3. Baskı
ERKEN ÇOCUKLUK
EĞİTİMİ
Editör:
Prof. Dr. İbrahim H. Diken
Gülçin Güven / Kadriye Efe Azkeskin / Zeynep Erdiller / Derya Şahin
Burcu Ülke-Kürkçüoğlu / Semra Şahin / Hatice Bakkaloğlu / Selmin Çuhadar
H. Elif Dağlıoğlu / Serap Erdoğan / Dilek Acer / Müge Şen / Tülin Güler / Sema Batu
Editör:
Prof. Dr. İbrahim H. DİKEN
Erken Çocukluk Eğitimi
ISBN 978-605-364-096-7
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Ekim 2010, Ankara
3.Baskı: Ekim 2014, Ankara
Yayın Yönetmeni: Demet Tamer
Dizgi-Grafik Tasarım: Gamze Dumlupınar
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet:www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Doğum öncesi dönemden başlayarak doğum sonrası ilk yıllardaki gelişimin hızı
ve önemi bilimsel araştırmalar ile ortaya konmuştur. Çocukların sağlıklı büyümesi ve
uygun gelişimsel uyaranlar alması erken çocukluk dönemi olarak adlandırabileceğimiz 0-6 yaş döneminin ileriki yaşamın temeli niteliğinde olması anlamına gelmektedir. Gerek gelişmiş ülkeler ve gerekse gelişmekte olan ülkeler her geçen gün erken
çocukluk döneminin öneminin daha çok farkına varmakta ve bu dönemin çocuğun
büyüme ve gelişimini maksimum düzeyde sağlıklı desteklemesi için önlemler almaktadırlar. Örneğin ülkemizde Millî Eğitim Bakanlığı verilerine göre 1999-2000 yılında
36-72 aylık çocukların okullaşma oranı %10.2 iken, bu oran 2009-2010 yılı verilerine
göre %39’dur.
Elinizdeki bu kitabın amacı ülkemizde önemi her geçen gün farkına varılan ve
farkına varmanın uygulamalara yansıdığı erken çocukluk dönemine ilişkin önemli
ve güncel bilgiler sunmaktır. Erken çocukluk döneminde temel kavramlar, erken çocukluk döneminde gelişim ve gelişimi farklı olan çocuklar ve erken çocukluk döneminde temel uygulamaları kapsayan bölümleri içeren kitabın, erken çocukluk döneminde rol alan ya da rol alabilecek öğretmen, uzman, diğer personel ve anne-babalara
rehberlik etmesi umulmaktadır. Bu amaçla hazırladığımız kitap üç ana bölümde yer
alan toplam 16 bölümden oluşmaktadır. Kitabın birinci ana bölümü erken çocukluk
eğitiminde yer alan temel kavramlar ve kuramlara yönelik üç bölüm içermektedir.
Bunlar “erken çocukluk dönemi ve okul öncesi eğitim”, “erken çocukluk eğitiminde
temel kuramlar” ve “erken çocukluk dönemine yönelik temel eğitim programları ve
yaklaşımlar” başlıklarını taşımaktadır. Kitabın ikinci ana bölümü ise erken çocukluk
döneminde gelişim ve gelişimi farklı olan çocuklar hakkında bilgiler içeren toplam
altı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerde 0-6 yaş arası çocukların temel özellikleri,
gelişimi etkileyen faktörler ve gelişimi farklı olan çocuklar hakkında temel bilgiler
yer almaktadır. Üçüncü ve son ana bölüm ise erken çocukluk eğitimindeki temel uygulamalara yöneliktir. Bu ana bölümde yedi bölüm bulunurken, bu bölümler erken
çocukluk döneminde kurum çeşitleri, fiziksel ortam ve özellikleri, oyun ve önemi,
özel gereksinimli çocuklar ve oyun, okul öncesi ilköğretime geçiş, erken çocukluk
dönemi öğretmen özellikleri ve erken çocukluk eğitiminde kaynaştırma konularını
kapsamaktadır.
Uzun soluklu bir çalışma sonucu ortaya çıkan elinizdeki kitaba, 8 ayrı üniversiteden alanın uzmanlarından 17 öğretim elemanı bölüm yazarak katkıda bulunmuşlardır. Kendilerine emeklerinden dolayı teşekkür ederim. Kitabı yayına dönüştürerek
sizlere ulaşmasını sağlayan PEGEM AKADEMİ ekibine de ayrıca teşekkür ederim.
Kitabın ülkemizde erken çocukluk eğitimine katkı getirmesi dileğiyle…
Prof. Dr. İbrahim H. Diken
KİTABIN KULLANIMI HAKKINDA
Değerli okuyucu,
Kitapta yer alan bilgileri sizlere daha etkili bir biçimde aktarabilmek için bölümleri yazarken birtakım düzenlemelerde bulunduk:
Her bölüm, bölümdeki içerik hakkında bilgi veren “ANAHTAR KAVRAMLAR”
ile başlamakta, “ÖĞRENME ÇIKTILARI” ise o bölümün kazandırmayı hedeflediklerini içermektedir. “İÇİNDEKİLER” kısmı bölümde yer alan ana başlıkları size
sunarken, “BAŞLAMADAN ÖNCE” bölümde yer alan bilgilere ilişkin okuyucuyu
ya da öğrencileri düşündürmek ve bölüme başlamadan tartışma bağlamı yaratmak
amacıyla düzenlenmiştir.
Bölümlerin içerisinde ise aşağıdaki ikonları göreceksiniz:
Yer aldığı paragrafta çok önemli olduğu düşünülen bilgileri ifade etmektedir.
Yer aldığı paragraftaki bilgiye ilişkin okuyucuların üzerinde düşünüp,
tartışmaları için hazırlanmış sorulardan oluşmaktadır.
Yer aldığı paragraftaki bilgiye ilişkin daha fazla bilgiye nerelerden ulaşabileceğine dair okuyucuya faydalı kaynakları (Örn., yazılı, görsel ya da çevrimiçi) önermektedir.
Bölümlerin sonunda ise “ÖZET” başlığı ile bölümü kısaca özetleyen bir kısım yer
alırken, bölüm içerisinde geçen “DİKKAT/ÖNEMLİ NOKTALAR” bölüm sonunda
liste halinde tekrar verilmiştir. Yine bölüm içerisinde geçen “DÜŞÜN VE TARTIŞ”
soruları bölüm sonunda kısa açıklamalar/yanıtlar ile yer almaktadır. Her bölüm, 10
adet çoktan seçmeli sorudan oluşan “DEĞERLENDİRME SORULARI” ile o bölümde kullanılan kaynakların yer aldığı “KAYNAKÇA” ile sonlanmaktadır.
