Republika e Kosovës
Republika Kosovo - Republic of Kosovo
Qeveria – Vlada - Government
MINISTRIA BUJQËSISË, PYLLTARISË DHE ZHVILLIMIT RURAL
MINISTARSTVO POLJOPRIVREDE, Šumarstva I RURALNOG RAZVOJA
MINISTRY OF AGRICULTURE, FORESTRY AND RURAL DEVELOPMENT
Nacionalna Inventura šuma Kosova 2012
Priština
2013
Nacionalnu inventuru šuma Kosova je finansirala Vlada Kraljevine Norveške. Vlasnik ovog izveštaja je Ministarstvo
poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja Kosova. Odgovonost za sadržaj ovog dokumenta u potpunosti imaju
autori.
Autori: Dr. Stein M. Tomter, Erling Bergsaker, Ibrahim Muja, Tormod Dale and Jens Kolstad
Editor: Tormod Dale
Recenzija: Lars S. Dalen
Fotografije: Erling Bergsaker, Orhan Berisha, Tormod Dale, Jens Kolstad, Tahir Ahmeti
Ilustracije: Orhan Berisha, Jens Kolstad, Kristina Moen, Stein M. Tomter
Prevod: Ibrahim Muja
Priprema: Kristina Moen, Norwegian Forestry Group
Štampa: Xhad Studio, Priština
Preporučeno citiranje:
Tomter S. M., Bergsaker E., Muja I., Dale T. and Kolstad J. 2013. Nacionalna Inventura Šuma Kosova 2012. Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja Kosova/Norveška šumarska grupa.
2
Predgovor
Ovaj izveštaj predstavlja važno dostignuće šumarstva Kosova. Po prvi put cela teritorija Kosova je premerena.
Nacionalna inventura šuma pruža nam pouzdane informacije o stepenu korišćenja drveta zasnovana na procenama sa terena. Sada posedujemo bolje informacije o stanju ,razvoju i nivo korišćenja šuma.
Od strateškog interesa je monitoring prirasta i prinosa drveta.
Ove informacije će biti od koristi investitorima koji traže poslovne mogućnosti u sektoru šumarstva i drvne
industrije o proizvodima koji se mogu izraditi od našeg drveta kao i odgovarajuću tehnologiju neophodnu za
obradu drveta. Kako se više integrišemo u Evropu, naši susedi i međunarodni partneri biće sve više zainteresovani na koji način postupamo u regionalnom i Evropskom kontekstu.
Nacionalna inventura šuma je pripremljena i sprovedena kroz projekat “Planiranje gazdovanja šumama sa
GIS-om” (“Forest Management Planning with GIS”). Nacionalna Inventura Šuma je implementirana od strane
Norveške Šumarske Grupe i kosovske Agencije za Šume. Vlada Kraljevine Norveške finansirala je terenski rad.
Kosovska Agencija za Šume je podržala projekat kroz ustupanje radne snage koja je sprovela rad na terenu.
Moja zahvalnost je upućena svima koji su doprineli završetku ovog posla uključujući i 12 terenskih radnika
koji su tokom šest meseci prikupili podatke o šumama na području celog Kosova, često na nepristupačnom i
strmom terenu.
Mr. Hysen Abasi
Direktor Departmana za Šumarstvo
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja Kosova
Srpski
3
4
Sadržaj
Predgovor
3
Sažetak
8
Uvod
10
Zašto Nacionalna Inventura šuma?
10
Sistem inventure
14
Primerne površine
14
Premer i procena
17
Proračuni
18
Koliko su pouzdani rezultati? 19
Najvažniji rezultati
20
Korišćenje zemljišta 20
Šumski resursi
21
Površina pod šumom 21
Starosna struktura 23
Dubeća zapremina 24
Ugljenik 27
Zdravstveno stanje šuma
28
Seče i produktivnost šuma
30
Prirast i seče 30
Godišnji etat 35
Gazdovanje šumama 37
Biodiverzitet
41
Sastav vrsta drveća 41
Obnavljanje 41
Prirodnost 42
Introdukovane vrste drveća 42
Mrtvo drvo 43
Šume pod zaštitom 44
46
Prilog 1: Klase korišćenja zemljišta i definicije
47
Prilog 2: Terenski evidencijski formulari
55
Prilog 3: Lista angažovanih lica u NIŠ 2012
57
5
Srpski
Izvori informacija
Lista tabela
Tabela 1: Kriterijumi i indikatori za održivo gazdovanje šumama Evrope12
Tabela 2: Radnici na NIŠ 201217
Tabela 3: Odabrani indikatori uključeni u NIŠ (videti Prilog 1 za detalje)18
Tabela 4: Kretanje ukupne površine prema klasama korišćenja zemljišta20
Tabela 5: Površina pod šumom prema sastavu šuma i strukturnom obliku (ha)22
Tabela 6: Površina pod šumama prema poreklu i vlasništvu (ha)22
Tabela 7: Površina šuma prema sastavu i starosnim klasama (ha)23
Tabela 8: Jednodobne šume prema sastavu i starosnim klasama (ha)23
Tabela 9: Dubeća zapremina u šumama prema glavnim vrstama drveća (dbh >= 7 cm) (1 000 m3)
Tabela 10: Dubeća zapremina po glavnim vrstama drveća u šumi i na ostalom šumskom zemljištu (1 000 m3)24
Tabela 11: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i debljinskim razredima (1 000 m3)25
Tabela 12: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i nadmorskoj visini (1 000 m3)26
Tabela 13: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i nagibu (1 000 m3)26
24
Srpski
Tabela 14: Drvna biomasa podeljena na nadzemni i podzemni deo, i odgovarajući ukupan ugljenik i CO2 ekvivalenti u šumi prema vrstama drveća (1 000 tona). 27
Tabela 15: Oštećenje dubeće zapremine prema vrstama drveća i uzroku oštećenja (1 000 m3)28
Tabela 16: Površina sa oštećenjima mladih stabala (preko 25%) u odnosu na sastav šuma i uzrok oštećenja (ha)29
Tabela 17: Površina sa značajnim oštećenjima sastojine, prema sastavu šuma i uzroku oštećenja (ha)29
Tabela 18: Godišnji prirast stabala sa dbh >= 7 cm u šumama u 2002 i 2012, prema vrstama (1 000 m3)30
Tabela 19: Površina, srednja dubeća zapremina i godišnji prirast u šumama prema vrstama drveća i vlasništvu (ha, m3/ha, %)31
Tabela 20: Prosečna veličina godišnjeg obima seče u šumama prema vrstama drveća i vlasništvu (1 000 m3). 31
Tabela 21: Bruto godišnji prirast i korišćenje drveta prema vrstama drveća (1 000 m3).34
Tabela 22: Neto godišnji prirast stabala sa dbh >= 7cm po vrstama drveća i vlasništvu (1 000 m3)34
Tabela 23: Procena godišnjeg etata (1 000 m3) 36
Tabela 24: Površina pod šumom, dubeća zapremina i seče za period 2003-2012, po gazdinskim klasama (ha, 1 000 m3)38
Tabela 25: Površina pod šumom prema vrstama tretmana i poreklu sastojine (ha)39
Tabela 26: Dubeća zapremina prema kvalitetu stabala i vrstama drveća (1 000 m3)
Tabela 27: Površina šuma prema kategorijama rasprostranjenosti vrsta drveća (ha)41
Tabela 28: Površina šuma prema sastavu i poreklu sastojine (ha)41
Tabela 29: Površina šuma prema poreklu i strukturi sastojine (ha, %)42
Tabela 30: Površina pod šumama na Kosovu prema prirodnosti (ha, %)42
Tabela 31: Ukupna zapremina mrtvog drveta i količina mrtvog drveta po hektaru (m3, m3/ha)43
Tabela 32: Površina pod šumama i dubeća zapremina u Nacionalnim parkovima prema sastavu šume (ha, m3)44
6
40
Lista figure
Slika 1: Karta Kosova11
Slika 2:
Primerne površine u Nacionalnoj inventuri Kosova14
Slika 3: Ortofoto snimak za terensku upotrebu koji pokazuje jedan klaster sa četiri primerne površine udaljenosti 200 m X 200 m15
Slika 5: Položaj drveća u primernoj površini baziran na azimutu, udaljenosti i drugim podacima iz NIŠ-a 200216
Slika 4: Metalni kočić iz prve NIŠ-a16
Slika 6: Numerisano stablo da bi se osigurala identifikacija i detaljan premer16
Slika 7: Radnik premerava prečnik stabla17
Slika 8: Radnici mere visinu stabla koristeći Vertex hipsometar (levo) i transponder (desno)19
Slika 9: Klase korišćenja zemljišta na Kosovu (% ukupne površine zemljišta)20
Slika 10: Ruralna naselja okružena obradivim zemljištem i šumom, Leposavić21
Slika 11: Klasifikacija klastera na osnovu distribucije primernih površina klasifikovanih kao šume. 21
Slika 12: Plantaže Crnog bora (Pinus nigra) na Kosovu22
Slika 13: Šuma bukve na Kosovu24
Slika 14: Dubeća zapremina u šumama prema vrstama drveća i debljinskim razredima (1 000 m3)25
Slika 15: Dubeća zapremina u šumama prema nagibu (%)27
Slika 16: Termoelektrana Kosovo A emituje otrovne CO2 gasove i prašinu. (Izvor: www.xenini.com, 2004)28
Slika 17: Površina ozbiljno oštećena šumskim požarima u Raduši, Istok (234 ha izgorelo u 2007)29
Slika 18: Godišnji prirast prema vlasništvu i grupama vrsta drveća (1 000 m3)30
Slika 19: Transport trupaca sa radilišta u Raduši, Istok31
Slika 20: Prosečni godišnji sečivi etat prema vlasništvu i grupama vrsta drveća (1 000 m3)32
Slika 21: Panj od posečenog drveta, sa šumskim žigom u boji u skladu sa zakonom32
Slika 22: Obim seče od 2003. do 2012. prema vlasništvu u saglasnosti sa zakonom (%)33
Slika 23: Rasipnička seča stabala: visok panj, neefikasno korišćenje trupaca i šteta za preostala stabla.33
Slika 24: Netaknuta visoka šuma (levo) i šuma u blizini sa nekontrolisanom sečom (desno) na Hajli, Peć34
Slika 25: Amortizaciona formula za izračunavanje etata na godišnjem nivou (E)35
Slika 26: Prevoz ogrevnog drveta u Nerodimlju, Uroševac36
Slika 27: Područja obeležena žutom bojom prikazuju delove šume obuhvaćene novim planovima gazdovanja na Kosovu.37
Slika 28: Hrast (Quercus sp.) – dominantne izdanačke šume (levo) i dobro očišćene mlade izdanačke šume (desno) 39
Slika 29: Dubeća zapremina vrsta drveća prema klasama kvaliteta stabla (%)40
Slika 30: Površina šuma prema kategorijama rasprostranjenosti vrsta drveća (ha)41
Slika 31: Članovi terenskog tima u bagremovoj šumi 43
Slika 32: Raspadanje četinara zbog štete od vetra i snega u Košutenu, Peć44
Slika 33: Lokacije nacionalnih parkova na Kosovu (gore) i šumski pejsaž u Dečanima (dole)45
Srpski
7
Sažetak
Druga Nacionalna inventura šuma Kosova (NIŠ) urađena je tokom 2012/2013. godine, deset godina nakon
završetka prve Nacionalane inventure šuma. Koristeći metod sistematskih primernih površina, daljinsku detekciju i tradicionalni terenski rad, 12 šumaskih stručnjaka je posetilo i premerilo 1 860 primernih površina u
toku šest meseci. Po prvi put je cela površina pod šumama na Kosovu premerena.
Svrha NIŠ-a je pružanje potrebnih informacija Vladi radi razvijanja sektora šumarstva, proceni održivosti upravljanja šumama, ispunjavanje potencijalnih obaveza u izveštavanju međunarodne zajednice o korišćenju
zemljišta, proceni promene korišćenja zemljišta i sektora šumarstva.
Ovaj izveštaj je organizovan prema dogovorenih 6 kvantitativnih kriterijuma i odgovarajućim indikatorima
za održivo gazdovanje šumama u Evropi. U izveštaj je uključeno i poređenje rezultata sa drugim zemljama
Jugoistočne Evrope.
Površina pod šumama na Kosovu je prilično stabilna sa približno 481 000 ha (44.7% ukupne površine). Postoji
mogućnost da su neke njive preobraćene u pašnjake ili naselja, ali to nije moguće pouzdano utvrditi zbog velike površine neklasifikovanog zemljišta, zabrani pristupa i nedostatku informacija iz 2003. godine. Površina
šuma u privatnom vlasništvu iznosi 38%, dok je 62% u državnom vlasništvu. Izdanačke šume dominiraju sa
84%. Čiste listopadne šume zauzimaju skoro 83% površine pod šumama.
Dubeća zapremina drveća sa prsnim prečnikom većim od 7 cm iznosi 40.5 miliona m3, kao i pre deset godina.
Od vrsta je najzastupljenija bukva sa 46%, dok su hrastovi prisutni sa 23%. Prosečan prirast na Kosovu je 84
m3/ha.
Godišnji prirast sa korom drveća i prečnikom merenim na prsnoj visini (dbh) >= 7 cm je procenjen na 1.55
miliona m3 – 1.32 miliona lišćari i 0.23 miliona četinari. Maksimalna dugoročna godišnja seča striktno sa
stanovišta produktivnosti je 1.45 miliona m3. Ovo je podatak o bruto masi i trebalo bi ga umanjiti usled gubitaka u toku seče, prirodnih gubitaka i zbog ekoloških razloga. Neto maksimalni dugogodišnji zahvat seče na
Kosovu je 1.2 miliona m3. Ova procena se treba još umanjiti zbog površina nedostupnih za seču uključujući i
nacionalne parkove.
Urađena analiza na 60% ukupne površine pod šumama pokazuje da godišnja seča iznosi oko 950 000 m3. Stoga
se godišnja seča grubo može proceniti na 1.6 miliona m3 na celoj površini pod šumama. Samo mali procenat
seča (7%) je izvršen u skladu sa zakonom. Izgleda da su na nacionalnom nivou, godišnje prorede i prirodni
gubici usklađeni sa bruto godišnjim prirastom. Na osnovu učešća degradiranih šuma i rezultata skorašnjih
planova gazdovanja u određenim područjima prisutna je prekomerna seča .
Od 2006. godine, izrada novih troškovno racionalnih planova gazdovanja (PGŠ) je prioritet za Vladu Kosova.
Ukupno 39 novih PGŠ je pripremljeno. Skoro pola gazdinstava će imati planove do kraja 2013. godine. Metod
planiranja gazdovanja šumama uključuje razvrstavanje sastojina po gazdinskim klasama. U toku Nacionalne
inventure šuma ova klasifikacija je primenjena I na primerne površine, obezbeđujući generalnu statistiku za
Kosovo.
Šume Kosova su bogate vrstama. Skoro 132 000 ha (27.5%) površine pod šumama sadrži četiri ili više vrsta.
Skoro cela površina pod šumama (99%) je pod uticajem čoveka.
Srpski
Nacionalni parkovi Šara i Prokletije su zaštićena područja od strane Vlade. Oko 90% zapremine u četinarskim
šumama i u mešovitim četinarsko – lišćarskim šumama se nalazi u parkovima. Gazdovanje sa ciljem proizvodnje drveta će biti moguće u definisanim zonama koje će činiti veći deo parkova.
