SAKARYA ÜNİVERSİTESİ
OSMANLI TÜRKÇESİ
Hafta 8
Yrd.Doç.Dr. Saim YILMAZ
Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi’ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine uygun olarak hazırlanan
bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan ders içeriğinin tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik,
fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz.
Her hakkı saklıdır © 2012 Sakarya Üniversitesi
8
ÜNİTE
Osmanlı Türkçesine Ait
Metinlerin Günümüz
Türkçesine Aktarımı
İÇİNDEKİLER
8.1. Giriş
8.2. Harflerin Aktarımına Ait Kurallar
8.2.1. Sesli Harflerin Aktarımı
8.2.2. Sessiz Harflerin Aktarımı
8.2.3. Hemze ve Ayın Harflerinin Aktarımı
8.2.4. Şeddeli ve Tenvinli Harflerin Aktarımı
8.3. Farsça Kelimelerin Aktarımı
8.4. Arapça ve Farsça Tamlamaların Aktarımı
8.4.1. Arapça Tamlamaların Aktarımı
8.4.2. Farsça Tamlamaların Aktarımı
8.5. Değerlendirme Soruları
8.6. Kaynaklar
2
HEDEFLER
Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
 Osmanlı imlasının günümüz imlasına aktarımındaki temel kuralları
anlatabilecek,
 Bu kuralları uygulamalı olarak gösterebilecek
 Aktarım esnasında meydana gelen değişikliklerin nedenlerini
açıklayabilecek,
 Osmanlı imlasına ait metinlerin günümüz imlasını aktarımını başarılı ve
doğru bir şekilde sağlayabileceksiniz.
ÖNERİLER
Bu üniteyi daha iyi kavrayabilmek için okumaya başlamadan önce;
• Önceki üniteleri dikkatli bir şekilde bir daha gözden geçiriniz.
• Bu üniteyi okumadan önce Osmanlı dönemine ait bir metni okuyarak
günümüz imlasına aktarmaya çalışınız.
• Yazamadığınız veya tereddüt duyduğunuz yerlerin altını çiziniz. Olabilecek
ihtimalleri sayfa kenarına not ediniz.
• Üniteyi okurken bu problemlerin cevaplarını bulmaya çalışınız
3
Osmanlı Türkçesine Ait
Metinlerin Günümüz
Türkçesine Aktarımı
8.1. GİRİŞ
1928 yılındaki harf inkılabı gerçekleşmeden önce Arap harfleriyle yazılmış Türkçe
metinlerin günümüz Türk alfabesine aktarımı konusu gerçekten bir çok problemi
beraberinde getirmektedir. Günümüz Türk alfabesinde tek sessizle karşılanan bazı
sessizlerin Osmanlı alfabesinde birbirine benzer birden çok sessizle karşılanması bu
zorlukların başında gelir. Aynı şekilde günümüz Türk alfabesinde sekiz ünlü ses varken
Osmanlı alfabesinde bunların sadece dört sesliyle karşılanması ve bu harflerin aynı
zamanda birer sessiz harf özelliği taşıması bu metinlerin okunmasını ve günümüz Türk
alfabesine aktarımını zorlaştıran diğer bir nedendir. Osmanlıca metinlerde sıkça
karşılaşılan Arapça ve Farsça tamlamaların da günümüz Türk alfabesine aktarımı bu
konuda dikkate alınması gereken önemli hususlardandır.
Yukarıda belirtilen zorluklar sebebiyle Arap harfleriyle yazılmış Türkçe metinlerde
kullanılan her bir harfi ayrı ayrı karşılayan “transkripsiyon alfabesi” adı verilen bir alfabe
geliştirilmiştir (Bk. Tablo I). Bu alfabe daha çok söz konusu metinlerin ilmî neşirleri
yapılırken kullanılmaktadır. Bunun uygulanabilmesi için daha ileri düzeyde, titiz ve
kapsamlı bir çalışmanın gerektiği muhakkaktır. Ancak biz bu ünitede daha dar bir düzeyde
Osmanlıca metinlerin günümüz Türk alfabesine aktarımı için gerekli olan bazı temel
bilgileri sunmak istiyoruz.
