Doç. Dr. ALİ ERYILMAZ
Doç. Dr. Ali ERYILMAZ
HERKES İÇİN MUTLULUĞUN BAŞUCU KİTABI
TEORİDEN UYGULAMAYA POZİTİF PSİKOLOJİ
ISBN 978-605-364-812-3
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Eylül 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Gamze Dumlupınar
Kapak Tasarımı: Esen Uluhan
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet:www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
Doç. Dr. Ali ERYILMAZ
Dr. Ali ERYILMAZ, 2001 yılında Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik bölümünden mezun olduktan sonra 2004 yılında
Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Psikolojisi ABD de bilim
uzmanlığını ve 2009 yılında ise Eğitim Psikolojisi ABD de doktorasını tamamlamıştır. 2004-2010 yılları arasında Pozitif Psikoterapi alanında temel ve mastır
eğitimini tamamlayarak “Pozitif Psikoterapist” unvanını almıştır. Dr. Ali ERYILMAZ, 2010 yılından itibaren Eskişehir Osmangazi Üniversitesinde Eğitim Bilimleri Bölümü, Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Anabilim Dalı'nda öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır.
Ayrıca, Dr. Ali ERYILMAZ, 1996-2003 yılları arasında 112 Acil Kurtarma,
Polatlı Devlet Hastanesi Acil Kliniği ve Niyazi Karabey Sağlık Ocağı gibi sağlık
kurumlarında sağlık memurluğu yapmıştır. 2003-2010 yılları arasında ise Milli
Eğitim Bakanlığına bağlı Pursaklar Sağlık Meslek Lisesi'nde ve Ankara Lisesi'nde
psikolojik danışman olarak görev yapmıştır. 2011-2012 yılları arasında TSK 28.
Mknz. Barış Gücü Tugayında psikolojik danışman olarak çalışmıştır.
Dr. Ali ERYILMAZ, 2005 yılından beri pozitif psikoloji alanında çalışmalarda bulunmaktadır. Lisans ve yüksek lisans düzeyinde verdiği çeşitli derslerin
yanında üç yıldır kuramsal ve uygulamalı olarak Pozitif Psikoloji ve Pozitif Psikoterapi derslerini yürütmektedir. Akademik ilgi alanları arasında pozitif psikoterapi, okulda motivasyon, yaşam amaçları, romantik ilişkiler, öznel iyi oluş, mutluluk,
derse katılım ve barış gibi konular yer almaktadır. Bu konularda yurt içinde ve yurt
dışında yayımlanan dergilerde, yayınları bulunmaktadır.
İÇİNDEKİLER
Giriş ....................................................................................................................................... vii
BÖLÜM 1
POZİTİF PSİKOLOJİ İLE TANIŞMAK
Pozitif Psikoloji ile Tanışmak ................................................................................................2
Giriş ..........................................................................................................................................2
Pozitif Psikoloji Nedir? ..........................................................................................................4
Pozitif Ruh Sağlığı ............................................................................................................4
Pozitif Psikoloji Temelli Ruh Sağlığı Tanımlamasının Gerekliliği ...................................5
Pozitif Psikolojinin Odağı .....................................................................................................7
Pozitif Psikolojide Mutlulukla İlgili Kullanılan Temel Kavramlar ...................................9
Pozitif Psikoterapi.................................................................................................................11
Nossrat Peseschkian’ının Pozitif Psikoterapisi............................................................11
Martin Seligman’ın Pozitif Psikoterapisi .....................................................................14
Pozitif Psikolojinin Öncüleri Şemaları .............................................................................16
Özet ........................................................................................................................................17
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular..........................................17
BÖLÜM 2
FELSEFİ, KÜLTÜREL ve PSİKOLOJİK TEMELLERİYLE MUTLULUK
Felsefi, Kültürel ve Psiklojik Temelleriyle Mutluluk ........................................................20
Felsefî Açıdan Mutluluk .....................................................................................................21
Aristotales’in Mutluluğa Bakış Açısı ............................................................................21
Epikürcü Bakış Açısından Mutluluk ...........................................................................21
Augustine’nin Bakış Açısından Mutluluk ..................................................................22
Psikolojik Açidan Mutluluk ...............................................................................................23
Halkın Bakış Açısından Mutluluk ......................................................................................24
Veenhoven’nun Bakış Açısına Göre Mutluluk ..................................................................25
Kültürel Bakış Açısıyla Mutluluk........................................................................................29
Mutluluğa Kültür Temelli Kuramsal Açıklamalar......................................................29
Mutluluğu Kültür Temelli Açıklayan Görgül Araştırmalar .....................................31
Özet ........................................................................................................................................33
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular..........................................33
vi
Mutluluğun Başucu Kitabı
BÖLÜM 3
MUTLULUK KURAMLARI
Mutluluk Kuramları .............................................................................................................36
Uyum Kuramı .......................................................................................................................36
