ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Sayfa 1/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
İÇİNDEKİLER
1.
PROJENİN TARİFİ ......................................................................................................................... 3
1.1
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi Ana Hatları ......................................................................... 6
1.2
Proje Bileşenleri ve İnşaat İşlerinin Tanımı ......................................................................... 11
1.2.1
Ana Proje Bileşenleri .................................................................................................... 11
1.2.2
Destek Altyapıları ve Tesisleri ...................................................................................... 22
1.3
Temel Proje Aşamaları ........................................................................................................ 24
1.3.1
Geçmiş ve Mevcut Durum ........................................................................................... 24
1.3.2
Saha Hazırlığı................................................................................................................ 26
1.3.3
İnşaat ........................................................................................................................... 27
1.3.4
Alpaslan II Barajı ve HES İşletme Aşaması ................................................................... 39
1.4
Baraj Güvenliği .................................................................................................................... 42
1.5
İstihdam Gereksinimi .......................................................................................................... 43
1.6
Proje’nin Ekonomik Ömrü .................................................................................................. 43
Sayfa 2/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
1. PROJENİN TARİFİ
Alpaslan II Barajı ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi’nin (“Proje”), enerji üretimi
amacıyla ENERJİSA Enerji Üretim A.Ş (ENERJİSA) tarafından Doğu Anadolu Bölgesi'nde
yer alan Muş ilinde inşa edilmesi planlanmaktadır. Projenin yeri, Muş ilinin yaklaşık 34 km
kuzeyinde, Fırat Nehri Havzasının bir alt havzası olan Murat Nehri üzerindedir. Proje,
baraj ve HES ile birlikte baraj gövdesi, dolusavak, enerji santrali gibi tüm ilgili yapılar da
dahil olacak şekilde geliştirilmiştir. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi'nin konumu Şekil
1.1’de verilmiştir.
Projenin genel kapsamı; 116 m yüksekliğe sahip baraj gövdesi, 54,69 km2
genişliğindeki rezervuar alanı, dolusavak ve derivasyon yapıları ile 4 ünitede 280 MW
kurulu kapasiteye sahip Alpaslan II HES inşasını ve işletmesini içermektedir.
Ek olarak malzeme ocakları, ulaşım yolları, şantiye gibi destek altyapı ve tesisler
de Proje dahilindedir. Dahası, Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık (24 km) devlet
karayollarının bazı kısımları rezervuar oluşumu nedeniyle taşınmak zorundadır ve bu
bağlamda relokasyon yolları ENERJİSA tarafından inşa edilip Karayolları Genel
Müdürlüğü (KGM) tarafından işletilecektir. Ayrıca HES tarafından üretilen enerjinin iletimi
için, şalt sahası ve en yakın ulusal şebeke bağlantı noktası arasında 50 km uzunluğunda
bir enerji iletim hattı (EİH) inşa edilecektir. Bu EİH de, ENERJİSA tarafından inşa edilip
Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) tarafından işletilecektir.
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi kapsamında yer alan Alpaslan II HES, brüt düşü
98 m ve proje debisi 344 m3/s olacak şekilde kurulacaktır. HES, toplamda 280 MW kurulu
kapasiteye sahip olacaktır. HES'in üretim miktarı, Alpaslan II membasında
gerçekleştirilecek olan projelere bağlı olarak düşüş gösterebilir. Bu projelerin bazıları
henüz planlama ya da inşaat aşamasında olmasına rağmen, bazıları hali hazırda işletim
aşamasındadırlar. Hem enerji üretimi hem de taşkın kontrolü açısından planlanan en
büyük proje olan Alpaslan I Barajı ve HES Projesi, Alpaslan II Barajı ve HES Projesi'nin
hemen memba kısmında yer alır ve halihazırda işletim aşamasındadır.
Fizibilite çalışmaları sırasında Alpaslan II HES enerji üretimiyle ilgili olarak iki
durum (mevcut ve gelecekteki durum olarak adlandırılan) değerlendirilmiştir. "Mevcut
durum" Alpaslan II Barajı'nın işletilebilir hale geleceği 2017 yılı olarak tanımlanırken ,
"gelecekteki durum" planlanan memba projelerinin işletilebilir hale gelebileceği 2025 yılı
olarak tanımlanmaktadır. Mevcut durum için, yıllık olarak 880 GWh enerji üretimi olacağı,
gelecekteki durum içinse, yıllık olarak 748 GWh enerji üretimi olacağı hesaplanmıştır.
Projenin inşaat aşaması yaklaşık beş yıl sürecek ve iki aşamada gerçekleşecek
şekilde planlanmıştır. I. Aşama inşaat işleri 14 Haziran 2012 tarihinde başlamıştır ve
derivasyon tünelleri, dip savak girişi ve su alım yapısı, dip savak vana yuvası ile çıkış
yapısı ve kapak şaftları inşasını kapsar. II. Aşama inşaat işleri 4 Nisan 2013 tarihinde
başlamıştır ve baraj gövdesi, dolu savak, santral binası ve enerji tünelleri inşasını kapsar.
Baraj gövdesi çalışmalarına; Mayıs 2014 tarihinde yapılması planlanan nehir
derivasyonundan sonra, 2014 yılı içerisinde başlanacaktır. İnşaat işlerinde gerekli olan kil
dolgu, kum - çakıl ve bazalt gibi malzemeler yerel malzeme ocaklarından temin
edilecektir.
Yeri değiştirilecek olan Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık (24 km) Devlet
Karayollarının inşaat çalışmalarına 2014 yılı yazında başlanması öngörülmektedir. İletim
Sayfa 3/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
hattı inşaat çalışmalarına; Türk ÇED Yönetmeliği uyarınca gerekli görülen ÇED
çalışmalarının, projenin EİH kısmının sahibi olan TEİAŞ (Türkiye içindeki tüm EİH’ların
sahibi olarak) tarafından tamamlanmasını takiben 2014 yılı yazında başlanması
öngörülmektedir. EİH için yaplacak olan ara ÇED çalışmalarını ENERJİSA üstlenmiştir.
Sayfa 4/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.1. Proje Lokasyonu
Sayfa 5/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Uzun Vadeli Kamu Planlaması
Proje aynı zamanda, devlet tarafından önerilmiş olan Muş Ovası sulama projesi
kapsamında suyun regülasyonu ve taşkın kontrolü için Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından
empoze edilecek işlevlere de tabi tutulacaktır. Muş Ovası içerisinde, 78.210 ha
genişliğindeki bir alanda sulama çalışmalarının yapılması planlanmıştır. Bu, DSİ
tarafından önerilmiş olan uzun vadeli bir kamu planlamasıdır ve henüz fizibilite
aşamasındadır. Alpaslan II, gelecekteki olası bir su regülasyonunu normal enerji üretim
faaliyetleri ile gerçekleştirmek dışında söz konusu sulama proje önerisini destekleyecek
herhangi spesifik bir yapı içermemektedir. Bahsekonu sulama önerisi, Alpaslan II olmasa
dahi, Alpaslan I’in regülasyon kapasitesi ile karşılanabilecek boyuttadır. Sulama önerisinin
cazibeli sulama yöntemi olması beklenmektedir; ancak, pompalama ihtiyacı olması
durumunda ENERJİSA, Alpaslan II Barajı ve HES için Su Kullanımı Hakkı ve İşletim
Esasları Anlaşmasını'nın 38. maddesine tabi olacaktır. Bu maddeye göre, gerekli görülen
pompalama faaliyetlerinin masraflarından ENERJİSA sorumlu olacaktır. Sulama amaçlı
gerçekleştirilecek herhangi bir su çekimi Alpaslan II Projesi'nin mansap tarafında olacaktır.
1.1
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi Ana Hatları
Tablo 1.1, Alpaslan II Barajı ve HES Projesi ile ilgili teknik özellikleri
özetlemektedir. Şekil 1.2 ise Proje lokasyonunu; Projenin temel bileşenlerini (Baraj, dolu
savak, HES, enerji iletim hatları gibi), destek altyapılarını ve tesisleri (malzeme ocakları,
ulaşım yolları, relokasyon yolları, inşaat şantiyeleri gibi) içerecek şekilde göstermektedir.
Hem EİH hem de relokasyon yolları ENERJİSA tarafından inşa edilecektir ancak
işletimleri, ilgili kurumlar olan TEİAŞ ve KGM tarafından yapılacaktır. Şekil 1.3, EİH için
proje kapsamında belirlenmiş olan ön güzergahı göstermektedir.
