TÜRKİYE’ DE EĞİTİM PLANLAMASI VE KALKINMA PLANLARINDA EĞİTİM
Nezir Ünsal > [email protected]
Giriş
Türkiye, 1930’lardaki sanayi planları da dikkate alınırsa yaklaşık 70 yıllık bir planlama deneyimine
sahiptir. 1961 Anayasası ile kaynakların verimli kullanılması ve kalkınmanın hızlandırılması amacıyla ülkenin
ekonomik, sosyal ve kültürel planlama hizmetlerinin bir bütünlük içerisinde etkin, düzenli ve süratli olarak
görülebilmesi için Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kurulmuştur. Kalkınma planları, sosyal adalet ilkelerine
uygun bir şekilde demokratik sistem içinde insan kaynaklarının geliştirilmesini, sermaye birikiminin
sağlanmasını, istikrarlı ve yüksek bir büyüme hızına ulaşılmasını, dünya ile bütünleşilmesini ve Avrupa
Birliğine üyelik sürecinin tamamlanmasını amaçlamıştır. Ülkenin beş yıllık kalkınma planları ile bu planların
yıllık uygulama programları 1963 yılından itibaren yapılmaya başlanmıştır. Böylece eğitimde takip edilecek
temel politikalar, ilkeler ve gerçekleştirilecek hedefleri kapsayan eğitim planları da toplumun diğer kalkınma
hedefleri ile tutarlılık içinde Kalkınma Planlarında yer almıştır.
Türkiye’ de Eğitim Planlaması Çalışmaları
Ülkemiz 1960 devrimiyle birlikte planlı kalkınma politikasını benimsemiştir. 1961 Anayasasının planlama
ile ilgili maddeleri yanında aynı anayasa uyarınca bir planlama örgütü kurulmuştur. Bu örgüt Devlet Planlama
Teşkilatıdır. Eğitim planlaması ile ilgili kuruluşlar DPT ve Milli Eğitim Bakanlığıdır. DPT tarafından bugüne
dek üç adet perspektif plan ve sekiz beş yıllık plan hazırlanmıştır:
1. Perspektif Plan (15yıllık)
1. Beş Yıllık Kalkınma Planı
2. Beş Yıllık Kalkınma Planı
2.Perspektif Plan (22 yıllık)
3. Beş Yıllık Kalkınma Planı
4. Beş Yıllık Kalkınma Planı
5. Beş Yıllık Kalkınma Planı
6. Beş Yıllık Kalkınma Planı
7. Beş Yıllık Kalkınma Planı
Uzun Vadeli Strateji
8. Beş Yıllık Kalkınma Planı
9. Beş Yıllık Kalkınma Planı
(1963-1977).
(1963-1967).
(1968-1972).
(1973-1995).
(1973-1977).
(1979-1983).
(1985-1989).
(1990-1994).
(1996-2000).
(2001-2023)
(2001-2005).
(2007-2013)
Kalkınma planlarımız genellikle İnsan Gücü Modeli ve Sosyal Talep Modeli ekseninde hazırlanmıştır. Bu
modeller, kısaca şöyle açıklanabilir:
İnsangücü Modeli
• Öğrenciler ekonomik olmayan nedenlerden dolayı ek eğitim talep ederler.
• Öğrenciler öğrenim dallarını, gelecekteki meslek gelişmeleri hakkında bilgi sahibi olmaksızın ya da bu
meslek gelişmelerini dikkate almaksızın seçerler.
• Özelleşme eğitim sistemine girişle başlar.
• Eğitim sisteminin tüm giriş katsayıları sabittir. Öğretmenlerin, donatımın ve öğretim araçlarının tam
bir bölünmezliği ve özelleşmesi söz konusudur.
• Özel beceriler ve bilgiler için talep eğrileri düzensiz bir şekil de değişirler.
Sosyal Talep Modeli
• Öğrenciler ekonomik nedenlerden dolayı ek eğitim talep ederler.
• Öğrenciler gelecekteki mesleki gelişmeleri konusunda iyi bilgilere sahiptirler ve bu bilgileri dikkate
alırlar.
• Her formal eğitim “genel eğitimdir”. Hiçbir yaş basamağında özelleşme söz konusu değildir.
• Eğitim sisteminin tüm giriş katsayıları vardır. Öğretmenlerin, donatımın ve öğretim araçlarının tam bir
bölünebilirliği söz konusudur, hiçbir özelleşme yoktur.
• Özel beceriler ve bilgiler için, talep eğrileri devamlı değişir.
,
Kalkınma Planlarındaki Eğitim Anlayışı
Eğitim, kalkınma planlarında şu şekillerde tanımlanmaktadır:
• Toplumun yaratıcı gücünü ve verimi artıran kişileri yeteneklerine göre yetiştirecek sosyal adalet ve
fırsat eşitliği sağlayan en etkili araçtır.
