm çalışma evrenini kapsayacak bir
listenin olmadığı zamanlarda, tüm coğrafik alana dağılmış evrenler
söz konusu olduğunda kullanılması yararlı olabilecek bir
yöntemdir.
– Küme örneklemesi iki aşamadan oluşur:
• Araştırmacı rastgele örnekleme yöntemi ile kümeleri belirler
• Sonra her belirlenen kümenin içinden rastgele örnekleme
yöntemi ile öğeler seçilir.
• Örneğin Ankara’daki liseler için yapılacak bir bilimsel
araştırmada öncelikle belirli sayıda lise belirlenir daha sonra da
bu küme içinden rastgele örnekleme ile öğretmenler veya
öğrenciler belirlenir. Böylece tüm evrene dair bir liste bulma
gerekliliği ortadan kalkmış olur.
11
Tesadüfi örnekleme türleri
• 4- Sistemli rastgele örnekleme
– Basit rastgele örneklemeye benzer ancak öğelerin seçilmesi
sistematik yapılır.
• İlk öğe listeden rastgele yöntemi ile seçilir.
• Daha sonra her n’inci öğe sistematik olarak listeden seçilir.
– Örnek: Sakarya Üniversitesi’nde çalışan memurların meslekleri
hakkındaki görüşleri ile ilgili bir bilimsel araştırma yapıyoruz.
• Çalışma evreninin 1000 kişiden oluştuğunu varsayalım. Hedeflediğimiz
örneğin 50 kişi olduğunu düşünelim.
• Öncelikle örnekleme aralığı hesaplanmalıdır. 1000/50=20
• Demek ki ilk memur listede 1 ile 20. sırada yer alan memurlardan rastgele
seçilecek ve bu seçilen memurdan sonraki her 20. memur sistemli olarak
seçilerek örneğe katılacaktır. Bu şekilde 50 kişi tamamlanana kadar seçim
devam edecektir.
– Dikkat edilmesi gereken bir husus listenin ad-soyad kriterinden
başka bir kritere göre oluşturulup oluşturulmadığıdır (örneğin
rütbeye göre, bu durumda hata artar)
12
Tesadüfi örnekleme türleri
• 5- Çok aşamalı örnekleme
– Bu yöntem birden fazla tesadüfi yöntemi (katmanlı, küme vb.)
içinde barındırır ve küme örneklemesinin daha kompleks bir
şeklidir.
• İlk aşamada örnekleme birimleri veya kümeleri listelenir.
• Daha sonra bunlar arasından rastgele seçimle örnek grup
seçilir.
• Sonra bu birimler tekrar listelenir ve bunlardan örnek
seçilir, işlem böyle devam eder.
– Örnek: Emniyet Genel Müdürlüğü personeli ile ilgili bir çalışma
yapıyoruz.
• Öncelikle bölgelere göre bir ayırım yaparız (ilk aşamada her bölge
örnekleme birimi olarak yer alır)
• Daha sonra bu katman içinde iller veya ilçeler rastgele veya sistematik
rastgele yöntemle seçilir. Böylece ikincil örnekleme listelerini oluştururuz.
• Bu listelerden gerekirse yaş, cinsiyete göre katmanlar oluşturabiliriz.
• Bu katmanlardan da rastgele seçimle istenen sayıda polis memuru seçilir.
13
Tesadüfi olmayan
örnekleme
• Evren içindeki öğenin seçilme olasılığı bilinmez.
• Her zaman evrenin bir listesine ulaşmak mümkün olmayabilir
– Evren çok geniş olabilir (ülke nüfusu)
– Ulaşmak zor olabilir (uyuşturucu satıcıları gibi)
– Hiç çalışılmamış bir konu olabilir, keşfedici ya da tanımlayıcı bir
araştırmadır (satanist gençlerin davranışları)
• Bu durumlarda tesadüfi olmayan örnekleme işlevsel olabilir.
• Ayrıca bu yöntemler daha ucuz, çabuk, elverişli ve uygun olduğu
için de tercih edilmektedir.
• Burada evrendeki bir bireyin örnek için seçilmesi bir olasılığa
dayanmaz. Yani her öğe eşit seçilme sansına sahip değildir.
• Elde edilen verilerin tüm evreni temsil etme noktası genelde
sınırlıdır.