Tablo I: Transkripsiyon Alfabesi
4
8.2. HARFLERİN AKTARIMINA AİT KURALLAR
8.2.1. Sesli Harflerin Aktarımı
Daha önceki ünitelerde Osmanlıca alfabesindeki sesli harfler anlatıldığı için burada
sadece günümüz Türk alfabesinde kullanılan sekiz ünlünün karşılıklarını tablo halinde
vermek yeterli olacaktır.
Günümüz Türk Alfabesindeki Sekiz Ünlünün Osmanlı Alfabesindeki Karşılıkları
Ünlü Harfler
Başta
Ortada
Sonda
A
‫آ‬
‫با‬
)‫ ه (به‬،‫با‬
E
‫ ا‬،‫أ‬
)‫ه (به‬
)‫ه (به‬
I
‫اى‬
‫ى‬
‫ى‬
İ
‫اى‬
‫ى‬
‫ى‬
O
‫او‬
‫و‬
‫و‬
Ö
)‫ ئو‬،‫او (أو‬
‫و‬
‫و‬
U
‫او‬
‫و‬
‫و‬
Ü
)‫ ئو‬،‫او (أو‬
‫و‬
‫و‬
Tablo incelendiğinde o, ö, u, ü ve benzeri seslerin yazılışlarının aynı olduğu
görülecektir. Dolayısıyla bu seslilerin kelime içinde hangi sesle okunacağına karar vermek
için kelimeyi ve bazen de kelimenin cümle içinde ifade ettiği anlamı bilmek
gerekmektedir. Bu durum tamamen yazılışları aynı ancak okunuşu ve anlamı farklı
kelimeler için de geçerlidir.
‫اون‬
‫اون‬
‫اون‬
Un
Ün
On
Dikkate alınması gereken diğer bir husus bu sesli harfler Türkçe kelimelerde sadece
harfin ünlüsüne işaret etmek için kullanılırken, Arapça ve Farsça kelimelerde uzatma harfi
olarak kullanılmalarıdır. Dolayısıyla Türkçe kelimelerdeki elif ( ‫ ) ا‬vav ( ‫ ) و‬ve ye ( ‫) ى‬
harfleri sessiz harfin ünlüsünü karşıladığından aktarımda bu harfler için uzatma işareti ( ^ )
kesinlikle kullanılmayacaktır. Arapça ve Farsça kelimelerde ise bu seslilerin uzatma işareti
ile birlikte (â, î, û) şeklinde gösterilmesi gerekir.
‫اوزكون‬
‫ياتاق‬
‫كيجه‬
‫ئولوم‬
Üzgün
Yatak
Gece
Ölüm
5
‫طوفان‬
‫والى‬
‫ايمان‬
‫آهو‬
Tûfân
Vâlî
Îmân
Âhû
Ayrıca altını çizmemiz gerekirse Türkçe kelimelerin başında bulunan medli elif harfi (‫) آ‬
uzatmadan a harfi ile bugünkü yazıya aktarılırken; Arapça ve Farsça kelimelerdeki medli
elif harfi mutlaka uzatma işareti ile gösterilmelidir.
‫آديم‬
‫آجى‬
‫آطه‬
‫آت‬
Adım
Acı
Ada
At
‫آسوده‬
‫آداب‬
‫آتى‬
‫آب‬
Âsûde
Âdâb
Âtî
Âb
Osmanlı imlasında “i” sesi ile yazılan ve telaffuz edilen bazı kelimeler günümüzde “e”
sesiyle telaffuz edilmektedir. Bu tür kelimeler günümüze uygun olarak “e” sesiyle
aktarılmalıdır.