• İnsanlara doğal ve toplumsal çevrelerini tanımak bilinçli hareket etmek imkanı veren, mutluluk arttıran
en önemli sosyal hizmettir,
• Toplum yapısı değişmelerine uyabilmek, toplum içinde ve çalışma alanlarında gerekli bilgi ve
alışkanlıkları kazandırarak, hayatla ilişkilerini sağlayarak, kişileri devamlı değişen dünya için hazırlamaktır.
• Türk milletinin bütün fertlerini, Atatürk Devrimlerine ve Anayasa’da yer alan Türk milliyetçiliğine
bağlı; insan haklarına ve Anayasa’da yer alan sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı
görev sorumluluklarını bilen, hür bilimsel düşünceye, geniş bir dünya görüşüne sahip verimli kişiler olarak
yetiştirmektir,
• Türk vatandaşlarını çağdaş, bilim ve teknolojinin gereklerine uygun, toplumun planlı kalkınma
hedeflerine cevap verebilecek, yetenekleri ölçüsünde en üst seviyede yetiştiren, kendilerini ve toplumu mutlu
kılacak bir meslek sahibi olacak şekilde yetiştirmelidir,
• Türk ulusunun değerlerini koruyarak geliştirip, çağın teknolojik olanaklarını da değerlendirerek tüm
yurda yaymak amacında olmalıdır,
• Demokrasinin gereği olan yetki ve sorumlulukları yaygınlaştırıp etkinleştiren hızlı ve sağlıklı gelişme
gereksinmelerine uygun bir toplum yapısı ve kamu yönetimi oluşturmaktır,
• Hayata dönük olmalıdır,
• Kalkınmanın gerektirdiği insan gücünü yetiştirmek ve eğitim sisteminin her kademesinde niteliği
yükseltmek amacında olmalıdır,
• İyi vatandaş yetiştirilmelidir,
• Türkiye’nin yüce menfaatlerinin bilincinde olan ve bunları savunan nesillerin kazanılması esas
alınmalıdır,
• Demokratik laik ve sosyal hukuk devleti olan ve Türkiye Cumhuriyetine karşı sorumluluklarının
bilincinde, özgür ve özgüveni olan bilgi çağı insanı yetiştirmelidir,
• Kişilerin ilgi, yetenek ve özelliklerine uygun alanlarda verilmeli ve buna uygun istihdamlar
sağlanmalıdır.
Dokuzuncu Kalkınma Planında eğitim sistemi, toplumsal gelişmenin sağlanması amacıyla; düşünme,
algılama ve sorun çözme yeteneği gelişmiş, Atatürk ilkelerine bağlı, demokratik, özgürlükçü, millî ve manevi
değerleri özümsemiş, yeni fikirlere açık, kişisel sorumluluk duygusuna sahip, çağdaş uygarlığa katkıda
bulunabilen, bilim ve teknoloji kullanımına ve üretimine yatkın, sanata değer veren, beceri düzeyi yüksek,
üretken ve yaratıcı, bilgi çağı insanı yetiştirilecektir.
Dokuzuncu Planda Eğitim Kademeleri İtibarıyla Hedefler
2005/2006
2012/2013
— Okullaşma Oranları (%)
Okul öncesi
İlköğretim
19,9
50,0
95,6
100,0
Ortaöğretim
85,2
100,0
Toplam
38,4
48,0
Örgün
24,8
33,0
İlköğretim
43,5
30,0
Genel Ortaöğretim
37,9
30,0
Yükseköğretim
— Derslik Başına Düşen Öğrenci Sayısı
Fırsat ve imkân eşitliği
Kalkınma Planlarında Eğitimle İlgili Hedefler
Okulların eğitim ve öğretim seviyeleri eşit hale getirilmeye çalışması, fırsat eşitliği sağlanması 1.
kalkınma planında yer almakla birlikte diğer bütün planlarda da hedef olarak bulunmaktadır.
Birinci kalkınma planında burs sistemi oluşturulması hedeflenmiştir. Bu sisteme göre durumları ne olursa
olsun yeteneği olanların bütün imkânlardan yararlanması hedeflenmiştir. Ama bu durum, 6. kalkınma planına
kadar tam olarak uygulanamamıştır. 6. kalkınma planında eleme sistemi ile üstün yetenekli fakir öğrencilere
burs verilmesi kararı alınmış ve uygulamaya geçirilmiştir. 7 ve 8. kalkınma planlarında burs verilme
uygulaması, harç kredisi uygulaması ile desteklenmiş ve geliştirmeye devam edilmiştir. Bunun yanı sıra
parasız eğitimin gerçekten ihtiyacı olanlara sağlanması için 1. kalkınma planında özel okulların
desteklenmesine yönelme olmuştur ve 2. kalkınma da bu görüş desteklenmiş ancak bu okullar için bir izleme
düzeni kurulması hedef alınmıştır.