14
Tesadüfi olmayan
örnekleme türleri
• 1- Elverişlilik örneklemesi (kolayda örnkleme)
– Öğeler araştırmacı tarafından elverişli oldukları için
seçilir (basının / medyanın ya da firmaların genelde
kullandığı bir yöntemdir, evreni temsil etme noktası
zayıftır).
• Ankete katılan herkesin örnekleme dahil edilmesi
• Sokağa çıkıp vatandaşa mikrofon uzatan
muhabirin ‘işte vatandaşın düşüncesi’ dediği
örnekler böyledir.
• Evreni temsili çok tartışmalıdır.
– Bu yöntem hem mali kaynak anlamında hem de
zaman anlamında ekonomiktir.
15
Tesadüfi olmayan
örnekleme türleri
• 2- Amaçlı veya yargıya dayanan örnekleme
– Örneği oluşturan elemanlar araştırmacının araştırma
problemlerine cevap bulacağına inandığı kişilerden
oluşur.
– Yani deneklerin belirlenmesindeki ölçüt araştırmacının
yargısıdır.
– Denekler rastgele seçilmez.
– Örneğin kapkaç olayını inceleyen bir araştırma
düşünelim. Araştırmacı bu çalışmada üç ili
incelemektedir. Bunun nedeni ise bu konuyu detaylı
bilmesi ve bu üç ile dair sonuçların geneli temsil
ettiğini düşünmesidir. Araştırmacı tüm bu noktaların
gerekçelerini raporunu yazarken detaylı bir biçimde
anlatmalıdır.
16
Tesadüfi olmayan
örnekleme türleri
• 3- Kota örnekleme
– Katmanlı rastgele örneklemeye benzese de öğelerin rastgele
örnekleme sistemi ile seçilmemesi kota örneklemeyi katmanlı
rastgele örneklemeden ayırır.
– Evrendeki katmanlı yapıyı yansıtacak şekilde örneklem seçilir
• Örneğin bir alandaki nüfus dağılımı % 45 erkek, % 55
kadın ise, örneklem de bu orana göre oluşturulur.
• Genelde birey görüşlerinin sorulduğu araştırmalarda (oy
verme, yeni yasa hakkında fikir) ya da Pazar
araştırmalarında kullanılır.
• Kota dolana kadar kişilerle görüşülmeye / örnek
toplanmaya devam edilir.
• Burada bir olumsuzluk, kotayı oluşturan özelliğin (ör. yaş,
cinsiyet) temel alınması ve evrene dair tüm diğer
özelliklerin (ör. sosyo ekonomik düzey) yansıtılmamasıdır.
Bir diğer sorun da yine örneğin evrene genellenebilirliği
noktasındadır.
17
Tesadüfi olmayan
örnekleme türleri
• 4- Kartopu örnekleme
– Özellikle ulaşılması ve tanımlanması zor
çalışma evrenlerini tanımlamak ve
onlara dair ilk bulguları elde etmek için
kullanılan kartopu mantığına dayanan
bir yöntemdir.
– Öncelikle ulaşılması zor olan evrenden
bir kişiye ulaşılır, sonra da o öğenin
yardımı ile başka bir kişiye ve daha
sonra başka bir kişiye …. ulaşılır.
18
Karşılaştırma
Tesadüfi örnekleme
Tesadüfi olmayan örnekleme
İstatistik kullanılmasını ve
hipotezlerin test edilmesini sağlar
Çoğunlukla keşif amaçlı
araştırmalarda kullanılır, hipotez
üretmeyi sağlar.
Önyargıyı en aza indirmeye
çalışır.
Örneğin temsil kapasitesi tam
olarak bilinmez.
Bireylerin seçimi tesadüfidir.
Uygulanması kolay, çabuk ve az
masraflıdır.
19
Yararlanılan kaynaklar
• Sosyal Bilimlerde Araştırma
Yöntemleri, Ed. Kaan Böke, Alfa
Yayınları
• Essential of Research Methods, Janet
M. Ruane, Blackwell
• Sosyal Bilimlerde Araştırma
Yöntemleri, R. Altunışık, R. Coşkun, S.
Bayraktaroğlu, E. Yıldırım, Sakarya
Kitabevi
20
Download

Araştırma Yöntemleri Örnekleme