Tablo 1.1. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi Teknik Özellikleri
ALPASLAN II BARAJI VE REZERVUARI
Şehir
Muş
Semt
Merkez
Havza Adı
Firat
Akarsu / Ana Kol Adı
Drenaj Alanı
Murat Nehri
2
17.505,00 km
Doğal Akış
Yıllık Ortalama Akış
Mevcut Durum
Müstakbel Durum için Akım
3
3
3
3
3
3
4.297,17 hm (136,26 m /s) (*)
4.030,51 hm (127,81 m /s) (*)
3.386,99 hm (107,40 m /s) (*)
Kret Uzunluğu
800,00 m
Kret Genişliği
12,00 m
Tür
Kil Çekirdekli Kaya Dolgu
Talveg Kotu
1.269,00 m
Kret Kotu
1.371,00 m
Yükseklik (Talvegden)
99,00 m
Yükseklik (Temelden)
116,00 m
Azami Su Seviyesi
1.368,00 m
Normal Su Kotu
1.368,00 m
Asgari Su Seviyesi
1.340,00 m
Asgari Su Seviyesinde Rezervuar
35,06 km
2
Azami Su Seviyesinde Rezervuar
54,69 km
2
Toplam Kapasite
2.097,20 hm (*)
3
3
Asgari Hacim
997,77 hm (*)
Aktif Hacim
1.099,43 hm (*)
3
Sayfa 6/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Şev
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Memba
2.45 H / 1.0 V
Mansap
2.25 H / 1.0 V
3
Dolu Hacim (Toplam)
12.446,062 hm (*)
Düzenleme Oranı
Enerji Üretimi için Su
Mevcut Durum
92,99%
Müstakbel Durum
94,42%
Mevcut Durum
3.747,88 hm (*)
Müstakbel Durum
3.198,12 hm (*)
3
3
DOLUSAVAK
QPMF Baraj Dolu Savak Tasarım Debisi
3
3
Giriş=7.542,00 m /s, Çıkış=7.164,00 m /s
3
Q25 Taşkın Debisi
1.874,00 m /s
Q50 Taşkın Debisi
2.078,00 m /s
Tür
Radyal Kapak
Kapak Sayısı
6
Kapak Genişliği / Yüksekliği
11,00 m genişlik x 13,00 m yükseklik
Dolu Savak için Toplam Brüt Genişlik
86,00 m
Dolu Savak için Toplam Net Genişlik
66,00 m
Dolu Savak için Ulaşım Kanalı Kotu
1.350,00 m
Dolu Savak için Eşik Kotu
1.355,50 m
3
DERİVASYON TÜNELLERİ – MEMBA VE MANSAP BATARDOLAR
Kesit
Dairesel
Tünel Sayısı
2
Tünel Uzunluğu
T1 = 875,00 m; T2 = 950,00 m
Çap
8,00 m
Giriş Ağzı Taban Kotu
1.275,00 m
Çıkış Ağzı Taban Kotu
1.270,00 m
1. Tünelin Eğimi
0,0046
2. Tünelin Eğimi
0,0042
Batardo Türü
Gövdeyle Bitişik Kil Çekirdekli Kaya Dolgu
Memba Batardosu Kret Kotu
1.301,50 m
Memba Batardosu Yüksekliği
31,50 m
Mansap Batardosu Kret Kotu
1.281,50 m
Dolu Savak Çapı
2,50 m
ENERJİ TÜNELLERİ
Kesit
Dairesel
Sayı
İç Çap
Uzunluk
2
Derivasyon Tüneli Kısmı
Derivasyon Tüneli Sonrası
(ikisinin de iç kısmı çelik kaplıdır)
T1 (m)
T2 (m)
8,00 m
6,30 m
703,756 (8 m çap) + 176,502 (6,30 m çap)
781,692 (8 m çap) + 165,72 (6,30 m çap)
CEBRİ BORU
Sayı
Çap
4
Küçüm Parçalar İçinde
2,40 m
Büyük Parçalar İçinde
4,50 m
Cebri Boru Uzunluğu
Her biri 35,00 m
ALPASLAN II HES
Enerji Santrali Genişliği
39,95 m
Enerji Santrali Uzunluğu
89,00 m
Enerji Santrali Yüksekliği
54,85 m
Kuyruk Suyu Kotu
1.270,00 m
Enerji İletim Hattı Uzunluğu
50 km
Brüt Düşü
98,00 m
Net Düşü (Proje Akışında)
84,58 m
Santral Türü
Açık
Turbin Türü
Francis-Dikey Eksen
Birim Sayısı
4
Proje Debisi
344,00 m /s
3
Sayfa 7/43
ENERJISA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
3
3
Proje Akış Hızı
2 x 136,00 m /s + 2 x 36,00 m /s
Birimlerin Proje Akış Hızı
2 x 110,00 MW + 2 x 30,00 MW
Kurulu Kapasite
280,00 MW
Verimlilik
0,94
Yıllık Enerji Üretimi
Mevcut Durum
880 GWh
GelecektekiDurum
748 GWh
JENERATÖR
Tür
4-Faz Senkronizeli Jeneratör
Miktar
2
Güç
2 x 122.222 kVA; 2 x 33.333 kVA
Güç Katsayısı
0,90
Frekans
50 Hz
Kutup Çiftleri Sayısı
24 çift (48 parça); 12 çift (24 parça)
Jeneratörün Verimliliği
0,975
TRAFO
Miktar
4
Tür
Harici Tip, 3-Fazlı, Petrol-yalıtımlı
Sürekli Enerji
2 x 125.000 kVA; 2 x40.000 kVA
Anma Gerilimi
11 /154 kV (+/-2x2,5%)
Frekans
50 Hz
Bağlantı Grubu
YNd 11
Soğutma Tipi
ONAN
Verimlilik
0,985
3
3
*1 hektometre küp (hm ) = 1,000,000 metre küp (m ).
Sayfa 8/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.2. Proje Alanı ve Proje Birimleri
Sayfa 9/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.3. EİH için Ön Güzergah
Sayfa 10/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
1.2
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Proje Bileşenleri ve İnşaat İşlerinin Tanımı
Hidroelektrik santral, baraj ve güç santralinden oluşur. Baraj, suyun rezervuarın
içinde kalmasını sağlarken güç santrali de, elektrik üreten türbinler ve jeneratörleri
çevreler. Rezervuarda tutulan su, cebri boru denilen geniş boruların yardımı ile türbinlere
iletilir. Böylelikle rezervuarda tutulan suyun sahip olduğu potansiyel enerji, cebri borulara
doğru akışın başlamasıyla kinetik enerjiye dönüşür. Akan su, türbin pervanelerinin
dönmesini sağlayarak akan suyun kinetik enerjisini mekanik enerjiye dönüştürür. Türbinde
üretilen bu mekanik enerji ise, türbin jeneratörü sayesinde elektrik enerjisine dönüştürülür.
Akan su türbinden geçtikten sonra, barajın mansabında tekrar nehire karışır.
Bir hidroelektrik santralinde üretilen elektrik miktarı iki olguya bağlıdır: debi - belirli
zaman aralığında cebri borulardan akan su miktarı ve düşü - suyun düştüğü yükseklik
farkı. Debi ve düşü arttıkça, üretilen elektrik miktarı da artar.
Şekil 1.4, bir hidroelektrik santralinin nasıl çalıştığını şematik bir açıklamayla
göstermektedir.
Şekil 1.4. Örnek Hidroelektrik Enerji Santrali Şeması
1.2.1 Ana Proje Bileşenleri
Alpaslan II Barajı ve HES Projesinin burada belirtilen ana bileşenleri, baraj,
rezervuar, dolu savak, derivasyon tünelleri, batardolar, HES, cebri borular, şalt sahası ve
EİH olarak sayılabilir,
Sayfa 11/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
1.2.1.1 Baraj ve Rezervuar
Barajlar, su tutarak bir rezervuar oluşturabilmek için nehirlerin membasına inşa
edilen ve oldukça geçirimsiz malzemelerden oluşturulmuş hidrolik yapılardır. Rezervuar
ise, nehir boyunca inşa edilen barajlar sayesinde yaratılan yapay göller olarak tanımlanır.
Bir baraj ve rezervuar birbirlerini tamamlayan birimlerdir.
Rezervuarlarda, su toplama sahasından alınan su barajın arkasında depolanır. Su
toplama sahasındaki suyun kaynağı ise yağmur suları ve akarsulardır. Rezervuarlardaki
su yüzeyinin yüksekliği, su yüksekliği seviyesi olarak tanımlanır.
Barajların amacı, su depolamak ve dışarı yapılan su akışını düzenlemektir.
Barajlar, gelen tüm suyun depolanması rolünü üstlenir. Buna ek olarak, su yükseliği
seviyesin artmasına da yardımcı olur. Gerekli miktarda enerjinin üretilebilmesi için, yeterli
su yüksekliğine sahip olunması gereklidir.
Toprak ve kaya malzemelerden inşa edilen barajlar, genel olarak dolgu barajlar
veya dolgu tipi barajlar olarak adlandırılırlar. Dolgu barajların kullanımı, beton barajların
kullanımından çok daha eski tarihlere uzanmaktadır.
Toprak barajlar ve kaya-dolgu barajlar, kullanılan baskın dolgu malzemesine göre
adlandırılmışlardır ve dolgu barajların en önemli iki türünü oluştururlar. Alpaslan II Barajı,
kil çekirdekli kaya dolgu türü bir barajdır. Kaya-dolgu barajları genel olarak, geçirimsiz
toprak çekirdek ile kırık kayaların birleşimiyle doldurulurlar. Uygun gradasyonlu
malzemelerden inşa edilmiş bir dizi geçiş bölgesi sayesinde, çekirdek kabuklarından
ayrıştırılır. Geçirimsiz çekirdek merkezi ya da eğimli olabilir.
Kaya dolgu barajlar, baraj bölümlerinin konfigürasyonlarına göre daha alt dallara
ayrılabilirler: örneğin, merkezi yerleşmiş çekirdekliler, eğimli çekirdekliler ve kaplamalı
çekirdekliler. Kırılma ve kopmalara yapısal direnç sahibi olarak inşa edilmeleri gereken
kaya dolgu barajların ana gövdesi, kaya-dolgu kabuk ve geçiş bölgelerinden oluşmalıdır
ve çekirdek ve kaplama bölgeleri dolum süresince kaçakları asgari seviyeye
indirgemelidir. Filtreleme bölgeleri, set üzerindeki sızıntı akıntıları sonucunda oluşacak
olan erozyon sebebiyle meydana gelecek olan toprak kaybının önüne geçilmesi amacıyla
tüm kaya-dolgu baraj türlerinde mevcut bulunmalıdır. Diğer yandan toprak dolgu
barajlarda, drenaj tesisatı sayesinde, yalnızca baraj gövdesinin hem yapısal hem de
sızıntı dayanıklılığa sahip olması yeterlidir.
Uygun baraj tipinin seçimi; baraj alanının topografik ve jeolojik yapısı ile
kullanılabilir inşaat malzemelerinin kalite ve miktarı gibi çeşitli faktörler göz önünde
bulundurularak belirlenmiştir. Baraj dolgusunun yapısal güvenliği temel olarak, çevresel ve
işletimsel tüm durumlardan kaynaklı aşırı bozulmaların engellenmesi, baskın sularının
güvenli geçişi ve malzeme göçünün önlenmesi ile muvazene üzerindeki zararlı etkilerin
önüne geçilmesi amacıyla sızıntı kontrolü yapılması gibi olgulara bağlımlıdır.