8
Šume Kosova nisu ni izvor niti dodatni sakupljač ugljen-dioksida. Razlog za ovo je količina drveta jednaka
godišnjem prirastu koji vezuje ugljen dioksid, odgovara količini drveta koje se poseče i upotrebi kao ogrevno
drvo. Kroz sagorevanje drveta ugljen-dioksid se opet emituje u atmosferu.
Požari su najznačajnije smetnje šumaskim staništima. Oko 12 200 ha ili 2.5% ukupne površine pod šumama
je ozbiljno oštećeno požarima. Za privatne šumovlasnike je ovo ekonomski gubitak jer 14.5% dubećih stabala
ima neki vid oštećenja. Sa druge strane, ova oštećenja neće dugoročno smanjiti vitalnost. Biotička i abiotička
oštećenja su sastavni deo zdravog šumskog ekosistema.
Srpski
9
Uvod
Osnovni cilj Nacionalne inventure šuma Kosova (NIŠ) je promovisanje održivog gazdovanja šumama, ocenjujući
sve šumske resurse i održivi godišnji sečivi etat. Prva inventura šuma na Kosovu je izvršena 2002 – 2003 godine
uz pomoć UN Organizacije za hranu i poljoprivredu (FAO), a implementirana od strane Norveške šumarske
grupe (NFG). Tokom 2010. godine Ministarstvo za poljoprivredu, šumarstvo i ruralni razvoj (MPŠRR) je zatražilo
ažuriranje Nacionalne inventure šuma – deset godina nakon završetka prve Nacionalne inventure šuma na Kosovu. U politici i strategiji razvoja sektora šumarstva na Kosovu 2010 – 2020 navedeno je:
“Tačne informacije o stanju šumskih resursa morale bi uvek biti na raspolaganju. Politika Vlade posebno se
odnosi na uspostavljanju i održavanju trajnih izvora za Nacionalnu inventuru šuma. Ove informacije će obezbediti: podatke za praćenje baze šumskih resursa, izradu politike i strateškog planiranja od strane centralnih
vlasti, očuvanje korišćenja šumskih proizvoda u skladu sa razvojem šumskih resursa u celini.“
Glavni ciljevi druge NIŠ na Kosovu su:
-
-
-
Pružanje pouzdanih statističkih podataka o šumama, korišćenju zemljišta i promeni namene zemljišta
Proizvodnja pouzdanih šumskih statističkih podataka o stanju i promenama šumskog fonda u zapremini, prirastu, kao i zalihama ugljenika za nacionalno planiranje i međunarodno izveštavanje
Održavanje i jačanje kapaciteta za procenu stanja šuma
Zašto Nacionalna Inventura šuma?
Nacionalne inventure šuma su korisne zbog sledećih razloga:
•
Pomaganje donosiocima odluka u razvoju sektora šumarstva
•
Procena ravnoteže između sečivog etata i prirasta šuma
•
Procena dostupnosti drvnih sirovina
•
Uspostavljanje odgovarajućeg kapaciteta za obradu i tehnologije kako bi se na najbolji način zado
voljili zahtevi tržišta za proizvodima
Podaci NIŠ-a su važni za potencijalne međunarodne obaveze izveštavanja koje je Kosovo preuzelo. FAO i Global
Forest Resources Assessment i regionalna Ministarska konferencija o zaštiti šuma u Evropi (FOREST EUROPE)
zahtevaju informacije o šumama na nivou zemlje.
Buduće međunarodne izveštaje Kosova potrebno je grupisati u tri kategorije:
Srpski
1.
Procene sprovedene od strane FAO, kao što su Procena šumskih resursa na globalnom nivou (Global Forest Resources Assessment).
2. Klimatske promene: Kosovo još nije potpisnica Okvirne konvencije UN o klimatskim promenama (1993) i Kjoto protokola (2004). Međutim, kao potencijalna takozvana ne-Aneks 1 zemlja, Kosovo će biti u obavezi da pruži neke informacije o svojoj emisiji ugljenika i vezivanju ugljenika iz različitih sektora, uključujući i korišćenje zemljišta, promenu namene zemljišta i šumarstva.
3. Regionalni procesi o kriterijumima i indikatorima za održivo gazdovanje šumama (FOREST EUROPE). Proces je identifikovao šest kriterijuma, svaki sa skupom kvantitativnih indikatora za praćenje, evaluaciju i izveštavanje o napretku ka održivom upravljanju šumama na nacionalnom nivou.
10
Slika 1: Karta Kosova
Ovaj izveštaj je organizovan na osnovu šest dogovorenih kriterijuma za održivo gazdovanje šumama u Evropi.
Ispunjenost kriterijuma može biti ocenjena uz pomoć 35 kvantitativnih indikatora.
Srpski
11
Tabela 1: Kriterijumi i indikatori za održivo gazdovanje šumama Evrope
C4:
Održavanje, zaštita i odgovarajuće poboljšavanje
biodiverziteta u šumskim ekosistemima
C3:
Održavanje i
poboljšavanje proizvodnih funkcija šuma
C2:
Zdravstveno stanje i vitalnost
šumskih ekosistema
C1:
Očuvanje i odgovarajuće
poboljšanje šumskih
resursa i njihovog doprinosa
globalnom ciklusu ugljenika
Kriterijum
Procenjen
u NIŠ-u
Indikator
Objašnjenje
1.1 Površina pod šumama
Površina pod šumama i drugom šumskom zemljištu, klasifikovana
prema tipovima šuma i dostupnosti za proizvodnju drveta, i udeo
šuma i drugog šumskog zemljišta u ukupnoj površini zemljišta
X
1.2 Zapremina
Dubeća zapremina u šumama i drugom šumskom zemljištu, klasifikovana prema tipovima šuma i dostupnosti za proizvodnju drveta
X
1.3 Starosna struktura i/ili
debljinske klase
Distribucija starosnih i/ili debljinskih klasa šuma i drugog šumskog
zemljišta, klasifikovana prema tipovima šuma i dostupnosti za
proizvodnju drveta
X
1.4 Zaliha ugljenika
Zaliha ugljenika u drvnoj biomasi i zemljištu pod šumama i ostalom
šumskom zemljištu.
X
2.1 Deponovanje zagađivača
vazduha
Deponovanje zagađivača vazduha u šumi i drugom šumskom
zemljištu, određeno na osnovu N, S i baznih katjona
2.2 Osobine zemljišta
Hemijske osobine zemljišta (pH, CEC, C/N, organski C, zasićenje
bazama) u šumi i ostalom šumskom zemljištu koji se odnose na
kiselost i eutrofizaciju, klasifikovani na osnovu glavnih tipova
zemljišta
2.3 Defolijacija
Defolijacija jedne ili više dominantnih drvenastih vrsta u šumi i ostalom šumskom zemljištu u svakoj od defolijaconih klasa:
“umerena”, ” teška” i “mrtva”
2.4 Oštećenja šuma
Šume i ostalo šumsko zemljište sa oštećenjima, klasifikovane na
osnovu primarnih štetnih činilaca (abiotički, biotički i ljudski) po tipovima šuma
X
3.1 Prirast i etat
Ravnoteža između godišnjeg neto prirasta i godišnjeg etata u
šumama dostupnim za proizvodnju drveta
X
3.2 Oblovina
Tržišna vrednost i količina oblovine
3.3 Nedrvni proizvodi
Tržišna vrednost i količina nedrvnih proizvoda iz šuma i ostalog
šumskog zemljišta
3.4 Usluge
Tržišna vrednost usluga koje pružaju šume i ostalo šumsko zemljište
3.5 Šume sa planovima
gazdovanja
Udeo šuma i ostalog šumskog zemljišta za koje postoje planovi gazdovanja ili slični dokumenti
X
4.1 Vrste drveća
Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem klasifikovana
na osnovu broja drvenastih vrsta i tipovima šuma
X
4.2 Podmlađivanje
Podmlađena površina u jednodobnim i raznodobnim sastojinama,
klasifikovana prema tipu podmlađivanja
4.3 Prirodnost
Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem klasifikovana
kao“ bez uticaja čoveka“,“delimično prirodna“ ili “plantaža“, svaka
po tipovima šuma
X
4.4Indukovane vrste
Površina pod šumama i ostalo šumsko zemljište gde dominiraju indukovane vrste
X
4.5 Mrtvo drvo
Zapremina dubećeg ili ležećeg mrtvog drveta klasifikovana prema
tipovima šuma
X
4.6 Genetički materijal
Površina kojom se gazduje zarad zaštite i koriščenja šumskog
genetičkog materijala (konzervacija gena in situ i ex situ) i površina
za proizvodnju semena
4.7 Pejsaž
Pejsaž šumske vegetacije
4.8 Ugožene šumske vrste
Broj ugroženih šumskih vrsta klasifikovan prema IUCN Crvenoj Listi
u zavisnosti od ukupnog broja šumskih vrsta
4.9 Zaštitćene šume
Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem za očuvanje
biodiverziteta, pejsaža i posebnih prirodnih znamenitosti prema
MCPFE upustvima za procenu
12
X
C5:
Održavanje
i podrška
zaštitnim
funkcijama
šuma
Kriterijum
Indikator
Objašnjenje
Procenjen
u NIŠ-u
5.1 Zaštitne šume – zemljište, Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem namenjena za
voda i druge funkcije ekosis- sprečavanje erozije, očuvanje voda ili održavanje drugih funkcija ekosistema koje podpadaju pod MCPFE klasu “Zaštitnih funkcija“
tema
Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem namenjena za
5.2 Zaštitne šume –
Infrastruktura i prirodni izvori zaštitu infrastrukture i gazdovanje prirodnim resursima protiv prirod-
C6: Održavanje i poboljšanje socioekonomskih funkcija i uslova
nih nepogoda koje podpadaju pod MCPFE klasu “Zaštitnih funkcija“
6.1 Šumska gazdinstva
Broj šumskih gazdinstava, klasifikovan prema vlasništvu i veličini
6.2 Doprinos šumarstva
BDP-u
Doprinos šumarstva, obrade drveta i papirne industrije bruto
dohotku
6.3 Neto prihod
Neto prihod šumarskih preduzeća
6.4 Rashodi za usluge
Ukupni rashodi za dugoročne održivo obezbeđivanje usluge iz šuma
6.5 Radna snaga u šumarstvu Broj zaposlenih i uloženi rad u sektor šumarstva, klasifikovan prema
polu i starosti, obrazovanju i karakteristikama radnog mesta
6.6 Bezbednost i zdravlje
Učestalost nezgoda na poslu i oboljenja usled rada
6.7 Potrošnja drveta
Potrošnja drveta i proizvoda od drveta po glavi stanovnika
6.8 Trgovina drvetom
Uvoz i izvoz drveta i drvnih proizvoda
6.9 Energija dobijena od
drveta
Udeo energije dobijene od drveta u ukupnoj potrošnji energije,
klasifikovana prema poreklu drveta
6.10 Dostupnost za rekreaciju Površina pod šumama i ostalim šumskim zemljištem gde javnost ima
pravo pristupa za rekreaciju i intenzitet korišćenja
6.11 Kulturne i duhovne
vrednosti
Broj mesta u šumi i ostalom šumskom zemljištu određenih da imaju
kulturnu ili duhovnu vrednost
Prema izveštaju Stanje šuma Evrope (FOREST EUROPE, UNECE and FAO 2011) većina zemalja Jugoistočne Evrope nema adekvatne podatke o sektoru šumarstva i zato ‘nije moguće objektivno utvrditi da je gazdovanje
šumama održivo’. Na osnovu Nacionalne inventure šuma, Kosovo doprinosi poboljšanju podataka za mnoge
od nabrojanih izazova.
Podršku za NIŠ, Agencija za šumarstvo Kosova (AŠK) i MPŠRR su dobili od Norveškog Ministarstva spoljnih
poslova, kako bi se ojačali kapaciteti za procenu stanja sektora šumarstva, planiranje i gazdovanje šumama.
NIŠ je implementiran od strane Norveške šumarske grupe (NŠG) u saradnji sa Agencijom za šumarstvo Kosova,
kroz projekat Planiranje gazdovanja šumama sa Geografskim informacionim sistemom (GIS).
13
X
Sistem inventure
Nacionalna inventura šuma daje nezavistan pregled trenutnog stanja šuma u zemlji. Podaci su zasnovani na
osnovu mreže primernih površina koje su ravnomerno postavljene po celoj teritoriji. Primerne površine su
prvo provenjene i klasifikovane prema nameni zemljišta koristeći aero snimke. Sve primerne površine na kojim se možda nalazi šuma ili ostalo šumsko zemljište su posećene na terenu. Na svim posećenim primernim
površinama se radi detaljna procena stanja šuma. Primerne površine su trajne, što znači da se identične primerne površine premeravaju u jednakim intervalima, često na svakih 5 godina. Ovaj način premera daje odličnu
osnovu za praćenje rasta, zdravlja i drugih karakteristika. Na Kosovu je postavljeno 3 454 primerne površine,
a 1 860 je posećeno na terenu.
Primerne površine
Srpski
Nacionalna inventura šuma (NIŠ) se sastoji od mreže 4 x 4 km preko celog Kosova. Da bi se poboljšala tačnost
podataka u delovima gde se očekuje veće učešće kvalitetnih šuma, gustina mreže je 2 X 4 km.
Primerne površine se sastoje od četiri koncentrična kruga u razmaku od 200 m koje su locirane u uglovima
mreže.
Slika 2: Primerne površine u Nacionalnoj inventuri Kosova
14
Da bi se uspostavila uspešna inventura šuma, NIŠ kombinuje novu i tradicionalnu metodologiju. Geografski
informacioni sistem za daljinsku detekciju i upravljanje prostornim podacima je koriššćen u kombinaciji sa
tradicionalnom procenom šuma sa šumskim alatima i tehnikama u premeru šuma.
Aero snimci su korišćeni za primarnu klasifikaciju da bi se odredile primerne površine koje zahtevaju izlazak
na teren, kao i da bi se napravila gruba klasifikacija šuma.
Primerne površine koje su klasifikovane kao ‘Šume’ ili ‘Ostalo šumsko zemljište’ (videti definicije u Prilogu 1)
su odabrane za izlazak na teren. Od početka je očekivano da neće biti moguće posetiti sve primerne površine
na terenu. Foto interpretacija je omogućila da se ustanove sve klase korišćenja zemljišta na Kosovu.
15
Srpski
Slika 3: Ortofoto snimak za terensku upotrebu koji pokazuje jedan klaster sa četiri
primerne površine udaljenosti 200 m X 200 m
Trajne primerne površine postavljene tokom
2002 - 2003. godini su posećene 2012. godine,
da bi se pouzdano utvrdili trendovi promene
zapremine. Koristeći podatke iz prve NIŠ-a, a
pre svega: vrste drveća, azimute i udaljenost
od centra primerne površine do svakog drveta,
omogućio je radnicima da identifikuju identične
primerne površine i ponovo izmere ista stabala
kao u prvoj inventuri. Merenje istih stabala dva
puta u određenom vremenskom intervalu daje
tačne statističke podatke o prinosu, etatu i prirodnim gubicima.