Bölümler ve Yazarları
Bölüm 1 (Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven & Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ VE OKUL ÖNCESİ EĞİTİM
Bölüm 2 (Yrd. Doç. Dr. Zeynep Berna Erdiller)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE TEMEL KURAM VE YAKLAŞIMLAR
Bölüm 3 (Doç. Dr. Derya Şahin)
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNE YÖNELİK TEMEL EĞİTİM PROGRAMLARI VE
YAKLAŞIMLAR
Bölüm 4 (Yrd. Doç. Dr. Burcu Ülke-Kürkçüoğlu)
0-6 YAŞ ARASI ÇOCUKLARIN TEMEL GELİŞİMSEL ÖZELLİKLERİ: BİLİŞSEL GELİŞİM VE DİL
GELİŞİMİ
Bölüm 5 (Öğr. Gör. Dr. Semra Şahin)
0-6 YAŞ ARASI ÇOCUKLARIN TEMEL GELİŞİMSEL ÖZELLİKLERİ: FİZİKSEL VE SOSYALDUYGUSAL GELİŞİM
Bölüm 6 (Yrd. Doç. Dr. Hatice Bakkaloğlu)
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE GELİŞİMİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Bölüm 7 (Yrd. Doç. Dr. Cevriye Ergül)
SIK RASTLANAN YETERSİZLİKLER
Bölüm 8 (Yrd. Doç. Dr. Selmin Çuhadar)
AZ RASTLANAN YETERSİZLİKLER
Bölüm 9 ( Doç. Dr. H. Elif Dağlıoğlu)
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLAR
Bölüm 10 (Doç. Dr. Serap Erdoğan)
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE KURUM ÇEŞİTLERİ
Bölüm 11 (Doç. Dr. Dilek Acer)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE FİZİKSEL ORTAM VE ÖZELLİKLERİ
Bölüm 12 (Yrd. Doç. Dr. Müge Şen)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE OYUN VE ÖNEMİ
Bölüm 13 (Doç. Dr. Arzu Özen)
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLAR VE OYUN
Bölüm 14 (Doç. Dr. Tülin Güler)
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMDEN İLKÖĞRETİME GEÇİŞ
Bölüm 15 (Doç. Dr. H. Elif Dağlıoğlu)
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİ ÖĞRETMENİNİN ÖZELLİKLERİ
Bölüm 16 (Doç. Dr. E. Sema Batu)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE KAYNAŞTIRMA
İÇİNDEKİLER
I. ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ: TEMEL KAVRAMLAR VE KURAMLAR
1. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ VE OKUL ÖNCESİ EĞİTİM
GİRİŞ ................................................................................................................................................................................2
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ VE OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TANIMI ................................................................2
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN AMACI .............................................................................................................................4
OKUL ÖNCESİ ÇOCUĞUNUN TEMEL İHTİYAÇLARI ..........................................................................................5
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TEMEL İLKELERİ ...........................................................................................................9
Türkiye’de Okul Öncesi Eğitimin Temel İlkeleri ..............................................................................................12
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN ÖNEMİ...........................................................................................................................13
AVRUPA’DA OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TARİHSEL GELİŞİMİ ve YAYGINLAŞMASI ....................................16
DÜNYADA BUGÜNKÜ OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN DURUMU..........................................................................21
TÜRKİYE’DE OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TARİHSEL GELİŞİMİ ...........................................................................32
MİLLİ EĞİTİM ŞURALARINDA OKUL ÖNCESİ EĞİTİM.....................................................................................38
KALKINMA PLANLARINDA OKUL ÖNCESİ EĞİTİM .........................................................................................41
ÖZET..............................................................................................................................................................................43
ÖNEMLİ NOKTALAR .................................................................................................................................................47
DÜŞÜN ve TARTIŞ .....................................................................................................................................................47
DEĞERLENDİRME SORULARI ................................................................................................................................48
KAYNAKÇA ..................................................................................................................................................................50
2. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE TEMEL KURAM VE YAKLAŞIMLAR
GİRİŞ ..............................................................................................................................................................................56
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNE TEMEL OLUŞTURAN DÜŞÜNÜRLER.........................................................56
John Locke (1632-1704) .........................................................................................................................................57
Jean Jacques Rousseau (1712-1778) .................................................................................................................57
Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827) ..........................................................................................................58
Friedrich Wilhelm Froebel (1782-1852) ............................................................................................................60
Maria Montessori (1870- 1952) ............................................................................................................................61
John Dewey (1859-1952) .......................................................................................................................................64
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNİ ŞEKİLLENDİREN KURAMLAR .......................................................................65
Psikanalitik Yaklaşım ................................................................................................................................................66
Davranışçı Yaklaşım..................................................................................................................................................70
Yapılandırmacı Yaklaşım.........................................................................................................................................73
Ekolojik Yaklaşım.......................................................................................................................................................82
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNİ ÇERÇEVELEYEN YAKLAŞIM ve UYGULAMALAR....................................84
ÖZET..............................................................................................................................................................................86
ÖNEMLİ NOKTALAR .................................................................................................................................................86
DÜŞÜN ve TARTIŞ .....................................................................................................................................................87
DEĞERLENDİRME SORULARI ................................................................................................................................88
KAYNAKÇA ..................................................................................................................................................................90
3. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNE YÖNELİK TEMEL EĞİTİM
PROGRAMLARI VE YAKLAŞIMLAR
GİRİŞ ..............................................................................................................................................................................94
MONTESSORI YAKLAŞIMI .......................................................................................................................................94
PROJE YAKLAŞIMI .................................................................................................................................................. 100
REGGIO EMILIA YAKLAŞIMI................................................................................................................................. 106
HIGH SCOPE YAKLAŞIMI ..................................................................................................................................... 110
HEAD START YAKLAŞIMI ...................................................................................................................................... 114
BANK STREET – GELİŞİMSEL ETKİLEŞİM YAKLAŞIMI................................................................................... 119
İNŞAACI/YAPILANDIRMACI BAKIŞ AÇISIYLA OKUL ÖNCESİ EĞİTİM MODELİ:
KAMII-DeVRIES YAKLAŞIMI ................................................................................................................................. 122
ÖZET........................................................................................................................................................................... 126
ÖNEMLİ NOKTALAR .............................................................................................................................................. 128
DÜŞÜN VE TARTIŞ .................................................................................................................................................. 128
DEĞERLENDİRME SORULARI ............................................................................................................................. 130
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................... 132
II. ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE GELİŞİM VE GELİŞİMİ FARKLI
OLAN ÇOCUKLAR
4. BÖLÜM
0-6 YAŞ ARASI ÇOCUKLARIN TEMEL GELİŞİMSEL ÖZELLİKLERİ:
BİLİŞSEL GELİŞİM VE DİL GELİŞİMİ
GİRİŞ ........................................................................................................................................................................... 136
BÜYÜME VE GELİŞİM............................................................................................................................................. 137
GELİŞİM DÖNEMLERİ VE GELİŞİMİN TEMEL İLKELERİ ................................................................................ 137
GELİŞİM ALANLARI ................................................................................................................................................ 138
İçindekiler
vii
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE BİLİŞSEL GELİŞİM ................................................................................... 138
Bilişsel Gelişim Kuram .......................................................................................................................................... 139
Duyu-Motor Dönem (0-2 Yaş) ........................................................................................................................... 142
İşlem-öncesi Dönem (2-7 Yaş) ........................................................................................................................... 145
Somut İşlemler Dönemi (7-11 Yaş) .................................................................................................................. 147
Soyut İşlemler Dönemi (11-üzeri Yaş)............................................................................................................. 150
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE DİL GELİŞİMİ ............................................................................................ 153
Dil Gelişiminin Temel İlkeleri ............................................................................................................................. 154
Dil Gelişimine İlişkin Kuramlar .......................................................................................................................... 154
Dilin Bileşenleri....................................................................................................................................................... 157
Dil Gelişiminin Dönemleri .................................................................................................................................. 158
ÖZET........................................................................................................................................................................... 161
ÖNEMLİ NOKTALAR .............................................................................................................................................. 163
DÜŞÜN ve TARTIŞ .................................................................................................................................................. 164
DEĞERLENDİRME SORULARI ............................................................................................................................. 165
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................... 167
5. BÖLÜM
0-6 YAŞ ARASI ÇOCUKLARIN TEMEL GELİŞİMSEL ÖZELLİKLERİ:
FİZİKSEL VE SOSYAL-DUYGUSAL GELİŞİM
