PRIRUČNIK ZA UZGOJ
MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA
2GO IZDANJE KOSOVO
2
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
PRIRUČNIK ZA UZGOJ
MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA
KOSOVO
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
3
Autori: Ibrahim Muja, Tahir Ahmeti and Orhan Berisha
Urednici: Knut J. Huse and Tormod Dale
Dizajnerski šablon: Forest Extension Institute, Norway
Dizajn: Xhad Ltd.
Fotografije: Tahir Ahmeti, Tormod Dale and Ibrahim Muja
Ilustracije: Per Håkon Granum
(Neke ilustracije i fotografije su kopirane sa Interneta)
Vezija: 2 izdanje, Novembar 2014
Autorsko pravo: Norwegian Forestry Group (www.nfg.no)
4
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
UVOD
Ovaj priručnik za uzgoj mladih lišćarskih šuma je napravljen za vlasnike šuma, radnike,
ugovarače i šumare koji planiraju i sprovode gazdinsku operativu na terenu .
Termin uzgoj koji se ovde koristi podrazumeva čišćenje i formiranje razmaka šumskih
jedinica. To se takođe često odnosi na predkomercijalnu seču. Na Kosovu se drvo iz
aktivnosti uzgoja može koristiti za potrebe domaćinstava ili se s njim može trgovati.
Ovaj priručnik je predviđen za praktičan rad, ali on takođe kratko opisuje neke osobine
hrastovih i bukovih sastojina u fazi mladika i potencijal za uzgoj takvih sastojina za
komercijalnu proizvodnju drveta.
Potreba za drugo izdanje ovog priručnika je postala očigledna pošto je Vlada Kosova,
preko posebnih projekata odlučila da investira u uzgojne aktivnosti na svojoj celoj teritoriji, posebno lišćare. Glavna inovacija su instrukcije za uzgoj mladih bukovih šuma.
Hrastove i bukove šume rastu na širem području. Čak i ako regeneracija niske šume
dominira, održavanje propisanog razmaka gustih mladica će poboljšati kvalitet drveta i
tako dodati vrednosti na finalni proizvod. Uzgoj podrazumeva tretman jednogodišnjih
sastojina u dugim rotacijama, s ciljem da se proizvede kvalitetno drvo.
Na Kosovu, izdanačke šume kojima se gazduje u kratkim rotacijama će i dalje da igraju
značajnu kod privatnih vlasnika šuma ali i u javnim, državnim šumama.
Ovaj vodič se može koristiti u vezi sa preporukama o tretmanu sastojina koje su propisane u planovima šumskog gazdinstva i kao dodatak godišnjim operativnim planovima. Verujemo da će vlasnici privatnih šuma takođe imati koristi od upotrebe ovog
priručnika.
Ovaj priručnik je pripremljen kroz projekat “Podrška Planiranju gazdovanja šuma sa
GISom”, koji je sproveden od strane Kosovske Šumarske Agencije (KFA) i Norveške
Šumarske Grupe (NFG) između 2006 i 2014.
Pristina, November 2014
Erling Bergsaker
Norwegian Forestry Group
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Ahmet Zejnullahu
Kosovo Forest Agency
5
Sadržaj
Uvod u uzgoj mladih sastojina..................................................................................... 7
Potencijal za uzgoj....................................................................................................... 7
Operativno šumsko planiranje sa FisKos softverom............................................. 9
Ekonomski aspekti uzgoja........................................................................................... 11
Ekološke karakteristike . ............................................................................................. 13
Balkanska bukva.................................................................................................... 13
Sessile hrast .......................................................................................................... 13
Cer ........................................................................................................................ 14
Mađarski hrast....................................................................................................... 15
Smernice za uzgoj mladih lišćara................................................................................ 16
Uzgoj bukve........................................................................................................... 17
Uzgoj hrasta........................................................................................................... 19
Druge šume lišćare................................................................................................ 21
Kako izvesti rad........................................................................................................... 22
Bezbedonosna i lična zaštita........................................................................................ 23
Unutrašnja kontrola .............................................................................................. 23
Planiranje rada....................................................................................................... 24
Briga za okolinu..................................................................................................... 25
Korišćenje drveta......................................................................................................... 27
Izvor informacija.......................................................................................................... 28
Dodatak: . .................................................................................................................... 29
6
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Uvod u održavanje mladih sastojina
Uzgoj mladih šumskih sastojina
lišćara uvećava kvalitet budućih
stabla i na traj način regeneracijsku
vrednost šume. Ovo se postiže smanjenjem broja stabala po hektaru i
oslobađanjem stabala koje će formirati budući sastojina u ranoj fazi i
ciklusu rotacije.
Održavanje mladih sastojina je
prvi korak u tretmanima šuma i od
suštinske je važnosti kada se sastojina treba seći kasnije u ciklusu rotacije. Pored toga, oborena drva se
koriste za ogrev.