Alpaslan II Barajı merkezi çekirdeğe sahip, kil-çekirdekli ve kaya-dolgu türü bir
barajdır. Talvegden –ya da nehir yatağı kotu (nehir yatağı için asgari kot sınırı) 99 m,
temelden ise 116 m yüksekliğe sahiptir ve 800 m kret uzunluğuna sahip olacak şekilde
tasarlanmıştır. Barajın ana özellikleri Tablo 1.1 içerisinde verilmiştir ve kil çekirdekli kaya
dolgu baraj gövdesi ile gövdeye bağlı batardolar Şekil 1.5 içerisinde gösterilmiştir.
Batardo, akarsuların derivasyon tünnelleri ile yönlendirilmesine ve böylece inşaat
faaliyetlerinin kuru bir ortamda gerçekleştirilebilmesine yardımcı olmak için, inşaat alanını
çevreleyecek şekilde inşa edilen bir yapıdır. Batardolar, Bölüm 1.2.1.3 içerisinde ayrıntılı
olarak tarif edilmişlerdir.
Sayfa 12/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.5. Memba Ön Batardosu, Memba Batardosu ve Baraj Gövdesi
Rezervuar içerisindeki azami su seviyesinin 1.368 m ve bu noktadaki yüzey
alanının 54,69 km2 olacağı, asgari su seviyesinin ise 1.344 m ve bu noktadaki yüzey
alanının 35,06 km2 olacağı hesaplanmıştır. Azami, işletimde azami ve işletimde asgari su
seviyeleri sırasıyla 1.369,56 m, 1.368 m and 1.344 m olacaktır. Bu bağlamda, azami
rezervuar hacmi, işletimde azami rezervuar hacmi ve işletimde asgari rezervuar hacmi
sırasıyla 2.170 hm3, 2.097 hm3 and 997 hm3 olacaktır.
1.2.1.2 Dolu Savak
Barajların tasarımı sırasında, büyük su taşkınlarının varlığı göz önünde
bulundurularak önlemler alınmalıdır. Dolu savaklar, taşkın sularının barajların üzerinden
ya da çevresinden akmasını sağlayacak yollar sağlamak amacıyla kurulurlar. Beton
barajlardaki dolu savaklar, genellikle taşkın sularının baraj üzerinden akmasını sağlayacak
şekilde inşa edilirler. Dolgu barajlardaki dolu savaklar ise, taşkın sularının barajın
etrafından ve baraj gövdesinin mansap yüzünden uzağa akmasını sağlayacak şekilde
inşa edilirler.
Proje kapsamındaki dolu savak yapısı, yaklaşık 1.700 m uzunluğunda, deniz
seviyesinden (DS) 1.371 m kret yüksekliğe, nehir yatağı kotunun 99m, baraj temelinin
119 m üzerinde ve 1.250 m (DS) yükseklikte bir dinlendirme havuzuna sahip olacak
şekilde tasarlanmıştır. Dolu savak yapısı, Şekil 1.6a’da gösterilmiştir. Dolu savak tasarımı,
Muhtemel Maksimum Taşkın (MMT) hidrografı içindir. MMT, oluşabilecek en şiddetli
meteorolojik ve hidrolojik koşulların bir kombinasyonu sonucu oluşması öngörülen en
büyük taşkın durumudur. MMT, baraj yıkılmasının önlenebilmesi amacıyla kullanılan bir
tasarım kriteridir.
Mansaptan görülecek şekilde tipik bir dolusavak yapısı Şekil 1.6b’da
gösterilmektedir. Kaya-dolgu bölgesinde kullanılacak dolgu malzemelerinin üretimi,
dinlendirme havuzunun inşaatının bitmesiyle başlayacaktır. Ana baraj dahilinde altı adet
radyal baraj kapağı mevcuttur ve bu kapakların boyutları 11x13 m, eşik yükseklikleri ise
1.355,5 m olacaktır. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi kapsamında inşa edilecek dolu
savak yapısının bileşenleri:




Yaklaşım Kanalı (A)
Eşik Yapısı (B)
Şüt Kanalı (C)
Dinlendirme Havuzu (D)
Sayfa 13/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Mansap Kanalı (E)
Dolu savak çıkışının mansabındaki nehir yatağında oluşacak erozyonun etkilerinin
azaltılabilmesi amacıyla, dolu savak çıkışına 270 m uzunluğunda, ve sağ kıyıda 50 m
uzunluğunda bir koruyucu kaya dolgu inşası gerçekleştirilecektir (bkz. Şekil 1.6a).
Şekil 1.6a. Dolu Savak Yapısı (Bileşenler A, B, C, D, E ve D sonrasındaki koruyucu kaya dolgu)
Şekil 1.6b. Örnek Dolu Savak Yapısı (Mansap açısı)
Sayfa 14/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
1.2.1.3 Derivasyon Tünelleri ve Batardolar
Batardolar, inşaatın kuru bir ortamda yapılabilmesi amacıyla, inşaat alanını
çevreleyecek şekilde inşa edilirler. Bu sebeple batardolar için, inşaat faaliyetlerini
kolaylaştıran geçici barajlar denilebilir. Batardolar genellikle orjinal barajların membasına
kurularak, inşaat süresince gelen suyun derivasyon tünellerine (veya kanallarına)
aktarılmasını sağlar. İnşaat aşamasında nehirdeki akıntı hızının yüksek olmadığı
durumlarda genellikle batardolar inşaat alanını çevreleyerek kuru pompalama yapar. Bazı
durumlarda, bu Proje’de olduğu gibi, barajın mansabına da bir batardo inşa edilmesi
gerekli olabilir.
Tablo 1.1 içerisinde de özetlendiği gibi, Alpaslan II Barajı ve HES Projesi için iki
adet derivasyon tüneli T1 (D = 8 m, U = 875 m) ve T2 (D = 8 m, U = 950 m) tasarlanmıştır.
Derivasyon tünelleri Murat Nehri'ni memba batardosu ile derive edip, mansap
batardosundan sonra tekrar nehir yatağına geri bağlar ve böylece ana baraj gövdesi
inşaat işlerinin memba ve mansap batardoları arasında kuru ortamda yapılmasını sağlar.
Batardo, Q50 taşkın hidrografı için tasarlanmıştır. 50 yıl hidrograf pik deşarjı 2.078 m3/s
olarak belirlenmiştir. Derivasyon tünelleri, işlevleri son bulduktan sonra 6,30 m çapında
suyu HES’e yönlendirecek iki enerji tüneli olarak kullanılacaktır (bkz. Şekil 1.7).
Şekil 1.7. Derivasyon ve Enerji Tünelleri
Derivasyon ve enerji tünelleri Şekil 1.8’de gösterilmiştir. Şekilden de görülebileceği
gibi, derivasyon tünelleri derivasyon tünel girişinden başlayarak derivasyon tüneli çıkışına
kadar uzanmaktadır. Derivasyon tünelleri işlevlerini yerine getirdikten sonra, enerji tüneli
girişinden enerji tüneli çıkışına uzanacak şekilde iki enerji tüneli olarak kullanılacaktır (bkz.
Şekil 1.8). Mühendislik tasarım koşulları göz önünde bulundurularak, tünellerin ilk kısımları
beton kaplama ve kalan kısımlar hem beton hem de çelik kaplama olacak şekilde
tasarlanmıştır. Çapı 12 m olan 2 adet kapak şaftı baraj kret yüksekliğinin 100 m aşağısına
kurulacaktır. Bu noktada toplam yükseklik 111 m olacaktır (11 m taşıma odasının
yüksekliğidir). Kapak şaftları, Şekil 1.9 içerisinde gösterilmiştir. Bu kapaklar, bakım ya da
benzeri durumların baş göstermesi halinde, suyun ana santrale ulaşmasını engelleyerek
Sayfa 15/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
kapak şaftının ardındaki tünel kısmının kuru kalmasını sağlayacaklardır. Ek olarak
kapaklar, işletim sırasında rezervuardaki su seviyesinin kontrolünde de kullanılabilirler.
Şekil 1.8. Derivasyon ve Enerji Tünelleri
Şekil 1.9. Kapak Şaftı
Şekil 1.10 rezervuar içerisindeki su giriş yapısını, Şekil 1.11 ise derivasyon
tünellerinin su çıkış yapısını göstermektedir. Izgaralar arasındaki hızın 0,74 m/s, su giriş
hızının 2,69 m/s ve su giriş yapısındaki su yüksekliğinin 1.307 m (DS) olması
tasarlanmıştır.
Sayfa 16/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.10. Derivasyon Tünellerinin Su Giriş Yapısı
Şekil 1.11. Derivasyon Tünellerinin Su Çıkış Yapısı
Sayfa 17/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Memba batardosu ve mansap batardosu, suyun memba ön-batardosu aracılığıyla
derivasyon tünellerine derivasyonundan sonra inşa edilecek ve böylece baraj gövdesi
inşası kuru bir ortamda gerçekleştirilecektir. Mansap batardosu (11,5 m yüksekliğinde),
suyun mansaptan geri tepmesini engelleyerek elektrik santrali ve baraj gövdesinin kuru
kalması amacıyla inşa edilecektir. Memba ön-batardosu (10 m yüksekliğinde) ise suyun
derivasyon tünellerine aktarımını ve böylelikle memba batardosu (38 m yüksekliğinde)
inşasının kuru bir ortamda gerçekleşebilmesini sağlar. Mansap batardosu, hidroelektrik
faaliyetlerinin başlaması ile birlikte sökülecektir. Malzeme, rezervuar alanındaki bir
depolama alanına taşınacak ve nehre karıştırılmayacaktır. Şekil 1.12 batardoları,
Şekil 1.13 ise memba ön batardosu ve memba batardosu ile ilgili ayrıntıları sunmaktadır.