Slika 4: Metalni kočić iz prve NIŠ-a
Srpski
Slika 5: Položaj drveća u primernoj površini baziran na azimutu, udaljenosti i drugim podacima iz NIŠ-a 2002
Slika 6: Numerisano stablo da bi se osigurala identifikacija
i detaljan premer
16
Premer i procena
Terenske radovi u NIŠ-u su rađeni u periodu od 6 meseci u 2012. godini. Radilo je 12 stručnjaka podeljenih u
6 timova.
Tabela 2: Radnici na NIŠ 2012
Vođa tima
Asistent na terenu
Orhan Berisha (coordinator)
Esat Dautaj
Branko Bojovic
Slobodan Jelenic
Rrustem Dautaj
Beqe Mehmetaj
Fitim Hoxhaj
Agron Shkodra
Osman Gashi
Ekrem Krasniqi
Bedri Beluli
Shkodran Krasniqi
Kružna primarna površina se sastoji od unutrašnjeg kruga prečnika 2,5 m koji uglavnom služi za procenu obnavljanja i tankih stabala, osnovnog kruga prečnika 10 m, gde se premeravaju stable koja imaju prsni prečnik
veći od 7 cm i spoljašnjeg kruga prečnika 20 m, koji služi za procenu stanja sastojine.
Koristeći GPS prijemnike, radnici su mogli da tačno
pronađu centar primerne površine. Metalni kočić je
postavljen u centar svake primerne površine da bi u
budućnosti drugi radnici mogli lako da ga pronađu.
Markeri nisu vidljivi prolaznicima, što obezbeđuje da
će primerne površine biti korišćene kao i ostali obližnji
delovi šume. Ovo pruža tačniju procenu korišćenja
šume u toku vremena.
U NIŠ-u se vrši premer prečnika svih živih i mrtvih
stabala na primernoj površini, kao i visina stabala na
poduzorku. Nadalje, lista pokazatelja (kvantitativnih i
kvalitativnih) sačinjena je od najznačajnih indikatora
za procenu kvantiteta, strukture i kvaliteta šumskih
resursa. Ovako dobijena procena može se koristiti za
nacionalne i međunarodne potrebe. Svi podaci u manualima su dostupni na srpskom i albanskom (videti
popunjene manuale u Prilogu 2).
Slika 7: Radnik premerava prečnik stabla
Srpski
17
Tabela 3: Odabrani indikatori uključeni u NIŠ (videti Prilog 1 za detalje)
Procena
Indikator
Sastojina
Starost
Poreklo
Poreklo podmlatka
Struktura
Zahvat
Zastupljenost vrsta
Prirodnost
Pojava kleke
Stablo
Vrsta
Status stabla
Prsni prečnik (d1,3)
Visina
Azimut od centra kruga do stabla
Udaljenost od centra kruga do stabla
Uzrok oštećenja
Kvalitet
1 502 primerne površine u šumi su detaljno premerene u 2012. godini. Za 921 primernu površinu, pronađeni
su centri označeni u 2002. godini, i ista stable premerena, što omogućuje analizu razvoja šume.
Proračuni
Svi podaci su unešeni u Microsoft Access bazu podataka, koristeći ArcPad softver za prebacivanje manuala.
Provera pouzdanosti geografskih podataka je urađena koristeći ArcGIS, dok je analiza kvantitativnih podataka
urađena koristeći SAS softver.
Procena zapremine pojedinačnih stabala je rađena na osnovu zapreminskih tablica Drinić, Matić, Pavlič,
Prolić, Stojanović, Vukmirović and Koprivica (1990): Tablice taksacionih elemenata visokih i izdanačkih
šuma u Bosni I Hercegovini.
Za NIŠ 2002, matematička formula je napravljena na osnovu regresionog modela i inkorporirana u kompjuterski program. Ove funkcije su ponovo korišćene sada.
Srpski
Procena zapremine sastojine za viskoke šume je rađena u dva koraka: prvo je ustanovljen bonitet sastojine, a
zatim je procenjena zapremina stabala. Drinić et al. (1990) je pronašao jaku zavisnost između prsnog prečnika
i visine stable. Za svaku vrstu, pet krivih je urađeno, pri čemu svaka odgovara određenom bonitetu sastojine.
Na osnovu prečnika i visine stabala iz uzorka, za svaku primernu površinu je procenjena prosečna klasa boniteta. Sa poznatim klasama boniteta, zapremina može biti procenjena koristeći funkcije gde je poznat samo prsni
prečnik kao nezavisna promenljiva.
18
Slika 8: Radnici mere visinu stabla koristeći Vertex hipsometar (levo) i transponder (desno)
Tablice boniteta i funkcije ne postoje za listopadne vrste u izdanačkim šumama, zapreminske funkcije za hrast
i bukvu su urađene koristeći (Drinic et al. 1990). Ovo se može dirktno koristiti za stabla iz uzorka koja su potpuno premerena. Visinske krive su izračunate na osnovu uzorkovanih stabala u izdanačkim šumama, da bi bilo
moguće proceniti visinu stabala i zapreminske funkcije za stabla sa poznatim prečnikom (Tomter 2003).
Funkcije prirasta su napravljene u NIŠ 2002. godine, koristeći regresionu analizu. Merenje širine poslednjih
deset prstenova prirasta (desetogodišnji prirast) je urađeno na izvrtcima iz uzorkovanih stabala. Funkcije su
napravljene za tri glavne vrste.
Koliko su pouzdani rezultati?
Samo greška uzorkovanja pri inventuri može biti procenjena. Pored toga, postoje i greške zbog netačnih oblasti klasifikacije, premera stabala i tako dalje. Nije bilo moguće kvantifikovati veličinu mernih grešaka i greške
procena. Provera procena na manjem poduzorku oglednih površina otkrila je neke varijabilnost između terenskih radnika u klasifikaciji, ali premer stabala je bio dosta tačan.
Ne postoji tačan metod za izračunavanje standardne greške u sistematskom uzorkovanja kao što je NIŠ. Primenom standardne formule za slučajni uzorak moguće je proceniti standardnu grešku za zapreminu po hektaru S%/√n=4.3%.1
Pod pretpostavkom da je ukupan broj uzoraka parcela predstavlja ukupnu površinu Kosova, a da premereno
šumsko područje čini 45% od ukupne površina, procenjena standardna greška premerenog šumskog područja
bila bi oko 1.9 %. Uzete zajedno, ove dve greške (zapremina po ha i površina ) čine oko 4.7%.2
S= standardna greška aritmetičke sredine procene za primernu površinu, n= broj primernih površina
Formula za izračunavanje obe greške (zapremina i površina): √(4.32+1.92 ) = 4.7%
19
Srpski
1)
2)
Najvažniji rezultati
Najvažniji rezultati NIŠ-a su predstavljeni u tabelama i dijagramima. Poređenje sa situacijom u drugim zemljama Jugoistočne Evrope je urađeno za neke parametre.
Korišćenje zemljišta
Distribucija korišćenja zemljišta je obračunata na osnovu klasifikacije 3 453 primernih površina za Kosovo.
Rezultati su predstavljeni u nastavku.
0,1 %
Šuma
0,5 %
4,5 %
3,9 %
Ostalo šumsko zemljište
15,0 %
44,7 %
Njive
Pašnjaci
Naselja
28,7 %
Vodene površine
Ostalo močvarno
zemljište
Ostalo zemljište
2,7 %
Slika 9: Klase korišćenja zemljišta na Kosovu (% ukupne površine zemljišta)
Tabela 4: Kretanje ukupne površine prema klasama korišćenja zemljišta
Klase korišćenja zemljišta
Šume
2002
ha
2012
%
ha
%
460 800
42.1
481 000
44.7
28 200
2.6
29 200
2.7
Njive
342 400
31.3
309 000
28.7
Pašnjaci
153 200
14.0
161 400
15.0
Naselja
40 000
3.7
48 000
4.5
4 600
0.4
5 200
0.5
800
0.1
Ostalo zemljište
23 400
2.1
42 400
3.9
Nije klasifikovano
41 600
3.8
0
0.0
1 094 200
100
1 077 000
100
Ostalo šumsko zemljište
Vodene površine
Ostalo močvarno zemljište
Ukupno
Površina Kosova prema zavničnim podacima iznosi 1 090 800 hektara. Razlika između tog broja i ukupne
površine navedene u tabeli 4 razlikuje se delimično zbog primernih površina koje se nalaze van teritorije Kosova, a koje su greškom uključene u Nacionalnu Inventuru Šuma 2002. godine.
Srpski
Površina šuma na Kosovu je povećana za 5% (20 200 ha) u periodu 2002-2012. U istom periodu je smanjen
prostor koji se nalazi pod njivama, čime se možda može objasniti povećanje površine pod šumama u odnosu
na obradivo zemljište odnosno usled procesa konverzije ovog zemljišta u šume i naselja. Povećanje površine
pod naseljima (8 000 ha) je najverovatnije posledica povećane tražnje za stambenim objektima i industrijskog
razvoja.
U NIŠ-a iz 2002. godine, veliki broj primernih površina u blizini administrativne granice sa Srbijom je bio nedostupan i klasifikovane su samo uz pomoć avio snimaka.
20
Slika 10: Ruralna naselja okružena obradivim zemljištem i šumom, Leposavić
Šumski resursi
Površina pod šumom
Šuma se definiše kao zemljište pokriveno krunama stabala sa više od 10%, a na površini većoj od 0,5 ha. Stabla
bi trebalo da budu u stanju da dostignu minimalnu visinu od 5 metara u doba zrelosti na licu mesta (in situ).
Ovo je međunarodna definicija prema FAO-u (videti Aneks 1 za potpunu definiciju).
21
Srpski
Slika 11: Klasifikacija klastera na osnovu distribucije primernih površina
klasifikovanih kao šume. Gradacija zelene boje urađena je prema broju
primernih površina klasifikovanih kao šume u jednom klasteru. Tamnije
zeleno su prikazani klasteri u kojima su sve 4 parcele šuma.
Tabela 5: Površina pod šumom prema sastavu šuma i strukturnom obliku (ha)
Šume prema
sastavu
Strukturni oblik
Obnavljanje
Četinarske
Jednodobne
Dvospratne
Raznodobne
Ukupno
2 200
6 600
6 200
8 800
23 800
Mešovite
0
400
3 200
4 200
7 800
Lišćarske
45 400
236 000
123 600
44 400
449 400
Ukupno
47 600
243 000
133 000
57 400
481 000
Šumama na Kosovu dominiraju lišćarske vrste drveća, pokrivajući 93% površine pod šumama (449 400 ha, Tabela 5). Više od polovine ovih šuma smatra se jednodobnim. Četinarske šume pokrivaju skoro 5% od površine
pod šumama (23 800 ha), i ravnomerno su raspoređene unutar različitih strukturnih klasa. Borove plantaže
doprinose površini pod jednodobnim šumama.
Od ukupne površine šuma, 50% se smatra jednodobnim.
Polovinu evropskih šuma čine četinari. Sastav
šuma u Evropi je bio stabilan u poslednje vreme.
Šumovitost je od 1990. povećana širom Evrope,
osim u Rusiji, što Evropu čini jedinim regionom u
svetu sa porastom površine pod šumama u poslednjih 20 godina. Jugoistočna Evropa je najmanje šumovita regija u Evropi. Takođe, Evropa je i
region sa najmanjim zvaničnim učešćem šuma
raspoloživih za snabdevanje drvetom, možda
zbog otežanog pristupa u planinskim oblastima.
Slika 12: Plantaže Crnog bora (Pinus nigra) na Kosovu
Tabela 6: Površina pod šumama prema poreklu i vlasništvu (ha)
Poreklo sastojine
Prirodni podmladak/Visoke
Veštačka setva ili sadnja
Izdanačke
Izdanačke sa stablima pričuvcima
Total
Vlasništvo
Državne
Privatne
Ukupno
Nepoznato
58 400
13 600
1 000
73 000
2 000
800
0
2 800
229 000
164 800
4 000
397 800
5 800
1 600
0
7 400
295 200
180 800
5 000
481 000
Srpski
Ukupno 180 800 ha (38%) šuma na Kosovu je klasifikovano kao privatno vlasništvo, a 295 200 ha (62%) je
klasifikovano kao državne šume. Izdanačke šume pokrivaju 84% ukupne površine pod šumama. Ovo je rezultat ekstenzivnog korišćenja, posebno izdanačkih šuma sa kratkom ophodnjom za proizvodnju ogrevnog
drveta. Šume koje se obnavljaju prirodnim putem su naročito šume bukve (Fagus spp.), mešovite šume bukve
i četinara i čiste šume četinara koje zauzimaju staništa na većim nadmorskim visinama.
22
Starosna struktura
Starosna struktura objašnjava istoriju šume, kako je šuma obnovljena, kako se razvijala tokom godina, a
takođe, kako će verovatno izgledati u budućnosti, odnosno budući potencijal za korišćenje. Znanje o starosnoj strukturi takođe može da nam pruži informacije o biodiverzitetu i rekreativnim vrednostima šume.
Tabela 7: Površina šuma prema sastavu i starosnim klasama (ha)
Šume prema sastavu
Četinarske
Starosna klasa (godine)
0-20
21-40
41-80
81-120
121-160
161-200
Ukupno
4 600
3 600
11 400
3 400
800
0
23 800
Mešovite
200
1 000
4 600
1 200
600
200
7 800
Lišćarske
139 600
157 200
127 800
21 800
2 800
200
449 400
Ukupno
144 400
161 800
143 800
26 400
4 200
400
481 000
Starost raznodobnih šuma je merena koristeći više delove sklopa dominantnog sprata. Najstarija šuma na
Kosovu je raznodobna, a relativno mala površina je pod starom šumom. Šume starosti preko 200 godina nisu
identifikovane.
Tabela 8: Jednodobne šume prema sastavu i starosnim klasama (ha)
Šume prema sastavu
Četinarske
Starosna klasa
0-20
21-40
41-80
81-120
Ukupno
121-160
2 200
1 400
2 400
400
200
6 600
Mešovite
0
0
400
0
0
400
Lišćarske
76 600
97 000
54 000
8 400
0
235 400
Ukupno
78 800
98 400
56 800
8 800
200
243 000
Distribucija starosnih klasa u jednodobnim šumama je važna za gazdovanje šumama. Postoji jasna razlika
između četinarskih i lišćarskih šuma; ogromna površina lišćarskih izdanačkih šuma sa kratkom ophodnjom za
proizvodnju ogrevnog drveta doprinosi zastupljenosti mlađih starosnih klasa na velikom prostoru.
Ukupno učešće starih jednodobnih i raznodobnih šuma u Jugoistočnoj Evropi je stabilno i iznosi nešto iznad
25% od ukupne površine šuma, u poslednjih 20 godina; jednodobne šume starosti izmedju 20 i 80 godina čine
dominantni deo površine pod šumama (> 60%).
Srpski
23
Dubeća zapremina
Dubeća zapremina, izražena u kubnim metrima ili u jedinicama mere (m3/ha) je važan indikator za ocenu
održivog gazdovanja šumama. Zapremine u ovom izveštaju su predstavljene u metrima kubnim sa korom.
Tabela 9: Dubeća zapremina u šumama prema glavnim vrstama drveća (dbh >= 7 cm) (1 000 m3)
Vrsta drveća
2002
2012
Quercus cerris
5 170
4 282
Querus petrea
4 276
3 669
129
1 292
15 963
18 524
Ostali lišćari
3 704
6 750
Nedefinisani četinari
5 983
0
Abies alba
1 577
1 573
Picea abies
1 402
1 840
Pinus sp.