Yedinci kalkınma planında özel okulların sayısının arttırılması ve bu okullarda kaynaştırma eğitimine
geçilmesinin geliştirilmesi hedeflenmiş fakat tam olarak gerçekleştirilememiştir. 8. kalkınma planına kadar
özel okullara destek verilmesi hedefi devam etmektedir.
Beşinci kalkınma planında özel eğitim gerektiren üstün yetenekli veya zihinsel özürlülerin eğitimi için alt
yapı geliştirilmesine imkân sağlanması hedeflenmiştir. Fakat 8. kalkınma planına kadar geçen dönemlerde
yeterli alt yapı gerçekleştirilmediği gözlenmektedir.
Öğretmen/öğrenci sayısı
Birinci kalkınma planında yer alan öğretmen başına düşen öğrenci sayısı azaltılması hedefini
gerçekleştirmek için diğer kalkınma planlarında çeşitli tedbirler alınmıştır. Bu tedbirler kapsamında öncelikle
ikili eğitim uygulamasına geçilmiş, sonrasında eğitimin niteliğinde azalma görüldüğü için kaldırılması
hedeflenmiştir. 8. kalkınma planında hala “ikili öğretim uygulaması ve kalabalık sınıflar, kırsal alanlarda ise
birleştirilmiş sınıf uygulaması eğitimin kalitesini olumsuz yönde etkilemeye devam etmektedir.” açıklaması
bulunmaktadır.
Öğretmen yetiştirme
Birinci kalkınma planında yer alan “öretmen yetiştirilmesine önem verilecek ve öğretmenlerin mali
durumunu düzeltecek tedbirler alınacak” hedefi bulunmaktadır ve öncelik öğretim elemanlarına verilmiştir.
Yetiştirme hedefinin gerçekleşmesi için 3. kalkınma planında, kamuda hizmetiçi eğitimlere başlanması
hedeflenmiştir. 8. kalkınma planında “eğitimin bütün kademelerinde gerekli altyapı ve öğretmen ihtiyacının
karşılanmasında iyileşmeler olmasına rağmen, beklenen düzeyde gelişme sağlanamamıştır.” ifadesi
bulunmaktadır.
Eğitimde teknoloji kullanımı
Bütün kalkınma planlarında çağın gerektirdiği şekilde eğitimde teknoloji kullanımına önem verilmiştir
fakat bu hedef tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir. 5. kalkınma planında eğitimde teknoloji kullanımı
geliştirmek amacıyla bilgisayar destekli eğitime geçiş hedeflenmiştir. Ayrıca 3. kalkınma planında yaygın
eğitim çalışmaları için TRT ile işbirliği yapma hedefi alınmış ve 7. kalkınma planına kadar
gerçekleştirilmiştir. 7. kalkınma planında ayrı bir televizyon kanalının eğitim faaliyetlerine tahsis edilmesi
hedef alınmış ve gerçekleştirilmiştir.
Okulöncesi eğitim
İkinci kalkınma planında ana sınıflarının kurularak geliştirilmesi hedefi bulunmaktadır. 8.kalkınma
planına gelindiğinde yaygınlaştırma çalışmalarının halen devam etmekte olduğu görülmektedir.
Temel eğitim
Üçüncü kalkınma planında zorunlu temel eğitimin süresi 8 yıla çıkartılması hedeflenmiştir. Bu hedef
ancak 7. kalkınma planında gerçekleştirilebilmiştir. 8. kalkınma planında ise temel eğitim süresinin 12 yıla
çıkarılması hedeflenmiştir.
Orta Öğretim
Altıncı kalkınma planında ortaöğretimde uygulanan ders geçme ve kredili sisteme geçiş hedeflenmiş ve
bu hedef gerçekleşmiştir. 7. kalkınma planında ders geçme ve kredili sistemin yeniden düzenlenmesi
hedeflenmiştir, 1991-1992 yılında ortaöğretimde uygulanan ders geçme ve kredili sisteme 1995 -1996 yılında
son verilmiş sınıf geçme sistemine dönülmüştür.
Altıncı kalkınma planında ortaöğretim kurumlarının kendi içinde ve yaygın eğitimle yatay ve dikey
geçişlere imkân tanıyacak bir yapıya kavuşturulması için gerekli düzenlemelerin yapılması hedeflenmiştir. 7.
kalkınma planda aynı hedefe yer verilmiş, buna ek olarak eğitimini tamamlayarak hayata atılan veya okuldan
ayrılmış herkese, hayatlarının her döneminde, kendi dallarında bilgi ve becerilerini geliştirme imkânı
sağlamak hedeflenmiştir.