Şekil 1.12. Memba Ön-Batardosu, Memba Batardosu ve Mansap Batardosu
Sayfa 18/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.13. Memba Ön-Batardosu ve Memba Batardosu
1.2.1.4
HES ve Cebri Boru
Cebri borular, suları türbinlere taşıyan açık ya da kapalı borulardır ve
güçlendirilmiş beton ya da çelikten imal edilirler. Beton cebri borular, düşü 30 metreden
daha az olan yapılar için uygunken; çelik cebri borular her düşü için kullanılabilir. Düşü
veya su basıncının artışı, daha kalın cebri borulara ihtiyaç duyulmasını sağlar. Su akışı,
cebri boru kapakları ile kontrol edilir. Alpaslan II Projesindeki cebri borular gömülü
olacaktır. Tipik bir gömülü cebri boru Şekil 1.4’te gösterilmektedir. Alpaslan II Projesi
kapsamında cebri boruların çapları 2x(6,30x4,50) m ve 2x(6,30x2,40) m ve uzunlukları da
35 m olacaktır.
Tablo 1.1’de verildiği üzere; 54,85 m yüksekliğinde, 89 m uzunluğunda ve 39,95 m
genişliğinde bir HES inşa edilecektir. Standart bir HES şeması Şekil 1.4’te, Alpaslan II
HES’in konumu ise Şekil 1.14a’da gösterilmektedir.
Sayfa 19/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.14a. Santral Binası
Alpaslan II HES Projesinde toplam 4 adet Francis - Dikey Eksen tipi türbin olacak
ve bunlardan 2 tanesi 110 MW / turbin birim güç ve kalan 2 tanesi 30 MW / turbin birim
güç üreterek toplamda 280 MW üretim yapacaklardır. Francis tipi türbinler, reaksiyon
türbinleridir. Bu tip türbinlerde sıvı türbine çok yüksek basınçla gelir ve enerjisi türbin
kanatlarına aktarılır. Şekil 1.14b ile standart bir Francis türbini şeması (yan-kesit
görünümü) verilmiştir. Şekil üzerinden de görülebileceği üzere su, spiral şekilli boruya
(cebri boru) yatay doğrultuda girmekte, türbin çarkında döndükten sonra türbinin
merkezinden dikey olarak aşağı akmaktadır. Türbin çıkışının mansabında nehir kıyısında
koruyucu kaya dolgu kurulacaktır. Aynı zamanda dolu savak mansabında, nehir kıyısı
boyunca da 50 m uzunluğunda bir kaya dolgu koruma uygulanacaktır.
Şekil 1.14b. Francis-Dikey Eksen Tipi Türbin
(Kaynak: http://en.wikipedia.org/wiki/Francis_turbine)
Sayfa 20/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
1.2.1.5
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Alpaslan II HES Trafo Merkezi ve Enerji İletim Hattı (EİH)
Trafo merkezi, baraj eteklerinin sağ (Batı) kıyısına yakın ve açık bir alana (bkz.
Şekil 1.3) inşa edilecektir ve Alpaslan II HES sayesinde üretilen enerjinin iletim hatlarına
taşınmasında yardımcı rol üstlenecektir. Alpaslan II HES için, 380 kV 202,0 m x 132,0 m
özelliklerine sahip bir trafo merkezi inşası planlanmaktadır.
Enerji ulusal şebekeye, yaklaşık 50 km uzunluğunda asma bir EİH ile iletilecektir.
50 km uzunluğunda ve 380 kV kapasiteli EİH, Alpaslan II HES trafo merkezinden
başlayarak Yukarı Kaleköy HES trafo merkezine kadar uzanacaktır. Kurulacak EİH
güzergahı Şekil 1.3 ile verilmiştir. ENERJİSA tarafından inşa edilecek olan EİH, TEİAŞ
tarafından işletilecektir.
Şekil 1.15, EİH için kullanılması planlanan tipik bir çelik kuleyi göstermektedir.
Ortalama 600 m aralıklarla, 30 m - 50 m arasında değişen yükseklikte yaklaşık 85 çelik
kulenin inşa edilmesi planlanmaktadır. Çelik kulelerin yerleşim yerleri ile arasında asgari
mesafe 25 m olacaktır. Ancak EİH tasarımı henüz nihai olmadığı için değişebilecektir.
Şekil 1.15. Örnek Çelik Kule Görünümü
Sayfa 21/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Destek Altyapıları ve Tesisleri
1.2.2
Taş ocakları, malzeme ocakları, depolama alanları, inşaat şantiyeleri ve
relokasyon yolları, Alpaslan II Barajı ve HES Projesinin destek altyapı ve tesisleridir. Bu
destek altyapı ve tesislerin konumları Şekil 1.2 ile verilmiştir.
1.2.2.1
Taş ve Malzeme Ocakları
Şekil 1.2 içinde de görülebileceği gibi, Alpaslan II Barajı ve HES Projesi
kapsamında 5 taş ocağı, 4 geçirimsiz malzeme ocağı, 3 geçirimli malzeme ocağı, 5
depolama alanı ve kırma-eleme-yıkama tesisi yer almaktadır. Malzeme raporuna göre an
itibariyle;



9,000,000 m3 geçirimsiz malzeme, Geçirimsiz Malzeme Ocağı A,
1,200,000 m3 geçirimli malzeme, Geçirimli Malzeme Ocağı E,
10,000,000 m3 kaya malzeme, K-5 ve K-1 taş ocakları
İle proje inşaatı için yeterli malzemeyi sağlayacaktır.
Taş ocaklarının seçiminde, çıkarılacak malzemelerin uygunluğunun yanı sıra,
inşaat şantiyesine olan uzaklıklar da göz önünde bulundurulmuştur. Geçirimsiz malzeme
ocağı A dışındaki tüm geçirimli ve geçirimsiz malzeme ocakları rezervuar oluşumu
sırasında su altında kalacaktır. Geçirimsiz malzeme ocağı A, dolu savak yapısının altında
kalmaktadır. Şubat 2014 itibariyle, sadece taş ocağı K-5 kullanımdadır. Daha sonra K-1
taş ocağı kullanılacaktır. Bu iki taş ocağının toplamda inşaatın tamamlanması için yeterli
kaya malzemeyi sağlayabilecek oldukları kabul edilmiştir. Herhangi bir ihtiyaç
durumununun oluşması halinde K-3 taş ocağı ve son seçenek olarak K-6A ve K-6B taş
ocakları kullanıma sokulacaktır. Rezervuar bölgesinin dışında yer alan K-6A ve K-6B taş
ocaklarının kullanılması durumunda, inşaatın bitirilmesiyle birlikte, bu ocaklar kapatılarak
ÇED çalışmasında da belirtildiği gibi rehabilite edileceklerdir.
İnşaat sahasındaki malzeme ocaklarından sağlanan kum ve çakıl; rezervuar
alanında yer alan kırma-eleme-yıkama tesisinde (bkz. Şekil 1.2), agrega ve beton
üretiminde kullanılmak üzere istenilen boyuta getirilecektir.
1.2.2.2
Şantiye
Şekil 1.2 ile gösterildiği üzere, bir tanesi Alpaslan II Baraj ve HES inşaatı ve bir
tanesi relokasyon yolları inşaatı için olmak üzere, toplamda 2 adet şantiye bulunmaktadır.
Baraj ve HES inşaatı için kullanılacak olan şantiye halihazırda kurulmuştur (bkz.
Şekil 1.16). Bu bölgede üretilen evsel atık sular, paket atık su arıtma tesisi ile arıtıldıktan
sonra Türk Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nde belirtilen limitler doğrultusunda Murat
Nehri'ne deşarj edilmektedir.
Şantiye, yaklaşık 0.4 km2 genişliğinde kapalı bir kamp olarak inşa edilmiş ve tel
örgülerle çevrelenmiştir. Şantiye içerisinde, ofisler, yatakhaneler, yemekhane, idari
binalar, depo ve atölye gibi yapılar bulunmaktadır. Projenin yaklaşık 1050 kişilik çalışma
kadrosunun 750 kişilik kısmını oluşturan göçmen işçiler şantiye alanında
konaklamaktadırlar. Şantiye için gerekli olan enerji, Muş ve Varto arasındaki ana iletim
hattı üzerinden sağlanır. Su ihtiyacı ise, nehrin öbür tarafından bulunan yer altı su
kuyularından pompalama vasıtasıyla sağlanmaktadır.
Sayfa 22/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.16. Alpaslan II Projesi Şantiye Alanı Görüntüsü
1.2.2.3
Relokasyon Yolları
Proje alanındaki mevcut karayolları çoğunlukla nehir yatağını takip etmektedir. Bu
açıdan, Muş-Varto Kavşağı - Bulanık İl Yolu ve Muş-Solhan Devlet Karayolu, kurulacak
olan Alpaslan II rezervuar alanından geçmektedir ve bu yolların bazı kısımları Alpaslan
rezervuarının oluşmasıyla su altında kalacaktır, bu sebepten ötürü de taşınmaları
gerekmektedir. Şekil 1.2’de proje alanındaki mevcut yollar ve relokasyon yollarının
güzergahları verilmiştir. Muş-Varto yolunun reloke edilecek kısmı 30 km uzunluğunda
olup, Muş-Bulanık yolunun reloke edilecek kısmı da 24 km uzunluğunda olacaktır.
Relokasyon yolları ENERJİSA tarafından inşa edilecek ve Karayolları Genel
Müdürlüğü (KGM) tarafından işletileceklerdir.
Muş-Solhan Kavşağı-Varto Devlet Karayolu’nun 3,5 km uzunluğundaki kısmı,
Alpaslan II Baraj ve HES Projesi ÇED çalışmaları kapsamında değerlendirilmiş ve inşaatı
tamamlanmıştır. Bu sebeple bu yolun 26,5 km’lik bölümü ve Muş-Bulanık yolunun 24
km’lik bölümü, su tutma öncesi taşınmış olacaktır.