2 018
2 502
223
77
40 445
40 508
Ostali Quercus sp.
Fagus sp.
Ostali četinari
Ukupno
Ukupna dubeća zapremina nije mnogo promenjena od 2002. godine. Dubeća zapremina najvrednijih vrsta drveća u visokim šumama je stabilna ili se povećava.
Pod pretpostavkom da je površina pod šumom
prilično stabilna ovo ukazuje da je godišnji prirast uravnotežen u odnosu na korišćenja na
godišnjem nivou ili prirodnih gubitaka.
Slika 13: Šuma bukve na Kosovu
Tabela 10: Dubeća zapremina po glavnim vrstama drveća u šumi i na ostalom šumskom zemljištu (1 000 m3)
Vrste drveća
Četinari
2002
Šuma
2012
Ostalo šumsko zemljište
Ostalo šumsko zemljište
5 220
2
5 992
0
Lišćari
35 225
9
34 516
14
Međuzbir
40 445
11
40 508
14
88
21
Lišćari <7cm
5 735
107
Međuzbir
5 823
128
46 331
142
Četinari <7cm
Srpski
Šuma
Ukupno
24
Procene dubeće zapremine su nepouzdanije za mlada stabla zato što su podaci zasnovani na proračunu, a ne
na merenju pojedinačnih stabala.
Tabela 11: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i debljinskim razredima (1 000 m3)
Vrsta drveća
Debljinski razred
7-10
10 -20
20 -30
30 -50
50 -70
Ukupno
70 -
Quercus cerris
592
1 686
923
872
127
83
4 282
Querus petrea
365
1 539
880
644
169
72
3 669
Ostali Quercus sp.
245
646
164
57
143
37
1 292
Fagus sp.
494
2 559
3 077
6 244
3 840
2 311
18 524
Ostali lišćari
883
2 274
1 233
1 246
372
742
6 750
Abies alba
34
216
364
660
183
117
1 573
Picea abies
45
286
487
829
193
0
1 840
Pinus sp.
28
181
468
1 195
472
159
2 502
Ostali četinari
Ukupno
2
10
8
57
0
0
77
2 688
9 397
7 604
11 804
5 499
3 521
40 508
10 000
9 000
8 000
7 000
6 000
5 000
Četinarske
4 000
Lišćarske
3 000
2 000
1 000
0
7-10
10-20
20-30
30-50
50-70
70-
Debljinski razred
Slika 14: Dubeća zapremina u šumama prema vrstama drveća i debljinskim razredima (1 000 m3)
Široko rasprostranjene izdanačke šume lišćara sa kratkom ophodnjom doprinose njihovom velikom udelu
u dubećoj zapremini, pogotovo u debljinskom razredu 10-20 cm. Za četinarske vrste, dubeća zapremina je
statistički više “normalno” distribuirana kroz debljinske razrede.
Srpski
25
Tabela 12: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i nadmorskoj visini (1 000 m3)
Nadmorska visina
Vrsta drveća
<500
500-750
7501 000
1 0001 250
1 2501 500
Ukupno
>=1 500
Quercus cerris
316
2 027
1 538
383
18
0
4 282
Quercus petrae
169
913
2 224
326
11
25
3 669
Ostali Quercus sp.
52
570
655
13
0
2
1 292
Fagus sp.
67
630
3 415
7 083
5 238
2 090
18 524
901
1 259
2 411
1 593
328
257
6 750
Abies alba
0
0
8
216
586
762
1 573
Picea Abies
0
16
10
92
277
1 446
1 840
109
127
4
69
254
1 938
2 502
Ostali lišćari
Pinus sp.
Ostali četinari
Ukupno
49
1
22
5
0
0
77
1 663
5 543
10 287
9 780
6 712
6 520
40 508
Većina stabala jele (Abies alba) i smrče (Picea abies) raste na nadmorskim visinama iznad 1 250 metara (mnv).
Vrste roda Pinus rastu na nadmorskim visinama ispod 750 metara u plantažama, a najdominantnija vrsta je
Crni bor (Pinus nigra). Vrste roda Quercus uglavnom rastu na nadmorskim visinama između 500 i 1 000 m.
Tabela 13: Dubeća zapremina u šumi prema vrstama drveća i nagibu (1 000 m3)
Vrsta drveća
Nagib
<15
15-30
30-45
45-60
Ukupno
>=60
Quercus cerris
623
1 245
1 160
957
296
4 282
Quercus petrae
301
633
923
1 133
679
3 669
Ostali Quercus sp.
198
516
256
256
66
1 292
Fagus sp.
206
2 920
4 865
4 819
5 715
18 524
Ostali lišćari
951
1 292
1 704
1 522
1 280
6 750
Abies alba
34
157
84
562
736
1 573
Picea Abies
117
350
297
664
412
1 840
Pinus sp.
112
393
781
438
779
2 502
1
50
2
23
2
77
2 543
7 556
10 072
10 374
9 965
40 508
Ostali četinari
Ukupno
Srpski
Ove brojke mogu podržati procenu raspoložive dubeće zapremine za snabdevanje drvetom na Kosovu. Oko
50% dubeće zapremine nalazi se na padinama strmijim od 45%. 31% zapremine bukovih šuma (Fagus) raste na
padinama strmijim od 60%. Seča i transport drveta na terenima sa nagibom > 45% mogu biti teški, i obično su
skuplji. Dužinu nagiba i rastojanje do traktorskih vlaka treba uzeti u razmatranje prilikom procene dostupnosti
sirovine.
26
Slika 15: Dubeća zapremina u šumama prema nagibu (%)
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
<15
15-30
30-45
45-60
>=60
Nagib
Prosečna dubeća zapremina u šumama na
Kosovu iznosi 84 m3/ha. U Evropi u celini,
prosečna dubeća zapremina iznosi 105 m3/
ha, što je manje od proseka u svetu od 130
m3/ha. Neke zemlje centralne Evrope imaju
šume sa visokom produktivnošću i dubećom
zapreminom do 250 m3/ha. U svim evropskim regionima dubeća zapremina se
stalno povećavala tokom poslednjih 20 godina. Povećanje je uzrokovano povećanjem
površine pod šumama i obrastom.
Pre sukoba 1999 godine, dubeća zapremina u visokim šumama na Kosovu je procenjena na 17-18 miliona m3,
a ukupna dubeća zapremina za sve tipove šuma na oko 30 miliona m3. Zbog razlika u metodologiji i definicije
šta čini površina pod šumom, nije jednostavno uporediti procene dubeće zapremine iz različitih perioda i inventura šuma. Prethodne procene su bazirane na agregaciji podataka iz planova gazdovanja šumama za nivo
sastojine, i uglavnom su bile usmerene na državne šume, sa rezultatima inventure iz privatnih šuma koji su bili
zanemarljivi ili nisu postojali.
Ugljenik
Kroz proces fotosinteze, zeleno lišće i četine drveća pretvaraju atmosferski CO2 u čvrsti ugljenik koji se skladišti
u biomasi. Stanje i promene nivoa ugljenika, i mrtvog drveta, šumskog pokrivača i zemljišta, definiše status šuma kao skladište ili izvor CO2. Kvantifikovanje statusa skladišta/izvora omogućava uvid u ulogu šuma
na Kosovu u kompenzaciji emisije gasova staklene bašte iz drugih sektora društva, kao i kapaciteta šuma
za ublažavanje klimatskih promena. Praksa gazdovanja šumama će uticati na rast drveća, utičući tako na
skladištenje ugljenika u šumama na Kosovu.
Tabela 14: Drvna biomasa podeljena na nadzemni i podzemni deo, i odgovarajući ukupan ugljenik i CO2 ekvivalenti u šumi
prema vrstama drveća (1 000 tona).
Vrste
drveća
Prosečna
Nadzemni deo biomase
Podzemni deo bio- Ukupno Ukupno Ukupno
gustina
mase
bioUgljenik
CO2drveta Obrast
masa
ekvivaFaktor
Ukupno
Odnos
Ukupno
ekspanzije
lenata
koren/
biomase
nadze-mni
deo
tona/m3
m3
tona
tona
tona
tona
tona
Četinari
0.40
6 080
1.3
3 162
0.35
1 107
4 269
2 134
7 825
Lišćari
0.58 40 251
1.4
32 684
0.35
11 439
44 123
22 062
80 892
12 546
48 392
24 196
88 717
Ukupno
46 331
35 746
Objašnjenje tabele:
Faktor ekspanizje biomase dodaje biomasu malih grana, krošnji i lišća biomasi debla. Podzemni deo biomase iznosi 35%
od nadzemnog dela biomase (odnos korena i nadzemnog dela). Suva drvna biomasa sadrži 50% ugljenika. Ukupna težina
molekula ugljen-dioksida koju sadrži jedna tona ugljenika iznosi 3.667 tona (CO2 /C-odnos = 44/12).1
Penman i dr. 2003.
27
Srpski
1)
Preko 24 miliona tona ugljenika, skoro 90 miliona tona CO2, je skladišteno u drvnoj biomasi u
šumama Kosova.
2002. godine, emisija CO2 iz lignita korišćenog za
dobijanje električne energije iznosila je 10.8 miliona tona (MESP, 2006).
U 2008, emisije su iznosile 6.2 miliona tona iz termoelektrana Kosovo A i B zajedno (Isufi, 2010).
Skladištenje CO2 u drvnoj biomasi na godišnjem
nivou procenjuje se na oko 3 miliona tona.
Međutim, većina godišnjeg prirasta drvne biomase
se uklanja kroz seču i raspadanja, tako da praktično
nema neto akumulacije ugljen-dioksida u šumama
na Kosovu.
Slika 16: Termoelektrana Kosovo A emituje otrovne CO2 gasove i prašinu. (Izvor: www.xenini.com, 2004)
Svake godine šume u Evropi skladište neto 870 miliona tona ugljenika, što odgovara 10 % godišnjih emisija
gasova staklene bašte u Evropi u 2008 (FOREST EUROPE, UNECE i FAO 2011).
Kada Kosovo postane potpisnica Okvirne konvencije UN o klimatskim promenama (UNFCCC) i povezanih sporazuma, kao i Kjoto protokola, potrebno je podnositi godišnje izveštaje o emisijama gasova staklene bašte i
odstranjivanje iz različitih sektora, uključujući i korišćenje zemljišta, promene namene zemljišta i šumarstvo.
Zdravstveno stanje šuma
Biotički faktori, kao što su virusi, bakterije, gljivice, insekti i životinje, paša i abiotički faktori, kao što su vetar,
sneg, mraz, požari i klizišta, često su sinonim za ekonomski gubitak u šumskim ekosistemima kojima se gazduje. Praksa gazdovanja šumama može da utiče na način na koji se šuma bori sa abiotičkim i biotičkim stresovima. Klimatske promene takođe mogu da menjaju model štete u šumama, kroz povećanje brojnosti napada
insekata, oluja i požara. U isto vreme, poremećaji izazvani biotičkim i abiotičkim faktorima mogu otvoriti put
za prirodne procese kao što su obnavljanje, selekcija i adaptacija.
Tabela 15: Oštećenje dubeće zapremine prema vrstama drveća i uzroku oštećenja (1 000 m3)
Vrsta
drveća
Četinari
Uzrok oštećenja
Bez
Insekti Bolesti Vatra Životinje Vrem enski Uticaj Suzbija- Razno
oštećenja
uslovi
čoveka
nje
5 207
69
32
112
0
105
143
179
144
Total
5 992
Lišćari
29 458
840
1 087
347
32
153
457
1 063 1 079 34 516
Ukupno
34 665
909
1 119
459
32
258
600
1 242 1 223 40 508
Srpski
13.1% četinarskih stabala (784 000 m3) i 14.7% (5 058 000 m3) lišćarskih stabala su klasifikovana kao oštećena.
Sve u svemu, 14.5% dubeće zapremine je pod uticajem oštećenja. S obzirom na veliku površinu raznodobnih
šuma, očekuje se odredjeni nivo suzbijanja. Može se očekivati da će značajan deo oštećenih stabala na kraju
povrati svoju vitalnost.
28
Tabela 16: Površina sa oštećenjima mladih stabala (preko 25%) u odnosu na sastav šuma i uzrok oštećenja (ha)
Uzrok oštećenja, tanka stabla, dbh < 7 cm
Šume prema
sastavu
Bolesti
Požari
Četinarske
Životinje
Uticaj čoveka
Ukupno
600
600
Mešovite
200
200
Lišćarske
400
6 400
1 200
3 000
11 000
Ukupno
400
7 000
1 200
3 200
11 800
Uočena oštećenja mladih stabala odražavaju poremećaj koji se dogodio nedavno. Rezultati predstavljaju
površinu na kojoj je više od 25% mladih stabala pogođeno oštećenjem. Šteta od požara je najčešće prijavljen
uzrok.
Tabela 17: Površina sa značajnim oštećenjima sastojine, prema sastavu šuma i uzroku oštećenja (ha)
Šume prema
sastavu
Uzrok oštećenja
Insekti Bolesti
Vatra
VremensŽivoti-nje
ki uslovi
Uticaj
čoveka
Suzbijanje
Razno
Ukupno
Četinarske
200
200
2 200
0
400
800
0
800
4 600
Mešovite
600
400
0
0
400
200
0
200
1 800
Lišćarske
3 000 10 200 10 000
1 800
2 400
7 800
5 200
11 400
51 800
Ukupno
3 800 10 800 12 200
1 800
3 200
8 800
5 200
12 400
58 200
Tabela 17 predstavlja površine sa oštećenjima mladih stabala (preko 25%) ili gde je više od 25% dubeće
zapremine iznad taksacione granice oštećeno. Podaci su kombinacija Tabele 15 I Tabele 16. Ovde je požar
najvažniji faktor, pod čijim se uticajem nalazi površina od 12 200 ha, ili 2,5% ukupne površine šuma.
29
Srpski
Slika 17: Površina ozbiljno oštećena šumskim požarima u Raduši, Istok (234 ha izgorelo u 2007)
Seče i produktivnost šuma
Održavanje ili povećanje dubeće zapremine, kao osnova za snabdevanje drvetom je ključni kriterijum
održivog gazdovanja šumama. U cilju održavanja produktivnosti, korišćenje drveta ne može biti preko
godišnjeg prirasta u dužem vremenskom periodu.
Prirast i seče
Sve zapremine prirasta i seče su date u metrima kubnim sa korom.
Tabela 18: Godišnji prirast stabala sa dbh >= 7 cm u šumama u 2002 i 2012, prema vrstama (1 000 m3)
Vrsta drveća
2002
2012
Quercus cerris
258
193
Querus petrea
182
158
5
68
Fagus spp.
501
576
Ostali lišćari
174
329
Nedefinisani lišćari
228
0
Abies alba
92
82
Picea abies
51
71
Pinus spp.
70
77
8
2
1 567
1 556
Ostali Quercus spp.
Ostali četinari
Ukupno
Godišnji prirast u 2012 je sličan onom iz 2002, kada je prirast šuma koje se nalaze u nepristupačnim
područjima u velikoj meri bio klasifikovan kao prirast “nedefinisanih lišćara”1. Veći deo ove zapremine je
sada najverovatnije klasifikovan kao zapremina bukve ili drugih lišćarskih vrsta. Rezultati pokazuju da je
godišnji prirast vrsta roda Quercus blago opao, dok se prirast četinarskih vrsta povećao.