İkinci kalkınma planında yatılı bölge okulları kurulmasına devam edilmesi ve ortaokul kademesinde
eğitim verilmeye başlanılması hedeflenmiş ve gerçekleştirilmiştir.
Yüksek öğretim
İkinci kalkınma planında özel yüksek okulların sayısı arttırılması hedeflenmiş ve kısmen gerçekleşmiştir.
Ayrıca bu planda yüksek öğretimde öğretimin yanında araştırmaya da önem verilmesi ifade edilmiştir.
İkinci kalkınma planında yüksek öğretim kurumlarının yenilerinin açılması istenmiş, fakat hedefin altında
kalınmış ve bunun nedeni olarak da; kurumlar arası koordinasyonu sağlayacak bir yürütme biriminin
olmaması gösterilmiştir. Bu yüzden 3. kalkınma planında üniversite ve yüksek okullar komisyonu kurulması
öngörülmüş ve 4. kalkınma planı döneminde kurulmuştur. 7. kalkınma planına gelindiğinde üniversite ve
fakülte yönetimlerinin yetkilerinin arttırılması, öğretim üyesi, araştırma görevlileri ve öğrencilerin yönetime
katılmaları için düzenlemelerin yapılması ve üniversitelerin merkeziyetçi yapıdan kurtulup idari, mali ve
bilimsel özerklikleri güçlendirilmesi hedef alınmıştır.
Beşinci kalkınma planında yüksek öğrenimde dal değiştirme olanağı verilmesi hedeflenmiş ve
gerçekleşmiştir.
İkinci kalkınma planında sınırlı eğitim imkânlarından yararlanacaklar için seçmeler yapılması hedef
alınmış ve gerçekleştirilmiştir. 4 kalkınma planı döneminde yüksek öğrenim giriş sınavı iki basamaklı bir
sınav haline gelmiştir. 7. kalkınma planı döneminde yüksek öğretime girişte öğrencilerin diploma notları ve
mezun oldukları ortaöğretim kurumlarının ÖSS puanları da değerlendirmeye alınarak tek aşamalı bir sınav
sistemine geçilmiştir.
Mesleki ve teknik eğitim
Birinci kalkınma planında çeşitli meslek okullarının MEB bünyesinde toplanması ve hizmetlerin
bakanlıkça yönetilmesi hedeflenmiş ve gerçekleşmiştir. 5. kalkınma planında bütün eğitim kurumlarının MEB
çatısı altında toplanması hedef alınmıştır.
İkinci kalkınma planında nitelikli insan gücü yetiştirilmesine ağırlık verilmesi hedeflenmiştir. 3. kalkınma
planında işgücü piyasasına insan yetiştirme, meslek eğitimine, teknik öğrenime öncelik verilmesi, bu amaçla
meslek teknik okullarına öğretmen yetiştirilmesi, pratik sanat, tarım, sağlık, turizm mesleki teknik ve yaygın
eğitim kurumları kurulması hedef alınmıştır. Ayrıca, halk eğitimi genel müdürlüğüne insan gücü eğitimi ve
mektupla öğretim genel müdürlükleri dahil edilmesi, kadınların eğitime yönelmesi için pratik kız sanat
okulları ağırlık kazandırılması, gezici köy kadın kursları kırsal yörelerde eğitim vermesi hedeflenmiştir. 5.
kalkınma planına bakıldığında, teknisyen eğitiminin geliştirilmesi için teknisyen öğretmenlerin yetiştirilmesi
hedeflenmiştir. 7. kalkınma planında meslek eğitimi ile ilgili alınan hedef ise işgücü piyasası ile meslek eğitim
piyasası arasındaki ilişkinin arttırılmasıdır. Fakat ortaöğretimde etkili bir yönlendirme olmaması, özellikle
mesleki teknik eğitim ve sanayi arasındaki iş birliğinin gelişmesini engellemiş, yüksek öğretim kurumları
önündeki yığılmalar ise devam etmiştir. 8. kalkınma planında hala mesleki ve teknik eğitimde plan
hedeflerinin gerisinde kalındığı ve iş piyasasının ihtiyaç duyduğu nitelik ve türde mesleki eğitim programları
hazırlama da yeterli ilerleme sağlanamadığı belirtilmektedir. İstisna olarak 3. 4. ve 5. kalkınma planı
dönemlerinde imam hatiplerde hedeflenen öğrenci sayısı aşılmıştır. 2. kalkınma planında köy ebe imam hatip
okulları genel ortaokul durumuna getirilmesi hedeflenmiş ve gerçekleşmiştir.