Relokasyon yolları projesinin tasarımı sırasında, Karayolları Genel Müdürlüğü
tarafından belirlenen standartlar (yolun görünürlüğü, geometrik standartlar, viraj açıları
gibi) göz önünde bulundurulmuştur. Su altında kalacak olan mevcut yol her iki yöne birer
şerit olacak şekilde toplamda 2 şeritlidir. İnşa edilecek olan relokasyon yolları ise,
toplamda 24 m genişliğinde ve her iki yönde de ikişer tane olmak üzere toplamda 4 şeritli
olacak şekilde planlanmıştır. Devlet, bölgedeki sular altında kalmayacak olan yolları da 4
şeritli olacak şekilde genişletme planına sahip olsa da bu projenin ne zaman
gerçekleştirileceği henüz bilinmemektedir. Relokasyon yolları için toplamda 5 adet köprü
inşa edilecektir ve bunlardan 2 tanesi Muş-Varto yolu üzerinde, 3 tanesi ise Muş-Varto
Kavşağı ile Bulanık Yolu üzerinde olacaktır. Aşağıda bu köprülerin isimleri ve uzunlukları
verilmiştir:
Muş-Varto Yolu Üzerinde:
a. Karataş Köprüsü – uzunluk 83 m
b. Koşkar Köprüsü – uzunluk 136 m
Sayfa 23/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Muş-Varto Kavşağı ile Bulanık Yolu:
a. Bağiçi Köprüsü – uzunluk 118 m
b. Hamurpet Köprüsü – uzunluk 100 m
c. Mağara Köprüsü – uzunluk 105 m
Temel Proje Aşamaları
1.3
1.3.1
Geçmiş ve Mevcut Durum
ENERJİSA, Alpaslan II Baraj ve HES Projesi için Enerji Piyasası Düzenleme
Kurumu (EPDK) tarafından verilen "Elektrik Üretim Lisansı"na sahiptir. EPDK tarafından
Türkiye'nin elektrik piyasasına ilişkin 4628 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde, 49
yıllığına Proje için Lisans (6 Eylül 2010 tarihli Lisans No EU/2756-7/1701) verilmiştir. Bunu
takiben, Alpaslan II Barajı ve HES Projesinin inşaat ve işletim hakları 2012 yılında
ENERJİSA tarafından alınmıştır.
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi için 15 Ağustos 2012 tarihinde, T.C. Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı (dönemin Çevre ve Orman Bakanlığı) tarafından "ÇED Olumlu"
belgesi verilmiştir ve proje şu anda inşaat aşamasındadır. 50 km uzunluğunda inşa
edilmesi planlanlanan EİH için Türk ÇED Yönetmeliği'ne uygun bir şekilde ayrı bir ÇED
çalısması ve ÇED süreci başlatılacaktır. Bu ÇED çalışması ve süreci, proje sahibi olarak,
TEİAŞ'ın sorumluluğu altındadır. Bu sebeple TEİAŞ, ÇED çalışmasını başlatarak, süreci
kendi adına takip etmesi açısından, bir ÇED danışmanı (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
tarafından onaylı ) atayacaktır. ENERJİSA, EİH ile ilgili çevresel ve sosyal sorunları daha
iyi değerlendirmek için EİH resmi ÇED süreci öncesinde, EİH için 5 km'lik bir koridor
içerisinde çevresel ve sosyal değerlendirme ön-çalışması başlatmıştır. Koridor seçilirken;
sabit bir başlangıç noktası ve bağlantı noktasında bir trafo merkezi, TEİAŞ ile fikir
alışverişleri ile çevresel ve sosyal sınırlar ve hassas bölge ve reseptörlerden
kaçınılabilmek göz önüne alınmıştır. ÇED Yönetmeliği gereğince, relokasyon yolları ÇED
sürecinden muaftır ve relokasyon yolları için "ÇED Muafiyet" yazısı 10 Haziran 2013
tarihinde T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından verilmiştir. Ancak şantiye
bölgesinden geçen 3.5 km uzunluğundaki kısım Alpaslan II Barajı ve HES Projesi ÇED
Çalışması kapsamında değerlendirlmiştir. Buna ek olarak, relokasyon yollarının kalan
kısımları, ek bir Çevresel Değerlendirme ve Çevre Yönetim Planı dahilinde
değerlendirilmiştir.
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi için temel aşamalar, saha hazırlanması, inşaat
(su tutma dahil) ve işletme aşamalarıdır.
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi için hazırlanan iş planının ana hatları Şekil 1.17
içerisinde gösterilmiştir. Proje’nin Mart 2017 itibari ile elektrik üretmeye başlaması
beklenmektedir.
Sayfa 24/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.17. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi İş Planı
Sayfa 25/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
1.3.2
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Saha Hazırlığı
Alpaslan II Baraj ve HES Projesi halihazırda inşaat aşamasındadır ve I. Aşama
inşaat işlerine 14 Haziran 2012 tarihinde başlanmıştır. Bu sebeple baraj ve HES ile alakalı
tüm saha hazırlık çalışmaları tamamlanmıştır. Şantiye genel yerleşim planı Şekil 1.18a’da,
genel görünümü ise Şekil 1.16’da verilmiştir.
İlk olarak bölgenin, şantiye kurulumu için temizleme ve tesviye işleri yapılmıştır.
Üst toprak sıyrılmış ve depolama alanında ayrı ayrı depolanmıştır. Şantiye alanı, inşaat
alanı ve kırma-eleme-yıkama tesisi için yeni erişim yolları inşa edilmiştir. Ayrıca, Projenin
saha hazırlık çalışmaları dahilinde, Murat Nehri üzerine bir köprü inşası gerçekleştirilmiştir
(bkz. Şekil 1.18b). 100 m uzunluğundaki köprü, şantiye alanından yaklaşık 1 km
uzaklıktadır.
Şekil 1.18a. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi Şantiye Alanı Şeması
Sayfa 26/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.18b. Proje İçin İnşa Edilen Köprü
Relokasyon yolları ve EİH inşaası ile ilgili inşaat şantiyesinin kurulumu ve saha
hazırlığı gibi ilgili şantiye hazırlık faaliyetleri programa uygun şekilde gerçekleştirilecektir.
Baraj ve HES inşaatı şu anda devam etmekte olduğu için, bu tesislerin hazırlık çalışmaları
daha kolay gerçekleştirilecektir.
1.3.3
İnşaat
Alpaslan II Baraj ve HES Projesinin inşaat aşamasının beş yıl sürmesi ve iki
aşamada gerçekleşmesi planlanmıştır. I. Aşama inşaat işleri; derivasyon tünelleri, dip
savak girişi ve su alım yapısı, dip savak vana yuvası ile çıkış yapısı ve kapak şaftları
inşasını kapsar ve 14 Haziran 2012 tarihinde başlamıştır. Tünellerdeki ve kapak
şaftlarındaki kazı ve stabilizasyon çalışmaları tamamlanmıştır, derivasyon tünellerindeki
beton ve çelik kaplama çalışmaları ile giriş ve çıkış yapılarındaki beton çalışmaları ise
halihazırda devam etmektedir.
II. Aşama inşaat işleri; baraj gövdesi, dolu savak, santral binası ve enerji tünelleri
inşasını kapsar ve 4 Nisan 2013 tarihinde başlamıştır. Dolu savak ve enerji tünellerindeki
kazı işleri halihazırda devam etmektedir. Baraj gövdesi çalışmalarına, 2014 sonbaharında
gerçekleşmesi planlanan nehir derivasyonundan sonra, 2014 yılında başlanacaktır. Şekil
1.19, Kasım 2013 itibariyle derivasyon tünellerindeki inşaat çalışmalarının durumunu
göstermektedir.
Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık (24 km) Devlet Karayollarındaki inşaat
çalışmalarının 2014 yazı itibariyle başlayacağı öngörülmektedir.
Sayfa 27/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
EİH inşaat çalışmalarının da TEİAŞ tarafından ÇED çalışmalarının
tamamlanmasını müteakip 2014 yılı yazında, başlayacağı öngörülmektedir. EİH inşaat
çalışmalarının başlangıcından önce, orman alanları, tarım alanları ve mera alanları için
sırasıyla 6831 Sayılı Orman Kanunu, 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım
Kanunu ve 4342 Sayılı Mera Kanunu gereğince ilgili izinlerin alınması gereklidir. EİH için
işletme iznine gerek olmamaktadır. Ayrıca, EİH Çevresel İzin ve Lisanslar Yönetmeliği
kapsamında olmadığı için, EİH işletmesi için çevre izni alınmayacaktır.
Şekil 1.19. Derivasyon Tüneli İnşaatı (Kasım 2013)
İletim hattı, baraj ve HES ile relokasyon yolları da dahil olmak üzere farklı inşaat
birimleri için malzeme listesi Tablo 1.2’de, kullanılan inşaat ekipmanları listesi ile kullanılan
ekipman miktarının ayrıntıları da Tablo 1.3’de verilmektedir.
Tablo 1.2. İnşaat Aşaması – Metraj
Malzemeler
Miktar (kg)
Baraj ve HES İnşaatı
Beton
Kaya Dolgu
Kil Dolgu
Kalıp Yapısı
Destek Çubukları
Çelik Tünel Destekleri
Çelik Tünel Kaplamaları
Dolusavak Radyal Kapaklar ve Gömülü
Parçaları
EİH İnşaatı (50 km toplam güzergah için)
Destek Çubukları
Beton
Sayfa 28/43
215.536.490
24.300.000.000
6.235.000.000
12.560.000
18.290.000
1.506.970
5.578.790
1.152.000
137.500
775.000
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Malzemeler
Miktar (kg)
1.250.000
1.123.150
77.000
60.500
Galvanize Çelik Parçalar
1272 MCM iletken
96 mm² koruyucu iletken
OPGW kablo
Relokasyon Yolları İnşaatı
Bitüm
Beton
Kalıp Yapısı
Geri Dolgu
Destek Çubukları
12.240.000
27.900.000
6.280.000
26.100.000.000
9.000.000
Tablo 1.3. İnşaat Aşaması – Tüm Proje için Ekipman Listesi (Baraj ve HES, EİH ve Relokasyon Yolları)
Ekipman Türü
Damperli Kamyon
Ekskavatör
Buldozer
Paletli Yükleyiciler
Greyder
Jeneratör
Kırıcı
Beton Santrali (100m3/saat)
Beton Karıştırıcı
Beton Pompası
Silindir
Kule Vinç
Hareketli Vinç
Sprinkler
Sualtı Pompası
Miktar
56
21
4
3
3
8
3
3
16
4
4
1
2
4
10
Projenin inşaatı için önemli miktarlarda malzemeye ihtiyaç vardır ve bu
malzemelerin bir kısmı yerel malzeme ocaklarından sağlanacaktır. Geçirimsiz, geçirimli ve
kaya-dolgu malzemeler yerel malzeme ocakları sayesinde temin edilecektir. Saha içinde
ve saha dışında önemli miktarda malzeme naklinin yapılması gerekecektir ancak
değişkenliğin boyutu ve dış etmenler göz önünde bulundurulduğunda, nakil işlemlerinin
tümünün tam olarak belirlemek mümkün değildir. Ancak, önemli miktarda malzeme, yerel
ocaklardan agrega halinde temin edilecektir. Bu malzemelerin ocaklardan, şantiye
bölgesindeki kırma - eleme - yıkama tesisine taşınması için belli sayıda kamyon turunun
yapılması gerekmektedir. Ocaklardan alınan malzemeler kil-dolgu, toprak-çakıl ve bazalt
olacaktır. Malzeme ocakları ile şantiye alanındaki kırma - eleme - yıkama tesisi arasındaki
ortalama mesafe kullanılarak nakil işlerinde kullanılacak taşıma araçlarının türü
Tablo 1.4’de verildiği gibi varsayılmıştır.