‫ويرمك‬
‫ايرمك‬
‫ايتمك‬
‫ديمك‬
‫كيجه‬
Vermek
Ermek
Etmek
Demek
Gece
8.2.2. Sessiz Harflerin Aktarımı
Arap alfabesinde yer alan benzer sessizler günümüz Türk alfabesinde tek sessizle
karşılanmaktadır. Bu benzer sessizleri ve karşılandıkları harfleri aşağıdaki gibi
tablolaştırmak mümkündür.
D
‫ط‬
‫ض‬
‫د‬
‫آطه‬
‫ضاللت‬
‫داللت‬
Ada
Dalâlet
Delâlet
G, Ğ
‫ك‬
‫غ‬
‫كيجه‬
‫آغاچ‬
6
Ağaç
Gece
H
‫ها‬
‫خ‬
‫ح‬
‫هانكى‬
‫خان‬
‫حاكم‬
Hangi
Han
Hâkim
K
‫ك‬
‫ق‬
‫كمال‬
‫قلم‬
Kemâl
Kalem
N
‫ڭ‬
‫ن‬
‫صكره‬
‫نافله‬
Sonra
Nafile
S
‫ص‬
‫س‬
‫ث‬
‫صبر‬
‫تأسف‬
‫ثابت‬
Sabır
Teessüf
Sâbit
T
‫ط‬
‫ت‬
‫طرف‬
‫تاريخ‬
7
Taraf
Tarih
Z
‫ظ‬
‫ض‬
‫ز‬
‫ذ‬
‫ظالم‬
‫ضيافت‬
‫زاهد‬
‫ذكى‬
Zâlim
Ziyâfet
Zâhid
Zekî
Yukarıdaki tablolar ve örnekler incelendiğinde Osmanlı imlasında kullanılan bazı
harflerin günümüz imlasında birkaç harfle karşılandığı görülecektedir. Örneğin Dad harfi
(‫“ ) ض‬d ve z” harfleriyle karşılanırken; Kef harfi ( ‫“ ) ك‬k, g, ğ ve n” harfleriyle
karşılanabilmektedir. Ancak bunlardan hangisinin ne zaman tercih edileceğine dair bir
kural bulunmamaktadır. Bu zaman içerisinde kelime dağarcığının artmasıyla
öğrenilecektir.
Sessiz harflerin verecekleri ünlü sesin belirlenmesi konusu da günümüz imlasına
aktarımda dikkat edilmesi gereken hususlardandır. Özellikle Arapça ve Farsça kelimelerin
okunuşunda bunu belirlemek zordur. Harfleri bu anlamda üç grupta toplamak mümkündür:
1. İnce Sesli Harfler (Bu harfler genelde ince sesle okunurlar)
‫ك‬
‫ش‬
‫س‬
‫ژ‬
‫ز‬
‫د‬
‫ج‬
‫ث‬
‫ت‬
‫كمال‬
‫شرح‬
‫جواب‬
‫ثبات‬
‫تشويق‬
Kemâl
Şerh
Cevâb
Sebât
Teşvîk
2. Kalın Sesli Harfler (Bu harfler genelde kalın sesle okunurlar)
‫ق‬
‫غ‬
‫ع‬
‫ظ‬
‫ط‬
‫ض‬
‫ص‬
‫خ‬
‫قدم‬
‫ظفر‬
‫طرف‬
‫ضربه‬
‫صدق‬
Kadem
Zafer
Taraf
Darbe
Sıdk
‫ح‬
3. Yanında Bulundukları Harfe Göre Bazen İnce Bazan Kalın Okunan Harfler
‫ى‬
‫هن‬
‫و‬
‫ن‬
‫م‬
‫ل‬
‫ف‬
8
‫د‬
‫ر‬
‫چ‬
‫پ‬
‫ب‬
‫ا‬
‫مبذول‬
‫نتيجه‬
‫فهم‬
‫اصل‬
‫اساس‬
Mebzûl
Netice
Fehim
Asıl
Esâs
Türkçe kelimelerin sonlarında “b, c, d, g” sessiz harfleri bulunmaz. Yabancı asıllı
kelimelerdeki bu harfler günümüzde “p, ç, t, k” şeklinde telaffuz edilirler. Ancak Osmanlı
imlasına ait bir metnin günümüz alfabesine aktarımında bu harfleri aslına uygun şekilde
aktarmak daha doğru olacaktır.