Primer kvalitetnog uzgoja mlade šuma
hrasta u Gnjilanu
Kod prirodnih lišćarskih šuma glavni izazov je osigurati regenraciju od semena (obnovljivog ili generativnog) i obezbediti željene srazmere pomešanosti. Ovaj priručnik
se fokusira na šume hrasta i bukve, pošto ove vrste dominiraju u šumskim površinama
lišćara i najčešće se koriste i imaju ekonomsku vrednost na Kosovu.
Potencijal za uzgoj
Prema Kosovskoj Nacionalnoj Inventarizaciji Šuma iz 2012 g. lišćarske šume
dominiraju i pokrivaju 93% ili 449.400 ha ukupne površine pod šumama. Otprilike
polovina toga se smatraju jednogodišnje.
Otprilike 140.000 h ili 30% ukupne površine lišćara je klasifikovano između 0 – 20
godina. Od površine jednogodišnjih lišćarskih šuma procenat kod ove mlađe klase je
takođe 30. Procenjuje se da postoji potreba za uzgoj mlađih sastojina na području koje
pokrivaju 2.200 ha visokih šuma i 47.200 ha izdanačkih šume.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
7
Gazdinske klase koje se mogu uzeti u obzir pri uzgoju mladih šuma su (NFI 2012):
Zapremina u
Prosečna
dubećem stanju zapremina
u dubećem
%
%
stanju
1 000 M3
ukupno
ukupno
m³/ha
Ukupna površina
Gazdinske klase
ha
1100 Visoka šuma bukve
37 600
7,8
12 708
31,4
338
1400 Visoke šuma hrasta
1 600
0,3
1 661
4,1
286
1800 Visoka šuma breze
2 400
506
1,2
211
1900 Visoka šuma ostalih
lišćara
3 600
753
1,9
209
2100 Degradirana visoka šuma
bukve
4 600
545
1,3
4 556
11,2
123
1 066
2,6
67
8 305
20,5
40
897
2,2
38
3 578
8,8
45
32 914
81,3
4100 Izdanačka šuma u kojoj
dominira bukva
37 000
4200 Mešovita izdanačka šuma
bukve i ostalih lišćara
15 800
4400 Izdanačka šuma kojom
dominira hrast
209 200
4800 Izdanačka šuma kojom
dominira grab
23 600
4900 Izdanačka šuma drugih
lišćara
79 600
Ukupno
415 000
0,5
0,7
1,0
7,8
7,7
43,5
4,9
16,5
86,3
Ove šumske površine i zapremina u dubećem stanju obuhvataju i privatne i javne
(državne) šume.
Bukove šume obuhvataju oko 54% od zapremine u dubećem stanju lišćara i 45% od
ukupnzapremine u dubećem stanju. Oko 15 miliona m³ je klasifikovano u srednje nisku
i nisku klasu kvaliteta. Ovo ukazuje na potencijal za aktivniji menadžment u vezi proizvodnje kvalitetnog drveta, uključujući uzgoj mladih sastojina.
8
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Mlade šume kojom dominira bukva pokrivjua široko područje na Kosovu
elika većina površina koje su pokrivene hrastovima se nalaze u lako pristupačnim
područjima blizu naselja. Hrastovi su dominatne vrste stabala u nižim delovima Kosova
i prostiru se od 400 m do 900 nadmorske visine. U nižim delovima, vrste hrasta rastu
zajedno sa drugim lišćarskim vrstama. Na visinama iznad 750 mnv hrastovi često rastu
sa grabom i bukvom.
Šume kojim dominira hrast su značajno degradirane blizu naselja i pristupačnih
područja. Hrastovo drvo se seče i koristi za ogrev, tehničke predmete, za proizvodnju
uglja, za pečenje krečnjaka, itd.. Kratak ciklus uzgoja izdanačkih šuma kod hrastovih
sastojina ima važnu ulogu za lokalne seljane. Glavni izvor energije za stanovništvo je
danas hrastovo drvo.
Hrastovi imaju izvanrednu sposobnost vegetativne regeneracije (obnove) i dobro se
prilagođavaju klimatskim i uslovima zemljišta.
Prema nacionalnom popisu iz 2012. godine, bruto količina hrasta je procenjena na 9.2
miliona m³ preko 7 cm u prečniku. Od toga je 8,3 milliona m³ klasifikovano je u klase
srednje - niskog i niskog kvaliteta drveta. Od vrsta hrasta, cer i kitnjak dominiraju u
smislu obima ali sladun pokriva široka područja na nižim nadmorskim visinama.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
9
Operativno planiranje šumskim fondom uz pomoć FisKos softvera
Videćemo na primeru Gazdinske jedinice “Turuçicë” Pristina.:
Koristeći FisKos softver, podaci planiranja gazdovanja šumama se mogu koristiti da se
pripreme operativni planovi. Jednostavni upitnik se koristi da se traže mlade sastojine
gde se uzgoj može sprovesti. Ovaj primer je iz Gazdinske jedinice “Turucice” Priština:
Upitnik :
1.