Sabit Nokta Kuramı........................................................................................................37
Aşağıdan Yukarıya ve Yukarıdan Aşağıya Kuramları ................................................39
Erek kuramı.....................................................................................................................39
Etkinlik Kuramı ..............................................................................................................41
Yargı Kuramı ...................................................................................................................41
Özet ........................................................................................................................................42
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular..........................................42
BÖLÜM 4
MUTLULUĞUN BELİRLEYİCİLERİ ve MUTLULUĞU ARTIRMA
STRATEJİLERİ
Mutluluğun Belirleyicileri ...................................................................................................44
Demografik Faktörler ve Mutluluk ....................................................................................45
Kişilik Özellikleri ve Mutluluk............................................................................................45
Amaç Yönelimli Etkinlikler: Mutluluğu Artırma Stratejileri .........................................47
Fordyce’in (1977, 1983) Çalışmaları ............................................................................48
Buss’ın Mutluluğu Artırma Stratejileriyle İlgili Görüşleri ........................................49
Tkach ve Lyubomirsky’nin (2006) Mutluluğu Artırma Stratejileri .......................50
Eryılmaz’a (2010) Göre Mutluluğu Artırma Stratejileri............................................50
Özet ........................................................................................................................................52
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular..........................................52
BÖLÜM 5
MUTLULUĞUN GELİŞİMİ
Mutluluğun Gelişimi ............................................................................................................54
Genel Hatlarıyla Bebeklik ve İlk Çocuklukta Mutluluk ..................................................55
Sağlıklı ve Sağlıksız Aileler ...........................................................................................55
Bebeklerde Güvenli Bağlanma ve Mutluluk ..............................................................56
Bebeklerin Ve Çocukların Temel İhtiyaçlarının Karşılanması ve Mutluluk ..........56
İçindekiler
vii
Ana-Babalık Tutumları ve Mutluluk ...........................................................................57
Mutluluğun Bebeklik Ve İlk Çocukluk Dönemlerine Özgü Olarak İncelenmesi .......58
Bebeklik Döneminde Mutluluk ...................................................................................58
İlk Çocukluk Döneminde Mutluluk ...........................................................................66
Mutluluğun Orta Çocuklukta Genel Olarak İncelenmesi ..............................................68
Mutluluğun Orta Çocukluk Dönemine Özgü Olarak İncelenmesi ...............................69
Mutluluğun Ergenlik Döneminde Genel Olarak İncelenmesi .......................................71
Genel Hatlarıyla Ergenlik ..............................................................................................71
Ergen Mutluluğunun Belirleyicileri: Bireysel ve Çevresel Faktörler..............................73
Ergenleri Mutlu Eden Bireysel Faktörler ....................................................................73
Ergenleri Mutlu Eden Bireysel Faktörler: Aile .................................................................97
Aile Yapısı, Aile Ortamı ve Ergen Mutluluğu ............................................................97
Genel Olarak Yetişkinlik Döneminde Mutluluk ........................................................... 104
Yetişkinlikte Kişilik Özellikleri ve Mutluluk ............................................................ 105
Beliren Yetişkinlik Döneminde Mutluluk ..................................................................... 106
Genç ve Orta Yetişkinlikte Genel Olarak Mutluluk ..................................................... 115
Orta Yetişkinlerin Anlık Kullandıkları Mutluluğu Artırma Stratejileri ..................... 116
Orta Yetişkinler İçin Mutluluğu Artırma Stratejileri ............................................. 116
Yaşlılık Döneminde Mutluluk.......................................................................................... 120
Özet ..................................................................................................................................... 125
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular....................................... 125
BÖLÜM 6
DİNİ İNANCIN GEREĞİNİ YERİNE GETİREREK MUTLU OLMAK
Dinî İnancın Gereğini Yerine Getirerek Mutlu Olmak ................................................ 128
Giriş .................................................................................................................................... 130
Mutluluk İle Din ve Maneviyat Arasındaki İlişkiler ..................................................... 130
Din ve Maneviyatın Psikolojideki Yeri ..................................................................... 130
Mutluluk İle Din ve Maneviyat Arasındaki İlişkiler ............................................... 131
Yetişkinler ve Yaşlılar Açısından Din ve Mutluluk İlişkisi ........................................... 131
Ergenler Açısından Din Ve Mutluluk İlişkisi................................................................. 133
Dinî İnancın Gereğini Yerine Getirmek Bireyleri Neden Mutlu Etmektedir? .......... 135