‫رنك‬
‫فرد‬
‫احتياج‬
‫كتاب‬
Reng
Ferd
İhtiyâc
Kitâb
Osmanlı imlasında kef harfi ile yazılan ve “g” sesiyle telaffuz edilen bazı kelimeler
günümüzde “v” sesine dönüşmüştür. Bu tür kelimeler günümüze uygun olarak “v” sesiyle
aktarılmalıdır.
‫كوكى‬
‫اوكى‬
‫دوكمك‬
‫كوكرجين‬
Güveyi
Üveyi
Dövmek
Güvercin
8.2.3. Hemze ve Ayın Harflerinin Aktarımı
Hemze ve ayın harfleri Arapçaya mahsus sessiz harflerdir. Ancak bu harflerin
Türkçedeki karşılıkları sesli harflerdir. Bu iki harfin birbirine karışmaması önümüzdeki bir
metni doğru anlayabilmemiz için son derece önemlidir. Osmanlıca metinlerde yer alan bu
iki harf günümüz imlasına aktarılırken her ikisi için de üstten kesme işareti kullanılır.
Hemze harfi gösterilirken kesme işaretinin yönü sol tarafa bakarken, ayın harfini
göstermek için sağ tarafa bakan kesme işareti kullanılır. Burada dikkat edilmesi gereken
bir diğer önemli husus günümüz Türkçesine aktarılırken bu iki harfi gösteren kesme
işaretinin yerini doğru tespit edilebilmesidir.
Hemze harfi ile başlayan kelimelerde kesme işareti konmaksızın hemze harfinin verdiği
ünlü sesi yazmak yeterli olacaktır.
‫اذن‬
‫أثر‬
‫اجل‬
‫ابد‬
İzin
Eser
Ecel
Ebed
Hemze harfi kendisi harekeli ancak kendisinden önceki harf sessiz ise sessiz harf
yazıldıktan sonra kesme işareti konur, ardından hemze harfinin verdiği ünlü ses yazılır.
‫مسؤول‬
‫هيئت‬
‫نشئه‬
‫مسئله‬
Mes’ûl
Hey’et
Neş’e
Mes’ele
9
Hemze harfi kendisi sakin ancak kendisinden önceki sessiz harf sakin değil ise kesme
işareti kendinden önceki sessiz harfin verdiği ünlü ses yazıldıktan sonra konulacaktır.
‫رأس‬
‫تأجيل‬
‫تأسيس‬
‫تأمين‬
Re’s
Te’cîl
Te’sîs
Te’mîn
Hem hemze harfi hem de kendisinden önceki sessiz harf sakin değil ise kesme işareti
kullanmaya gerek yoktur.
‫مؤثر‬
‫مؤلف‬
‫رئيس‬
‫تأسف‬
Müessir
Müellif
Reîs
Teessüf
Hemze harfi sakin olarak sonda bulunuyorsa, kesme işareti kendisinden önceki sessiz
harfin verdiği ünlüden sonra kelimenin sonuna konulur.
‫جزء‬
‫منشأ‬
‫مبدأ‬
‫ملجأ‬
Cüz’
Menşe’
Mebde’
Melce’
Kelime sonunda bulunan hemze harfinden önce uzatma harfi yer alıyorsa, genelde bu
tür hemzeler Osmanlı Türkçe imlasında yazılmaz. Ancak yazılmış ise bu hemzeyi
günümüz alfabesine aktarımda göstermeye gerek yoktur.
‫اقتضا‬
‫اجزا‬
‫بيضاء‬
‫شفا‬
İktizâ
Eczâ
Beyzâ
Şifâ
Ayın harfi harekeli ise kelimenin neresinde bulunursa bulunsun kendisini seslendiren
ünlü harften önce mutlaka ters kesme işareti konulmalıdır.