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 170
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE FİZİKSEL GELİŞİM................................................................................. 170
Bedensel Gelişim ................................................................................................................................................. 170
Psikomotor Gelişim ............................................................................................................................................. 172
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE PSİKOMOTOR GELİŞİM AŞAMALARI ............................................. 174
Refleksif Hareketler Dönemi ............................................................................................................................ 175
İlkel Hareketler Dönemi .................................................................................................................................... 177
Temel Hareketler Dönemi ................................................................................................................................ 179
Çocuklardaki Çizim Becerilerinin Gelişimi .................................................................................................. 180
Sporla İlgili Hareketler Dönemi ...................................................................................................................... 181
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE SOSYAL-DUYGUSAL GELİŞİM .......................................................... 182
Sosyal Gelişim ....................................................................................................................................................... 182
Duygusal Gelişim ................................................................................................................................................. 188
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE AHLAK GELİŞİMİ ................................................................................. 194
ÖZET......................................................................................................................................................................... 201
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 203
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 204
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 205
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 207
viii
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
6. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE GELİŞİMİ ETKİLEYEN
FAKTÖRLER
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 210
BİYOLOJİK/ORGANİK FAKTÖRLER .................................................................................................................. 212
Genetik ve Kromozom Bozuklukları ............................................................................................................. 213
Anneye İlişkin Faktörler ..................................................................................................................................... 216
Madde Kullanımı (Sigara, Alkol ve Uyuşturucular) .................................................................................. 222
Teratojenler............................................................................................................................................................ 224
Rh Uyuşmazlığı ..................................................................................................................................................... 226
Düşük Doğum Ağırlığı ve Prematüre Doğum ........................................................................................... 227
ÇEVRESEL/PSİKOSOSYAL FAKTÖRLER .......................................................................................................... 229
Düşük Sosyoekonomik Düzey ve Yoksulluk ............................................................................................... 229
Yetersiz Beslenme................................................................................................................................................ 231
Kazalar, Travmalar ve Hastalıklar .................................................................................................................... 234
Çocuk İstismarı ve İhmali .................................................................................................................................. 235
Anne-Bebek Etkileşimi ve Bağlılık ................................................................................................................. 237
ÖZET......................................................................................................................................................................... 238
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 239
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 240
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 242
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 244
7. BÖLÜM
SIK RASTLANAN YETERSİZLİKLER
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 248
ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ ......................................................................................................................................... 248
DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARI ................................................................................................................ 253
ZİHİNSEL YETERSİZLİK ........................................................................................................................................ 258
DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL BOZUKLUKLAR .......................................................................................... 262
DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU ................................................................................. 264
ÖZET......................................................................................................................................................................... 269
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 270
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 270
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 272
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 274
İçindekiler
ix
8. BÖLÜM
AZ RASTLANAN YETERSİZLİKLER
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 280
GÖRME YETERSİZİLİĞİ ........................................................................................................................................ 280
İŞİTME YETERSİZLİĞİ ........................................................................................................................................... 286
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU .................................................................................................................... 291
İLERİ DERECEDE VE ÇOKLU YETERSİZLİKLER .............................................................................................. 300
BEDEN VE SAĞLIKLA İLGİLİ YETERSİZLİKLER .............................................................................................. 306
ÖZET......................................................................................................................................................................... 313
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 314
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 314
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 316
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 318
9. BÖLÜM
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLAR
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 322
ÜSTÜN YETENEKLİLİK ......................................................................................................................................... 322
ÜSTÜN YETENEKLİLİK ALANLARI.................................................................................................................... 325
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ ......................................................................................... 327
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLARIN BELİRLENMESİ...................................................................................... 333
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLARIN EĞİTİMLERİ ............................................................................................ 337
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE ÖĞRETMENİN ROLÜ ................................................. 345
ÜSTÜN YETENEKLİ ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE AİLENİN ROLÜ ............................................................. 347
ÖZET......................................................................................................................................................................... 350
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 351
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 352
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 354
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 356
x
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
III. ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ: TEMEL UYGULAMALAR
10. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE KURUM ÇEŞİTLERİ
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 362
TÜRKİYE’DE OKUL ÖNCESİ EĞİTİM KURUM ÇEŞİTLERİ ........................................................................... 362
Kurum Temelli Eğitim ......................................................................................................................................... 362
Ev Temelli Eğitim .................................................................................................................................................. 364
Çocuktan Çocuğa Eğitim .................................................................................................................................. 365
OKUL ÖNCESİ EĞİTİM PROGRAMI.................................................................................................................. 365
ÖZET......................................................................................................................................................................... 367
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 368
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 368
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 369
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 371
11. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE FİZİKSEL ORTAM VE
ÖZELLİKLERİ
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 374
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE FİZİKSEL ORTAMIN ÖNEMİ ve ÖZELLİKLERİ ............................... 374
İlgi (Öğrenme) Alanları ...................................................................................................................................... 378
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE UYGULANAN FARKLI YAKLAŞIMLARDA
ÖĞRENME ORTAMLARI ...................................................................................................................................... 388
High/Scope Yaklaşımı ........................................................................................................................................ 388
Reggio Emilia Yaklaşımı ..................................................................................................................................... 389
Waldorf Yaklaşımı ................................................................................................................................................ 390
Montessori Yaklaşımı .......................................................................................................................................... 390
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE FİZİKSEL ORTAMIN DÜZENLENMESİ VE BU ORTAMLARDA
BULUNDURULMASI GEREKEN MATERYALLERİN ÖZELLİKLERİ ............................................................. 391
Farklılıklara Saygı ................................................................................................................................................. 392
ÖZET......................................................................................................................................................................... 394
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 395
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 395
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 397
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 399
İçindekiler
xi
12. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE OYUN VE ÖNEMİ
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 404
OYUNUN TARİHÇESİ ve ZENGİNLİĞİ.............................................................................................................. 404
OYUNA İLİŞKİN GÖRÜŞLER ve OYUN KURAMLARI .................................................................................. 405
OYUNUN TANIMI ve ÖZELLİKLERİ .................................................................................................................. 407