Šumski region - Pristina
2.
Gazdinska jedinica - 08 Turuçicë
3.
Tip sastojine – mlada šuma
4.
Gazdinska klasa – 4400 niska šuma kojom dominira hrast
5.
Tretman – Osvetljavanje / čišćenje (uzgoj mladih sastojina)
6.
Pristupačnost
Na osnovu procena planing timova na terenu, baza podataka pretragom nudi mlade
sastojine koje imaju potrebu za uzgojem.
Lista sastojina FisKos-a je procenila potrebu uzgoja posle upitnika
10
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Sa alatkom Naprednog upitnika u FisKos-u korisnik može kombinirati više atributa,
prema potrebama.
1. Prvo izaberite atribut i atributivnu vrednost da bi je uvrstili u tražnju
2. Zatim odlučite da li je izabrana vrednost jednaka (=), manja od (<), veća od
(>), manja od ili jednaka (<=), itd…
Posle klika na dugme Pokaži detalje, štampani ekran ispod navodi detaljnu informaciju
o mladim sastojinama izabranim za uzgoj.
FisKos prozor pokazuje detaljnu informaciju o mladim sastojinama za uzgoj
Kao što se vidi sa slike, predočene su informacije o sastojinama kao što su područje,
vrste, zapremina po hektaru, broj stabala po hektaru, sklop, itd… Klikom na dugme
Show on map možemo videti geografski položaj ove sastojine u GIS sistemu, koji je
integralni deo FisKos softver-a.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
11
ArcGIS predočava stanje gde uzgoj može biti odgovarajući. Granice su označene na
ortophoto pozadini
Kamionski put prolazi na istočnoj granici sastojine (jednodelna crna linija) a traktorski put ide preko jugo-zapadnog dela (tačkasta crna linija), što omogućava lak pristup
radnicima i opremi.
Ekonomski aspekti uzgoja
Kada vrši uzgoj mladih sastojina vlasnik šume bi trebao očekivati dopunsku vrednost
na drvo koje se uzima u kasnijoj seči i završnoj obradi drveta .U delovima Evrope
hrastovi trupci dobrog kvalitete se dostižu višu cenu – oko 100 EUR po m3.
I hrast i bukva se vrednuju kao rezano drvo za parket, oplate i nameštaj. Uzgoj mlade
šume je dugoročna investicija, ali i profitabilna, posebno gde funkcionišu fiskalni finansijski sistemi stimulacije za održivo šumsko gazdinstvo.
12
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Bukovo drvo izrezano u pilani,Minatori, Prizren
Uzgoj može skratiti period rotacije i povećati ekonomski prihod prve seče. Ali ako se
ekonomska vrednost značajno povećava s povećanjem prečnika trupaca, što može biti
slučaj za trupce furnira i šperploč kvalitete na mestima visoke produktivnosti može se
pokazati profitabilnim da se produži period rotacije.
Novije istraživanje koje je sprovedeno na Kosovu je zaključilo da uzgoj izdanačke
šume hrasta može dati prihode od prodaje ogrevnog drveta. Drveće prosečnog prečnika
6 - 8 cm se izvlače i čine otprilike 3 - 4 m3 po hektaru. Troškovi izvlačenja i vuče su
otprilike 13 € po m3.
Nedavno su su sprovedeni projekti uzgoja lišćarskih šuma na raznim lokacijama na
Kosovu uz kompenzaciji ugovaraču od oko 400 € po hektaru.
Broj stabala koje trebaju da se uklone, i visina stabala utiče najviše na cenu uzgoja.
Godina Površina uzgoja Ukupna količina
ha
uzetog drveta
2012
600
7 000
2013
268
1 160
Prosečna količina Ljudstvo - dana
uzetog drveta m³/ha
11,7
1 600
4,3
723
The figures are given by Kosovo Forest Agency. Workload includes felling and transporting the stems to roadside. In one beech tending project executed in 2014, between
1,5 and 2 m3 per hectare was harvested from stands of 10 – 15 years of age (see appendix). At Kosovo level, several hundred jobs could be created in rural areas harvesting
some 50 000 m3 in pre-commercial and commercial thinning operations annually.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
13
Ekološke osobine
Balkanska bukva
Balkanska bukva (Fagus moesiaca), koja je skoro identična sa Evropskom bukvom
(Fagus sylvatica) i može doseći preko 40 metara u visinu na povoljnim lokalitetima a
u prečniku na prsnoj visini, više od jednog metra. Veoma je tolerantna na zasenu. Iako
raste na široj varijaciji tipova zemljišta, najbolje uspeva na vlažnim, srednje plodnim i
umereno vlažnim, neutralnim do blago kiselim zemljištima.