Tablo 1.4. İnşaat Aşaması – Temel Malzemelerin Taşınması (Kamyonlar ile)
Kamyonla
Taşınacak
Malzemeler
Agrega
Çimento
Destek Çubukları
Tünel Çelik
Destekler
Kamyon
Kapasite
si (ton)
Ortalama
Mesafe (km)
Toplam
(ton)
Gerekli sefer
sayısı
38
38
38
11
6
700
12.000.000
219.101
27.290
315.789,47
5.765,83
718,16
Tüm damperli
kamyonlarca
katedilen toplam
mesafe (km)
3.586.842
34.595
502.711
38
700
7.086
186,47
130.527
Sayfa 29/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Temel inşaat malzemelerinin kamyonlarla naklinin yanı sıra, hem destek çubukları
(toplamda 27.290 ton) hem de çelik tünel destekleri (toplamda 7.086 ton) Romanya'dan
İskenderun Limanına gemi aracılığıyla taşınacaktır (toplam mesafe 2.000 km).
1.3.3.1 Nehir Derivasyonu ve Batardo İnşaatı
Baraj inşaatının başlayabilmesi için, öncelikle nehir derivasyonu gereklidir. İnşaat
aşamasında, nehir akışının başarıyla kontrol edilebilir olması, inşaat çalışmalarının
problemsiz geçirilebilmesi için hayati önem taşır. Derivasyon amacıyla; tüneller, oluklar,
beton ya da çelik boru hatları ile açık kanallar kullanılabilir. İlk olarak derivasyon yapısı
inşa edilir ve bunu, nehirlere karşı bir set olarak kullanılacak olan, batardo inşası takip
eder. Böylelikle nehir derive edilmiş olur ve baraj ve santral inşaatının kuru bir ortamda
gerçekleşmesi sağlanır.
Batardo kurulumunun temel amacı suyun, baraj bölgesinin membasından
mansabına doğru aktarılarak baraj ve HES inşaat alanının kuru kalmasını sağlamaktır. Bu
sebepten ötürü inşaat edilecek üç birim mevcuttur: memba ön batardosu, memba
batardosu ve mansap batardosu.
Derivasyon tüneli çalışmaları tamamlandığında, Murat Nehri memba ön-batardosu
(bkz. Şekil 1.20 ve Şekil 1.21) vasıtasıyla derivasyon tünellerine aktarılacaktır. Memba önbatardosu, malzeme ocaklarından gelen uygun malzemenin nehre boşaltılıp
sıkıştırılmasıyla bir kıyıdan diğerine doğru inşa edilecektir. Geçirimli ve geçirimsiz
malzeme ocakları ve taş ocaklarından çıkarılan malzemeler, dolgu işleri için
kullanılacaklardır. Dolgu işlemleri, ön batardonun mansap tarafındaki kaya-dolgu işleri ile
başlayacaktır. Kaya dolgunun yerleştirilip sıkıştırılmasının ardından, elenmemiş filtre
malzemeler (geçirimli malzeme ocaklarından çıkarılan) ve geçirimsiz malzemeler
yerleştirilip sıkıştırılacaktır. Geçirimsiz malzemelerin yerleştirme ve sıkıştırma işlemlerinin
kuru bir ortamda gerçekleşebilmesi için, pompalar tarafından drenaj çalışmaları
yapılacaktır. Geçirimsiz malzemelerin sıkıştırılmasının ardından, ön batardonun
membasında koruyucu bir katman olması için kaya dolgu yapılacaktır ve memba ön
batardo inşaat çalışmalarının son aşaması tamamlanmış olacaktır. Memba suyu
derivasyon tünellerine aktarılacaktır ve cansuyu her daim mansaba sağlanacaktır.
Sayfa 30/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.20. Örnek Memba Ön-Batardo İnşaat Çalışmaları
Şekil 1.21. Örnek Memba Ön Batardo İnşaat Çalışmaları
Memba ön batardosu inşaatının bitmesiyle birlikte, 46,50 m yüksekliğindeki (inşaat
temelinden) memba batardosu (bkz. Şekil 1.22) inşaatı başlayacaktır. Memba batardosu
kazıları sırasında, memba ön-batardosu ve memba batardosu arasındaki yeraltı sularının
Sayfa 31/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
ve memba ön-batardosundan sızan suların drenajı gereklidir. Bu amaçla, kazı alanına
pompalama ve drenaj sistemleri kurulacaktır ve gerekli olması durumunda, kazı alanından
suyun çekilmesini sağlamak için suyun pompalanacağı derinsu kuyuları açılabilir.
Şekil 1.22. Memba Batardosu
İnşaat alanındaki tüm suyun boşaltılmasının ardından, memba batardosu kazıları
başlayacaktır. Kazı işlerini ise dolgu işleri takip edecektir. Dolgu malzemeleri, sahadaki taş
ocakları, geçirimsiz malzeme ocakları ve kırma-eleme-yıkama tesisinden (kum-çakıl)
temin edilecektir. Memba batardosunun toprak dolgusu, daha önce gerçekleştirlmiş olan
kazı çalışmalarında çıkarılıp depolanmış olan uygun malzemeler ile yapılacaktır.
Şekil 1.23, tipik olarak memba batardosu inşaat çalışmalarını göstermektedir.
Mansap batardosunun inşasına memba batardosu ile aynı dönemde başlanacaktır
ve yapısı memba ön batardosuna benzer olacaktır. Mansap batardosunun yapılma amacı,
derivasyon tünellerinden bırakılan suyun tekrar baraj gövdesine dönmesini engellemektir.
Sayfa 32/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.23. Örnek Memba Batardosu İnşaat İşleri
1.3.3.2 Baraj Gövdesi İnşaatı
Nehir derive edilip batardolar inşa edildikten sonra baraj gövdesi inşaatına
başlanacaktır.
Baraj inşaatı esnasında kullanılacak olan yöntemi belirleyen temel unsur, inşa
edilecek olan barajın tipidir. İnşaat faaliyetinin ilk aşamasını genellikle gevşek kayaların ve
molozların vadi kenarından ve nehir yatağından çıkarılması oluşturmaktadır.
Zemin sıyırma işlemlerinin tamamlanmasını takiben baraj gövdesi kesme kazı
işlemlerine başlanacaktır. Bu işlem sırasında temel yüzeyinde oluşacak sular pompalar
vasıtasıyla deşarj edilecektir. Kazı işlemlerinde belirli bir ilerleme kaydedildikten sonra
enjeksiyon galerisi (bkz. Şekil 1.24) beton dökme faaliyetlerine başlanacak olup beton
dökme işleminin tamamlanmasıyla beraber doldurma işlemlerine geçilecektir. Enjeksiyon
galerisi, baraj gövdesinin altındaki bölgede oluşacak sızıntıyı engelleyecek olan
enjeksiyon çalışmalarını yürütebilmek için inşa edilecektir. Sıyırma işlemlerinin ardından
ilk olarak enjeksiyon galerisi üzerinde oluşacak açık bölge su geçirmez/kil bir yapıyla
kapatılacaktır. Baraj göve dolum çalışmaları, tasarım aşamasında karar verilmiş olan
gerekli seviyeye ulaştığında, enjeksiyon malzemeleri galerilere enjekte edilecektir. Bu
işlemin kuru ortamda gerçekleştirilebilmesi için gerekli bütün önlemler alınacaktır.
Oluşacak titreşim nedeniyle galeri beton yapısının zarar görmemesi için titreşimli silindirler
çalıştırılmayacak olup sıkıştırma işlemleri yalnızca ağırlık kullanılarak gerçekleştirilecektir.
Sayfa 33/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.24. Örnek Enjeksiyon Galerisi Kesiti
Dolgu işlemleri sırasında, kaya ve geçirimsiz malzeme sahada bulunan malzeme
ocaklarından, kum ve çakıl ise kırma -eleme-yıkama tesisinden sağlanacaktır. Toprak
dolgu daha önceki kazı işlemlerinde çıkarılan ve saklanan uygun malzeme kullanılarak
gerçekleştirilecektir. Kilin sıkıştırılması işleminde keçi ayaklı silindir, diğer dolgu
malzemelerinde ise titreşimli silindir ve kompaktörler kullanılacaktır.
1.3.3.3 Dolusavak İnşaatı
Proje kapsamında inşa edilecek olan dolusavak, aşağıdaki birimlerden oluşacaktır:
-
Yaklaşım kanalı
Eşik Yapısı
Şüt Kanalı
Dinlendirme Havuzu
Mansap Kanalı
Dolusavak inşaatı kapsamında gerçekleştirilecek faaliyetler aşağıdaki şekilde
gruplandırılabilir:
-
Kazı, kazı faaliyetlerinden dolayı oluşacak şevlerin güçlendirilmesi ve
temel hazırlığı.