OYUN TÜRLERİ ...................................................................................................................................................... 409
OYUNUN SOSYAL ve BİLİŞSEL GELİŞİM SÜRECİ ....................................................................................... 410
OYUN ALANLARI ve OYUNCAKLAR ............................................................................................................... 412
BİR DEĞERLENDİRME ve TEDAVİ ARACI OLARAK OYUN ........................................................................ 416
OYUNUN ÇOCUĞUN GELİŞİM ALANLARINA KATKISI .............................................................................. 417
OYUN ETKİLEŞİMİNDE YETİŞKİN DESTEĞİ ................................................................................................... 418
ÇOCUĞUN OYUNUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER ......................................................................................... 420
ÖZET......................................................................................................................................................................... 422
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 424
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 424
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 425
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 427
13. BÖLÜM
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLAR VE OYUN
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 434
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLARIN ZORLANDIKLARI OYUN DAVRANIŞLARI .................................. 434
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLARIN OYUNU VE ÖĞRETMENİN ROLÜ ................................................. 435
Özel Gereksinimli Öğrencinin Oyun Davranışlarını Gözleme .............................................................. 435
Olası Sorun Alanlarını Belirleme..................................................................................................................... 436
Ne Öğretileceğine Karar Verme ...................................................................................................................... 437
Oyunun Basamaklandırılması ......................................................................................................................... 437
Uygun Davranışların Ödüllendirilmesi ........................................................................................................ 438
Etkili İpuçlarının Kullanılması ......................................................................................................................... 438
Görsel Desteklerin Kullanılması...................................................................................................................... 439
Öğretmenin Planlayıcı ve Düzenleyici Rolü ............................................................................................... 440
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÖĞRENCİLERE OYUN BECERİLERİNİN ÖĞRETİMİNDE AKRAN DESTEĞİ ... 441
Akran Merkezli Uygulamalar ........................................................................................................................... 442
Akranlarıyla Oyun Oynamayı Cesaretlendirme ........................................................................................ 443
ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÖĞRECİLER İÇİN ÖRNEK OYUNLAR ...................................................................... 444
xii
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Blok Köşesi Oyunları ........................................................................................................................................... 444
Hayali Oyunlar ...................................................................................................................................................... 446
Özel Gereksinimli Öğrencilerin Hayali Oyunlara Katılımını Sağlamada Yapılacak Öğretimsel
Uyarlamalar ........................................................................................................................................................... 447
Kum ve Su Oyunları Etkinlikleri ..................................................................................................................... 448
Özel Gereksinimli Öğrencilerin Kum ve Su Oyunlarına Katılımını Sağlamada Yapılacak
Öğretimsel Uyarlamalar .................................................................................................................................... 448
ÖZET......................................................................................................................................................................... 451
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 452
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 453
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 454
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 457
14. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMDEN İLKÖĞRETİME GEÇİŞ
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 460
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN İLKÖĞRETİME GEÇİŞTE SAĞLADIĞI YARARLAR ......................................... 461
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMDEN İLKÖĞRETİME GEÇİŞ SÜRECİNDE KARŞILAŞILAN PROBLEMLER..... 462
Ülkemizde okul öncesi eğitim ile ilköğretim düzeyi arasındaki kopukluğun nedenlerini
tartışınız. ................................................................................................................................................................. 463
ÇOCUĞUN İLKÖĞRETİME HAZIR OLMASI VE BUNUN ÇOCUĞUN UYUMUNA ETKİSİ .................. 466
İLKÖĞRETİME GEÇİŞTE SINIF ÖĞRETMENLERİNİN ROLÜ ....................................................................... 469
İLKÖĞRETİME GEÇİŞTE AİLENİN ROLÜ ......................................................................................................... 471
ÖZET......................................................................................................................................................................... 473
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 474
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 474
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 475
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 478
15. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİ ÖĞRETMENİNİN ÖZELLİKLERİ
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 482
DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE ÖĞRETMEN YETERLİKLERİ............................................................................. 483
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMCİSİ ........................................................................................................................ 493
TÜRKİYE’DE ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİ ÖĞRETMENLERİ AÇISINDAN DURUM........................... 505
Üniversiteler .......................................................................................................................................................... 505
Millî Eğitim Bakanlığı .......................................................................................................................................... 508
İçindekiler
xiii
ÖZET......................................................................................................................................................................... 510
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 511
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 512
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 513
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 515
16. BÖLÜM
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE KAYNAŞTIRMA
GİRİŞ ......................................................................................................................................................................... 520
KAYNAŞTIRMA ...................................................................................................................................................... 520
Hangi Çocuklar Kaynaştırılmalıdır? ............................................................................................................... 521
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİNDE BAŞARILI KAYNAŞTIRMA UYGULAMASINDA YER ALMASI
GEREKEN UNSURLAR.......................................................................................................................................... 522
KAYNAŞTIRMA ORTAMLARINDA ÖZEL GEREKSİNİMLİ ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDEKİ
ÖĞRENCİLERİ DESTEKLEYİCİ ÖĞRETİMSEL STRATEJİLER ....................................................................... 525
DESTEK ÖZEL EĞİTİM HİZMETLERİ ................................................................................................................ 529
Sınıf-İçi Yardım ...................................................................................................................................................... 530
Özel Eğitim Danışmanlığı ................................................................................................................................. 530
ÖZET......................................................................................................................................................................... 531
ÖNEMLİ NOKTALAR ............................................................................................................................................ 532
DÜŞÜN ve TARTIŞ ................................................................................................................................................ 533
DEĞERLENDİRME SORULARI ........................................................................................................................... 534
KAYNAKÇA ............................................................................................................................................................. 536
CEVAP ANAHTARI ................................................................................................................................................ 538
xiv
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
VE OKUL ÖNCESİ EĞİTİM
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven
Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
ANAHTAR KAVRAMLAR
Erken çocukluk eğitimi, okul öncesi eğitim, temel ihtiyaçlar, ilkeler
ÖĞRENME ÇIKTILARI
Bu bölümü tamamladıktan sonra;
Erken çocukluk eğitimi ve okul öncesi eğitim kavramlarını tanımlayabilecek,
Okul öncesi eğitimin amacını kavrayabilecek,
Okul öncesi dönemdeki çocukların temel ihtiyaçlarını tanımlayabilecek,
Okul öncesi eğitimin temel ilkelerini tanımlayabilecek,
Okul öncesi eğitimin önemini açıklayabilecek,
Okul öncesi eğitimin Avrupa’daki tarihsel sürecini açıklayabilecek,
Okul öncesi eğitimin dünyada bugünkü durumunu kavrayabilecek,
Okul öncesi eğitimin ülkemizdeki tarihsel sürecini açıklayabileceksiniz.
İÇİNDEKİLER
Giriş
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitimin Tanımı
Okul Öncesi Eğitimin Amacı
Okul Öncesi Çocuğunun Temel İhtiyaçları
Okul Öncesi Eğitimin Temel İlkeleri
Okul Öncesi Eğitimin Önemi
Avrupa’da Okul Öncesi Eğitimin Tarihsel Gelişimi ve Yaygınlaşması
Dünyada Bugünkü Okul Öncesi Eğitimin Durumu
Türkiye’de Okul Öncesi Eğitimin Tarihsel Gelişimi
Milli Eğitim Şuralarında Okul Öncesi Eğitim
Kalkınma Planlarında Okul Öncesi Eğitim
BAŞLAMADAN ÖNCE
Erken çocukluk eğitiminin önemi, amacı ve ilkeleri nelerdir?
1
GİRİŞ
Erken yaşlar (0–6 yaş), insan hayatının diğer dönemlerinin temelini oluşturan
bir dönemdir. Okul öncesi dönem, insan hayatının tüm dönemlerinin ilk basamağını
oluşturan, çocuğun kişilik ve diğer gelişim alanlarının (bilişsel, dil, sosyal, duygusal ve
fiziksel) en hızlı olduğu dönem olarak ifade edilmektedir. Erken yaşlar, çocukların dış
etkilere en fazla açık olduğu bir dönem olduğu için korunmaya en fazla gereksinim
duyduğu, gelişmenin ve büyümenin en hızlı olduğu yaşamın kritik dönemlerinden
biridir. Erken çocukluk eğitiminin amacı da çocukların büyüme ve gelişmelerine uygun ortamı ve desteği sağlamaktır. Erken yaşlarda oluşturulacak temel, çocuğun tüm
hayatı boyunca etkili olacaktır. Kısacası çocuğun okul öncesi dönemdeki yaşantıları ve deneyimleri onun ileriki yaşamı için temel oluşturacaktır. Yapılan araştırmalar,
beynin erken yaştaki deneyimlere yanıt verdiği ve çevrenin beyin gelişimi üstünde
önemli etkisinin olduğunu ortaya koymaktadır. Çocuklar dünyaya belirli bir genetik
potansiyel ile gelmektedirler. Bu genetik potansiyeli en üst noktasına kadar kullanabilmek çocuğun içinde bulunduğu çevrenin, çocuğun gelişimine verdiği destek ile
çok yakından ilgilidir. Erken çocukluk eğitimi (EÇE) çocuğa zengin uyarıcılı, uygun
çevre koşulları sağlayarak gelişimini olumlu yönde etkileyebilmektedir.
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ VE OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TANIMI
“Erken çocukluk” kavramı, çeşitli ülkelerde farklı yılları kapsayan biçimde tanımlanmasına karşın Türkiye’de, genelde, okul öncesi kavramı ile eş anlamlı olarak
kullanılmaktadır. Başka bir ifadeyle; Türkiye’de 0–72 aylık çocukların eğitimlerini
kapsayan okul öncesi eğitim, erken çocukluk eğitimi olarak kabul edilmektedir. Bu
kabulde eğitimde belirlenen önceliklerin yanı sıra, Türk Milli Eğitim Sistemi’nin yapısı ve işleyişi de etkili olmaktadır (Gürkan, 2009, s.3).