Na Kosovu se bukva nalazi iznad pojasa hrasta i sve do podalpske zone na otprilike
1.500 metara nadmorske visine. Bukva prima bogate godišnje količine kiše od 700 mm
do 1000 mm u većini područja, s nedostatkom vlage samo u suvim delovima leta. Ima
toleranciju na zasenu tokom mladog doba.
Periodi plodonošenja semena se odvijaju u redovnim intervalima svake 3 - 5 godine,
zavisno od karakteristike mesta i nadmorske visine.
Bukova šuma u Ashita, Prizren
Bukov žir u ljusci koje se otvara
Plod je mali žir, koji je izrastao pojedinačno ili u parovima u meko-bodljikavim ljuskama. Žirovi su jestivi, mada su ljuti. Može izrasti ukupno 4.000 komada po kg žirova,
sa stopom klijanja oko 65%. Ispod visine 1 metra, pre prvog uzgoja, broj prirodno
obnovljenih semenki može postići nekoliko stotina hiljada po hektaru.
Kitnjak
Kitnjak (Quercus petraea) može postići 35 - 40 metara u visinu i prečnik od 1 - 1,5
m. Odgovaraju mu uravnoteženi klimatski uslovi sa većim količinama kiše i uspeva
najbolje na dubokim, plodnim i vlažnim zemljištima. Traži svetlost, ali toleriše zasenu
u mlađem dobu.
14
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Kitnjak hrast,žir i list
Zrela, uzgojena stabljika hrasta
Ukupno 250 - 300 semenki po kg žira se može pojaviti, sa stopom klijanja od oko 60%.
Žirevi isklijavaju u proseku posle 4 - 5 meseci. Kitnjak raste zajedno sa drugim vrstama
hrastova i sa bukvom, grabom i drugima, ali takođe može rasti u čistim sastojinama.
Postoje dobre tehničke karakteristike.
Cer
Cer (Quercus cerris) je najčesća vrsta hrasta na Kosovu. Može dostići visinu od 30 35 metara i 1 - 1,5metara prečnika, sa širokom krošnjom i granama. Pogodno mu je
glineno tlo, duboko i vlažno, ali se razvija slabo na suvom zemljištu, na kamenu ili
krečnjaku. Drvo je tipično zahtevno za svetlost ali tolerantno na zasenu tokom mlađeg
doba a takođe je otporan na vetar, mraz i zagađivače.
Cer raste brzo do 40 - 50 godina. Proizvodi žirove svake gdine ili svake druge godine. Ukupno od 150 - 250 semenki po kg je standardno .Stopa klijanja je 60-70% po
proseku.
Žir i list cera
Dobro održavana šuma hrasta u Gazdinskoj jedinici “Blinaja”
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
15
Sladun
Sladun (Quercus frainetto) postiže 30 - 40 metara u visini i 80 - 90 cm u prečniku.
Posebno je dominantan u niskim područjima oko naselja, duž brežuljkastih i planinskih
regiona na Kosovu. Pogodna su mu dobro pripremljena, prosečno plodna zemljišta a
razvija se slabo na krečnjačkim zemljištima. U poređenju sa ostalim vrstama hrastova,
uspeva najbolje u toploj klimi. Traži svetlo i raste brzo kad je mlad. Nalazi se u sastojinama pomešan sa drugim vrstama hrastova, ali u nizinama raste u čistim sastojinama.
Drvo ima dobre tehničke osobine i koristi se za interijer, nameštaj, bačve za vino, razne
alate, itd...
Sladun raste brzo do 40 - 50 godina. Ukupno 250 - 400 semenki po kg je najčešći odnos.
Stopa klijanja je oko 50%. Žirovi isklijavaju posle 4 - 6 meseci.
Lišće i žirovi sladuna
16
Monomentalni sladun
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Guidelines for tending of young broadleaves
Gazdovanje bukovim šumama, rehabilitacija i unapređivanje hrastovih šuma i drugih
lišćarskih šuma za proizvodnju drveta visokog kvaliteta zahteva profesinalni tretman
koji omogućava prirodnu regeneraciju, prvenstveno generativnu (od semena). Ovo se
treba uzeti kao dugoročna investicija.
Osobine rasta i regeneracije se koriste kroz uzgoj stabala da bi se povećao kvalitet
drveta i količina željene vrste stabala. Posebna preporuka je da se stavi prioritet na tretman u sastojinama i lokalitetima uzgoja, što donosi zadovoljavajući ekonomski prihod
investicije. Ta područja treba da budu lako pristupačna, visokog kvaliteta i da imaju
zalihe vredne vrste. Uzgoj mladih lišćarskih šuma se po pravilu sprovodi između dobi
od 10 do 25 godina. Opšte praktično pravilo kada se uzgajaju mlade sastojine je da
se ostavi određen broj najboljih stabala, željene vrste, u jednakom razmaku koliko je
moguće.