900
800
700
600
500
Četinari
400
Lišćari
300
200
100
0
Nepoznato
Državno
Privatno
Srpski
Slika 18: Godišnji prirast prema vlasništvu i grupama vrsta drveća (1 000 m3)
1)
U NIŠ 2002 primerne površine koje su se nalazile na manje od 5 km od granice sa Srbijom su bile nedostupne zbog bezbednosnih ograničenja.
30
Veći deo prirasta se nalazi u državnim šumama, zato što je većina šuma u državnom vlasništvu (62%).
Tabela 19: Površina, srednja dubeća zapremina i godišnji prirast u šumama prema vrstama drveća i vlasništvu (ha, m3/ha, %)
Tree species group/Šume prema vrstama drveća
Vlasni-štvo
Četinari
površina
zap/ha
Lišćari
prirast
površ
zap/ha
Mešovito
prirast
površ
zap/ha
prirast
Državno
21 000
209
3.1 266 000
80
3.2
7 000
251
3.5
Privatno
2 600
152
3.8 177 200
68
3.7
600
342
3.1
89% površine četinarskih šuma, u kojima stabla sa dbh > 7 cm daju drvnu zapreminu je u državnom vlasništvu,
uključujući i veći deo prirodnih šuma na većim nadmorskim visinama. To objašnjava veću prosečnu zapreminu dubećih stabala po ha u državnim šumama. Takođe, za šume lišćara, prosečna dubeća zapremina je veća
za državne šume nego za privatne. Veliki deo bukovih šuma u državnom vlasništvu može da doprinese višim
srednjim vrednostima obrasta. Relativno veliki udeo lišćarskih šuma kojima se aktivno gazduje kao izdanačkim
šumama sa kratkom ophodnjom može objasniti veći procenat zapreminskog prirasta u privatnim šumama u
odnosu na državne šume.
Tabela 20: Prosečna veličina godišnjeg obima seče u šumama prema vrstama drveća i vlasništvu (1 000 m3). Podaci
zasnovani na ponovo merenim primernim površinama.
Vrste drveća
Vlasništvo
Nepoznato
Državno
Ukupno
Privatno
Četinari
0
123
12
135
Lišćari
2
496
326
823
Ukupno
2
619
338
959
Ovi podaci su zasnovani na ponovnom premeru stabala, odnosno merenju istih stabala kao u 2002. Ovo je
omogućilo radnicima da procene koja su tačno stabla posečena u periodu 2002-2012. Ponovo merene primerne površine su reprezentativne za 60% ukupne površine šuma na Kosovu. Pod pretpostavkom da je mereno
područje reprezentativno za ukupnu površinu pod šumama, dolazimo do podatka da je na godišnjem nivou
sečeno oko 1.6 miliona m3, od čega 1.0 miliona m3 u državnim šumama i 560 000 m3 u privatnim šumama.
31
Srpski
Slika 19: Transport trupaca sa radilišta u Raduši, Istok
600
500
400
Četinarske
300
Lišćarske
200
100
0
Nepoznato
Državno
Privatno
Slika 20: Prosečni godišnji sečivi etat prema vlasništvu i grupama vrsta drveća (1 000 m3)
Proračun se zasniva na 60% od ukupne površine šuma na Kosovu.
Zakonodavstvo na Kosovu propisuje da šumari iz Kosovske agencije za šume obeležavaju stabla sa posebnim
čekićem pre seče. Kontrolisano je i da li postoje vidljive oznake/obeležja na panjevima.
Srpski
Slika 21: Panj od posečenog drveta, sa šumskim žigom u
boji u skladu sa zakonom
32
Preko 90% godišnje seče se ne obavlja u skladu sa propisima, od čega je 59% u državnim šumama i 34% u
privatnim šumama.
Ovaj obrazac nepravilnosti je potvrdjen i nedavnim planiranjem gazdovanja. Za više gazdinskih jedinica, a
tokom 5 godina, ukupna površina pod uticajem ilegalnih seča iznosi 23 250 ha, dok je blizu 780 000 m3 drveta
posečeno bez označavanja stabala. Prirast iznosi ukupno 945 000 m3. Dakle, obim ilegalnih seča iznosi oko
80% od prirasta (NFG, 2013).
70,0
60,0
50,0
U skladu sa zakonom
40,0
Protivzakonito
30,0
20,0
10,0
0,0
Nepoznato
Državno
Privatno
Slika 22: Obim seče od 2003. do 2012. prema vlasništvu u saglasnosti sa zakonom (%)
33
Srpski
Slika 23: Rasipnička seča stabala: visok panj, neefikasno korišćenje trupaca i
šteta za preostala stabla. Okolina Dečana.
Tabela 21: Bruto godišnji prirast i korišćenje drveta prema vrstama drveća (1 000 m3).
Godišnji prirast
Vrste drveća
Četinari
Stabla
dbh >=7cm
Mlada
stabla
Korišćenje na godišnjem nivou
Ukupno
Seča
Prirodni
gubitak
Ukupno
premereno
Ukupno
233
6
240
135
40
175
292
Lišćari
1 325
396
1 721
823
119
942
1 570
Ukupno
1 558
402
1 960
959
159
1 118
1 862
Godišnji prirast mladih stabala se zasniva na nekoliko pretpostavki, pa je nesigurniji nego procena za premerena stabla (dbh >= 7 cm). Korišćenje na godišnjem nivou je procenjeno na osnovu 60% od ukupne površine
šuma, odnosno na oglednim površinama koje su ponovo merene u 2012, pod pretpostavkom da je ispitano
područje predstavnik za ukupnu površinu pod šumama.
Tabela 22: Neto godišnji prirast stabala sa dbh >= 7cm po vrstama drveća i vlasništvu (1 000 m3)
Vrste drveća
Četinari
Vlasništvo
Nepoznato
Državne
Ukupno
Privatno
0
146
4
150
Lišćari
14
733
502
1 249
Ukupno
14
879
506
1 399
Neto godišnji prirast je godišnji prirast umanjen za prirodni gubitak drveta na godišnjem nivou za period od
10 godina (2003-2012).
Godišnji prirast stabala sa dbh >= 7 cm skoro balansira godišnju seču (1.56 miliona m3 prema 1.60 miliona m3).
Na nacionalnom nivou, čini se da su korišćenje na godišnjem nivou i prirodni gubici drveta uravnoteženi bruto
godišnjim prirastom. Na osnovu učešća degradiranih visokih šuma i rezultata nedavnog planiranja gazdovanja
šumama, u određenim oblastima se šuma koristi preko prirasta.
Slika 24: Netaknuta visoka šuma (levo) i šuma u blizini sa nekontrolisanom sečom (desno) na Hajli, Peć
Srpski
U Evropi u celini, veličina seče je opala u poslednjih 20 godina, što je najviše primetno u severnoj Evropi i
Ruskoj Federaciji. Generalno, u Evropi se svake godine poseče 2/3 godišnjeg prirasta drveta.
34
Prethodne procene godišnjih stopa seče na Kosovu znatno variraju i izveštaji su oskudni i nepouzdani, posebno
u pogledu seče ogrevnog drveta. Kosovo ima najveću godišnju stopu seče u Evropi (iz šuma dostupnih za snabdevanje drvetom), odnosno seča kao frakcija neto godišnjeg prirasta ((FOREST EUROPE, UNECE i FAO, 2011).
U nekoliko zemalja jugoistočne Evrope koje statistički izveštavaju o rezultatima svojih inventura šuma, i neto
godišnji prirast i veličina seče su povećani u periodu 1992-2012. Među zemljama bivše Jugoslavije, Slovenija
ima stopu seče od 37%, što je najniže u Evropi. Jugoistočna Evropa kao celina ima stopu seče od oko 50%.
Godišnji etat
Od strateškog je značaja za zemlju da zna koju količinu drveta na duži rok može da poseče svake godine.
Jedan od glavnih kriterijuma za održivo gazdovanje šumama je veličina seče. Godišnji nivo seče koji ne prelazi
potencijal rasta u šumi, ukazuje na pravilno gazdovanje šumama. Ovaj nivo seče se naziva "godišnji etat" (E).
Preporučeni održivi etat nije nužno isti svake godine. Donosioci odluka mogu, kada se dodje do nivoa stvarnog
godišnjeg nivoa seče takodje da uzmu u obzir i druge faktore, kao što su kvalitet informacija i potrebe ljudi.
Modeliranje nivoa održive eksploatacija može biti više ili manje sofisticirano, u zavisnosti od kvaliteta
raspoloživih podataka i pretpostavki. U novim planovima gazdovanja šumama, to se radi za svaku gazdinsku
klasu, koristeći jedan od tri pristupa:
•
•
•
Prirast
Izračunati potencijal seče iz amortizacione formule
Testiranje obeležene zapremine
Bira se pristup koji najviše odgovara stanju svake gazdinske klase. Isti pristup za modeliranje etata (E) se takođe
koristi za podatke NIŠ-a za teritoriju celog Kosova, uz neke korekcije.
Ukupan prirast za stabla prečnika većeg ili jednakog 7 cm na prsnoj visini, iznosi 1 550 000 m3. “Amortizaciona
formula” se koristi na sledeći način:
Dubeća zapremina u
gazdinskoj klasi
Godišnji prirast u
gazdinskoj klasi
V
ΔV
E=
+
n
2
ETAT na godišnjem
nivou
Broj godina potreban
stablu da od prečnika
dbh =7 cm dostigne
zrelost za seču
35
Srpski
Slika 25: Amortizaciona formula za izračunavanje etata na godišnjem nivou (E)
Prosečna ophodnja u visokim šumama iznosi 80 - 100 godina. Da bi dostiglo dbh od 7 cm stablu je potrebno
15 - 17 godina u proseku. Očekivano je da izdanačke šume hrasta i ostalih lišćarskih vrsta, osim bukve, imaju
ophodnju od 50 do 60 godina.
Na osnovu iskustva, za degradirane šume model predviđa etat (E) blizu 50% od zapremine izračunate formulom iznad. Bruto održivi potencijal seče, dobijen korišćenjem ovog metoda iznosi 1 446 000 m3 na godišnjem
nivou. Druga dva modela za procenu etata (E) na nacionalnom nivou su testirani i daju slične rezultate.
Model je pojednostavljen i daje grube procene prinosa uz veliku nesigurnost. Ipak, ovaj model je trenutno
najpogodniji da se primeni na Kosovu.
Tabela 23: Procena godišnjeg etata (1 000 m3)1
Model
PGŠ
metod:
Tip šume
dbh granica (cm)
Godine
Zapremina> dbh granica
Visoke
7
80 - 100
16 091
390
631
Izdanačke
7
50 - 60
13 589
440
815
Ukupno
Prirast
E
1 446
Prema ovom modelu, godišnja seča od 1.45 miliona m3 je održiva, sa oko 630 000 m3 u visokim šumama i
815 000 m3 u izdanačkim šumama. Danas se godišnji nivo seče procenjuje na 1.6 miliona m3, što je iznad
preporučenog dugoročnog nivoa seče. Stopa seče iznad 100% može biti održiva tokom izvesnog vremenskog
perioda, na primer kada treba odgovoriti na povećanu potražnju za drvetom, ili kada se sprovodi u okviru
strogo kontrolisanog režima gazdovanja (FOREST EUROPE, UNECE i FAO 2011).
Srpski
Slika 26: Prevoz ogrevnog drveta u Nerodimlju, Uroševac
1)
Podaci se odnose na bruto ukupnu zapreminu, uključujući koru, velike grane (dbh > 7 cm), vrhove stabala i druge gubitke. Merljiva zapremina će na ovaj način biti znatno niža.
36
Treba napomenuti da je ova analiza zasnovana na čitavom području pod šumom, i daje bruto iznose. Iako se
trenutno eksploatacija vrši na terenu obraslom šumom, neke oblasti se smatraju nedostupnim zbog strmog nagiba i udaljenosti. Pošto nivo opštih cena na Kosovu raste, verovatno je da će još neka šumska područja postati
“ekonomski nedostupna za snabdevanje drvetom”. Osim toga, Nacionalni parkovi, koji pokrivaju značajan deo
šumskog područja na Kosovu, su uključeni u ove procene. Pojedine restrikcije seče biće u okviru različitih zona
u parkovima. U ovom trenutku ove oblasti nisu poznate. Konačno, na svakoj površini za seču obično ostaju
neka stabla iz ekoloških ili čisto ekonomskih razloga. Teško je sa sigurnošću reći koliko treba smanjiti ukupni
etat (E) kako bi se dostigao realni potencijal korišćenja zapremine. Ali je verovatno da će ono biti u rasponu od
najmanje 10 - 20%, pre ikakvih umanjenja zbog dubeće zapremine u okviru Nacionalnih parkova.
Dugoročno posmatrajući, neto maksimalni nivo seče za Kosovo iznosi 1,2 miliona m3. Ova procena treba da
bude dodatno smanjena zbog nedostupnih područja za snabdevanje drvetom, uključujući i Nacionalne parkove.
NIŠ iz 2002-2003 definisala je etat (E) od 720.000 m3 u visokim šumama i 215.000 m3 u izdanačkim šumama.
Velika razlika između starije procene i ove sada je uglavnom zbog izmenjenih pretpostavki, uključujući i reklasifikacije površina visokih šuma u izdanačke šume.
Gazdovanje šumama
Od 2006 razvoj novih, troškovno efikasnijih planova gazdovanja šumama (PGŠ) je prioritet za Vladu Kosova,
i uz pomoć Norveške Vlade, pripremljeno/izrađeno je ukupno 39 novih planova gazdovanja. Planiranje gazdovanja šumama na Kosovu uključuje klasifikaciju sastojina po gazdinskim klasama. Tokom NIŠ-a, ova klasifikacija je primenjena na primernim površinama, obezbeđujući opšte statističke podatke za Kosovo.
37
Srpski
Slika 27: Područja obeležena žutom bojom prikazuju delove šume
obuhvaćene novim planovima gazdovanja na Kosovu.
Tokom 2013, pripremeljeno je 12 novih planova. Većina je finansirana od strane Vlade Kosova, koja je u poslednjih nekoliko godina izdvojila značajna sredstva za tu namenu. Skoro polovina gazdinskih jedinica će imati
nove planove do kraja 2013.
Većina šuma u Evropi je pokrivena nekom vrstom plana za gazdovanje šumama. U jugoistočnoj Evropi postoji
duga tradicija regulisanja gazdovanja šumama putem planova gazdovanja, kako za gazdinsku jedinicu, tako i za
regionalni i centralni nivo. U Srbiji, za 82% površine pod šumama postoje PGŠ ili slični planovi, Albanija beleži
da su za sve njihove šume izradjeni planovi gazovanja, dok je Hrvatska prijavila 22% šuma pod ekvivalentima
PGŠ i 78% pod PGŠ. (FOREST EUROPE, UNECE i FAO, 2011).