‫تعاون‬
‫معلم‬
‫عبارت‬
‫عابد‬
Te‘âvün
Mu‘allim
‘Îbâret
‘Âbid
Aynı harfi sakin halde ise kelimenin neresinde bulunursa bulunsun ters kesme işareti
kendinden önceki sessiz harfin sesini veren ünlü harften sonra konulur.
‫تعطيل‬
‫ركوع‬
‫معراج‬
‫معبود‬
Ta‘tîl
Rükû‘
Mi‘râc
Ma‘bûd
10
8.2.4. Şeddeli ve Tenvinli Harflerin Aktarımı
Arapçada kelime içinde ve sonunda yan yana bulunan ve aralarında ünlü bulunmayan
eşsesler bir harf ile yazılır. Bu kural Osmanlı Türkçesinde de geçerlidir. Normalde bu
durumu göstermek için harfin üzerine bir şedde işaretinin konulması gerekir. Ancak bu
uygulama çoğu matbu metinlerde yer almaz. Bu tür harfler günümüz imlasına aktarılırken
sessiz harf iki defa yazılır.
‫مروت‬
‫دكان‬
‫جنت‬
‫دقت‬
Mürüvvet
Dükkân
Cennet
Dikkat
Ancak şeddeli harf kelime sonunda bulunuyorsa sessiz harfi bir defa yazmak yeterlidir.
‫سر‬
‫فن‬
‫حق‬
‫حس‬
Sır
Fen
Hak
His
Arapça imlada yer alan tenvin işareti ( ٌ،ٍ،ً ) Arapça kökenli kelimelerin yazımında az da
olsa Osmanlıca imlada da yer almaktadır. Osmanlıca imlada daha çok elif ( ‫ ) ا‬yuvarlak te
(‫ ) ة‬ve bazen de ye harfinin ( ‫ ) ى‬üzerine iki üstün işareti ( ً ) konmak suretiyle yazılır.
Tenvin işareti bulunan harfler –en, -an şeklinde günümüz imlasına aktarılır.
ً‫معن‬
‫ى‬
‫بدايًةى‬
‫ذاتًاى‬
‫فكرًاى‬
Ma‘nen
Bidâyeten
Zâten
Fikren
8.3. FARSÇA KELİMELERİN AKTARIMI
Osmanlı dönemine ait metinlerde basit yapılı isim ve sıfatlardan başka pek çok türemiş
veya birleşik isim ve sıfatlara da rastlamak mümkündür. Bu tür kelimeleri günümüz
imlasına aktarırken türemiş kelimedeki eki veya birleşik kelimedeki iki kelimeyi kısa bir
çizgiyle birbirinden ayırmak gerekir.
‫خطرناك‬
‫ناخوش‬
‫بى ادب‬
hatar-nâk (tehlikeli)
nâ-hoş (hoş olmayan)
bî-edeb (edepsiz)
‫شرف بخش‬
‫آتش فشان‬
‫غنجه دهن‬
Şeref-bahş (Şeref veren)
Âteş-feşân (Ateş saçan)
Gonca-dehen (Gonca ağızlı)
Osmanlı dönemine ait nesir ve manzum metinlerde yer alan ve iki kelimeyi birbirine
bağlamak için kullanılan Farsça bağlama edatı vav ( ‫ ) و‬günümüz imlasına aktarılırken “u
11
ve ü” şeklinde aktarılır. Şayet vav harfinden önce gelen birinci kelime sesli harf ile
bitiyorsa, o zaman “vü” şeklinde aktarılır.
‫دريا و دشت‬
‫روز و شب‬
‫عزت و اقبال‬
Deryâ vü deşt (Deniz ve çöl)
Rûz u şeb (Gece ve gündüz)
İzzet ü ikbâl (İzzet ve İkbal)
Farsça bazı kelimelerde okunmayan ancak telaffuzu etkileyen vav harfi bulunur. Bu tür
vav harfine vâv-ı ma‘dûle adı verilir. Farsça kelimelerde bulunan ve okunmayan bu vav
harfi günümüz imlasına aktarılırken kendisinden önceki harf uzun hece ile yazılmalıdır.