Najvažnije je da se ostavi drveće visokog kvaliteta i buduće ekonomske vrednosti da
bi se obezbedila jednaka rasprostranjenost jedne jedine vrste. Radnici mogu popuniti
praznine (otvorena područja) sa drvetom drugih vrsta.
Bukva, hrast i druga lišćarska stabala daju korenaste izdanke (epicormic mladice) iz statičnih pupoljaka. Oni su podstaknuti
sunčevim svetlom. Zato je važno
održavati donji sloj vegetacije i
sprovesti seču manjeg intenziteta.
•
Izdanci korena se trebaju
ukloniti zbog buduće kvalitet
stabala podrezivanjem.
Šumari iz KFA, planiranje projekta uzgoja, Suva Reka
Glavne tačke :
• označavanje budućih visoko kvalitetnih izdanaka prave vrste,
•
otklanjanje nepoželjnih vrsta i stabala niskog kvaliteta (ali ne one koja je
rasle u donjem sloju),
• obezbediti da su ostali izdanci dobro rasprostranjeni,
•
uveriti se da krošnje budućih stabala imaju prostora za simetričan razvoj u
svim pravcima;symmetrically in all directions
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
17
Krošnja bukve posle uzgoja u Gazdinskoj jedinici “Bukova glava”,Suva Reka
Stabla sa savijenom /krivom /izvrnutim stablom ili velikim granama se trebaju ukloniti,
kao i duga, tanka stabla sa kratkom krošnjom koja se lako polome od snega.
Dok je prosečan prečnik stabala viši od 4 - 5 cm i zastupljenost više od 4.000 – 5.000
stabala po hektaru, drvo za ogrev i materijal za ogradu se može seći. Međutim, takva
aktivnost može dati prihod ili drvo za svrhe u domaćinstvu.
Uzgoj se može može prvenstveno obavljati više od jednog puta, zavisno od uslova
sastojine i buduće očekivane ekonomske vrednosti.
Prilikom uzgoja visokog intenziteta (ukljanjanje do 60% stabala) intervencija se može
obaviti u dobi sastojine 20 godina. Intervencija niskog intenziteta (ukljanjanaje 40%
stabala), uobičajene su dve aktivnosti uzgoja koje se obavljaju otprilike sa 10 godina
razmaka između svake (Vidite preporučene brojeve stabala po hektaru posle uzgoja u
tabeli koja je dole navedena) Sa gledišta kvaliteta samog drveta, više se daje prednost
češćem ponavljanju. Međutim, sve ovo mora biti usklađeno sa onim što je ekonomski
isplativo.
18
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Uzgoj bukve
Treba uzeti sledeći tretman u obzir :
• bukva je izuzetno tolerantna na zasenu,
• kada je mlada, bukva zahteva veći broj stabala po hektaru u poređenju sa
hrastom i drugim lišćarima, pošto lako može da raste horizontalno, pa tako
razvije savijenu, krivudavu/ kukastu stabljiku ,
• uklanjanje pola broja stabala u svakoj intervenciji može da bude po
uhodanoj praksi,
• prva mera uzgoja može se sprovesti kad stabla budu na visini oko 2 metra,
• uklanjanaje drugih vrsta koje nisu bukva prilikom prve aktivnosti (ako je
cilj čista sastojina bukve)
• označiti / izabrati buduća stabla među stablima u gornjom nivou krošnje pre
nego što stablo dostigne 6 - 7 metara visine,
•
fokusiranje na gornji nivo krošnje i uklanjanje zaostalih semenjaka,
zagušenih i oštećenih stabala sa ovoga nivoa;
Trenutno se na Kosovu sprovodi regeneracija (obaranja) seče stabala metodom selekcije ili zaštite drveta na način da se obezbedi da se nova semena i sadnice ustale (
etabliraju) u nižem spratu .
Regenracija bukve posle ubiranja sistemom zaštite u Lugu i Bute
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
19
Ova tabela pokazuje intervale uzgoja i intenzitete. Ovo je samo instrukcija. Mere nege
kod bukve se treba primeniti minimalno dva puta pre prve komercijalne seče.
Kada je
prosečan
razmak
stabala
(m)...
Posle mera nege na
nivou dominantne
vrste, trebali bi imati
(N/ha)..
Prosečan
razmak
između
stabala
(metara)
Opis
2-3
5 000 – 6 000
1,3 – 1,4
Uklanjanje zaostalih
semenjaka, zagušenih i
oštećenih stabala
4-5
3 000 – 4 000
1.6 - 1.8
Uklanjanje zaostalih
semenjaka, zagušenih i
oštećenih stabala
6-7
1 800 – 2 500
2,0 – 2,4
Uklanjanje zaostalih
semenjaka, zagušenih i
oštećenih stabala
8-9
1 100 – 1 700
2.4 – 3,0
Uklanjanje zaostalih
semenjaka, zagušenih i
oštećenih stabala
Sastojina bukve u Gazdinskoj jedinici “Bukova glava” posle uzgoja
20
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Oak tending
As for the other broadleaves tending of oaks is conducted partly based on the principles of negative selection (remove forked trees, crooked, deformed, poorly developed
crown, damaged-/sick trees, and wolf trees, which cannot fit in the new stand).