Özet ..................................................................................................................................... 140
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular....................................... 141
viii
Mutluluğun Başucu Kitabı
BÖLÜM 7
ÇEVREYLE İLİŞKİLER KURARAK MUTLU OLMAK
Çevreyle İlişkiler Kurarak Mutlu Olmak........................................................................ 144
Mutluluğu Artırma Stratejileri Bağlamında Çevreyle İlişkiler .................................... 145
İnsan Gelişimi ve Sosyal Destek Bağlamında Çevreyle İlişkiler ve Mutluluk ........... 145
Kişiler Arası İlişkiler Penceresinden Mutluluk ............................................................. 148
Orta Çocuklukta Kurulan İlişkiler ve Mutluluk ............................................................ 149
Ergenlikte Kurulan İlişkiler ve Mutluluk ....................................................................... 151
Genel Olarak Ergen Mutluluğunda Çevrenin Etkisi .................................................... 151
Ergenin Ailesi ve Ergen Mutluluğu........................................................................... 154
Ergenlikte Arkadaş İlişkileri ve Ergen Mutluluğu .................................................. 160
Yetişkinlikte Romantik İlişkiler ve Mutluluk ................................................................. 162
Romantik İlişki Kalitesi ve Mutluluk ........................................................................ 163
Romantik İlişkilerde İhtiyaç Doyumu ve Mutluluk................................................ 163
Evlilik Bağlamında Karı-Koca İlişkisi ve Mutluluk ...................................................... 165
Özet ..................................................................................................................................... 168
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular....................................... 170
BÖLÜM 8
MENTAL KONTROL YAPARAK MUTLULUĞU KORUMAK
Mental Kontrol Yaparak Mutluluğu Korumak .............................................................. 172
Kuramsal Açıklamalar ...................................................................................................... 172
Uyum Kuramı ve Mental Kontrol ............................................................................. 173
Sabit Nokta Kuramı ve Mental Kontrol .................................................................... 173
Evrim Kuramı ve Mental Kontrol ............................................................................. 174
İyimserlik ve Mental Kontrol .................................................................................... 174
Mental kontrole ilişkin araştırma sonuçlarına dayalı açıklamalar .............................. 175
Özet ..................................................................................................................................... 179
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular....................................... 180
İçindekiler
ix
BÖLÜM 9
İSTEKLERİ DOYURARAK MUTLU OLMAK
İstekleri Doyurarak Mutlu Olmak................................................................................... 182
Kuramsal Açıklamalar ...................................................................................................... 183
Optimal Uyarılma Kuramına Göre Mutluluk ........................................................ 183
Dürtü Azalması Kuramı ve Mutluluk....................................................................... 183
Kendini Gerçekleştirme Kuramı ve Mutluluk ......................................................... 184
Etkinlik Kuramı ve Mutluluk .................................................................................... 184
Akış Kuramı ve Mutluluk ........................................................................................... 184
Toplumsal Öğrenme Kuramı ve Mutluluk ............................................................... 185
Benlik Uyum Modeli ve Mutluluk ............................................................................ 186
İstekleri Doyurarak Mutlu Olmaya Yönelik Araştırmalara Dayalı Açıklamalar....... 187
Özet ..................................................................................................................................... 191
Düşündüren, Farkındalık Kazandıran ve Geliştiren Sorular....................................... 191
BÖLÜM 10
DENEYSEL OLARAK ETKİLİLİĞİ KANITLANMIŞ MUTLULUĞU
ARTIRMA ETKİNLİKLERİ
Deneysel Olarak Etkililiği Kanıtlanmış Mutluluğu Artırma Etkinlikleri .................. 194
Mutluluğu Artırma Etkinlikleri ....................................................................................... 194
Çevreye Pozitif Tepki Verme Etkinlikleri................................................................. 195
Çevreden Pozitif Tepki Alma Etkinlikleri ................................................................ 199
Mental Kontrol Etkinlikleri ....................................................................................... 206
İstekleri Doyurma Etkinlikleri .................................................................................. 229
Dinî İnancın Gereğini Yerine Getirme Etkinlikleri ................................................ 237
KAYNAKLAR .................................................................................................................... 241
GİRİŞ
Mutluluk, bütün insanların yaşamlarına çağırmak ve onunla bir ömür geçirmek
istedikleri kendisine âşık olunan bir sevgiliye benzer. İnsanlar onun varlığını bir kez
hissetti mi artık ona bağımlı olurlar. Onun yokluğuna dayanamazlar. Gün içerisinde
en az bir kez bile olsa ona temas etmekten büyük keyif duyarlar. Bu bağımlılığı bir
öğrencim tarafından yazılan ve aşağıda yer alan yazı çok güzel ifade etmektedir.