‫خير خواه‬
Hayır-hâh
dileyen)
‫دعا خوان‬
(Hayır Du‘â-hân (Dua yapan)
‫خواندن‬
‫خواجه‬
Hânden (Okumak)
Hâce (Hoca)
8.4. ARAPÇA VE FARSÇA TAMLAMALARIN AKTARIMI
8.4.1. Arapça Tamlamaların Aktarımı
Türkçedeki gibi Arapça isim ve sıfat tamlamalarında da tamlayan-tamlanan veya sıfatmevsuf şeklinde iki unsur bulunur. Türkçede isim tamlamasında tamlayan önce tamlanan
sonra, sıfat tamlamasında ise sıfat önce mevsuf sonra gelir. Ancak Arapça isim ve sıfat
tamlamalarında diziliş tamamen tersinedir. Arapçadaki bu sıralama Osmanlı Türkçesinde
de aynen geçerlidir. Tamlamanın ikinci unsuru isimse isim tamlaması, sıfatsa sıfat
tamlaması yapılmış olur. Osmanlı Türkçesinde Arapça isim tamlaması yapabilmek için her
iki kelimenin de Arapça olması gerekir. Osmanlı Türkçesinde yer alan Arapça tamlamaları
tanımak oldukça kolaydır. Tamlamanın ikinci unsuru olan tamlayanın başında daima bir el
takısı ( ‫ ) ال‬bulunur. Bir Arapça tamlamayı okuyup günümüz alfabesine doğru bir şekilde
aktarabilmek için bu el takısından sonra gelen harfin çeşidini bilmek son derece önemlidir.
Çünkü tamlamanın okunuşu, biraz sonra görüleceği gibi, bu harfin çeşidine göre değişiklik
arz edecektir. Arapçada harfler şemsî ve kamerî harfler olmak üzere ikiye ayrılır:
Şemsî Harfler
‫ن‬
‫ل‬
‫ظ‬
‫ط‬
‫ض‬
‫ص‬
‫س‬
‫ش‬
‫ز‬
‫ر‬
‫ذ‬
‫د‬
‫ث‬
‫ت‬
‫ع‬
‫خ‬
‫ح‬
‫ج‬
‫ب‬
‫ا‬
Kamerî Harfler
‫ي‬
‫ه‬
‫و‬
‫م‬
‫ك‬
‫ق‬
‫ف‬
‫غ‬
Arapça tamlamalardaki birinci unsur olan tamlananın son harekesi daima merfû yani
ötre olmak zorundadır. Dolayısıyla günümüz alfabesine ses uyumuna göre “u veya ü”
sesiyle aktarılacaktır.
12
Başında el takısı bulunan tamlayanın günümüz imlasına aktarımında ise iki ayrı yol
izlenir. Şayet tamlayanın ilk harfi kamerî harflerden ise el takısının ilk harfi olan elif harfi
okunmaz. Bu durumda ilk kelimenin sonundaki u veya ü harfinden sonra kesme işareti ( ’ )
konur. Ardından “l” harfi yazılır. Daha sonra kısa çizgi (-) çekilerek ikinci kelime yazılır.
‫نور الهدا‬
‫دار المعلمات‬
‫امير المؤمنين‬
‫محبوب القلوب‬
Nûrü’l-Hüdâ
Dârü’l-mu‘allimât
Emîrü’l-mü’minîn
Mahbûbü’l-kulûb
(Hidâyet Nuru)
(Kız Öğretmen Okulu)
(Mü’minlerin Emîri)
(Gönüllerin Sevgilisi)
Tamlayanın ilk harfi şemsî harflerden ise bu durumda el takısı hiç okunmaz ve tamlayan
konumundaki kelimenin ilk harfi şeddeliymiş gibi okunur. Yani yukarıdaki “l” harfinin
yerine ikinci kelimenin ilk harfi yazılır.