0–6 yaş çocuklarının gelişimlerini sağlamaya yönelik sistemli, organize ve planlı
her türlü eğitim etkinliklerine genel olarak “okul öncesi eğitim” denmektedir. Alışılagelmiş okul öncesi eğitim kavramı yerine son yıllarda “erken çocukluk eğitimi (EÇE)”
terimi de kullanılmaya başlanmıştır. Erken çocukluk eğitimi çocuğun yaşaması, büyümesi, gelişmesi ve bakımı ile ilgili olarak yapılacakların bütünü diye tanımlanabilir
(Ural, Ramazan, 2007).
2
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
Okul öncesi eğitim pek çok şekilde tanımlanmış ve aşağıda farklı tanımlara yer
verilmiştir: “Okul öncesi eğitim, 0–72 ay çocukların; tüm gelişimlerini, toplumun kültürel değerleri doğrultusunda yönlendiren, duygularının gelişimini ve algılama gücünü artırarak akıl yürütme sürecinde ona yardımcı olan ve yaratıcılığını geliştiren,
kendini ifade etmesini ve öz denetimlerini kazanmasını sağlayan, sistemli bir eğitim
sürecidir.” (Yılmaz, 2003, s.13).
Okul öncesi eğitimi, çocuğun doğduğu günden temel eğitime başladığı güne
kadar geçen yılları kapsayan ve çocukların daha sonraki yaşamlarında önemli rol
oynayan bedensel, psikomotor, sosyal, duygusal, zihinsel ve dil gelişimlerinin büyük
ölçüde tamamlandığı, kişiliğin şekillendiği, ailelerde ve kurumlarda verilen eğitim sürecidir (Aral ve diğerleri, 2002).
XIV. Milli Eğitim Şurası’nda (1993) okul öncesi eğitimin tanım ve kapsamı şu
şekilde belirtilmektedir: “Okul öncesi eğitimi; 0–72 ay grubundaki çocukların gelişim
düzeylerine ve bireysel özelliklerine uygun zengin uyarıcı ve çevre imkânları sağlayan, onların bedensel, zihinsel, duygusal ve sosyal yönden gelişimlerini destekleyen,
kendilerini toplumun kültürel değerleri doğrultusunda en iyi biçimde yönlendiren ve
ilköğretime hazırlayan, temel eğitimin bütünlüğü içerisinde yer alan bir eğitim sürecidir”.
Okul öncesi eğitim;
Ÿ
Çocuğun doğumu itibarı ile 6 yaşına kadar olan zaman dilimi içinde (0–72 ay),
Ÿ
Çocuğun tüm gelişim alanlarını (bilişsel, dil, duygusal-sosyal, fiziksel, psikomotor, kişisel) desteklemeye yönelik,
Ÿ
Gelişimsel özelliklerine ve bireysel farklılıklarına uygun,
Ÿ
Mevcut potansiyelini ortaya çıkarmasını, geliştirmesini ve kendini ifade etmesini amaçlayan,
Ÿ
İlköğretimin gerektirdiği zihinsel ve duygusal-sosyal yeterliliklere ulaşmasını
diğer bir deyişle ilköğretime hazırlığını sağlayan,
Ÿ
Çocuğun bulunduğu toplumun kültürel değerlerini tanımasını, benimsemesini
ve topluma uyumunu gözeten,
Ÿ
Tüm bunlar için uygun ve uyarıcı bir çevre olanağı sunan,
Ÿ
Bir okul öncesi eğitim kurumunda, ailede ya da alternatif programlarda verilen
sistemli ve planlı bir eğitim süreci olarak tanımlanabilir (Biber, 2010; Turaşlı,
2009).
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
3
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN AMACI
Türk Milli Eğitiminin Genel Amaçları ülkemizde diğer eğitim basamaklarının
yanı sıra okul öncesi eğitime de rehberlik yapmaktadır. Türk Millî Eğitiminin genel
amacı, Türk Milletinin bütün fertlerini,
1. Atatürk inkılâp ve ilkelerine ve Anayasa’da ifadesini bulan Atatürk Milliyetçiliğine bağlı; Türk Milleti’nin millî, ahlâkî, insanî, manevî ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan; insan haklarına ve Anayasa’nın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan
demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev
ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek,
2. Beden, zihin, ahlâk, ruh ve duygu bakımından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip; insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren ve topluma karşı
sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek,
3. İlgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek gerekli bilgi, beceri, davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların, kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi
olmalarını sağlamak, Böylece, bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun
refah ve mutluğunu artırmak; öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milleti’ni
çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmaktır (Milli Eğitim BakanlığıMEB, 2006).
Okul öncesi eğitimin evrensel amaçları olarak sayılabilecek görüşler, OMEP’in
(Dünya Uluslar arası Okul Öncesi Eğitimi Örgütü) uzun süre başkanlığını yapan,
ünlü eğitimci Mialaret (1977) tarafından şöyle ifade edilmiştir:
•
•
Toplumsal Amaçlar
o
Çalışan kadınların çocuklarına bakmak,
o
Her çocuğa eğitim sağlamak ve onların bireysel gelişimlerine katkıda bulunmak,
o
Çocukların birbirleriyle ve başkalarıyla ilişki içinde bulunmasına, sosyalleşmesine çok önemli katkıda bulunmak.
Eğitici Amaçlar
o
4
Çocuğun duyu organlarını eğitmek, çevreye olan duyarlılığını artırmak (renge, sese, estetiğe...)
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
•
Gelişimsel Amaçlar
o
Çocuğun doğal gelişimini temel alarak, gelişimle ilgili tecrübelerine önem
vermek (Akt., Oktay, 2002, s.188).
Okul öncesi eğitiminin amaç ve görevleri, milli eğitimin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak,
a.
Çocukların beden, zihin ve duygu gelişmesini ve iyi alışkanlıklar kazanmasını
sağlamak;
b.
Onları ilköğretime hazırlamak;
c.
Şartları elverişsiz çevrelerden ve ailelerden gelen çocuklar için ortak bir yetiştirme ortamı yaratmak;
d.
Çocukların Türkçeyi doğru ve güzel konuşmalarını sağlamaktır (MEB, 2006).
OKUL ÖNCESİ ÇOCUĞUNUN TEMEL İHTİYAÇLARI
Sevgi ve İlgi
Sevgi yaşamın ilk günlerinden itibaren çocuğun adeta temel gıdasıdır. Hiçbir çocuk sevgiden yoksun olarak sağlıklı bir şekilde büyüyemez. Ancak nasıl çocuğa verilecek yiyeceklerin türü ve miktarı onun gelişmesi için önemliyse, sevginin de doğru bir
biçimde ve yeterli miktarda verilmesi önemlidir. Aşırı ve gereksiz sevgi gösterileri kadar yetersiz veya hiç sevgi gösterilmemesi de çocuğu olumsuz etkiler (Oktay, 2009, s.s.
67–68). Sevgi ve şefkat eksikliği çocuğun gelişmesini, her yönü ile etkileyebilir. Sevgi
ihtiyacı karşılanamayan bir çocuğun, eksikliğini hiçbir şekilde karşılamak mümkün
değildir. Sevginin cömertçe verildiği, bireyler arasında karşılıklı anlayış, güven ve
saygı bulunan aile ortamları çocuğun sağlıklı gelişimi için olduğu kadar, toplumsal
kurallara kolaylıkla uyum sağlayabilmesi için de uygun deneyim ortamlarıdır (Oktay,
1998, s.44). Çocuk, doğduğu andan itibaren yetişkinin varlığına, yetişkinin bakım ve
beslenmesine ve sevgiye ihtiyaç duymaktadır. Çocuğa karşı gösterilen davranışların
hassaslığı onun ihtiyaçlarına ve duygularına karşı duyarlı olunduğunun göstergesidir
(Sroufe, Cooper, DeHart, 1996).