Tabela 24: Površina pod šumom, dubeća zapremina i seče za period 2003-2012, po gazdinskim klasama (ha, 1 000 m3)
Gazdinska klasa
Površina
37 600
12 708
338.0
1 361
Visoke raznodobne, mešovite šume bukve,
jele i smrče, i ostalih lišćara
5 800
1 661
286.4
355
Visoke raznodobne šume bora
3 200
1 043
325.9
24
Visoke raznodobne šume hrasta
1 600
306
191.3
22
Visoke raznodobne šume jele
1 800
488
271.1
140
Visoke raznodobne šume smrče
6 000
1 040
173.3
236
Visoke raznodobne šume četinara
3 800
1 214
319.5
131
Visoke raznodobne šume breze
2 400
506
210.8
0
Visoke raznodobne šume ostalih lišćara
3 600
753
209.2
32
Degradirane visoke šume bukve – šumski požari kao razlog
2 200
362
164.5
94
Degradirane visoke šume bukve – ilegalne seče kao razlog
2 400
183
76.3
206
Degradirane visoke šume bukve, jele, smrče i ostalih
lišćara– ilegalne seče kao razlog
600
79
131.7
145
Degradirane borove šume – šumski požari kao razlog
Visoke raznodobne šume bukve
2 200
92
41.8
117
Degradirane borove šume – ilegalne seče kao razlog
200
6
30.0
0
Degradirane šume jele – šumski požari kao razlog
400
3
7.5
0
Degradirane šume jele – drugi razlozi
200
6
30.0
119
Degradirane šume jele – ilegalne seče kao razlog
400
107
267.5
101
Degradirane šume smrče – šumski požari kao razlog
600
42
70.0
26
Degradirane šume smrče – ilegalne seče kao razlog
1 200
100
83.3
0
Jednodobne šume bora
3 200
490
153.1
140
Jednodobne šume jele
200
0
0
1
Jednodobne šume smrče
400
57
142.5
0
Izdanačke šume sa dominacijom bukve
37 000
4 556
123.1
893
Mešovite izdanačke šume bukve i ostalih lišćara
15 800
1 066
67.5
370
209 200
8 305
39.7
2 002
Degradirane izdanačke šume – šumski požari kao razlog
5 200
224
43.1
27
Degradirane izdanačke šume – drugi razlozi
Izdanačke šume sa dominacijom hrasta
Srpski
Dubeća
Prosečna dubeća
Seča
zapremina
zapr. (m3/ha)
(9 god.)
1 000
43
43.0
0
Degradirane izdanačke šume – razlog nepravilno
gazdovanje
18 600
213
11.5
801
Izdanačke šume sa dominacijom graba
23 600
897
38.0
199
38
Tabela 24 nastavlja:
Površina
Gazdinska klasa
Dubeća
zapremina
79 600
Izdanačke šume ostalih lišćara
Seča
(9 god.)
Prosečna
dubeća zapr.
(m3/ha)
3 578
44.9
1 090
Šikare pogodne za konverziju u borove šume
1 200
0
0
0
Šume bora krivulja (Pinus mugo)
1 800
30
16.7
0
Šume nepogodne za konverziju
5 800
349
60.2
1
Neklasifikovana površina
2 200
0
0
0
481 000
40 508
84
8 633
Ukupno
Tabela 25: Površina pod šumom prema vrstama tretmana i poreklu sastojine (ha)
Poreklo sastojine
Vrsta tretmana
Bez tretmana
Prirodni
podmladak
Veštačka
setva ili
sadnja
45 000
Izdanačke
Izdanačke
sa stablima
pričuvcima
2 400
311 200
Ukupno
3 000
361 600
Obnavljanje bez pripreme staništa
1 400
0
2 600
0
4 000
Obnavljanje sa pripremom staništa
200
0
400
0
600
0
0
2 000
0
2 000
Konverzija
Čišćenje
2 200
0
46 200
1 000
49 400
Prorede
11 800
400
29 800
2 600
44 600
0
0
400
0
400
Čiste seče
Selection/ Selekcija/Prebirno
9 600
0
3 600
600
13 800
Sanitarne seče
2 800
0
1 600
0
4 400
0
0
0
200
200
Ukupno
73 000
2 800
397 800
7 400
481 000
Ukupno preporučeno za tretman
28 000
400
86 600
4 400
119 400
Popunjavanje
Terenska ekipa je procenila da 119 400 hektara, odnosno jedna četvrtina površine pod šumama Kosova,
zahteva neku vrstu uzgojnih radova ili seče. Pored procene NIŠ, na operativnom nivou, u procesu planiranja
gazdovanja šumama su izrađene strategije tretmana za svaku gazdinsku klasu.
39
Srpski
Slika 28: Hrast (Quercus sp.) – dominantne izdanačke šume (levo) i dobro očišćene mlade izdanačke šume (desno). Ogrevno drvo je dobijeno kroz operaciju čišćenja. Stabla koja su ostala će imati više prostora za rast u kvalitetnije trupce.
Tabela 26: Dubeća zapremina prema kvalitetu stabala i vrstama drveća (1 000 m3)
Vrsta drveća
Klasa kvaliteta
Visoka
Prosečno-visoka
Ukupno
Prosečno-niska
Niska
Quercus cerris
110
439
1 095
2 637
4 281
Querus petrea
99
251
727
2 592
3 669
4
45
381
861
1 291
644
2 781
4 959
10 139
18 523
77
258
1 053
5 362
6 750
Međuzbir lišćari
934
3 774
8 215
21 591
34 514
Abies alba
690
542
302
39
1 573
Picea abies
557
890
310
84
1 841
Pinus sp.
526
953
826
197
2 502
13
57
1
6
77
Međuzbir četinari
1 786
2 442
1 439
326
5 993
Ukupno
2 720
6 216
9 654
21 917
40 508
Ostali Quercus sp.
Fagus sp.
Ostali lišćari
Ostali četinari
70,0
60,0
50,0
40,0
30,0
Lišćari
20,0
Četinari
10,0
0,0
Slika 29: Dubeća zapremina vrsta drveća prema klasama kvaliteta stabla (%)
Srpski
Dok je veći deo dubeće zapreime lišćarskih vrsta sa siromašnijim sortimentima, najveći deo dubeće zapremine četinarskih vrsta je u višim klasama kvaliteta.
40
Biodiverzitet
Sastav vrsta drveća
Biodiverzitet u šumi se meri po broju vrsta koje se javljaju u šumi i na šumskom zemljištu. Sastav vrsta je uslovljen ekološkim karakteristikama vrste, kao što su rast i razmnožavanje, uslovi staništa, ograničavajući faktori
i gazdovanje šumama. U principu, mešovite šume, koje su sastavljene od dve ili više vrsta su često bogatije u
pogledu biodiverziteta nego šume izgrađene od jedne vrste drveća.
Tabela 27: Površina šuma prema kategorijama rasprostranjenosti vrsta drveća (ha)
Klase rasprostranjenost vrsta drveća
1
2-3
122 000
4-5
226 800
100 400
31 800
226 800
122 000
Ukupno
6+
481 000
1
2-3
4-5
100 400
6+
31 800
Slika 30: Površina šuma prema kategorijama rasprostranjenosti vrsta drveća (ha)
Grafik pokazuje da se najveći deo površine pod šumama na Kosovu sastoji od mešovitih sastojina, a 21%
površine sastavljeno je od 4-5 različitih vrsta drveća.
Obnavljanje
Prirodno obnavljanje čuva genotipsku raznovrsnot i održava kako prirodni sastav vrsta, strukturu sastojine i
dinamiku razvoja sastojine. Obnavljanje je od ključnog značaja za dugoročno održavanje šumskog zemljišta.
Održivo gazdovanje šumama može se prepoznati po statusu i promenama tipova obnavljanja tokom vremena.
Tabela 28: Površina šuma prema sastavu i poreklu sastojine (ha)
Šume prema
sastavu
Poreklo sastojine
Prirodni
podmladak
Veštačka setva ili
sadnja
Ukupno
Izdanačke
Izdanačke sa stablima
pričuvcima
Četinarske
21 400
2 400
0
0
23 800
Mešovite
6 200
0
1 600
0
7 800
Lišćarske
45 400
400
396 200
7 400
449 400
Ukupno
73 000
2 800
397 800
7 400
481 000
Srpski
41
Tabela 29: Površina šuma prema poreklu i strukturi sastojine (ha, %)
Struktura sastojine
Poreklo sastojine
Prirodni podmladak
Veštačka setva ili sadnja
Izdanačke
Izdanačke sa stablima pričuvcima
Ukupno
Jednodobne
Dvospratne
Raznodobne
ha
ha
ha
%
%
Ukupno
%
22 400
5
26 000
5
24 600
5
73 000
2 200
0
600
0
0
0
2 800
55 104 800
22
29 600
6
397 800
1 600
0
3 200
1
7 400
60 133 000
28
57 400
12
481 000
263 400
2 600
1
290 600
Oko 0,5% procenata šuma na Kosovu je obnovljeno sadnjom ili veštačkom setvom. Oko 85% površine šuma
se obnavlja izdanačkim putem. U Jugoistočnoj Evropi kao celini, 80% od ukupne površine pod šumama se
prirodno obnavlja. Albanija je u 2010 izvestila da se skoro 90% njenih šuma obnavlja prirodnim putem, dok je
u Srbiji zabeleženo da se prirodnim putem obnavlja oko 93% površine pod šumama. Jugoistočna Evropa se izdvaja kao region u kome je relativno visoko učešće šuma povećano prirodnom ekspanzijom (FOREST EUROPE,
UNECE i FAO 2011).
Prirodnost
Veliki, neprekinuti predeli netaknutih šuma, odnosno šuma bez uticaja čoveka obično imaju veću vrednost
od šuma kojima se gazduje. U ovim netaknutim šumama dinamika se odvija prirodnim putem, što dovodi
do relativno velikog učešća mrtvog drveta, prirodnog sastava vrsta i varijacija u starosnoj strukturi. Većina
šumskog područja Evrope je klasifikovana kao polu-prirodna. Šumama može biti dat pečat intervencijama
čoveka kroz gazdovanje šumama i drugih tradicionalnih načina korišćenja zemljišta, zatim i nekim fizičkim
konstrukcijama, kao što su veštački plovni putevi i ostala infrastruktura, ali one zadržavaju neke karakteristike
prirodnih šumskih ekosistema.
Tabela 30: Površina pod šumama na Kosovu prema prirodnosti (ha, %)
Prirodnost
Površina
ha
Šume netaknute od strane čoveka
%
4 000
0.83
475 400
98.84
Plantaže
1 600
0.33
Ukupno
481 000
100
Polu-prirodne šume
Manje od 1% od površine šuma na Kosovu se karakteriše kao netaknute od strane čoveka a samo 0,3% površine
pod šumama je klasifikovano kao plantaže.
U Jugoistočnoj Evropi, 6% šuma je označeno kao netaknuto, dok plantaže zauzimaju 17% površine pod
šumama. Ovo je najveći udeo plantaža u okviru evropskih regiona. Albanija je izvestiila da je blizu 11% od ukupne površine šuma netaknuto od strane čoveka, dok je taj procenat u Sloveniji 8%. Albanija je takodje izvestila
da je 14% njihove površine šuma pod plantažama, dok je u Hrvatskoj pod plantažama 5%.
Srpski
Introdukovane vrste drveća
Introdukovane vrste drveća su vrste koje se javljaju van svoje prirodne vegetacione zone. Ostali pojmovi
koji se koriste su “ne-autohtone vrste”, “egzotične vrste”, ili “strane vrste”. Introdukovane vrste drveća su
unešene iz različitih razloga, kao što su šumarstvo, zaštita od erozije ili baštovanstvo i botaničke bašte i arboretumi. U nekim zemljama introdukovane vrste igraju značajnu ulogu u povećanju površina pod šumom kroz
pošumljavanje.
42
Najčešća introdukovana vrsta drveća na Kosovu je
bagrem (Robinia pseudoacacia), koji je poreklom iz
jugoistočnog dela SAD. U Evropi je prisutan nekoliko
stotina godina, i uglavnom je bio introdukovan kako
bi se sprečila erozija zemljišta i u cilju stabilizacije
zemljišta. U nekim mestima, vrsta se proširila i predstavlja izazov za prirodne šume.
Bagrem pokriva 2 400 hektara, i uključujući ariš
(Larix spp.) i duglaziju (Pseudotsuga menziesii), ukupna površina na kojoj dominiraju introdukovane vrste
drveća je procenjena na 3 200 hektara, odnosno samo
0,6% od ukupne površine šuma.
Slika 31: Članovi terenskog tima u bagremovoj šumi
Kao udeo u ukupnoj površini pod šumama, bagrem
pokriva manji deo nego što je prijavljeno za Sloveniju.
Trend u jugoistočnoj Evropi u periodu 2000-2010 je da
se površina koju pokrivaju introdukovane vrsta drveća
povećava.
Mrtvo drvo
Mrtvo drvo je često sadržano na različitim staništima, i svako od njih je povezano sa određenom grupom vrsta
drveća. Opstanak insekata, gljiva, ptica i malih sisara zavisi od odumrle dubeće i ležeće biomase u šumi. U cilju
očuvanja biodiverziteta, ostavljanje mrtve biomase u šumi je postala važna praksa gazdovanja i igra važnu
ulogu u sertifikaciji gazdovanja šuma.
Količina mrtvog drveta zavisi od vrste drveća, prirodnih poremećaja, faze razvoja sastojine, klime i zemljišta.
Grane i ostali delovi drveta ostavljeni u šumi posle seče predstavljaju važan deo ovoga procesa, ali neke vrste
zahtevaju dubeća i ležeća stabla određene veličine da bi preživeli. U principu, ležeća mrtva stabla će biti
domaćini za raznovrsniji biodiverzitet nego dubeća mrtva stabla.
Tabela 31: Ukupna zapremina mrtvog drveta i količina mrtvog drveta po hektaru (m3, m3/ha)
Status
Zapremina (m3)
Upotrebljivo
Neupotrebljivo
Zpremina prema sastavu šume (m3/ha)
Ukupno
Lišćarska
Ukupno
Četinarska
Mešovita
Ležeća
226 000
399 000
625 000
10.9
0.96
0.79
1.30
Dubeća
556 000
555 000
1 111 000
20.3
5.55
1.3
2.31
Ukupno
782 000
954 000
1 736 000
31.2
6.51
2.09
3.61
Zapremine mrtvog drveta nisu uključene u veličinu dubeće zapremine.
Srpski
43
Upotrebljiva zapremina se još uvek može koristiti, dok
je neupotrebljiva zapremina u procesu dubokog raspadanja i ne može se koristi u bilo koje svrhe. Šume u
kojima dominiraju četinari predstavljaju mnogo manju
površinu u odnosu na šume u kojima dominiraju lišćari,
ali doprinose sa mnogo većim prosečnim dubećim
zapreminama po jedinici površine.
Povećana upotreba ogrevnog drveta među ruralnom
populacijom Kosova može delimično objasniti malu
zapreminu mrtvog drveta registrovanog u toku NIŠ-a.
Takođe, može se desiti da je prilikom procene zapremina mrtvog drveta potcenjena.
U Evropi se procene mrtvog drveta na nivou zemlje
znatno razlikuju. Jugoistočna Evropa ima najveću prijavljenu regionalnu srednju vrednost mrtvog drveta,
koja iznosi 15 m3/ha.
Hrvatska je prijavila 14% i Slovenija 19% mrtvog drveta,
gde ležeće mrtvo drvo čini najveći deo.
Slika 32: Raspadanje četinara zbog štete od vetra i
snega u Košutenu, Peć
Šume pod zaštitom
Na Kosovu postoje dva šumska područja koja su određena od strane Vlade kao Nacionalni parkovi: Šar
planina na jugu Kosova i Prokletije u zapadnom delu Kosova. Oba Nacionalna parka nalaze se u šumskim
područjima na velikim nadmorskim visinama.