Sevgili Mutluluk,
“Geri dön, seni bulamayacak kadar kör olduğum için özür dilerim! Sana giden
yollar nerelerden geçer? Kaç saat sürer bu yollar? Sana ulaşıncaya kadar kaç mevsim
değişir? Seni ararken neleri kaybederim kim bilir? Sevgili mutluluk, ben senin üzerine
yürüdükçe sen duracak mısın, bekleyecek misin öyle? Ben sana yaklaştıkça sen de el uzatacak mısın bana? Yakınımdasın, benimlesin, içimdesin, özümdesin biliyorum. Sadece
benimle biraz daha birlikte olmana ihtiyacım var; bana varlığını hissettir. Bana dokun.
Benimle ol. En fazla ihtiyacım olduğunda göremiyorum seni. Lütfen her zaman yanımda ol. Özellikle de seni göremeyecek ve bulamayacak kadar çaresiz olduğum durumlarda gel. Sen benimle olursan ben hep iyimser olurum ki… Seni beklemenin ötesinde seni
arıyor olacağım. Tez zamanda kavuşabilmek dileğiyle hoşça kal!”
İnsanların dünyasında bu denli öneme sahip olan mutluluğa ilişkin bilimsel bilgilerin ortaya konmasına gereksinim vardır. Çünkü günlük yaşam içerisinde insanların hem olumsuz düşüncelerden ve duygulardan kurtulmaları hem de kendilerini geliştirmeleri için mutlu olmaları gerekir. Bu bağlamda insanların, mutlu olmaya
ilişkin bilgileri sürekli kendilerine hatırlatan ve de istedikleri zaman ulaşabilecekleri
bir kaynağa ihtiyaçları vardır. Tüm bunların yanında, bilimsel bilgilerin ve kavramların bireylerin içerisinde bulundukları toplumlardan üretilmesi de çok önemlidir.
Özellikle Türkiye’de yaşayan insanlar üzerinde gerçekleştirilen mutlulukla ilişkili bilimsel çalışmaların bulgularını insanların bilmeye ve duymaya da ihtiyacı vardır. Bu
ihtiyaçtan yola çıkarak bu kitapta “Mutluluk nedir?”, “Mutluluğun belirleyicileri nelerdir?”, “Mutluluk, nasıl gelişir ve nasıl artırılır?” gibi temel sorulara yanıt verilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda bu kitap, bir başucu kitap olması amacıyla yazılmıştır.
Bu amaç doğrultusunda mutluluk konusuna geniş bir çerçeveden değinilmiştir. Bu
noktada bu kitaptan anne-babalar, çocuklar, ergenler, genç yetişkinler, yetişkinler ve
ileri yetişkinler mutlulukla ilgili bilgilere sahip olarak ve kitaptaki uygulamaları kendi
yaşamlarında da uygulayarak faydalanabilirler. Özellikle psikolojik yardım sunmayı
amaçlayan psikolojik danışmanlar, psikologlar, sosyal hizmet uzmanları, psikiyatristler ve hemşireler danışanlarına faydalı olmak için kitapta yer alan bilgilerden ve etkinliklerden faydalanabilirler. Bunların yanında bu kitap, “pozitif psikoloji” dersleri için
de kaynak kitap olarak değerlendirilebilir.
Bu kitapta yer alan bilgiler insanlık açısından bakıldığında binlerce yılı kapsayan
bir gelişimin ürünüdür. Mutluluk psikolojisi açısından bakıldığında özellikle son kırk
yılda pozitif psikolojinin geldiği noktanın bir sonucu gibi gözükmektedir. Kitabın
yazarı açısından bakıldığında kitapta yer alan bilgiler; kişisel olarak doğduğu andan
itibaren mutlulukla meşgul olmasının ve bir bilim insanı olarak 2005 yılından beri
üzerinde yaptığı bilimsel çalışmaların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Tüm bunların yanında kitabın ortaya çıkmasında pek çok kişinin katkısı olmuştur. Öncelikle böyle bir kitap yazmam konusunda, beni destekleyen ve cesaretlendiren
öğrencilerime teşekkür ederim. Kitap içeriği konusunda bana önerilerde bulunan uzman psikolog Abdulkadir Yorulmaz’a teşekkür ederim. Ayrıca, kitabın dil denetiminde yardımlarını esirgemeyen Yrd. Doç. Dr. Kürşat Efe’ye teşekkürü bir borç bilirim.