Sevgi ve ilginin çocuğun gelişimine etkilerini düşünüp tartışınız
İlk yıllarda dış dünya ile ilgili izlenimlerini annesinin davranışları aracılığıyla
edinen çocuk annesinin güven içinde, huzurlu, rahat ya da rahatsız, kızgın ve korkmuş olduğunu hissedebilir. Annesi onu rahatlatan ve güven duymasını sağlayan onu
kuşatan çevrenin bir parçasıdır (Oktay, 2009, s.s.67–68). Anne-baba ve çocuk arasındaki ilişkilerde sevgi en önemli faktördür. Çocuklar anne-babalarından kendilerine
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
5
sevginin cömertçe verilmesini beklerler. Sevginin, güven ve saygı bulunan aile ortamları, çocuğun sağlıklı gelişimi için olduğu kadar, toplumsal kurallara kolaylıkla uyum
sağlayabilmesi için de uygun deneyim ortamlarıdır (Yavuzer, 1998). Ancak yaşamın
ilk yıllarında yeterli ve doğru sevgiyle büyümemiş olan çocukların daha sonra insanlarla kuracağı ilişkilerde de bazı sorunlar yaşamaları çok büyük olasılıktır (Oktay,
2009, s.s.67–68). Doğuştan gelen eksiklikler dışında bir çocuğun ruhsal olarak sağlıklı
olması ya da olmamasının sebepleri tamamen aile içinde aranmalıdır. Şiddetli geçimsizliğin, anlaşmazlıkların olduğu aile ortamlarında, annenin şiddete maruz kaldığı
bir durumlarda çocuklar sevgisiz ve güvensiz kişilik geliştirirler. Çocuklar koşulsuz
sevgi ister ve bu sevginin temelini çevresindekiler tarafından kabul edilme duygusu oluşturur. Anne-babalar çocuklarına zaman ayırarak birlikte olmalı ve sevgilerini
göstermelidirler. Çocukların toplumsal değerlere sahip olmaları ve güven duygusunu edinmeleri ancak sevildikleri, kabul gördükleri ve desteklendikleri bir ortamda
gerçekleşmektedir. Çocukların uyumlu aile ilişkileri arasında, güvenli aile ortamında
sevgi ve anlayışla büyümesi olgunlaşmasına, kişilik kazanmasına ve kendi kendine
yetebilmesine olanak sağlamaktadır. Çocuklar sevildikçe güven duyguları gelişir, pekişir, öz saygısı artar. Anlayışlı karşılandıkça hoşgörülü olmayı, sorumluluk aldıkça da
bağımsız davranabilmeyi öğrenir (Aydın, 2004).
Sağlıklı Bakım ve Beslenme
Çocuğun yaşamını sürdürebilmesi için sağlık şartlarına uygun bakım ve düzenli bir beslenmenin sağlanması gerekmektedir. Dengeli ve iyi beslenme çocukların sağlıklı büyüme ve gelişmeleri için zorunludur. Doğumu izleyen ilk saatlerden
itibaren çocuğun anne sütüyle beslenmesi ve gerekmedikçe ilk ay boyunca ek besin
verilmemesi önerilmektedir. Bu dönemde bebek için en iyi besin anne sütüdür. Altı
aydan sonra anne sütü bebeğin artan enerji ve besin öğelerini karşılamak için tek
başına yeterli olmamaya başlar. Altıncı aydan sonra bebeğe anne sütü ile birlikte ek
besinler de vermek gerekir. Çocukların düzenli beslenmesi onların sadece fiziki gelişimlerini değil aynı zamanda sağlıklı beslenme alışkanlıkları edinmelerini de sağlar.
Uygun beslenme ile çocuklar önceden belirlenmiş olan fiziksel kapasitelerinin de en
üst düzeyine ulaşabilirler. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesi sağlanmazsa olgunlaşmaları engellenir. Çocuğun beslenmesi sadece o anki gelişimini değil gelecekteki
gelişimini de etkiler.
Çocuğun beslenmesinin yanı sıra zamanında, düzenli ve uygun koşullarda temizliğinin yapılması da en temel ihtiyaçları arasında yer alır. Çocuğun bulunduğu
ortamın temiz ve mikroplardan arındırılmış olması, kullandığı eşyaların uygun şekilde dezenfekte edilmesi onun en temel hakkı olan yaşama hakkını elde edebilmesi için
gereklidir (Oktay, Gürkan, Unutkan ve Zembat, 2006).
6
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
Temizlik ve beslenme sadece çocuğun büyümesi için değil aynı zamanda daha
sonraki dönemlerde yaşam becerilerini oluşturacak alışkanlıkların kazanılmasında
da büyük öneme sahiptir. Temizlik, beslenme ve uyku alışkanlığını doğru olarak kazanan çocuklar, daha sonraki dönemlerde yeni alışkanlıklar kazanırken güçlüklerle
karşılaşmazlar. Temel gereksinimleri, doğru karşılanan çocuklar, kendileri ile ilgili
olumlu benlik algısı geliştirebildikleri gibi diğer insanlarla olumlu ilişkiler kurabilme
yönünden de başarılı olurlar (Oktay, 2002).
Güven
Hayatın ilk yıllarında dış dünyayı özellikle anne aracılığı ile algılayan çocuk için,
kendisini gerçekten seven yetişkinlerden gelen izlenimler onun dünyaya bakışının
olumlu olmasına yardım eder. Olumlu ilk izlenimler ise, uyumlu, kendisi ile çevresindekilerle barış içinde bir insan olma yolundaki ilk adımdır. Çocuk sevildiği, yetişkinler arasında sevgi, saygı ve tutarlı ilişkilerin bulunduğu ve kendisine karşı da
tutarlı davranılan bir ortamda bir diğer temel ihtiyacı olan güveni de geliştirir (Oktay,
2002).
Güven duygusu, kişilik gelişimi açısından en temel kazanımlarından birisidir.
0–2 yaş döneminde temeli atılan güven duygusu, çocuğun temel gereksinimlerinin
giderilmesindeki titizliğe bağlı olarak yerleşir. Gereksinimlerinin giderilmesi konusunda duyarsız davranılması, geciktirmelerin olması bebeğin huzursuzluk ve gerginliğinin artmasına neden olur. Bu tür ihmallerin sıklığının artması güven ya da güvensizlik duygusunun gelişmesinde etkili olur.
Çocuğun güven duygusunun pekiştirilmesi için küçük yaştan itibaren yaşına,
yeteneğine ve cinsiyetine uygun görevler verilmelidir
Güven duygusunun temeli bu dönemlerde atılsa da daha sonraki dönemlerin de
önemi oldukça büyüktür. Güven duygusu, ergenliğin bitimine kadarki süre içerisinde
sürekli olarak gelişen bir duygudur. Güven ya da güvensizlik duygusundan hangisi
baskın olursa, kişilik ona göre şekillenir. Güvensizliğin baskın olduğu kişilikler, strese karşı daha dayanaksız, ruhsal yönden risk altında ve sosyal ilişkilerinde de sorun
yaşayabilecek bireyler olabilirler (Aydın, 2003, s.138). Çocuk anne-babanın, eğitim
konusunda aldıkları ortak makul kararları ve buna uygun pekiştirici tutumlarıyla yetişkinlere ve kendisine güvenmeyi, kendi gücünün sınırlarını öğrenir. Sevgi ve anlayışın hakim olduğu, güvenli bir aile ortamında büyüyen çocuk olgunlaşır ve kişilik
kazanır.
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
7
Hareket ve Oyun
Okul öncesi dönemde oyun, çocuğun en temel ve vazgeçilmez uğraşı alanıdır.