İkinci kalkınma planında genel, meslek, teknik liselerde ders programlarında birlik sağlanması
hedeflenmiş ve gerçekleştirilmiş.
Yaygın eğitim
İkinci kalkınma planında ilkokuldan sonra eğitime devam etmeyecekler için, tamamlayıcı yaygın eğitim
programı geliştirilmesi hedeflenmiştir ve 3. kalkınma planında bu yolla meslek edindirmek hedeflenmiştir. 6.
kalkınma planına gelindiğinde, hayat boyu öğrenme anlayışı içinde yaygın eğitim geliştirilmesi amacıyla
yaygın eğitime bütçeden %7.5 pay ayrılması öngörülmüştür. Fakat 8. kalkınma planında da belirtildiği gibi bu
amaç tam olarak gerçekleştirilememiştir.
Birinci kalkınma planında öğrencilere hayata dönük bilgi ve beceriler kazandırılması hedeflenmiştir. 2.
kalkınma planında sadece bilgi aktarma değil yeni bilgilerin kıyaslanması, soyutlanması gibi yeteneklerinin de
geliştirilmesi ve eğitim öğretimden daha geniş bir anlamda kullanılması hedeflenmiştir. 4. kalkınma planında
ise, öğrencilerin yaparak-yaşayarak eğitim alması hedeflenmiştir. 8. kalkınma planına gelindiğinde ise bilgiye
ulaşma yollarının öğretilmesi hedeflenmiştir.
Yabancı dil eğitimi
Beşinci kalkınma planında yabancı dil öğretimine ağırlık verilmesi hedefi bulunmaktadır. Ama 8.
kalkınma planında aynı hedefin yer alması, hala bu hedefin tamamen gerçekleşmediğini göstermektedir.
Eğitim maliyeti
Birinci kalkınma planında eğitimde maliyeti düşürücü tedbirler alınması hedeflenmektedir. Bu sebeple
halkın okul inşaatına katılma isteğinin değerlendirileceği söylenmektedir. Bu hedefin gerçekleşmesi için, 5.
kalkınma planında eğitim sisteminde döner sermaye ıslah edilmesi, fiili üretim için eğitimin yapılmasına plan
dönemi başında başlanılması yer almıştır. Ayrıca 6. kalkınma planında maliyet- fayda, maliyet-etkinlik analizi
ve program bütçe teknikleri düzenlenmesi hedeflenmiştir. 8. kalkınma planında ise eğitimin
yaygınlaştırılmasında mahalli idareler, gönüllü kuruluşlar ve özel sektörün katkısının sağlanılması
hedeflenmiştir.
Sanat ve spor
İkinci kalkınma planında beden eğitimi, spor ve sanatın özendirilmesi ve desteklenmesi hedef alınmıştır.
Ancak 5. kalkınma planında hala bu hedefin büyük ölçüde gerçekleştirilmediği gözlemlenmektedir. 7.
kalkınma planına bakıldığında “spora ayrılan kaynakların arttırılması, sporla ilgili insan gücü ihtiyaçlarının
karşılanması, yeni bir yapılanmaya gidilmesi, özel sektörün mahalli idarelerin ve spor kulüplerinin rolünün
attırılması ihtiyacı devam etmektedir.” ifadesi ile durum anlatılmıştır.
Kalkınma Planlarında Eğitimin Genel Değerlendirilmesi
Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967)
Birinci kalkınma planı, eğitim sisteminde reform konusunda “mevcut yapı”dan hareket etmektedir. Bu
nedenle, eğitim sisteminin “yapısının” tümünün açılımı konusunda önerilerde bulunmamaktadır. Birinci
Planın kullandığı kavram ve ifadeler genellikle şunlardır:
“Toplumun eğitim seviyesinin yükseltilmesi”, “Türk toplumunun ihtiyaç ve şartlarına uygun insan
yetiştirilmesi”, “gerekli nitelikte ve sayıda eleman”, “kabiliyetli olanlar bütün eğitim imkânlarından
yararlanacaklardır”, “eğitimde yatay ve dikey geçişler”, “teknik eğitime verilen önem”, “seçmelerin yeteneğe
göre yapılması”,”geniş bir burs sistemi”, “öğretmen ihtivacının karşılanması”, “sanayi içinde eğitim”,
“mesleki eğitim merkezleri”, “çeşitli bölgelerdeki okulların eğitim ve öğrenim seviyelerinin eşit hale
getirilmesi”, “gece öğretimi. “öğretmen kurumlarının gelişmesine önem verilecek““okullarda yatırım ve
donatımda maliyeti düşürücü tedbirler”, “en elverişli okul tipi”, “verimin yükseltilmesi”, “öretmen öğrenci
oranlarının iyileştirilmesi” , “öğretmen açığının kapatılması”, “optimum lise büyüklüğü”, “yüksek öğrenim
muhtevasının ve usullerinin ıslah edilmesi”, ‘işletmelerde açılacak kurslar, “orduda eğitim”. 1. kalkınma
planı, herhangi bir öğretim düzeyindeki okulun programını ciddi olarak almamış. Buna karşın, eğitim
sektöründeki mevcut aksaklıklara ve dengesizliklere işaret etmiş, bunların halledilmesi ile ilgili politikalar
belirtmiş ve sorunun böylece çözümlenebileceğini varsaymıştır.