Gerektiği durumlarda drenaj ve ankraj işleri.
Betonlama, beton güçlendirme, doldurma ve tahkimat işleri.
Sayfa 34/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
-
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Dolusavak kret aksı boyunca uzanan enjeksiyon işleri.
Yol yapım, ışıklandırma, havalandırma, topraklama,
bahsedilen işlerle alakalı kurutma ve drenaj işleri.
yukarıda
1.3.3.4 Enerji Tüneli İnşaatı
Derivasyon tünelleri Murat Nehri suyunu derive ettikten sonra çapı 6,30 metre olan
iki enerji tüneli olarak kullanılacaktır (tünellerin tipik enkesitleri için bkz. Şekil 1.25).
Şekil 1.25. Enerji Tüneli Tipik Enkesiti
Tünel inşaatı için yapılacak işler aşağıdaki gibi gruplandırılabilir:
-
-
Portal inşaatı
Tünel kazma
o İksa (ahşap iksa, astarlama) montajı ve ölçümü (bkz. Şekil 1.28)
o Püskürtme beton uygulaması (bkz. Şekil 1.29)
o Çelik hasır işlemi
o Sürgü yapımı
Beton kaplama (bkz. Şekil 1.30)
Tünellerin havalandırma ve ışıklandırma işlemleri.
Sayfa 35/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Portal İnşaatı
Portallar tünel girişleridir ve tünel kazıları başlamadan önce inşa edilirler.
Başlangıçta tünelin enine kesiti işaretlenir ve sonrasında tünel girişinin her iki yanına çelik
destekler kurulur ve Şekil 1.26’da gösterildiği gibi desteklere beton püskürtme işlemi
gerçekleştirilir
Şekil 1.26. Örnek Portal İnşası
Tünel Kazısı
Tünellerin açılmasında kazı metodu tercih edilmiş ve patlatma metodu
kullanılmamıştır (bkz. Şekil 1.27). Tünel açılmasındaki iksa (ahşap iksa, astarlama)
montajı ve püskürtme beton uygulamaları, sırasıyla Şekil 1.28 ve Şekil 1.29’da
gösterilmiştir.
Şekil 1.27. Tünel Kazımı
Sayfa 36/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.28. İksa (ahşap iksa, astarlama) Montajı
Şekil 1.29. Püskürtme Beton Uygulaması
Tünel kazısı yapıldıktan sonra bunu beton kaplama (bkz. Şekil 1.30) takip eder ve
sonrasında tünellerin havalandırma ve ışıklandırma işlemleri gerçekleştirilir.
Sayfa 37/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.30. Beton Kaplama
1.3.3.5 Alpaslan II HES Trafo Merkezi ve EİH İnşaatı
Planlanan 380 kV kapasiteli Alpaslan II HES Trafo Merkezi inşaat faaliyetleri; kule
temeli kazısını, temel için beton çalışmalarını, kulelerin yerleştirilmesini ve kablo
kurulumunu içermektedir. İnşaat aşaması üç aşamadan oluşmaktadır:
1. Kazı İşlemleri (Temel ve Zemin hazırlığı)
EİH inşaatındaki ilk adım temellerin kazılmasıdır. Her bir kule için kazı yapılması
gereklidir. Açılan çukurlara kalıplar yerleştirilir ve ardından takviye çubukları bu kalıplara
yerleştirilir. Son olarak, beton dökümü gerçekleştirilir ve temele dolgu yapılır. Topraklama
elektrotları temellerin altına ve dolma işlemi bittikten sonra yerleştirilir.
2. Kulelerin Dikimi
Tüm temellerin inşasından sonra, galvanizli çelik direkler civata yardımıyla
monte edilerek kulelerin çelik yapısı inşa edilir. Kulelerin montajından sonra
yalıtkanlar yerleştirilir.
3. Kablo Kurulumu
Kulelerin çelik kısımlarının inşaasından sonra, iletken teller yerleştirilir. Bun a
ek olarak, EİH'nı yıldırım kazalarından korumak amacıyla, iletim hattına paralel olacak
şekilde bir yıldırım koruma teli de kurulur.
1.3.3.6 Su Tutma
Alpaslan II Barajı'nın dolum sürecine Temmuz 2016’da başlanıp yaklaşık 10 ay
sonra, Nisan 2017’de bu sürecin tamamlanması planlanmaktadır. Bu süreçte Alpaslan II
rezervuarı ile su altında kalacak toplam hacim 2.097 hm3 olacaktır.
Sayfa 38/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Halihazırda Alpaslan II’nin membasında yer alan ve büyük bir aktif kapasite ile
faaliyete devam etmekte olan Alpaslan I Barajı dikkate alındığında, su alma yapısı kotuna
(1.307 m) kısa sürede ulaşma ihtimali yüksektir. Tablo 1.5’te rezervuar için su tutma
programı özetlenmektedir.
Temmuz ayındaki mansap talebi 24.84 m3/s olarak hesaplanmıştır ve bu cansuyu
ihtiyacı (18.50 m3/s) ile mansap sulama suyu ihtiyacının (6.34 m3/s) toplamıdır.
Mansaptaki toplam su ihtiyacı 65,68x106 m3 olarak belirlenmiştir.
Doldurma sürecinin erken safhalarında sahadaki pompalar, toplamda 18.50 m3/s
cansuyu ihtiyacı artı mansap sulama suyu ihtiyacı kadar su pompalayacak şekilde
ayarlanmalıdır. Pompalar suyu su alım seviyesine kadar pompalamalıdırlarki Eylül başına
kadar tünellere su girebilsin.
Tablo 1.5. Su Tutma Programı
Ay
Giriş Suyu
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
(106 m3/ay)
185,636
174,950
170,204
184,859
189,437
391,132
198,882
182,397
257,850
789,248
6
Not: Toplam rezervuar hacmi 2,097x10 m
Çıkış Suyu
(cansuyu)
(106 m3/ay)
47,95
47,95
47,95
47,95
47,95
47,95
47,95
47,95
69,98
69,98
Çıkış Suyu
(sulama suyu)
(106 m3/ay)
17,73
16,15
6,43
0,08
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
Toplam Hacim
(106 m3)
120
231
347
483
625
968
1119
1253
1441
2161
3
Rezervuar işletme Kural Eğrisine ve DSİ tarafından zorunlu tutulan taşkın
düzenlemelerinin gerekliliklerine rezervuarın işletim süreci boyunca dikkat edilmelidir.
Alpaslan II Barajı'nın su tutma işlemlerinin detayları, "Proje İşletme ve Mansap
Etkileri" raporunda ayrıntılı olarak verilmiştir.
1.3.4
Alpaslan II Barajı ve HES İşletme Aşaması
Alpaslan II HES’in kurulu kapasitesi 280,00 MW’dır ve 4 ünite şeklinde inşa
edilecektir. Büyük 2 ünitenin kurulu kapasitesi 2x110,00 MW olup, küçük 2 ünitenin kurulu
kapasitesi ise 2x30,00 MW’dır. Bu ünitelerin deşarjları 2 x 136,00 m3/s ve 2 x 36,00
m3/s’dir.
Alpaslan II Projesi tasarımına göre, depolanan ve düzenlenen su enerji üretimi için
kullanılacaktır ve buradan maksimum 280 MW güç ve yıllık olarak ise 880 GWh enerji
üretilecektir. Santralde türbinlenecek pik akış 344 m3/s olacaktır.
Hidroelektrik santralleri için çeşitli işletme şekilleri düşünülebilir; baz yüke dayalı,
pik veya yükü takip eden santraller ya da bu ikisinin bir kombinasyonu. Bütünüyle baz
yüke dayalı çalışan bir santralde bütün jeneratörler sürekli olarak işletmede olur (ta ki birisi
bakım ya da tamir için servis dışı kalana kadar) ve sabit bir mansap akışı (nadiren
gerçekleşecek olan savaklama dönemleri dışında) oluşur. Bütünüyle pik (ya da yüke
dayalı) çalışan işletme şeklinde ise santral pik olmayan saatlerde (örneğin saat 22.00’den
Sayfa 39/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
06.00’e kadar) çalışmayı durdurur. Baz yük ve yükü takip eden işletmelerin kombine
edildiği işletme şekillerinde ise 1 ya da 2 türbin mansap sulama suyu ihtiyacına göre
sürekli çalışırken, diğer ünite ya da üniteler elektrik yüküne/ihtiyacına göre çalıştırılır.
Mansaptaki mevcut ortalama akış olan 124 m3/s (bu Proje yokken), pik üretim
dönemlerinde 344 m3/s seviyesine çıkacaktır. Alpaslan II Baraj santralindeki akış, işletim
moduna bağlı olarak, 36 m3/s ve 344 m3/s arasında değişecektir. Alpaslan II tasarımında,
22:00 - 06: 00 ve 06:00 – 17:00 arasındaki saatler pik olmayan, 17:00 - 22: 00 arasındaki
saatler ise pik saatler olarak kabul edilmiştir.
Alpaslan II Baraj Rezervuarının planlanan işletimi gereği, mansap deşarj miktarı
rezervuarın pik işletim modeline göre değişiklik gösterecektir. Mansapta uygulanacak
asgari deşarj seviyesinin mevcut koşullarda (sulama dönemi dışındaki zamanlarda da)
36 m3/s olması gereklidir.
Sulama dönemi, Mayıs - Ekim ayları arasındadır. Halihazırda mansapta, 10.150 ha
genişliğinde bir alan işletilmektedir. Bu dönemde, sulama suyu ihtiyacı ve cansuyu
mansaba deşarj edilecektir. Bütün bu bölgenin sulanabilmesi için, pik dönemdeki sulama
suyu ve cansuyu ihtiyacı, Alpaslan II HES'in küçük türbinlerinden (36 m3/s) biri tarafından
karşılanacaktır.