Treatment should take into consideration:
• Most oak species, with the exception of Turkey oak, seldom bear fruit
(every 4-10 years)
• Seeds are heavy, they spread under the canopy and may be damaged by
animals, insects, fungus and other disturbances
• Saplings are light sensitive and survive only a few years in heavy shade
• Mixed species stands (e.g. hornbeam-dominated), are often resistant to
shade, bear abundant fruits and spread seeds at a great distance competing
for growing space
Niska hrastova šuma dobrog kvaliteta u Blinaja-i u opštini Lipljan
Hrast može izdržati zasenu kada je mlad ali kako biva stariji zahteva više sunčeve svetlosti. Važno je obezbediti dovoljno rastućeg prostora sečenjem. Regeneracijsko sečenje,
ili seče obnove, treba da se u što boljoj razmeri slaže sa plodonosnim godinama.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
21
Šuma hrasta kojoj je neophodan uzgoj
Materijal za ogrev i igradu iz aktivnosti uzgoja u opštini Gnjilane
Intenzitet uzgoja kod hrastova je od vitalne važnosti pošto vrsta postaje sve više
zahtevna za svetlo u starijem dobu. Koliko se stabala može ukloniti zavisi od gustoće
rasprostranjenosti, prečnika stabala, uslovima terena i produktivnosti mesta.
Sastojina hrasta posle uzgoja
22
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Pod dobrim uslovima, može se ukloniti 40 – 60 % stabala i otprilike 20 - 30% rastuće
zalihe.
Preporučljivi broj stabala posle uzgoja:
Kada je
Posle uzgoja, na osnovu površine
Prosečan razmak
prosečan razmak
krošnje trebali bi imati (N/ha)..
između stabala
stabala (m) ...
>2
< 6000
< 1.3
2-3
5000 – 6000
1.3 - 1.4
4-5
3000 – 4000
1.6 - 1.8
6-7
1800 – 1900
2.3 - 2.4
Ostale lišćarske šume
Kod mešovitih sastojina, vrsta koje pomaže da se očiste budući izdanci se treba štititi.
Zavisno od zdravstvenih uslova, kod sastojina u kojima preovladava grab trebaju se
uzgajati stabla raznovrsne ekonomske važnosti, kao što je stabala sa plodovima (divlja
jabuka i kruška), plemenito lišćarsko drveće (vrste jasena, topole, trešnje), kao i meko
lišćarsko drveće (breza, jasika, brest, lešnik, razne vrste vrba itd..)
Sastojina kojom dominira grab posle uzgoja
u Bredhiku
Kod mešovitih sastojina, vrsta koje pomaže
da se očiste budući izdanci se treba štititi. Zavisno od zdravstvenih uslova, kod sastojina u
kojima preovladava grab trebaju se uzgajati
stabla raznovrsne ekonomske važnosti, kao
što je stabala sa plodovima (divlja jabuka i
kruška), plemenito lišćarsko drveće (vrste
jasena, topole, trešnje), kao i meko lišćarsko
drveće (breza, jasika, brest, lešnik, razne
vrste vrba itd..Na mestima gde dominira
grab u mešovitim vrstama sastojina, često je
kvalitet zemljišta i lokaliteta slab. Cilj uzgoja
takve šume bi mogao biti korištenje ogrevnog
drveta i zaštita zemljišta da se spreči dalje
degradacija zemljiša. Uzgoj takve produkcije visokog kvaliteta stabala se retko primenjuje, sem ako nema potencijala da se razviju
druge vrste, kao što je javor, jasen, topola i
brest (pored hrasta i bukve).
Intenzitete intervencije zavisi od cilja gazdovanja. Često se uklanja 30% stabljika sa
gornjeg sloja krošnje. U drugoj intervenciji , uklanja se 40 - 50% preostalih stabala.
Na kraju razvojne faze sastojine (20 - 25 godina) broj stabala bi trebao biti manji od
6.000 po hektaru.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
23
Kako obaviti posao
Pravilan izbor alata, kao i dobre rutine, održavanaje i opreme i rada, obezbeđuje dobar
napredak i dobar rezultat.
Uzgoj se vrši pomoću lagane sekire, zupčaste testere ili čak povrtlarskih makaza.
Takođe, može biti koristan i POLE rezač. Ako se koristi lančana testera prilikom rada
među žbunjem i malim drvećem veća je opasnost. Takođe je po pravilu manje efikasno i
zahteva nepovoljan radni položaj kao i ograničen pregled tokom rada. Zbog tih razloga
motorna testera nije preporučiva.