Hızlı bir büyüme ve gelişim süreci yaşayan bu dönem çocuğu, beslenmeye ve bakıma
olduğu kadar oyuna da gereksinim duyar. Oyun, bir yandan çocuğun fiziksel gelişimine önemli katkılarda bulunup bedensel yetilerini geliştirirken, diğer yandan psikomotor, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminde de çok önemli rol oynar ve bu sayede
çocuğun dünyayı keşfedebilmesini sağlar. Zevk ve mutluluk kaynağı olan oyun, sevgiden sonra çocuğun ruhunu besleyen en önemli etmendir. Oyun, bir yandan çocuğun
gelişimine katkıda bulunurken, öte yandan eğitici bir değere sahiptir. Bir yandan izleyen yetişkine çocuğun kişilik özellikleriyle ilgili önemli ipuçları verirken, bir yandan
da çocuk için tedavi edici özelliğe sahip bir etkinliktir.
Çocuk oyun oynarken etkileşimde bulunduğu diğer çocuklar ve yetişkinlerle
kurduğu işbirliği ve iletişim onun dünya ve insanlar hakkındaki bilgilerine kaynak oluşturur
Oyun, çocuğa toplumsal beceriler kazandırır, duygusal doyum sağlar ve en
önemlisi onu özgürleştirir ve böylece çocuğu öğrenmeye hazır hale getirir. Çocuk
oyun sırasında eylemlerinde özgürdür, bu sayede gerçek yaşamda gerçekleştiremediği
bir eylemi, oyun ortamında gerçekleştirerek rahatlama fırsatı bulmuş olur.
Hareket ve oyun küçük çocukları tanımlayan iki sözcüktür. Sağlıklı bir çocuğun
hareketsiz olması düşünülemez. Hareketin en iyi gerçekleştirildiği alan ise oyundur.
Oynamak; öğrenmek, hareket etmek, tanımak, deneyim kazanmak, yani gelişmek demektir. Çocuklukta çocuğun oynama gereksinimi giderilmezse, büyüklükteki davranışını etkileyecektir. Oynamasını iyi öğrenmemiş olan bazı yetişkinler, bütün yaşamları boyunca kötü oyuncular olarak kalırlar (Sezer, 2010; Şen, 2009; Yavuzer, 2007).
Kendi Kendini Tanıma-Özgürlük ve Yetişkin Desteği
Bir kişinin kendilik kavramı ve kimlik duygusu hayatı boyunca gelişmesine
rağmen, kişinin kendi varlığının farkına varması bebeklik döneminde özellikle de
yürümeye başladığı dönemde gerçekleşmektedir. Bu dönemde çocuklar kendi davranışlarının ve niyetlerinin diğerlerinden farklı olduğunu anlar. Çocuktaki kendilik
duygusunun yürümeye başladığı dönemde ortaya çıktığını söyleyebiliriz. 3–6 yaş dönemi çocuklar için merak ve girişim dönemidir. Davranış olarak atılgan ve girişken
olan çocuğun davranışlarından ve girişimlerinden dolayı eleştirilmesi, korkutulması
girişim gücünün kaybedilmesine neden olmaktadır. Bunun sonucunda çocuk, kendini değersiz görmeye, güvensiz bir benlik geliştirmeye başlamaktadır. Anne-babanın
ilgisi sonucunda çocuklar olumlu bir benlik yapısına sahip olurlar (Aral, Baran, Bulut,
Çimen, 2000; Sezer, 2010).
8
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
Okul öncesi dönemdeki çocukların başarabildikleri davranışları geliştirebilmek
için desteklenmeye ve çevrelerine zarar vermemek koşulu ile özgür olmaya ihtiyaçları vardır. Bu, çocuğun mevcut yeterliliklerini geliştirebilmesi, yetersizliklerinin farkına varması, kısaca kendini tanıması ve sınırlarını öğrenmesi açısından son derece
önemlidir. Bu dönemde sınırlamalar ancak genellik olduğu zaman kabul edilebilir bir
durumdur. Yetişkinin gereksiz ve kaygılı sınırlamaları çocuğun girişimde bulunma
isteğini kırabileceği gibi, her türlü sınırlamaya da karşı koyma isteğini de arttırabilir.
Oysa özgür olabilmek için Rousseau’nun dediği gibi insanın kendi kendisini tanıması ve yapmak istedikleri ile yapabilecekleri arasında bir denge kurulabilmesi gerekir.
İnsanın yapabileceklerinin engellenmesi ne kadar kötü ise yapamayacağı konularda
istek sahibi olması da o kadar kötü sayılır. İnsanın çevresindeki insanlar ve eşyalarla
birlikte uyumlu bir şekilde yaşamını sürdürebilmesinin temelinde okul öncesi dönemdeki yaşantılarının çok büyük etkisi olduğu unutulmamalıdır (Oktay, 2002).
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN TEMEL İLKELERİ
1. Okul öncesi dönem, insan hayatının diğer dönemlerinin temelini oluşturan
bir dönemdir.
Okul öncesi dönemi sadece gençlik ve olgunluğa hazırlık olarak değil, kendi başına da önemlidir. İnsanın yaşamının her döneminde o dönemde yerine getirmesi
gereken görev ve sorumlulukları vardır. Her yaşta insanın kendi yanlış ve doğrularını
bizzat yaşayarak öğrenmesi son derece önemlidir. Zamanında yaşanmayanların en az
yaşanmışlar kadar sonraki dönemde problemler halinde ortaya çıkması çok büyük
olasılıktır. İnsan hayatının her döneminin olduğu kadar okul öncesi döneminin en iyi
şekilde ve uygun yaşantılarla geçirilmesi son derece önemlidir. Bu dönemde çocuğa
sağlanacak yaşantıların türü ve kalitesi, yetişkinin ona verebileceği imkânların zenginliğine bağlıdır (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
2. Çocuklar farklı yollardan ve farklı oranlarda gelişirler (duygusal, bilişsel, ahlaksal, sosyal, fiziksel ve manevi) önemli olan eğitimin her alanı kapsamasıdır.
İnsanlar öğrenme hızı yönünden farklılık gösterirler, kimileri hızlı, kimileri yavaş öğrenirler. Çocuğun bütünlüğü göz önünde bulundurularak çocuğa verilecek eğitimde fiziksel ve zihinsel gelişim kadar duygularının, düşüncelerinin ve manevi yönünün gelişmesine de özen göstermek gerekir. Gelişimin her yüzü özellikle bu dönemde
gelişimin diğer yüzleri ile çok yakından ilişkilidir ve birbirini etkileyici niteliktedir.
İnsanın tek yönlü geliştirilmesinin onun doğal yapısına ne kadar ters olduğu hiçbir
zaman gözden kaçırılmamalıdır. Çok yönlü gelişme gelecekte geniş bir dünya görüş
açısının da temelidir (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
9
3. Küçük çocuklar yaşadıkları ve etraflarında olan her şeyden öğrenirler.
Küçük çocuklar yaşadıkları ve etraflarında olan her şeyden öğrenirler ancak öğrendiklerini farklı konular ya da disiplinlere göre ayırt etmeleri mümkün değildir.
Çocuğun farklı yaşantılar arasında ilişki kurmayı becerebilmesi bir yönüyle zihinsel
olgunlaşmaya, bir yönüyle de verilecek eğitime bağlıdır. Çocuğa sağlanacak zengin
yaşantılar, dil ve davranış örnekleri, onun gelişmesini olumlu yönde etkiler (Oktay,
2002; Zembat, 2001).
4. Çocuklar, sözel olarak verilen eğitimden ise aktif katıldıklarında daha iyi öğrenirler.