Literatürdeki çalışmalar mutlu olmanın pek çok olumlu sonucu olduğunu göstermiştir. Örneğin, mutlu bireyler daha üretken oldukları gibi evlilik ilişkilerini daha
iyi yürütürler, vatandaşlık görevlerini ve sorumluluklarını başarıyla yerine getirirler,
daha uzun süreli yaşarlar, insanlarla kurdukları ilişkileri daha doyum vericidir ve kendi benliklerini ortaya koyma noktasında daha başarılıdırlar, bağışıklık sistemleri de
daha güçlüdür…… Mutlu olmanın sayılamayacak kadar faydasının olduğu açıktır.
Bu faydalara ulaşmanın yollarından biri de insanların bu kitabı okumaları ve okuduklarına bağlı olarak kendilerini ve yaşamlarını düzenleyebilmeleridir. Sonuç olarak
mutluluk bize gelmeyebilir. Çoğunlukla bizim ona gitmemiz gerekebilir. Bu bağlamda
mutlu olmak, insanın çabasına bağlıdır. İnsanlar birtakım amaçlı etkinlikler aracılığı
ile kendi duygu durumlarını değiştirebilirler. Hatta mutluluklarını sürekli aynı düzeyde tutabilirler. Bu önemli bilgiler ışığında bu kitabı okuyanların, okudukları bilgileri
yaşamlarına aktarmalarını ve mutlu bir yaşam geçirmelerini umut ediyorum.
Mutlulukla Kalın!
Doç. Dr. Ali ERYILMAZ
1. BÖLÜM
POZİTİF PSİKOLOJİ İLE TANIŞMAK
BÖLÜMÜN ANAHATLARI
✓
Pozitif psikoloji ile tanışmak
✓
Pozitif psikoloji nedir?
✓
Pozitif psikolojide temel kavramlar
✓
Pozitif psikoterapi
BU BÖLÜMÜ OKUMANIN KAZANIMLARI
✓ Pozitif psikolojiyi anlamak
✓ Ruh sağlığı ile ilgili daha geniş bir bakış açısına sahip olmak
✓ Pozitif ruh sağlığı ölçütlerini bilmek
✓ Mutluluk bağlamında ele alınan temel kavramları tanımlamak
✓ Mutluluğa işaret eden temel kavramlar arasındaki farklılıkları kavramak
✓ Pozitif psikoterapi anlayışlarını karşılaştırabilmek
ANAHTAR KELİMELER
F Mutluluk
F Pozitif ruh sağlığı
F Pozitif psikoloji
F Pozitif psikolojinin odağı
F Öznel iyi oluş
F İyilik hâli
F Hedonik mutluluk
F Ödominik mutluluk
F Psikolojik iyi oluş
F Pozitif psikoterapi
F Denge modeli
F Martin Seligman
F Nossrat Peseschkian
2
Mutluluğun Başucu Kitabı
POZİTİF PSİKOLOJİ İLE TANIŞMAK
BÖLÜMÜN KAVRAM HARİTASI
Pozitif Psikoloji Nedir?
Mutlulukla İlgili
Kavramlar
Pozitif Psikoterapi
Pozitif Ruh Sağlığı
İyi olma
Peseschkian’ın Pozitif Psikoterapisi
Pozitif Psikolojinin Odağı İyi oluş
Seligman’ın Pozitif Psikoterapisi
İyilik hâli
Psikolojik iyi oluş
Öznel İyi Oluş
Giriş
Modern dünyada, insanlar en doğru bilginin ne olduğu ile ilgilenmektedirler. Bu bağlamda bireyler için doğru bilgiye ulaşma kaynakları değişebilmektedir.
Objektiflik, test edilebilirlik, güvenirlik ve geçerlik açısından bakıldığında bilimin önemli bilgi kaynaklarından biri olduğu görülür. Bu noktada bilimin temel
mantığını anlamak gerekir. Bilimin özünde, bir durumu betimlemek, anlamak ve
kontrol etmek gibi amaçlar yer almaktadır. Bu süreçte bilim, fiziksel ve toplumsal
gerçeklerden hareket etmektedir. Problem alanları açısından bakıldığında özellikle sosyal bilimler; bireysel ve toplumsal problemlerle ilgilenmektedir. Bilimin bu
genel mantığı, psikoloji bilimi için de geçerli olmuştur. Psikoloji, insan ve hayvan
davranışlarını inceleyen bir bilim dalıdır. Psikoloji, insanların yaşama uyum sağlamaları adına davranışın tanımlanması, betimlenmesi, tahmin ve kontrol edilmesi
noktasında araştırmalar ve uygulamalar yapan bir sosyal bilim alanıdır.