Tabela 32: Površina pod šumama i dubeća zapremina u Nacionalnim parkovima prema sastavu šume (ha, m3)
Nacionalni park
Šar planina
Šume prema sastavu
Resursi
četinarske
Površina (ha)
600
15 000
17 600
410 000
171 000
5 335 000
5 916 000
17 600
5 400
19 000
42 000
3 910 000
1 614 000
2 860 000
8 384 000
19 600
6000
34 000
59 600
4 320 000
1 785 000
8 195 000
14 300 000
Površina (%)
82
77
8
12
Dubeća zapremina (%)
90
91
24
36
Dubeća zapremina (m )
Površina (ha)
Dubeća zapremina (m )
3
Ukupno
Površina (ha)
Dubeća zapremina (m )
3
Udeo
(ukupno za Kosovo)
Ukupno
lišćarske
2 000
3
Prokletije
mešovite
Srpski
90% ukupne zapremine u četinarskim i mešovitim četinarsko lišćarskim šumama na Kosovu su unutar granica Nacionalnih parkova. Očigledno je da će u velikim delovima parkova gazdovanje šumama za proizvodnju
drveta i dalje biti moguće. Samo u Nacionalnom parku Šar planina su do sada izdvojene i klasifikovane zone
u skladu sa ciljevima gazdovanja.
44
Slika 33: Lokacije nacionalnih parkova na Kosovu (gore) i šumski pejsaž u Dečanima (dole)
Srpski
45
Izvori informacija
Drinić, Matić, Pavlič, Prolić, Stojanović, Vukmirović and Koprivica 1990. Tablice taksacionih elemenata visokih
i izdanačkih šuma u Bosni I Hercegovini.
FOREST EUROPE, UNECE and FAO 2011: State of Europe’s Forests 2011. Status and Trends in Sustainable Forest Management in Europe.
Isufi, S. 2010. Emission Controls at Kosova’s Thermal Power Plants - Current and Future Capabilities.
Submitted as a Capstone Project in partial fulfillment of a Master of Science Degree in Professional Studies at
the RIT Center for Multidisciplinary Studies. American University in Kosovo.
Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development 2010. Policy and strategy paper on forestry sector
development 2010 – 2020. Republic of Kosovo, Pristina, 2010.
Ministry of Agriculture and Rural Development of Montenegro 2011. Results of the National Forest Inventory
of Montenegro. LUX-DEVELOPMENT S.A., Luxemburg (Services contract No.: YUG/012 08 090. Subject: Advisory Team to the National Forest Inventory in Montenegro. Contractor: GeoFIS, Germany/Podgorica, 2011.
Ministry of Environment and Spatial Planning, 2006. Air pollution from lignite- based electricity generation in
Kosovo. United Nations / Austria / European Space Agency - Symposium on Space Applications for Sustainable Development to Support the Plan of Implementation of the World Summit on Sustainable Development.
Nezakete Hakaj. Graz, 12 -15 September 2006
Norwegian Forestry Group 2013. Newsletter March Issue. Project Support to Forest Management Planning
with GIS in Kosovo - Pristina 2013.
Penman, J. et al. (eds.) 2003. Good Practice Guidance for Land Use, Land Use Change and Forestry. Published
by the Institute for Global Environmental Strategies for the IPCC. Annex 3.A.1. Biomass Default Tables for Section 3.2 Forest Land.
SNV 2012. Study and Analysis of Innovative Financing for Sustainable Forest Management in the Southwest
Balkan Inception Phase Report Part III Kosovo Wood Biomass Case Albania & Kosovo (March, April 2012).
World Bank – PROFOR project contract.
The Carbon Trust 2011. Conversion factors – energy and carbon conversion, 2011. Update based on data published by Department for Environment, Food & Rural Affairs (Defra). Factsheet. UK October 2011.
Srpski
Tomter, Stein M. 2003. Inventory Document. FAO Kosovo Forest Inventory Project (OSRO/KOS/105/NOR).
FAO/Norwegian Forestry Group, Pristina, December 2003.
46
Prilog 1: Klase korišćenja zemljišta i definicije
Korišćenje zemljišta
Klase korišćenja
zemljišta
Kod Definicija
Šuma
01
Šumsko zemljište koje zadovoljava definiciju ‘šume’
Ostalo šumsko zemljište
10
Šumsko zemljište koje ne zadovoljava definiciju ‘šume’
Njiva
30
Kultivisano zemljište bez livada i pašnjaka
Pašnjaci
31
Pašnjaci koji ne spadaju u njive. Sva drvenasta vegetcija mora imati karakteristike koje su ispod graničnih karakteristika šume
Naselja
40
Gradovi, sela, itd. uključujući javne puteve, bez šumskih puteva
Voda
50
Jezera, reke, vodni rezervoari
Ostalo močvarno
zemljište
51
Zemljište koje je pokriveno i zasićeno vodom u toku jednog dela ili cele
godine (npr. tresetišta), a da ne spada u kategoriju šume, šumskog
zemljišta, obradivog zemljišta, travnjaka, vode ili naselja
Ostalo zemljište
20
Površine kojim se ne gazduje i koje ne spadaju ni u jednu kategoriju;
neproduktivno zemljiše, ogoljeno zemljište, stene
Šuma
Zemljište pokriveno krunama stabala sa više od 10%, a
na površini većoj od 0,5 ha. Stabla bi trebalo da budu
u stanju da dostignu minimalnu visinu od 5 metara u
doba zrelosti na licu mesta (in situ). Može se sastoje
od zatvorenih šumskih formacija gde drveće raznih
spratova i rastinje pokrivaju veliki deo zemljišta, ili
otvorenih šumskih formacija sa stalnim vegetacionim
pokrivačem gde sklop prelazi 10%. Mlade prirodne
sastojine i plantaže osnovane u šumarske svrhe koje
tek treba da dostignu sklop od 10% ili visinu od 5 m su
delovi koji čine deo šumskog područja koji privremeno
imaju malu zapreminu usled ljudskih intervencija ili
prirodnih pojava.
Uključuje: šumse rasadnike i semenske plantaže
koje čine sastavni deo šume; šumske puteve, vlake,
protivpožarne vlake i druge male otvorene prostore
unutar šume; šume u nacionalnim parkovima, rezervatima prirode i drugim zaštićenim područjima kao što su
one od posebnog ekološkog, naučnog, istorijskog, kulturnog i duhovnog interesa, vetrozaštitnih i zaštitnih
pojaseva koji se prostiru na više od 0,5 ha i imaju širinu
veću od 20 m.
Vlake treba smatrati sastavnim dijelom šume.
Isključuje: Zemljište sa predominantno poljoprivrednom namenom.
Vlake treba smatrati sastvanim delom šume, dok javne puteve treba smatrati sastavnim delom naselja.
Srpski
47
Ostalo šumsko zemljište
Zemljište sa sklopom stabala 5-10% koja su u stanju da dostignu visinu od 5 m u zrelosti na licu mesta, ili sklopa
stabala većeg od 10% koja nisu u stanju da dostignuvisinu od 5 m u zrelosti (npr. patuljasto ili kržljavo drveće)
ili zemljište sa žbunjastim ili grmastim pokrivačem
Isključuje: Oblasti koje imaju drvenasti, žbunasti ili grmasti pokrivač kao gore opisan, ali manje od 0,5 ha
i širinine od 20 m, koje je svrstano pod “ostalo zemljište”: zemljište uglavnom korišćeno za poljoprivrednu
proizvodnju.
Treba imati na umu da minimalna veličina kontinuiranih šuma i /ili šumskog zemljišta iznosi 0.5 ha (kvadrat
71 x 71 m, ili odgovarajući). Oblasti koje imaju neki šumski pokrivač, ali u isto vreme ne ispunjavaju uslove za
šume ili šumska zemljišta, treba da budu dodeljena nekoj od ostalih kategorija.
Njiva
Srpski
Uključuje obradivo zemljište i agro-šumske sisteme gde je vegetacijska struktura ispod praga koji se koristi
za kategoriju šumskih zemljišta, a ne očekuje se da pređe taj prag kasnije. Njiva obuhvata sve jednogodišnje
i višegodišnje useve , kao i privremeno neobrađeno zemljište (tj. zemlja ostavljena na odmor za jednu ili više
godina pre nego što se ponovo obrađuje). Godišnji usevi uključuju žitarice, uljarice, povrće, krtolasto povrće
i krmno bilje. Višegodišnji usevi uključuju drveće i žbunje, u kombinaciji sa zeljastim biljakama (npr. agrošumarstvo) ili voćnjake i vinograde, osim ako ovi usevi ispunjavaju kriterijume za kategorizaciju u šumsko
zemljište. Obradivo poljoprivredno zemljište koje se obično koristi za gajenje jednogodišnjih useva, ali koje
se privremeno koristi za krmno bilje ili ispašu kao deo godišnjih useva - rotaciju pašnjaka (mešoviti sistem) je
takođe u kategoriji obradivog zemljišta.
48
Prirodnost
Klasa
Kod
Definicija
Šuma neometana
od strane čoveka
(primarna šuma,
prašuma)
1
Oblasti u kojima nema jasno vidljive naznake ljudskih aktivnosti i ekološki
procesi nisu značajno poremećeni. To uključuje područja u kojima se prikupljanje nedrvnih šumskih proizvoda događa, pod uslovom da je ljudski uticaj
mali. Pojedinačna stabala mogu u nekim slučajevima biti uklonjena.
Polu-prirodne šume
(normalno stanje)
2
Oblasti prirodno regenerisanih vrsta gde se jasno vide naznake ljudskih
aktivnosti. Ovo uključuje, ali se ne ograničava na selektivno proređena
područja, poljoprivredno zemljište gde je prisutna sukcesivna prirodna regeneracija šume , površine koje se oporavljaju od antropogenih požara, itd.
Ovo je najčešći oblik prirodnosti za većinu tipova šuma na Kosovu.
Plantaže
(Crni bor, itd.)
3
Oblasti introdukovanih vrsta drveća, u nekim slučajevima i autohtonih vrsta,
podignutih sadnjom ili setvom uglavnom za proizvodnju drveta i nedrvnih
proizvoda. Ovo uključuje sve sastojine introdukovanih vrsta, uspostavljene za
proizvodnju drva ili nedrvnih proizvoda, a može da sadrži oblasti autohtonih
vrsta sa nekoliko vrsta drveća, pravih linija i/ili jednodobnih sastojina.
Za procenu prirodnosti, minimalna veličina je 0.5ha.
Šuma neometana od strane čoveka: Pored toga što nema jasno vidljivih oznaka ljudskih aktivnosti, oblast ne
bi trebalo da bude pod uticajem okolne infrastrukture, kao što su putevi , zgrade, kanali, itd. Ostali pokazatelji
šume neometane od strane čoveka su koncentracija mrtvog drveta u različitim fazama raspadanja, stara
stabla i raznodobna struktura. Međutim, svi ovi indikatori ne treba da postoje istovremeno.
Gazdinske klase
Kod
Visoke raznodobne šume
1100
Bukove šume (i ostalih lišćara na području bukovih šuma);
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini bukva.
1200
Mešovite šume bukve, jele (i smrče), i ostalih lišćara na području ovih šuma;
Nijedna zasebna vrsta ili grupa ne može dostići više od 80% zapremine stabala.
1300
Borove šume;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini bor.
1400
Hrastove šume;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini hrast.
1500
Šume jele;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini jela.
1600
Šume smrče;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini smrča.
1700
Mešovite šume četinara;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čine bor, jela ili smrča.
1800
Šume breze;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čini breza.
1900
Šume ostalih lišćara;
Više od 80% zapremine stabala u sastojini treba da čine lišćari, i da dominiraju druge vrste osim
bukve, hrasta ili breze.
Srpski
49
Degradirane visoke šume
Više od 50% stabala je mrtvo, oštećeno, ili nedostaje, ili prilikom optimalnog udela vrsta, zbog lošeg gazdovanja ili
nekog drugog posebnog razloga, na način koji čini nemogućim za sastojinu da se od prirode oporavi do normalnog
stanja visoke šume.
2100
Degradirane visoke šume bukve
2200
Degradirane visoke mešovite šume bukve, jele, smrče i ostalih lišćara
2300
Degradirane borove šume.
2500
Degradirane šume jele.
2600
Degradirane šume smrče
2700
Degradirane mešovite šume jele i smrče.
2900
Degradirane mešovite šume ostalih lišćara
Jednodobne visoke šume
Najmanje 80% zapremine stabala u sastojini je jednodobno, u smislu da starost svakog stabla u sastojini nije veća ili
manja od 20% prosečne starosti ovih stabala.
3300
Jednodobne šume bora
3500
Jednodobne šume jele
3600
Jednodobne šume smrče
Izdanačke šume
Šume sastavljene od stabala izbojaka ili izdanaka iz panja ili korena sa i bez zaostalih stabala pričuvaka.
4100
Izdanačke šume sa dominacijom bukve
4200
Mešovite izdanačke šume bukve i ostalih lišćara
4400
Izdanačke šume sa dominacijom hrasta
4800
Izdanačke šume sa dominacijom graba
4900
Izdanačke šume ostalih lišćara
Šibljaci
Srpski
Forest mainly composed of stool-shoots or root suckers with or without scattered bigger trees.
5100
Šibljaci pogodni za konverziju u bukove šume
5200
Šibljaci pogodni za konverziju u mešovite šume bukve, jele i ostalih četinara
5300
Šibljaci pogodni za konverziju u borove šume
5330
Šume bora krivulja (Pinus mugo)
5900
Šibljaci nepogodni za konverziju
50
Neproduktivne površine
6100
Šumski putevi
6110
Područja za skladištenje drveta (Šumska stovarišta)
6200
Poljoprivredno zemljište u upotrebi.
6210
Livade i pašnjaci
6300
Poljoprivredno zemljište koje se ne koristi, pogodno za pošumljavanje.
6410
Vodene površine
6420
Bare
6430
Obešumljene gole stene
6440
Šume sa niskom produktivnošću, sa stablima razbacanim po celoj površini.
6450
Područja iznad granice šume.
6460
Eroziona područja
6999
Druga otvorena područja
Poreklo sastojine
Poreklo sastojine
Kod Detaljan opis svake klase.
Nema sastojine
0
Šuma koja nije obnovljena
Prirodni podmladak
1
Sastojine nastale prirodnom obnovom (više od 50%)
Veštačka setva ili sadnja
2
Sastojine nastale veštačkim putem (više od 50%)
Izdanačko
4
Šume sastavljene od stabala izbojaka ili izdanaka (više od 50%)
Izdanačko sa stablima pričuvcima
5
Isto kao prethodna klasa, ali sa većim stablima
Visoke šume:
Šume uglavnom sastavljene od stabala semenog porekla, ali mogu da sadrže i stable vegetativnog porekla,
npr. kod topola. Uključuje sastojine u procesu prelaza ka viskoj šumi.
Izdanaške šume i šikare (niske šume):
Šuma se sastoji od izdanaka ili izbojaka (iz panja ili korena) sa ili bez pojedinačnih većih stabala (semenjaci),
koje mogu biti semenog ili izdanačkog porekla.