Ugaoni sekač ( rezač )
Zupčana testera (trimer)
Rezač grana
Kod mladih, gustih sastojina bukve korišćenje zupčaste pile može biti teško. Ručno
lomljenje mladih stabljika ili korištenje testere za rezanje ili sekača grana može biti
najpraktičnija opcija tokom prvog uzgoja kada je prečnik stabljike malen. Stabljika se
treba rezati ili lomiti do visine struka. Sa pravilnim intenzitetom manjak svetla će
sprečiti da proklijaju izdanci niske šume.
Bezbendost i lična zaštita
Lična zaštitna opreme je neophodna kada se koristi
motorna testera ili zupčasta testera (trimer). Ulaganje
u sredstva lične zaštite je jeftino zdravstveno osiguranje. Obostrani bezbednosi razmak između radnika
je minimalno 15 metara kada se koriste motorni alati
(oprema).
• Kaciga sa slušnim štitnicima (antifonima) i
šlemom za zaštitu ili staklenim naočarima,
• Čizme sa dobrom proizvodnom građom,
• Odelo sa zaštitnom bojom,
• Oprema za prvu pomoć u prednjom džepu
Slika na desno pokazuje šumskog radnika koji nosi kacigu sa slušnim štitnicima i šlemom za zaštitu.
Ne zahteva se posebna bezbedonosna oprema kada se koriste nosivi alati kao što je
sekira.Međutim preporučuje se da se nose čizme sa dobrim đono osloncem.
24
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Unutrašnja kontrola
Unutrašnja kontrola se treba obaviti prema instrukciji.
Najlakši način je da se broji drveće, kako pre
tako i posle operacije. Koristite šipku ili cev
3.99 metara dužine i brojite drveće unutar
kruga. Pomnožite brojeve stabala izbrojanih
sa 200 i dobijate broj stabala po hektaru.
Na slici desno, kalkulacija je sledeca: 5 stabala *
200 = 1.000 stabala po hektaru OK
Radno planiranje (planiranje rada)
Za efikasno sprovođenje
uzgoja na terenu, treba se
obratiti pažnja na sledeće : •
Koje vrste stabala
treba da budu stabla
glavne vrste?
•
Koji je broj stabljika
koje treba da se
ostave / puste posle
uzgoja?
•
Treba li uzgoj biti
sproveden nekoliko
puta ?
•
Da li se uzgoj
obavlja blizu
potoka ili reka zbog
pretpostavki za
učestalije korišćenje?
Šumari markiraju stable budućnosti pre mere nege,
Suva Reka
Slika iznad pokazuje šumare iz Kosovske šumarske agencije kako markiraju drveće
koja trebaju da ostanu posle uzgoja. Da bi se smanjili troškovi uzgoja, radnici, kada
su pravilno obučeni i pošto su stekli neko iskustvo, treba da izaberu buduća stabla i da
sprovedu uzgoj u jednoj jedinoj operaciji.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
25
Rano proleće je najbolje vreme godine da se preduzme selekcija budućih stabljika.
Istražiti teren i isplanirati rad prema suncu, vetru i pravcu nagiba:
•
Rad duž izohipsi terena.
•
Izbegavanje prelaska potoka, kanala i staza tokom rada.
•
Izbegavanje da se ostave oborena stabala u ili preko tih.
•
Rad na suncu od pozadi ili sa strane.
•
Vetar bi trebao da prvenstveno dolazi spreda ili sa strana.
Širina poteza je širina rezanja kada se kreće napred preko sastojine. Po pravilu širina
poteza bi trebala biti oko 2 metra, ali može da varira od 1 do 4 metra zavisno od uslova.
Širina bi takođe trebala biti najuža u gustim šumama i kada se koristi ugaona testera.
Dužinski potez je dužina “pojasa“ koji se čisti pre nego što se okrene i vrati u suprotnom pravcu. Radnik mora podesiti poteznu dužinu da bi se vratio do kante sa benzinom pre nego što se rezervar isprazni. Preporučuje se maksimalni dužinski potez 60
metara. Treba se podesiti za potoke, kanale i staze na terenu.
26
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Briga za okolinu
Sve vrste smeća se trebaju izbaciti iz šume i ubaciti u kontenjer za smeće ili otpad.
Prazne benzinske i uljne kante su opasne i ne bi trebalo da se stavljaju u standardni
otpad, već da se sakupe i odnesu do pupnih stanica i drugih koji to mogu da prime.