Psikoloji biliminin geçtiği tarihsel süreçler incelendiğinde karşımıza iki
önemli yaklaşım çıkmaktadır: Patoloji ve pozitif odaklı çalışmaların yapıldığı zaman dilimleri. Patoloji odaklı çalışmalarda, insanlar çeşitli uyaranlara tepki veren
pasif varlıklar olarak görülmüştür. Bireyin davranışları, bireyin kontrol etmekte
zorlandığı dürtü, içgüdü ve olumsuz çocukluk deneyimleri ile açıklanmıştır. Patoloji odaklı psikoloji çalışmalarında; şiddet, ölüm, travma, boşanma, depresyon,
umutsuzluk, fiziksel ve cinsel istismar gibi konularla ilgilenilmiştir. Bu noktada
“Bireyler, çeşitli rahatsızlıklara sahiptirler ve bu rahatsızlıklardan arındırılmalıdırlar” mantığı ile bilimsel çalışmalar ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir (Seligman
ve Csikszentmihâlyi, 2000; Terjesen ve ark., 2004). “İnsanlar, gerçekten yıkıcı varlıklar mıdır, insanın işlevselliği sadece patolojilerle ve bunların ortadan kaldırıl-
Pozif Psikoloji ile Tanışmak
3
ması ile mi açıklanır?” gibi sorulara patoloji odaklı yaklaşım, dar anlamda yanıt
vererek insanın yaşama uyum sağlamasındaki, insanın işlevselliğini açıklamada
yetersiz kalmaktadır.
Konunun Günlük Yaşamla İlişkisini Kurmak -1
Patoloji odaklı yaklaşım: Bu adeta yarısı çürük olan ya da olma ihtimali bulunan elmanın çürük yarısı ile ilgilenip diğer sağlam/taze olan yanı ile ya da elmayı daha taze, sulu ve iyi görünümlü yapmak ile ilgilenmemek anlamına gelmektedir. Ya da sadece çürük elmalarla ilgilenip çürük olmayan elmaları unutmaktır.
İnsanlarının, patolojik yanlarına ek olarak pozitif yanları da bulunmaktadır.
İnsanlar, yaşamlarını daha olumluya götürmek ve anlamlı kılmak eğilimindedirler. Çeşitli yeteneklere sahiptirler ve onları geliştirmek istemektedirler. Olumsuz
yaşam olayları karşısında güçlü durarak ve bu olaylarla başa çıkarak yaşamlarına
devam etmektedirler. İşte insanların bu olumlu yanları üzerinde duran yaklaşım
pozitif psikoloji yaklaşımıdır.
Konunun Günlük Yaşamla İlişkisini Kurmak -2
Pozitif psikoloji yaklaşımı: İnsan, bir tohuma benzetilebilir. Nasıl ki tohum
uygun ortam ve koşullarda fideye, ağaca ve meyveye doğru bir gelişim göstererek yapısında yer alan bütün güzellikleri açıyorsa benzer şekilde insan da uygun
çevre ve koşullarda gelişerek kendisinde bulunan yetenekleri geliştirebilen bir
varlıktır.
Pozitif psikoloji yaklaşımı, 1970’li yıllarda kendisini göstermiştir. Bu tarihlerde patoloji odaklı çalışmalardan pozitif insan özelliklerini açıklayan çalışmalara doğru bir yönelim olmuştur. Bu süreçte Abraham Maslow, Carl Rogers ve
diğer hümanistik psikologlar patoloji odaklı yaklaşımlardan klinik ve davranışçı
yaklaşımlara yeni bakış açıları sunmuşlardır. Zaman ilerleyip 1990-2000’li yıllara
geldiğinde insanın güçlü yanlarını inceleyen, insanın organizmasına ve çevresine
zarar vermeyecek bir tarzdaki işlevselliğini açıklayan pozitif psikoloji çalışmalarının sayısında artış gerçekleşmiştir (Linley, Joseph, Harrington ve Wood, 2006;
Sheldon ve King, 2001). Bu çalışmalarda bilim adamları, hastalıklar ya da insanın
eksik yanları üzerinde durmak yerine insanı güçlendirme ve insanın kapasitesini
geliştirme üzerinde yoğunlaşmışlardır (Seligman ve Csikszentmihâlyi, 2000).
4
Mutluluğun Başucu Kitabı
POZİTİF PSİKOLOJİ NEDİR?