‫سلطان الشعراء‬
‫دار الشفقه‬
‫برد الشتاء‬
‫سلسلة الذهب‬
Sultânü’ş-şu‘arâ
Dârü’ş-şafaka
Berdü’ş-şitâ
Silsiletü’z-zeheb
(Şairlerin Sultanı)
(Şevkat evi)
(Kış soğuğu)
(Altın silsile)
8.4.2. Farsça Tamlamaların Aktarımı
Osmanlı dönemine ait metinlerde en sık rastlanan tamlamalar Farsça isim ve sıfat
tamlamalarıdır. Önceden geçtiği gibi tamlayan isimse isim tamlaması, sıfatsa sıfat
tamlaması yapılmış olur. Bu tür tamlamaların Osmanlı imlasında herhangi bir belirtisi
bulunmadığından tanınması okunan metni anlamakla doğrudan ilişkilidir. Bununla birlikte
bu tür tamlamaların günümüz imlasına aktarımında bazı hususlara dikkat etmek yeterli
olacaktır.
Tamlamanın ilk unsurunu oluşturan “tamlanan” sessiz harfle bitiyorsa bu kelimenin son
sessiz harfi kesra ile yani “i veya ı” sesiyle okunur ve bu sese “izafet esresi” adı verilir.
‫باب بيت‬
‫دين اسالم‬
‫شهر استانبول‬
Bâb-ı Beyt
Dîn-i İslâm
Şehr-i İstanbul
(Evin kapısı)
(İslâm dini)
(İstanbul şehri)
‫دل بيتاب‬
‫ملك ازلى‬
‫نور رحمت‬
Dil-i bîtâb
Mülk-i Ezelî
Nûr-ı Rahmet
(Bitkin, yorgun gönül)
(Ezelî Mülk)
(Rahmet Nuru)
13
Farsça tamlamadaki ilk kelimenin yani tamlananın son harfi hâ-i resmiye adı verilen he
harfi ( ‫ ) ه‬ile veya ye harfi ( ‫ ) ى‬ile bitiyorsa he ve ye harflerinin üzerine bir hemze işareti
ilave edilir ve ilk kelimenin sonuna “-i” sesi ilave edilerek okunur.
‫درجۀ مأموريت‬
‫خانۀ پدر‬
‫ديدۀ كريان‬
Derece-i Me’mûriyet
Hâne-i Peder
Dîde-i Giryân
(Memuriyet derecesi)
(Baba Evi)
(Ağlayan göz)
‫صبئ ذكى‬
‫مثنوئ موالنا‬
‫اهالئ روم‬
Sabî-i Zeki
Mesnevî-i Mevlânâ
Ehâlî-i Rûm
(Zeki Çocuk)
(Mevlânâ’nın Mesnevisi)
(Anadolu Halkı)
Farsça tamlamadaki ilk kelimenin yani tamlananın son harfi elif ( ‫ ) ا‬veya vav ( ‫) و‬
uzatma harfleri ile bitiyorsa izafet kesresine delalet etmek üzere kelimenin sonuna bir ye
harfi ( ‫ ) ى‬ilave edilir. Okunuşta da “-i” sesi yerine “-yı” sesi ilave edilir.
‫معناى شعر‬
‫شعراى عثمانيه‬
‫علماى اسالميه‬
Ma‘nâ-yı Şi‘r
Şu‘arâ-yı ‘Osmâniyye
‘Ulemâ-yı İslâmiyye
(Şiirin manası)
(Osmanlı Şairleri)
(İslam Alimleri)
‫آهوى ختن‬
‫ترازوى عدالت‬
‫آرزوى محال‬
Âhû-yı Hoten
Terâzû-yı ‘Adâlet
Arzû-yı Muhâl
(Hoten Ceylanı)
(Adalet Terazisi)
(İmkansız arzu)
Osmanlıcada isim ve sıfat tamlamaları üç veya daha fazla kelimeden meydana gelebilir.
Ancak üçten fazla kelimeden meydana gelen tamlamalar güzel kabul edilmez. Bununla
birlikte yukarıda zikredilen kurallar üç veya daha fazla kelimeden oluşan tamlamalar
içinde geçerlidir.