Zapamtite takođe standardni otpad kao što su kartoni za mleko, boce, kontenjeri (prazne
kutije od cigareta, kesice od bonbon i drugo) i novine.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
27
Elementi višestruke upotrebe
Sledeći elementi višestruke upotrebe bi se trebali uzeti u obzir
prilikom planiranja i obavljanja uzgoja:
Pojedinačna stabla
Stabala u prirodi koja su od posebne važnosti za druge korisnike,
biodiverzitet ili kulturna i istorijska zamenitost
Tampon zona
Područje sa višeslojnim šumama, rekama i jezerima
Kulturno ili duhovno nasleđe
Svi tragovi ljudske aktivnosti u našem fizičkom okruženju, na primer
katranske peći, ugljane jame, nasipi, jame za divljač
Višenamenski šumarci
Skupljanje višesvrsnih elemenata sa obližnjom vegetacijom koja je
namerno ostavljena posle tretmana šume da se uzme u obzir estetika
okoline i pejzaža, i ostavljeno da se slobodno razvija
Retention trees
Trees that are left by logging and primarily selected among the
oldest trees. They will remain in the forest in all future to take
account of biodiversity.
28
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Korišćenje (upotreba) drveta
Oboreno drveće daje ranu proizvodnju drveta za ogrev i zbog toga su od važnosti za
domaćinstva. Bioenergija koja se zasniva na drvetu je domaći visoko vrednosni resurs
obnovljive energije.
Gomila drva za ogrev u selu Turucice u opštini Podujevo
Za u buduće, drvo od uzgoja (predkomercijalnih seča) se može koristiti i preraditi u
visokoergetsko efikasne proizvode, kao što su briketi i pelet.
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
29
Izvori informacija
Asbjorn Kjellsen and Nils Kyllo – Rrallimi parakomercial 2005
Bojacic Nesad. Gazdovanje Sumama- 2001 Sarajevo
Dimitar Batkovski - Odgleduvanje na sumite, Skopje 2006
Dr. Ljubivoje Stojanovic i Dr. Milun Krstic – Gajenje suma III, Beograd 2000.
Dr. Ljubivoje Stojanovic (eds.) 2005. Bukva u Srbiji, English Summary. In Udruzenje
Sumarskih Inzinjera i Tehnicara Srbije, Sumarski Fakultet Univerziteta u Beogradu.
Beograd 2005.
Dr. Stein M. Tomter et al. 2013. Kosovo National Forest Inventory 2012. Kosovo Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development/Norwegian Forestry Group.
Dr. Stevan Jovanovic- Gajenje suma, Beograd 1980
Dr. Vath Tabaku – Menagjimi i qëndrueshëm i pyjeve me dushk 2005
Ergin Hajredini and Qazim Kukalaj. Reduction of Illegal Logging. Final report. KPEPUSAID. 2010.
Geir Myklestad. Tending og Young stands. Trees for the future. Norwegian Forestry
Extension Institute 2007.
Kosovo Forest Agency, 2014. PROJEKT PËR SILVIKULTURË PYJORE PASTRIMERRALLIME. Koka e Ahut Ngastrat 5,7, 14-16 - NM Koka e ahut”, Komuna Suharekë
Skogforsk – LRF Skogsagarna – Skogstyrelsen. Kunskap Direkt. Rojning i edelløvskog
(Tending in noble broadleaved forest). Sverige - Sweden. http://www.skogforsk.se/sv/
KunskapDirekt/Adellov/Rojning/
30
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Dodatak:
Podaci o uzorku lokaliteta sa projektnog plana o uzgoju bukve
Probne površine
Opis
1
2
3
4
Zdrastveno stanje
Dobro
Dobro
Dobro
Dobro
Poreklo podmladka
(semensko) %
90
100
100
90
Dobro
Nema
Nema
Nema
Nema
Nema
Starost
14
13
18
19
16
Sklop
0.9
1.0
1.0
0.9
0.9
Vrsta drveta
Bukva
Bukva
Bukva
Bukva
Bukva
Vrsta probn površine
Kružno
Kružno
Kružno
Kružno
Srednje
Oštečenost %
Veličina probne površine
R=5.64m R=5.64m
R=5.64cm
R=5.64m
Broj stabala po 1 ha
16900.00
9600.00
15000.00
10100.00
12900.00
Srednji prešnik stabala na
1,30 m
3.69
4.20
3.21
4.20
3.83
Bruto zapremina na 1 ha
86.20
65.28
60.00
68.68
70.04
Broj stabala budučnosti
6500
5700
6100
5400
5925
Prečnik budučih stabala na
1,30 m
5.00
5.20
4.60
5.30
5.03
Zapremina budučih stabala
61.75
54.15
45.75
51.30
53.24
Broj stabala za seču
10400
3900
8900
4700
6975
Zapremina stabala za seču
24.45
11.13
15.75
17.38
17.18
Ovaj projekat je isplaniran i sproveden od strane Kosovske Šumarske Agencije, 2014
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
31
32
PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA KOSOVO
Download

PRIRUČNIK ZA UZGOJ MLADIH LIŠĆARSKIH ŠUMA