Pozitif Ruh Sağlığı
Ruh sağlığı konusu ile ilgilenen pek çok bilimsel disiplin alanı bulunmaktadır. Psikoloji de bu alanlardan biridir. Her alan kendine özgü yaklaşımlarla ruh
sağlığını tanımlarken bu konuda ortak tanımlamalar da bulunmaktadır. Peki, ruh
sağlığı ne demektir? Köknel’e göre (1989) ruh sağlığı: “Bireyin kendisiyle, çevresindeki bireylerle ve içinde bulunduğu toplumla barış içerisinde olması, yaşamında bir düzen ve denge oluşturabilmesi ve yaşama uyum sağlayabilmesi için gerekli
çabayı göstermesi” olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım incelendiğinde bireylerin
uyumlarının iki önemli yönünün olduğu görülür: Bunlardan ilki bireylerin yaşamlarına uyum sağlamalarına engel olan faktörlerdir. Günlük hayat içerisinde
ruh sağlığı denilince daha çok bireyin uyumunu bozan durumlar ve koşullar ya da
uyumsuzluklar üzerinde durulmaktadır. Uyumsuzluk yaklaşımının, hastalıklara
yakalanmanın önlenmesi ve hastalıkların tedavisi gibi noktalara vurgu yapan ve
ruh sağlığını patoloji temelli ele alan bir yaklaşımın olduğu görülmektedir. Oysaki
ruh sağlığı; bireylerin kendilerini bilişsel, davranışsal ve duygusal açıdan iyi hissetmeleri, bireylerde ruhsal bozuklukların olmayışı gibi boyutlardan da değerlendirilmelidir (Bricker ve ark., 2004). İşte yukarıdaki tanımın ikinci yönünü temsil
eden yaklaşım insanın uyumu üzerine kuruldur. Uyum temelli yaklaşım, insanın
yeteneklerinin ve potansiyellerinin geliştirilmesi üzerinde durmaktadır. İşte pozitif odaklı ruh sağlığı anlayışını savunan yaklaşım pozitif psikoloji yaklaşımıdır.
Konunun Günlük Yaşamla İlişkisini Kurmak -3
Pozitif psikolojinin kurucularından Martin Seligman: Martin Seligman, öğrenilmiş çaresizlik kuramıyla patoloji odaklı çalışmaların içerisinde yer almıştır.
Zamanla yönünü pozitif odaklı çalışmalara çevirmiştir. Bu çevirimin sonucunda “Gerçek Mutluluk”, “Öğrenilmiş İyimserlik” ve “Otantik Mutluluk” gibi temaları içeren kitaplar yayımlamıştır.
Psikolojide yer alan hastalık ya da uyumsuzluk modeli, bireylerin zayıflıkları
ile bireylerin hastalıklardan kurtulmaları ile ilgilenir. Oysa pozitif psikoloji yaklaşımı, insanların olumlu özelliklerinin geliştirilmesi ve insanların olumlu deneyimleri içeren bir yaşantı geçirmeleri yönünde araştırmalara ve uygulamalara yer verir
(Seligman ve Csikszentmihâlyi, 2000).
Aşağıdaki tabloda (Hefferon ve Boniwell 2010’den esinlenerek hazırlanmıştır) bu iki yaklaşım, temel özellikler açısından karşılaştırılmıştır.
Pozif Psikoloji ile Tanışmak
5
Konunun Günlük Yaşamla İlişkisini Kurmak -4
Pozitif ve Patoloji Odaklı Ruh Sağlığı Yaklaşımlarının Karşılaştırılması
Pozitif-Uyum Temelli Yaklaşım
Patoloji Temelli Yaklaşım
Yetenek ve kapasite geliştirme ile ilgile- Hastalıklarla ilgilenir.
nir.
Bireylerin, güçlü yanları üzerinde durur. Bireylerin zayıflıkları üzerine odaklanır.
Mutlu olmanın yollarını araştırır.
Mutsuzluktan
araştırır.
kurtulmanın
yollarını
Örnek dörtteki karşılaştırmalar incelendiğinde, pozitif psikolojinin; ruh sağlığının pozitif yanını temsil ettiği görülür (Koivumaa-Honkanen ve arkadaşları,
2005). Bu ruh sağlığı anlayışının temelinde, insanların kendi gelişimlerine yön
verebilen varlıklar oldukları, insanların davranışlarını değiştirmek ve düzenlemek
için gerekli olan içsel güce sahip oldukları düşüncesi yer almaktadır (Akın-Little
ve Little, 2004).
Pozitif Psikoloji Temelli Ruh Sağlığı Tanımlamasının Gerekliliği
Hastalık ve uyumsuzluk temelli ruh sağlığı tanımlamasına ek olarak; uyum
temelli ruh sağlığı tanımlaması yapılmasının gerekliliğine yönelik kanıtlar, ruh
sağlığı alanında gerçekleştirilen çalışmalardan gelmektedir. Bu bağlamda günümüz dünyasında ruhsal bozuklukların yaygınlığı ile ilgili çok fazla çalışma gerçekleştirilmektedir. Gerçekleştirilen çalışmaların sonucuna göre tipine ve şekline
bağlı olarak değişmekle birlikte ruhsal bozuklukların genel nüfus içinde görülme
sıklığı ABD’de %15’tir. Türkiye’de ise ruhsal bozukların genel nüfus içerisinde görülme sıklığı %20’yi bulmaktadır (Eryılmaz, 2013; Pektaş, Bilge ve Ersoy, 2006).