Srpski
51
Struktura sastojine
Struktura sastojine
Kod
Definicija
Trenutno bez stabala
0
Šuma trenutno bez stabala usled ljudske intervencije ili prirodne nepogode
Jednodobna sastojina
1
Jednodobna šuma
Dvospratna sastojina
2
Šuma jasno podeljena na gornji i donji sprat
Raznodobna sastojina
3
Razdnodobna šuma, stabla distribuirana u nekoliko visinskih klasa
Jednodobna sastojina:
Šuma u kojoj dominiraju stabla koja spadaju u isti dobni razred, obično kao rezultat imamo jedan sprat. Razlika
u godinama između najstarijih i najmlađih stabala treba biti manja od 20% u fazi zrelosti. Ove sastojine obično
nastaju sečom stabala u relativno kratkom vremenskom periodu, usled prirodnih poremećaja koji eliminišu
većinu vegetacije u prethodnoj sastojini, ili sistematskim uklanjanjem svih dobnih razreda sem jednog.
Dvospratne (dvodobne) sastojine:
Šuma je jasno podeljena na gornji i donji sprat. Razlika u godinama između najstarijih i najmlađih stabala
treba biti minimum 20% u fazi zrelosti.
Raznodobna sastojina:
Šuma u kojoj postoji mešavina dobnih razreda. Najčešće se stable ne mogu svrstati u pojedinačne spratove.
Ovo se može postići ili proredama ili prirodno u mešovitim šumama, gde vrste imaju različitu dinamiku rasta i
gde su se vrste sa različitim maksimalnim visinama, već stabilizovale.
Srpski
Raznodobna šuma:
Sastojina gde imamo minimum tri ili
više dobnih razreda, stablimično ili
grupimično raspoređenih
Dvodobna šuma:
Sastojina sa dva dobna razreda gde je
razlika između starosti više od 20%
u fazi zrelosti
Jednodobna šuma:
Sastojina sa samo jednim dobnim razredom, gde je razlika između starosti manje
od 20% u fazi zrelosti
52
Zahvati
Zahvat je fizička mogućnost za unapređenje stanja u sastojini putem adekvatnog sistema gazdovanja. Potreba
za intervencijom koja već postoji ili se očekuje da se pojavi u narednih 5 godina bi trebalo da bude presudna
za ove procene.
Zahvat
Kod
Opis
Bez tretmana
0
Bez tretmana
Obnavljanje bez pripreme staništa
1
Setva ili sadnja bez pripreme staništa
Obnavljanje sa pripremom staništa
2
Setva ili sadnja sa pripremom staništa
Konverzija
3
Konverzija sastojine
Čišćenje
4
Nekomrcijalne prorede/čišćenje
Prorede
5
Komercijalne prorede
Oplodne seče, čiste seče
6
Čista seča, Seče sa stablima semenjacima, Oplodna seča
Prebirna seča
7
Delimična seča, prebirna seča
Sanitarne seče
8
Sanitarna seča
Popunjavanje
9
Dodatna setva/sadnja
Bez tretmana:
Sastojina se karakteriše adekvatnom zapreminom i dobrim zdravstvenim stanjem.
Obnavljanje bez prethodne pripreme staništa:
Površina se karakteriše neadekvatnom šumom za gazdovanje usled nedovoljnog obrasta. Rast će biti znatno
ispod potencijala za lokaciju, ako se površina ostavi bez tretmana. Izgledi za obnavljanje prirodnim putem nisu
dobri. Veštačko pošumljavanje, kao što je setva ili sadnja zahtevaće malu ili nikakvu pripremu staništa.
Obnavljanje sa prethodnom pripremom staništa:
Površina se karakteriše neadekvatnom šumom za gazdovanje usled nedovoljnog obrasta. Rast će biti znatno ispod potencijala za lokaciju, ako se površina ostavi bez tretmana. Prirodno ili veštačko pošumljavanje
zahtevaće pripremu staništa.
Konverzija sastojine:
Područje se karakteriše sastojinama neželjenih, hronično obolelih, ili vrstama van svog areala. Rast i kvalitet
će biti znatno ispod potencijala za posmatranu površinu, ako se površina ostavi bez tretmana. Najbolji izgledi
je konverzija u drugi tip šume, ili drugu vrstu drveća.
Čišćenje:
Sastojina se odlikuje gustim mladikom. Tretman je pre komercijalnog karaktera. Stagnacija je verovatna ukoliko se sastojina ostavi bez tretmana. Zapremina mora biti smanjena kako bi se pomoglo plus stablima da dođu
u dominantan položaj.
Prorede:
Sastojina se karakteriše velikom gustinom obrasta. Gustina mora biti smanjena da bi se sprečila dalja stagnacija ili ograničio rast odabranih stabala budućnosti.
Srpski
53
Čista seča:
Sastojina se karakteriše zrelim ili prezrelim stablima dovoljne zapremine za komercijalnu seču. Najbolje rešenje
je izvršiti čistu seču i zatim obnoviti sastojinu. Ova seča je zakonom zabranjena na Kosovu i za nju je potrebna
posebna dozvola. Može se primeniti u jednodobnim šumama smrče i degradiranim šumama gde je potrebno
veštačko osnivanje sastojina.
Prebirne seče:
Sastojina se karakteriše stablima od najtanjih prečnika do prečnika pogodnih za pilansku preradu dovoljne
zapremine pogodne za komercijalne seče. Seče zadovoljavaju potrebe za proredama u mladim delovima stojina ili obuhvata pripremu sastojina za prirodnu obnovu. Sastojina sadrži dominantne vrste drveća i raznodobna je po starosnoj ili debljinskoj strukturi. Ova šifra obuhvata prebirne sastojine (i sastojine pogodne
za prevođenje u prebirne) sa ciljem stvaranja ili održavanja raznodobne strukture, koristeći stablimičnu ili
grupimičnu selekciju, Femelschlag sistem, itd.
Sanitarna seča:
Sastojina se karakteriše jako oštećenim stablima za komercijalnu upotrebu usled požara, napada insekata,
oboljenja, vetra, leda ili drugih štetnih činioca. Najbolje je ukloniti oštećena ili ugrožena stabla.
Popunjavanje sadnjom:
Područje je nedovoljno obnovljeno (prirodnim ili veštačkim putem). Obrast je ispod 70 % površine. Dodatna
sadnja je potrebna kako bi se popunile praznine, iskoristio prostor za rast u potpunosti i na taj način postigao
adekvatan prinos u odnosu na potencijal staništa. Tretman se primenjuje na sastojine koje se nalaze u fazi
podmlatka.
Kvalitet stabla
Srpski
Klase kvaliteta
Kod
Definicija
Visok kvalitet
1
Veliki udeo kvalitetnih trupaca i furnirskog drveta u stablu
Visok do srednji kvalitet
2
Udeo i dobrih i loših trupaca u stablu
Srednji do nizak kvalitet
3
Prilično slab kvalitet trupaca i ogrevnog drveta u stablu
Nizak kvalitet
4
Drvo lošeg kvaliteta sa dosta nepravilnosti, savijeno ili račvasto;
ogevno drvo
54
Prilog 2: Terenski evidencijski formulari
NACIONALNA INVENTARIZACIJA ŠUMA KOSOVO - 2012
2
Zapisnik snimljenih parcela
dan
Nije posećena, vizuelno
ocenjivanje, mišljenje
Broj parcele u klasteru:
Inventurni status (svih)
Status parcele (f, owl)
Azimut
(o)
Udaljenost
(dm)
Nagib
(f, owl, %)
00
Položaj
(f, owl, º)
000
O. oznaka1
O. oznaka 2
O. oznaka 3
Debljina mrtvog šumskog
pokrivača
Korišćenje
zemljišta (sve)
0 - 2 cm
2 – 4 cm
4 - 6 cm
6 – 8 cm
> 8 cm
00
pole
r=20
r=20
r=20
r=20
r=20
r=20
r=20
r=20
r=20
r=10
r=10
r=10
0
0
0000
000
000
0
0
0
0
00
0
0
Oštećenje podmlatka/obnavljanje (f)
r=2,5
0
r=2,5
0
Pojava potpune (mrtve) biomase (f, owl)
r=10
0
Mineralno/Organsko
zemljište
Mineralno zemljište
Organsko zemljište
r=10
00
Sastav vrste drveća (f, owl) (%) r=20 00
12
13
19
21
22
1
2
Code
Fitopatološka oboljenja
Požari
Životinje
29
Ostali abiotički faktori
Nepoznato
Četinari
Intenzitet štete
0–5%
6 – 25 %
26 – 50 %
51 – 75 %
76 – 100 %
Lišćari
Broj stabala
7> dbh >=3,5
(r=2,5)
Code
Uzrok oštećenja stabala
Bez oštećenja
Insekti
Prigušivanje
Broj stabala
dbh < 3,5
(r=2,5)
1
3
5
7
9
Code
1
2
3
4
Antropogeni faktori
Lišćari
Code
Dubina zemljišta
< 25 cm
25 - 50 cm
50 - 80 cm
> 80 cm
Pojava kleke (f, owl)
Četinari
Potpuna primerna površina
Delimična primerna površina
0
Intezitet oštećenja podmlatka/obnavljanje (f)
Obnavljanje (0)
r=2,5
Status primerne površine
Veličina delimične parcele (f, owl):
Tip
(komentari za lakše određivanje parcele)
Vlasništvo (f, owl)
Prirodnost(f, owl)
Klasno upravljanje (f, owl)
Starost sastojine (f)
Srednja visina po Loraju (f) (dm)
Poreklo sastojine (f)
Poreklo podmlatka/obnavljanje (f)
Strukturna sastojine (f)
Mogući uzgojni tretman (f)
Procenat pokrivenosti kruna (f, owl) (%)
Šumski pokrivač (f, owl)
Tip zemljišta(f, owl)
Dubina zemljišta (f, owl)
11
4
Nije posećena, klasifikovana
sa snimka/mape prostora
Broj klastera :
Orijentacija (sve)
1
3
Status primerne površine
Posećena, stari centar
pronađen
Posećena, stari centar nije
pronađen
X
Y
mesec godina
Visina
(sve, m)
0000
Vođa tima .........................................................
Broj parcele
Mrtvo drvo
Četinari
Nema mrtvog drveta
Mrtvo drvo prisutno
Način upravljanja
Lišćari
Pogledajte posebne vrste
kodova
55
0
1
2
3
4
5
6
7
8
Code
0
1
2
3
4
Code
0
1
Code
Klasno korišćenje
zemljista
Šuma
Ostalo šumsko zemljište
Njive
Pašnjaci
Naselja
Vodene površine
Drugo barsko zemljište
Ostalo zemljište
Kod
1
2
3
4
Kod
11
12
21
22
Kod
1
2
Kod
01
10
30
31
40
50
51
20
Status svojine (vlasništvo)
Kod
0
1
2
Prirodnost
Semiprirodna suma
Plantaže
Kod
1
2
3
Vrste drveća
Jela
Smrča
Bor
Ostali četinari
Bukva
Hrast
Ostali lišćari
Kod
11
12
13
19
21
22
29
Poreklo sastojine
Sastojina ne postoji
Obnovljena prirodnim
putem
Obnovljena veštačkom
setvom ili sadnjom
Izdanačko
Izdanačke sa pričuvcima
(srednja šuma)
Kod
0
Poreklo sastojine/Način
obnove
Bez podmlatka
Prirodno obnavljanje
Veštačka setva ili sadnja
Izdanačko poreklo
Kod
Struktura sastojine
Privremeno bez stabala
Jednodobna sastojina
Dvospratna sastojina
Raznodobna sastojina
Kod
0
1
2
3
Mogući uzgojni tretman
Kod
0
Nepoznato
Državne šume
Privatne šume
Šume bez intervencije čoveka
Bez intervencije
Obnavljanje bez pripreme
staništa
Obnavljanje sa pripremom
staništa
Konverzija
Proreda-čišćenje
Proreda
Čista seča, čista seča na pruge
Prebirne seče
Sanitarne seče
Naknadno popunjavanje
1
2
4
5
0
1
2
4
1
2
3
4
5
6
7
8
9
NACIONALNA INVENTARIZACIJA ŠUMA KOSOVO – 2012
OBRAZAC EVIDENCIJE STABALA
Vođa tima: ....................................................
Tip stabla
Visina stabla
(dm)
0000 0000
Kvalitet stabla
000
Šteta
0
001-999
Smanjenje
obima
00 – 99 (%)
Udaljenost
(cm)
Godina
Prečnik
h. 1.3 (mm)
Mesec
Azimut(º)
000 000
Br.grupe:
Dan
Položaj stabla
Vrsta drveta
Br. stabla
Datum:
00
0
0
0
000
Br.zemljista:
2
1-4
Broj parcele
1
3
4
Vrsta drveta
1
2
3
4
Kod
Po uputstvu
Satus stabla
Živo
Oboreno stablo,
upotrebljivo
Oboreno stablo,
neupotrebljivo
Stablo suvo,
upotrebljivo
Stablo suvo,
neupotrebljivo
Uklonjeno redovnom
sečom
Uklonjeno ilegalnom
sečom
Uklonjeno prirodnim
uzrocima
Nije pronađeno
Smanjenje obima
Pogledajte uputstvo
Uzrok oštećenja
Bez oštećenja
Insekti
Fitopatološka
oboljenja
Požari
Životinje
Ostali abiotički faktori
Antropogeni faktori
Prigušivanje
Nepoznato
Kvalitet drveta
Visoki kvalitet
Visoki do srednji
Srednji do nizak
Nizak kvalitet
Tip stabla
Obično stablo
Detaljno stablo
56
Kod
Kod
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Kod
Kod
0
1
2
3
4
5
6
7
8
Kod
1
2
3
4
Kod
1
2
Prilog 3: Lista angažovanih lica u NIŠ 2012
Projektni tim, Norveška šumarska grupa:
Ime
Glavne odgovornosti
Orhan Berisha
Upravljanje geografskim informacijama, terenski rad, kontrola kvaliteta podataka.
Erling Bergsaker
NIŠ izveštavanje. Proračun dozvoljenog godišnjeg etata.
Tormod Dale
Trening. Kontrola kvaliteta podataka. NIŠ izveštavanje.
Svein Dypsund
Programiranje PDA uređaja.
Jens Kolstad
Upravljanje bazom podataka. Upravljanje geografskim informacijama.
Ibrahim Muja
NIŠ koordinacija. Podrška terenskom radu. Kontrola kvaliteta podataka. Prevod.
Dr. Stein M. Tomter
Razvoj Metodologije. Proračun rezultata. NIŠ izveštavanje.
Eksterna podrška:
Ime
Organizacija
Zadatak
Tahir Ahmeti
Vođa grupe, Odsek za šumarstvo, Ministarstvo
poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja/NFG
Podrška u razvoju
metodologije
Kemajl Kadriu
Vođa grupe, Odsek za šumarstvo, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja/NFG
Interpretacija ortofoto
snimaka za preliminarnu
klasifikaciju. Unos podataka
Ahmet Zejnullahu
Direktor, Kosovske šumarske vlasti
Vođa Upravnog odbora
NIŠ terenski radnici:
Vođa tima
Asistent na terenu
Orhan Berisha (koordinator)
Esat Dautaj
Branko Bojovic
Slobodan Jelenic
Rrustem Dautaj
Beqe Mehmetaj
Fitim Hoxhaj
Agron Shkodra
Osman Gashi
Ekrem Krasniqi
Bedri Beluli
Shkodran Krasniqi
Srpski
57
Kontakt informacije:
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja
Adresa: Ul. Majka Tereza Br. 35, 10000 Pristina, Republika Kosovo
http://www.mbpzhr-ks.net/
Download

Nacionalna Inventura šuma Kosova 2012