İşletme sürecinde, enerji üretimi sırasında türbinlerden geçen su mansabı
besleyecektir ve bu sebeple ekstra bir boşaltıma ihtiyaç duyulmayacaktır. Ancak, HES'in
genel olarak pik saatlerde çalışması planlanmış olmasından ötürü, pik olmayan saatlerde
cansuyu 36 m3/s akışa sahip küçük türbinlerden birinin deşarj edilmesiyle
desteklenecektir. Bu durum hem cansuyunun hem de mansaptaki sulama talebinin
karşılanması için yeterlidir.
Rezervuar seviyesindeki değişimler normal su seviyesi ya da taşkın kontrol
seviyesi, hakim doğal hidrolojik koşullara ek olarak minimum faaliyet seviyesi ve santral
faaliyet politikaları tarafından belirlenmektedir. Minimum faaliyet seviyesi santrali aktif
halde tutacak olan en düşük seviye ile uyumlu iken, normal su seviyesi genellikle en
yüksek rezervuar seviyesini belirtmektedir (maksimum su seviyesi) ve sadece ciddi taşkın
durumlarında bu seviyeyi aşar. Havapayı, dolusavak kreti ile bent kreti arasındaki
yüksekliği temsil eder ve büyük taşkın durumlarında rezervuardaki su seviyesinin bent
seviyesini aşmasını önlemek için mevcuttur.Pratikte enerji üretiminin maksimize
edebilmek adına minimum faaliyet seviyesine yalnızca kurak dönemlerde düşülecekken,
rezervuar değişimleri mümkün olduğunca küçük tutulacaktır. Su tutma döneminin
ardından rezervuar seviyesi maksimum enerji üretimini sağlayacak seviyede tutulacaktır.
Faaliyet çalışmaları, maksimum düzeyde enerji üretimini mümkün kılarken, rezervuarda
tutulan suyun da olabildiğince yüksek seviyede kalmasını sağlayacak ve bu arada
mansap bölgelerini taşkından koruyacak şekilde tasarlanmıştır.
Alpaslan II Barajı rezervuar yönetimi ve Kural Eğrisi Şekil 1.31a ve Şekil 1.31b’da
verilmiştir.
Sayfa 40/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Şekil 1.31a. Alpaslan II Rezervuarı Kural Eğrisi
Şekil 1.31b. Alpaslan II Rezervuar Kural Eğrisi (2007)
(Kırmızı çizgiler her yıl faaliyet döneminde Alpaslan II Rezervuarı’ndaki su miktarını göstermektedir)
Sayfa 41/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi işletiminin detayları, "Proje İşletme ve Mansap
Etkileri" raporunda ayrıntılı olarak verilmiştir
1.4
Baraj Güvenliği
Barajlar taşkın yönetiminde önemli bir rol oynarken aynı zamanda etkili bir taşkın
yönetimi ile baraj güvenliği arasında kuvvetli bir ilişki vardır. Bu nedenle, barajların tasarım
safhası da dahil olmak üzere bütün aşamalarında (inşaat ve faaliyet) yasal yükümlülüklere
(yönergeler, yasalar ve yönetmelikler) ve Acil Durum Planı’na uygun hareket etmek elzem
bir husustur.
Baraj güvenliği yalnızca güçlü bir baraj duvarı ve diğer bağlı yapılarla değil taşkın
meydana getirmeye yatkın olan mansapın oluşturacağı olumsuz etkilerinin ortadan
kaldırılması ile mümkündür.
Baraj güvenliği, Alpaslan II Barajı ve diğer HES’lerin de dahil olduğu ve tüm
Türkiye’deki DSİ’ye ait bütün barajlarda DSİ politikalarının planlanmasını ve
uygulanmasını içeren bir süreçtir.
1998 yılı içerisinde DSİ tarafından “Baraj Güvenliği Çalışma Programı” adında bir
iç politika yönergesi yayınlanmıştır. Bahse konu program, Proje’nin planlama, inşaat ve
işletme aşamalarında göz önünde bulundurulacak hususların ve gerçekleştirilecek
çalışmaların düzenli bir şekilde incelenmesini olanak sağlamakta ve aynı zamanda acil
durum hazırlık çalışmalarını da içermektedir. Yönerge 7,5 m’den yüksek ve depolama
kapasitesi 65.000 m3’ten büyük bütün barajlar için geçerli olup Alpaslan II Barajı da bu
uygulamalara tabidir.
Türkiye’de şu ana kadar herhangi bir baraj çökmesi yaşanmamış olmasına rağmen
ilgili faaliyetlerin etkili bir şekilde organize edilebilmesi için DSİ tarafından 2005 yılı
içerisinde Baraj Güvenliği Birimi kurulmuştur. Birim’in kuruluş amacı, doğal ya da teknik
nedenlerle ortaya çıkabilecek olan potansiyel risklerin ortadan kaldırılması ve olası baraj
çökmesi durumunda mansapa etki edebilecek tehlike ve zararların minimize edilmesidir.
DSİ’nin baraj güvenliğine ilişkin yönerge hazırlanırken uluslararası uygulamalar ve
referans belgeler (US Bureau of Reclamation, Uluslararası Büyük Barajlar Komisyonu
yayınları – ICOLD) kullanılmıştır. Proje planlama ve tasarım aşamasında hidroloji, jeoloji,
hidrojeoloji, jeoloji mühendisliği, inşaat materyalleri, deprem ve taşkın riski, tasarım
mühendisliği, baraj güvenliği için gerekli ölçüm ve izleme sistemlerinin tasarım ve seçimi,
etki değerlendirme ve ilgili diğer bütün saha çalışmaları, araştırmalar, labaratuar analizler
ve testleri gibi çalışmalar ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Sözkonusu doküman, baraj
inşaatı için inşaat planlaması ve uygulanmasının yönetimi ve kalite kontrolu, cihaz
sistemlerinin planlaması ve kurulması, inşaat yönetimi ve baraj stabilitesinin izlenmesi,
çevre ve sağlık ve güvenlik konularını da ele almaktadır. İşletme ve bakım için ise şu
konular geçmektedir: Tüm birim, ekipman ve tesislerin ve özelliklerinin belirlenmesi; bu
birim, ekipman ve tesislerin işletme ve bakım uygulamaları; yönetim ve izleme yapısı,
kadro ve eğitim ihtiyaçları ve raporlandırma gereksinimleri.
Türkiye’de bulunan barajlar, inşaat döneminde yerleştirilmiş bulunan baraj izleme
ekipmanları vasıtasıyla düzenli şekilde izlenmektedir. Baraj gövdesi, şevler, temel ve
sızdırmazlık perdesi sürekli olarak izlenerek (deformasyon, stres, boşluk basıncı, sızıntı
gibi etmenler için), tutulan kayıtlar tasarım dönemindeki değerlerle kıyaslanmaktadır.
Türkiye’de bulunan barajlar DSİ tarafından her yıl denetlenmekte ve denetleme raporları
ve genel baraj güvenliği değerlendirme raporları hazırlanmaktadır.
Sayfa 42/43
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROJESİ
Alpaslan II Barajı kapsamında yukarıda bahsi geçen izleme ekipmanları Proje
inşaat aşamasında kurulmuş olup gerekli izleme ve raporlama faaliyetleri yrütülmektedir.
Mansap etkileri için acil durum planı içeren ayrı bir baraj güvenlik planı hazırlanacaktır.
1.5
İstihdam Gereksinimi
Proje inşaat aşaması kapsamında şu anda 1.100 kişi çalışmaktadır. Faaliyet
aşamasında ise santral binası ve yardımcı tesislerin işletilmesi için gerekli olacak kişi
sayısı 50 olacaktır. Bu kişilerin 25’i profesyonel uzmanlık alanlarına sahip (mühendisler,
mekanikerler, hidromekaniker, elektrik ve elektronik teknisyenleri gibi) ve idari alanlarda
çalışacak kişiler olacakken, geriye kalan çalışanlar büyük oranda yerel bölgeden istihdam
edilmek üzere vasıfsız işçiler (bekçi, bahçıvan, aşçı gibi) olacaktır.
1.6
Proje’nin Ekonomik Ömrü
HES projelerinin ekonomik ömürlerini belirleyen temel unsur rezervuar alanında
oluşacak olan sediman miktarıdır. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi, Murat Nehri
Kalkınma Planı kapsamında planlanmıştır ve projeler içerisinde en yüksek ikinci rezervuar
hacmine sahiptir. Alpaslan II Barajı’nın membasında Alpaslan I Barajı yer almaktadır.
Proje kapsamında deşarj verileri ve günlük sediman oluşum miktarı göz önüne alınarak 50
yıl sonucunda oluşacak toplam sediman miktarı hesaplanmıştır. Bu hesaplama yapılırken
askıda kalacak sediman yoğunluğu ve taban malzemesi yükü de göz önüne alınmıştır.
Alpaslan I Barajı ve Alpaslan II Barajı arasındaki ara havza büyüklüğü 2.045,00
km ’dir (14.505,00 – 15.460,00). Bu ara havzadan kaynaklı oluşacak sediman miktarı
171,00 m3/km2/yıl’dır. Dolayısıyla Alpaslan II rezervuar alanına gelecek olan sediman
miktarı 171,00 m³/ km²/yıl x 2.045,00 km² = 349.695,00 m³/yıl olarak hesaplanmaktadır.
Genel olarak Türkiye’de barajların ekonomik tasarım ömrü DSİtarafından 50 yıl olarak
kabul edilmektedir. Ancak, mevcut Proje’nin gerçek ömrü bundan çok daha fazla olacaktır
(100 yıldan daha uzun). 50 yılın sonundaki sediman miktarı 349.695,00 m³/yıl x 50 yıl =
17,485 hm3 olarak hesaplanmıştır. Alpaslan II rezervuarının asgari işletme hacmi
977,77 hm3 (977,770,000 m3) olduğu için, hesaplanan bu sediman miktarı
değerlendirildiğinde, baraj faaliyetlerinin devam etmesi açısından herhangi bir sorun teşkil
etmediği görülmektedir.
2
Sayfa 43/43
Download

1.1.Alpaslan II Projenin Tarifi