Dolayısıyla, %80’lik bir gruba da ruh sağlığı hizmetinin sunulması gerekmektedir.
Yukarıda anlatılanları, aşağıda yer alan şekille özetleyebiliriz.
-1
0
Patoloji Odaklı Ruh Sağlığı Hizmetleri
1
Pozitif Odaklı Ruh Sağlığı Hizmetleri
Şekil-1 Ruh Sağlığı Doğrusu
6
Mutluluğun Başucu Kitabı
Şekil- 1’de görüldüğü gibi patoloji odaklı ruh sağlığı hizmetleri bireylerde
hastalık belirtilerini azaltmayı ya da ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Pozitif
odaklı ruh sağlığı hizmetleri ise bireylerin potansiyelini ortaya çıkarmayı, mevcut
olumlu özelliklerini devam ettirmeyi ve bireyler için sorun oluşturan durumları
ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Sayı doğrusunu bireyin ruh sağlığı gelişim
doğrusu olarak değerlendirirsek; patoloji ya da klinik modeli benimseyen ruh
sağlığı hizmetlerinin bireyleri eksi durumdan nötr duruma getirdiği söylenebilir. Bireyin ruh sağlığı, bireyin hastalık belirtilerini ortaya çıkaran durumlar ya
da koşullar tekrar oluştuğunda gerileyebilmektedir (Hefferon ve Boniwell, 2010).
Pozitif psikoloji çalışmaları süreç içerisinde bireyin rahatsız olduğu durumları
ya da koşulları ortadan kaldırırken aynı zamanda bireylere bu durumla baş etme
becerisi kazandırmakta, bireyleri güçlendirmekte ve bireyleri olası sorunlarla baş
edebilmek için aşılamaktadır (Seligman, 2002). Dolayısıyla pozitif odaklı ruh
sağlığı hizmetleri bireyin ruh sağlığına olumlu yönde katkı sağlayan bir hizmet
türü olarak ele alınabilir. Bu noktada “Pozitif ruh sağlığının özellikleri nelerdir?”
sorusunun yanıtlanması gerekmektedir. Bu soruya yanıt Veenhoven’ından (2000)
gelmektedir.
Veenhoven’a (1991, 2000) göre pozitif ruh sağlığının altı yönü bulunmaktadır: Bunlardan ilki kendini anlamadır. Kendini anlama; kimlik duygusunu, bireyin kendini olumlu bir şekilde değerlendirmesini içerir. Bu, zaten mutlu yaşamın
da temelidir. İkincisi ise özerkliktir. Özerklik; karar verebilme yeterliliğini, bireyin
kendine bakmasını, bağımsız davranmasını ifade eder. Üçüncüsü ise bireyin sahip
olması gereken gerçeklik algısıdır. Gerçeklik algısı, çarptırılmamış algı anlamına
gelmektedir. Gerçeklik algısı, diğerlerinin duygu ve düşüncelerini anlama ve değerlendirme yeteneğidir. Gerçeklik algısı, empatik becerileri içerir. Dördüncüsü
bireyin çevresinde etkili bir varlık olmasıdır. Çevrede etkili bir varlık olabilmek;
durumsal gereksinimlere yanıt vermeyi, çevreye uyum sağlamayı ve problem çözmeyi içermektedir. Çevrede etkili bir varlık olmak, kontrole ve kısmen de yaratıcılığa işaret etmektedir. Beşincisi ise sevme yeteneğini kullanmadır. Bu bağlamda
bireyin sevme yeteneğini kullanması ve geliştirmesi beklenmektedir. Altıncısı ise
kişilerarası ilişkilerde yeterlilik geliştirmedir. Birey, çevresiyle etkili bir şekilde etkileşime geçerek ait olma ihtiyacını doyurmaktadır. Bu süreçte ilişkilerde yetkin bir
birey hâline de gelmektedir.
Ruh sağlığı ile ilgili yayınlar incelendiğinde ruh sağlığı hizmetlerinin yönü
noktasında çeşitli tartışmaların olduğu görülmektedir. Kimi araştırmacılar ve
meslek elemanları ruh sağlığında patoloji odaklı çalışmalara vurgu yaparken kimileri de pozitif odaklı çalışmalara vurgu yapmaktadır. Sonuç olarak bireylerin
ruh sağlıklarını korumak için patoloji ve pozitif odaklı çalışmaların önemi yad-
Download

ele403/503 doğrusal olmayan sistemler – 2014