Birinci kalkınma plan döneminde eğitimde izlenen strateji; Cumhuriyetin başından beri kurulmuş ve
geliştirilmiş olan sistemde köklü değişikliklere gitmeksizin, alınacak düzeltme ve önlemler etkinliği ve
verimliliği arttırmaya çalışmak şeklinde olmuştur.
İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972)
İkinci kalkınma planı eğitim planlaması yaklaşımı da planlamayı niceliksel planlama seklinde ele almıştır.
Eğitim planı, 1.planda olduğu gibi, “ekonomik sektörlerdeki insan gücünü genel hedefler doğrultusunda
düzenlemelidir” olarak tanımlanmıştır. Böylece eğitim planlaması, “eğitim kademeleri için kapasite
genişletme” ve “maliyet hesapları” yapar duruma gelmektedir. 2. kalkınma planı ilkine göre çeşitli eğitim
programları konusunda daha geniş ifadelere yer vermektedir. Örneğin, “İlkokul programları temel eğitimin
amaçlarına uygun olarak geliştirilecektir. Programlarda işlerin ağırlığı arttırılacak ve kitaptan yapılan öğretim
yerine gözleme ve deneye dayanan oyunlardan yararlanılan programlar güdülecektir.’ vb. Dikkati çeken bir
başka nokta da 2. kalkınma planında, okulların birleştirilmesi yönünde politikalar öngörülmesidir. Nitekim 2.
kalkınma plan döneminde, köy ebe okulları ve imam-hatip okullarının ilk devreleri dışında ortaokul
düzeyindeki bütün mesleki okullar genel ortaokul durumuna getirileceklerdir.
Hedeflerin belirlenmesinde eğitim sisteminin rolü. 2. kalkınma plan, stratejisinde demokratik bir plan
olma iddiasını taşımaktadır. Planın, milletin ana tercihlerine uygun olarak hazırlanacağını belirtmektedir.
Buradan hareketle, eğitim sisteminin ve bu sistemle ilişkiye giren alt sistemlerin, eğitim hedeflerinin
belirlenmesinde rolü olacağı sonucu çıkarılabilir. Fakat uygulamada eğitim sistemi, istihdam sistemi
üzerinden, ekonomik sisteme bağımlı bir sistemdir. Hedeflerini istihdam sisteminden almıştır. Tıpkı 1. Plan
hazırlığında olduğu gibi. 2. kalkınma plan hazırlığında da Özel ihtisas Komisyonları yöntemine
başvurulmuştur. 2. beş yıllık kalkınma plan için 84 Özel İhtisas Komisyonu kurulmuş, bu komisyonların
raporları yayınlandıktan sonra ilgililerin görüş ve önerileri alınmıştır”.
Eğitim hedeflerinin gerçekleşmesi açısından, temel eğitimde, mesleki ve teknik eğitimde, sağlık
okullarında, öğretmenlerin dallara göre dağılımında, öğrenci/öğretmen oranlarında, yüksek öğretimde, plan
hedeflerinden sapmalar olmuştur. Sayısal hedefler alanındaki bu gelişme, sayısal olmayan hedefler alanı için
de geçerlidir. Örneğin, sistemde “yöneltme yönteminin uygulanamaması”, “köklü bir sistem ve içerik
değişikliğinin sağlanamaması’, “yatay ve dikey geçişlerde yeterli bir gelişme sağlanamaması”, “eğitim sistemi
ve programları ile üretim faaliyetleri ve iş piyasası arasında uyum sağlanamaması”, “yetiştirilen elemanların
ekonomik ve sosyal kalkınma gereklerine uygun nitelikte olmamaları gibi. Aslında, eğitim sektöründe insan
gücü modeli uygulamasına rağmen, uygulamada gerçekleşen model sosyal talep modeli olmuştur.
Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977)
Üçüncü Plandaki model İnsan gücü planlaması modeline, oradan da ekonomik modele dayalı bağımlı bir
yan model olarak geliştirilmiştir. İki Plana yönelttiği eleştiride, ilk iki planda eğitimin ekonomik işlevi
yanında diğer işlevlerine de işaret edildiğini ancak uygulamada sadece ekonomik işlevin esas alındığını
vurgulamaktadır. Her iki planda da, eğitim sisteminin planlamasında bu sistemin toplumun bütününden
bağımsız alarak ele alınması ve geliştirilmesinin olanaksız olduğu görülmesine rağmen, uygulamada eğitim
sistemi ile diğer ekonomik ve sosyal sistemler arasındaki ilişkiye gereken ağırlık verilmemiştir. Planda çeşitli
öğrenim düzeylerine ilişkin olarak öngörülen ifadeler, eğitim planlamasının görev alanlarının sadece
niceliksel boyutla sınırlı olmadığını göstermektedir. Ayrıca planda, ilerisi için verimliliğin ne olacağı, üretim
fonksiyonunun ne şekil alacağı, teknolojinin ekonominin bütün kesimlerinde ne olacağı, sosyal ve ekonomik
yapının nasıl değişeceği, kaynak kullanımı ile ilgili kararlar, çeşitli becerilerdeki insan gücünün etkinliği ile
ilgili incelemeler, bölgelerarası koşullara ilişkin incelemeler yoktur ve bunlar hedef ve tercihler olarak planda
yer almamışlardır. 3.plan ilk iki planda öngörülen insan gücü modelinin değil, sosyal talep modelinin
gerçekleştiğini belirtiyor.
Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983):
Üçüncü kalkınma planı için geçerli olan üretim- istihdam-insan gücü ilişkisi, bu plan için de geçerlidir.
Eğitim sistemi, istihdam-insan gücü hedeflerine dayalı olarak yeni bir içerik ve kurumsal yapıya
kavuşturulacaktır. 3.planın eğitim sektöründe öngördüğü, yeni bir yapı, içerik, insan gücü (nitelikleri)
oluşturma süreci ile 4.planın eğitim sektöründe de sürdürülmek istenmektedir. Örneğin, ‘özellikle mesleki ve
teknik eğitimde endüstri ile ilişkilerin geliştirilmesine olanak verecek esnek program uygulaması
gerçekleştirilecektir.’ ‘...farklı eğitim kademelerinin öğretmen gereksinmesini karşılayabilecek esnek bir
öğretmen yetiştirme sistemi geliştirilecek.’
Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985-1989):
Eğitim modeli insangücü hedeflerini karşılamak üzere şekillenmiş; buna göre hedefler verilmiş, ayrıca
toplumun ve eğitimin genel amaçlarına cevap vermek amaçlamıştır. Eğitim kurumlarının kapasitesi, genel
olarak, ekonomik ve sosyal gelişme hedeflerine göre hesaplanan insan gücü ihtiyaçlarını karşılamaya yeterli
bulunmaktadır. Eczacılar dışındaki sağlık personeli, elektrik, elektronik, bilgisayar mühendis ve teknisyenleri
ile öğretmen ve öğretim üyelerinin sayılarında yetersizlik gözükmektedir. Ayrıca mesleki-teknik öğretimin,
teknisyen ve vasıflı işçi ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde yeniden düzenlemesi gerekmektedir”. 5 . plan,
birkaç meslek alanı dışında eleman ihtiyacı öngörmemektedir.
Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994)
Altıncı Planda, insan gücü/eğitim planlaması yaklaşımı konusunda, “Eğitim sisteminin bütününü
kapsayacak bir eğitim insangücü planlama sistemi kurulacak (...)“.“Yüksek öğretimde kapasite artırımı
yapılırken insan gücü ihtiyaçlarının yanında sosyal talep de dikkate alınacaktır denilmektedir. Planda, sözü
edilen bu sosyal talebin uygulanan insan gücü planlaması modeline nasıl entegre edildiği belli değildir. Plan,
sağlık, öğretmenlik, elektrik-elektronik, bilgisayar, endüstri mühendisliği, yabancı diller, yönelim bilimleri ve
işletmecilik, uluslararası ilişkiler dallarında eleman ihtiyacından söz etmiştir.
Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996-2000)
Yedinci Plan önceki planların aksine öngördüğü hedefleri bir sıra yapısal değişim projesi aracılığıyla
gerçekleştirmek istemektedir. Bu temel yapısal değişim projeleri sırasıyla şunlardır:
I.İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi Projesi.
II.Tarım, Sanayileşme ve Dünya ile Bütünleşme Projesi.
III.Ekonomide Etkinliğin Artırılmasına Yönelik Yapısal Değişim Projeleri.
IV.Bölgesel Dengelerin Sağlanması Projesi.