‫شعراى دور سابق‬
‫اسير درد عشق‬
Şu‘ara-yı Devr-i Sâbık
Esîr-i Derd-i ‘Işk
(Önceki dönemin şairleri)
(Aşk Derdinin Esiri)
14
‫اسلوب قديم عثمانى‬
‫اواخر ماه رمضان‬
Üslûb-ı Kadîm-i ‘Osmânî
Evâhir-i Mâh-ı Ramazân
(Osmanlının Eski Üslûbu)
(Ramazan Ayının Sonu)
ÖZET
Osmanlı Türkçesinde Türkçedeki sekiz ünlüyü gösterecek sayıda sesli harf bulunmaz.
Diğer taraftan bugün tek sessizle karşıladığımız bazı seslerin Osmanlı imlasında birden
çok karşılığı bulunabilmektedir. Yine günümüzde çok sık kullanılmayan Arapça ve
Farsçadan Osmanlı Türkçesine geçmiş tamlamalar bir hayli fazladır. Bu ünitede öncelikle
sesli ve sessiz harflerin günümüz imlasına aktarımına dair kurallar anlatılmıştır. Ardından
hemze ve ayın harfleri ile şeddeli ve tenvinli kelimelerin aktarımında uygulanması gereken
kurallar ele alınmıştır. Son olarak Farsça kelimeler ile Arapça ve Farsça tamlamaların
aktarımında dikkat edilmesi gereken hususlar zikredilmiştir.
8.5. DEĞERLENDİRME SORULARI
1. ‫ آديم‬kelimesinin günümüz imlasına aktarımı aşağıdakilerden hangisinde doğru
şekilde verilmiştir.
a) Âdîm
b) Âdim
c) Âdım
d) Adım
e) Adîm
2. ‫ معبود‬kelimesinin günümüz imlasına aktarımı aşağıdakilerden hangisinde
doğru şekilde verilmiştir.
a) Ma’bud
b) Ma‘bud
c) Ma‘bûd
d) Ma’bûd
e) Ma‘but
3. ‫ شرف بخش‬kelimesinin günümüz imlasına aktarımı aşağıdakilerden
hangisinde doğru şekilde verilmiştir.
a) Şeref-i bahş
b) Şeref-i bakş
c) Şeref-bakş
d) Şeref-ü bahş
e) Şeref-bahş
4. ‫ دريا و دشت‬kelimesinin günümüz imlasına aktarımı aşağıdakilerden
hangisinde doğru şekilde verilmiştir.
a) Deryâ ve deşt
15
b) Deryâ vü deşt
c) Derya vü deşt
d) Deryâ-yı deşt
e) Deryâ-i deşt
5. ‫ دار الشفقه‬kelimesinin günümüz imlasına aktarımı aşağıdakilerden hangisinde
doğru şekilde verilmiştir.
a) Dârü’l-şafaka
b) Dârü’ş-şafaka
c) Dârüşşafaka
d) Dârülşafaka
e) Dârüş-şafaka
Cevaplar: 1-d, 2-c, 3-e, 4-b, 5-b
8.6. KAYNAKLAR
Belviranlı, Ali Kemal, Osmanlıca İmla Rehberi, Konya 1980.
Develi, Hayati, Osmanlı Türkçesi Kılavuzu I-II, İstanbul 2001.
Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara 1970.
Doğan, Mehmet, Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul 1996.
Ermiş, Hamza, Arapça’dan Türkçeleşmiş Kelimeler Sözlüğü, İstanbul 2008.
Hızlı, Mefail, Metinlerle Osmanlı Türkçesi, Bursa 2010
Şemseddin Sâmi, Kâmûs-ı Türkî, İstanbul 1999.
Timurtaş, Faruk K., Osmanlı Türkçesine Giriş, İstanbul 1987.
Yeğin, Abdullah ve diğerleri, Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Büyük Lûgat, İstanbul 1990.
16
Download

osmanlı türkçesi - sauPORT