Yedinci Plan (Stratejisi), 21.Yüzyıla girerken Türk toplumunu şöyle tanımlıyor: “Türkiye 21. Yüzyıla
çağdaş, üreten, geliri adaletle paylaşan, insan haklarına ve demokratik özgürlükleri tam olarak kullanan, barış
içinde bir ülke olarak girmelidir”. Bu amaca ulaşmak için üç araç bulunmaktadır: “eğitim-öğretim”, “bilim ve
teknoloji altyapısının geliştirilmesi” ve “sanayileşmeye yeni bir ivme kazandırılması”. Böylece 7. Plan
öngördüğü amaçlara ulaşmak için eğitim alanına birinci önceliği vermektedir. Planda yer alan ifadeye göre,
toplumsal faydanın büyük olduğu zorunlu eğitimin devlet tarafından üstlenilmesi, bireysel faydanın nispeten
büyük olduğu daha üst eğitim kademelerinde hizmetten yararlananların hizmetin bedelini ödemesi
sağlanacaktır.
Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2004)
Planın insan gücü planlaması modeli şöyle “Eğitim sistemi, sayı ve kalite yönünden ekonominin ve
toplumun nitelikli insan gücü ihtiyacının karşılanmasını sağlayacak şekilde geliştirilecektir” Bu ifade, 8.
Planının, insan gücü planlaması modeli olarak önceki yedi planın yaklaşımlarının devam ettiğini gösterir. Bu
çerçevede plan, sağlık, eğitim ve teknik personel arz ve ihtiyaç rakamları vermiştir. Plan yeni ortaya çıkan ve
çıkacak olan meslekler konusunun da bu “mesleklerin istihdam ve eğitim boyutunu dikkate alan ulusal ve
yerel ölçekteki çalışmalarla desteklenecektir” demektedir, ama bu mesleklerin neler olduğu konusunda
herhangi bir bilgi vermemektedir. İşgücünün eğitim düzeyi, uluslararası rekabet gücünü arttıracak şekilde
geliştirilecek denmektedir. Okul öncesi eğitimden yükseköğretime kadar öğrenci ve okullaşma hedefleri ve
ilköğretim öğretmeni, öğretim üyesi ihtiyaç rakamları verilmiştir. Özel eğitim, dersler, eğitim çevremizde
diğer elemanlar, maliyetler konusunda bir rakam yoktur. Eğitim sistemi ve genelde kamu yönetiminde yeni
yönetim yaklaşımlarının, sözgelimi toplam kalite yönetimi gibi, uygulamasına geçilecektir.
Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013)
Plan dönemi, diğer planlardan farklı olarak, AB mali takvimi dikkate alınarak 2007-2013 yıllarını
kapsayacak şekilde 7 yıllık olarak belirlenmiştir. Dokuzuncu Kalkınma Planı “İstikrar içinde büyüyen,
gelirini daha adil paylaşan, küresel ölçekte rekabet gücüne sahip, bilgi toplumuna dönüşen, AB’ye üyelik için
uyum sürecini tamamlamış bir Türkiye” vizyonu ve Uzun Vadeli Strateji (2001-2023) çerçevesinde
hazırlanmıştır.
Dokuzuncu Kalkınma Planı ile her alanı detaylı düzenlemeye dayanan bir plan hazırlama anlayışından,
belirlenen kalkınma vizyonu çerçevesinde makro dengeleri gözeterek, öngörülebilirliği artıran, piyasaların
daha etkin işleyişine imkân verecek kurumsal ve yapısal düzenlemeleri öne çıkaran, sorunları önceliklendiren,
temel amaç ve önceliklere yoğunlaşan bir stratejik yaklaşıma geçilmektedir. Bu yeni anlayış çerçevesinde,
öngörülen stratejik amaç ve önceliklerin gerçekleştirilmesi sürecinde, uygulamada etkinlik ve şeffaflığın
sağlanması ve hesap verebilirliğe zemin oluşturulması amacıyla, Planda etkili bir izleme ve değerlendirme
mekanizmasına yer verilmiştir.
Dokuzuncu Kalkınma Planı döneminde aşağıda yer alan stratejik amaçlar, gelişme eksenleri olarak
belirlenmiştir:
• Rekabet Gücünün Artırılması,
• İstihdamın Artırılması,
• Beşeri Gelişme ve Sosyal Dayanışmanın Güçlendirilmesi,
• Bölgesel Gelişmenin Sağlanması,
• Kamu Hizmetlerinde Kalitenin ve Etkinliğin Artırılması.
Bu planda “eğitim sistemi, insan kaynaklarının geliştirilmesini desteklemek üzere, yaşam boyu eğitim
yaklaşımıyla ve bütüncül olarak ele alınacak; sistemin etkinliği, erişilebilirliği ve fırsat eşitliğine dayalı yapısı
güçlendirilecektir.” denilmiştir.
Download

PLANLAMA