Okul öncesi çocuğunun en belirgin özelliklerinden biri meraklı ve aktif bir araştırıcı olmasıdır. Çocuk etrafındaki nesnelere dokunmaktan, izleyen biri olmaktan çok
olayların içinde olmaktan hoşlanır. Bu nedenle çocuğa bir şeyi anlatmak yerine aktif
katılımına izin vermek çok daha eğitici ve doğru bir tavırdır. Çocuğun aktif katılımını
sağlayacak olan bu tavrın hem anne hem de okulda öğretmen tarafından da benimsenmesi son derece önemlidir. Bu sayede çocuğun doğal merak duygusu geliştirilip
yaratıcılığı desteklenmiş olur ve çocuk olayların nedenini, nasılını olduğu kadar kendi gücünün ve zayıflıklarının da farkına varır. Aktif katılım yetişkinin de çocuğu tanıması, ona kendini geliştirebilmesi için yardımcı olabilmesine fırsat verir. Yetişkinin
rehberliği ve koruyuculuğunda gerçekleşen aktif katılım çocukta özgüveni de pekiştiren bir eğitim yaklaşımıdır. Burada çocuğun yapabileceğine kendisine ve çevresine
zarar vermediği ölçüde imkân veren ve yardım istediğinde bu yardımı koşulsuz sağlayan bir yetişkin tutumu, çocuğun gereksiz taleplerini kontrol etmeyi başarmasına da
büyük ölçüde yardımcı olacaktır (Oktay, 2002).
5. Çocuklar aktif olarak katıldıklarında ve ilgi duyduklarında daha iyi öğrenirler.
Motivasyon öğrenmenin ön şartlarından biridir. Çocuklar faaliyetlere aktif olarak katıldıkları ve ilgi duydukları zaman daha iyi öğrenirler. Ailelerin ve öğretmenin
görevi ilgi uyandırmak, öğrenmeye istekli kılmaktır. Çocukta merak uyandırmak,
sorularını desteklemek, ilgi duyabileceği yeni konularla ilgili ön bilgi vermek ancak
onun hayal gücünü desteklemekle olabilir. Bir konunun öğrenilmesi sadece çocukluk
döneminde değil her yaşta o konuyu öğrenmek için kişideki isteğe bağlıdır. İyi öğretici olmanın temel şartları arasında öğrenciye ilgi duyduğu konuda destek vermek,
bilmediği konularla ilgili öğrenme isteği uyandıracak şekilde onun ilgisini çekebilmek
yer almaktadır (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
6. Çocukların nitelikli ve kapsamlı çalışmalar yapabilmeleri için zamana ve
mekâna ihtiyaçları vardır.
Çocuğun rahat hareket edebileceği, çeşitli deneyimlerde bulunabileceği, meraklarını giderebileceği, zengin bir uyaranı içeren mekâna ve çalışmalarını tamamlamaları, sonuçlarını değerlendirebilmeleri için zamana ihtiyaçları vardır. Çocuğun
bu ihtiyacı ona evde sağlanacak özel bir oda veya rahatça hareket edip oynayacağı ve
10
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
hatta dağıtabileceği bir bölüm ayırmayı gerektirir. Okul ise her çocuğun çalışabileceği
ve keşfedebileceği malzeme ile donatılmış, rahatça hareket edebileceği ve güvenli bir
mekân demektir. Çocuğun ilgi duyduğu konuyu derinliğine öğrenebilecek kadar uygun zamanının olması önemlidir. Ama zaman zaman yeni öğrenmeler için de uygun
değişikliklerin yapılmasına ihtiyaç vardır (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
7. Öğrenmenin başlangıç noktası çocukların yapamadıkları değil, yapabildikleri olmalıdır.
Bunun için iki neden vardır. Birincisi, öğrenme sırasında kazandıkları güvenin
önemi. İkincisi ise “Readiness” hazırlık kavramı ile ilgilidir. Çocuklar yürümeyi ve
konuşmayı buna hazır oldukları zaman öğrenirler. Bu nedenle çocukları hazır olmadan zorlamak yanlıştır (Zembat, 2001).
8. Oyun ve karşılıklı konuşma, çocuklar için kendileri, başkaları ve çevrelerindeki dünya hakkında bilgi sahibi olabilecekleri en temel yöntemdir.
Oyun, çocuklara en doğal öğrenme ortamı sunmaktadır. Öğrenme ilk elden, deneyimsel ve etkin olmalıdır. Çocuklara araştırma ve keşfetme ortamı sağlayacak olanaklar ve mekânlar hazırlanmalıdır. Çocukların özgürlüğü, kendi başlarına hareket
etmeleri ve öğrenme sorumluluğu isteklendirilmelidir. Oyun, çocuğun kendi geliştirdiği anlamlı bağlam içinde yer alan etkinlikler dizisidir. Oyun ortamı içinde çocukları
izleyen, öğrenme ve gelişimlerini desteklemekle sorumlu olan eğitimcilerin sağladığı
oyun etkinlikleri ve deneyimleri, belirtilen genel amaçlar çerçevesinde yer almalıdır.
Çocuklarda var olan bilgi, beceri ve ustalığı ortaya çıkarmalıdır. Bunların farklı bağlamlarda kullanılması ve uygulanmasını teşvik etmelidir. Öğrendiklerinden anlam
çıkarıp ilişki kurabilmesini sağlamalıdır. Öğrenme ve deneyim alanlarını birleştirmelidir. Bilişüstü beceriler ve stratejiler geliştirebilmelidir. Öğrenmeye karşı olumlu
tutumlar geliştirmelidir (Sevinç, 2004). Oyuna katılan diğer çocuklar ve yetişkinlerle
yaptığı işbirliği ve kurduğu iletişim, onun dünya ve insanlar hakkında bilgilerine kaynak oluşturur. Çocuk bazen grubun koyduğu kurallara uymakta güçlük çektiğinde
oyun dışı bırakılmanın üzüntüsünü yaşarken, bazen de grubun lideri olmanın hazzını duyar. Bazen bazı hareketlerde hem kendisinin hem de bazı yaşıtlarının diğerleri
kadar iyi olmadığını farkeder. Sevdiği ve sevmediği çocuklarla olan oyun tecrübeleri
ona çeşitli sevinçler veya kırıklıklar yaşatabilir. Bütün bunlar ona davranışlarını düzenlemek için pek çok temel yaşantı kazandırır. Ancak önemli olan, çocuğun temel
yaşam deneyimlerini kazanırken, kendisini çok fazla baskı altında veya sınırlandırılmış olarak hissetmemesidir. Bu rahat ortamda aynı zamanda tehlikelerden, kendine
ve çevresine zarar verebilecek etkenlerden korunması da son derece önemlidir (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
9. Kendi kendilerine düşünme konusunda desteklenen çocuklar daha çok bağımsız hareket ederler.
Bebekler yardımla ya da yardımsız olarak öğrenirler, ancak cesaretlendirilir ve
desteklenirler ise çok daha iyi öğrenirler. Bu nedenle eğitimin amacı genç insanları,
olgun, bağımsız ve otonom öğrenmeye hazırlamaktır. Eğer bu okul öncesi dönemde
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
11
geliştirilemezse her geçen gün ulaşılması daha zor bir hal alır. Çocuğun karşılaştığı
problemlere çözümler üretebilmesi için sağlanacak fırsatlar ona gelecekte de kendi
problemlerine değişik çözümler üretebilmesi için yardımcı olur. Bunun yolu da çocuğun düşünmesini, soru sormasını, düşündüklerini ifade edebilmesini destekleyici ve
rahatça cevaplar üretebileceği ortamlar yaratmaktır (Oktay, 2002; Zembat, 2001).
10. Yetişkinlerle ve diğer çocuklarla kurduğu ilişkiler çocukların gelişimlerinin
odak noktasını oluşturur.
Çocuğun ilişkide bulunduğu kişi sayısının artması oranında daha iyi ve zengin
uyaranlarla karşılaşacak ve böylece öğrenme olanakları artacaktır. Çocuğun diğer çocuklarla ve çevresindeki yetişkinlerle kurduğu ilişkiler onun gelişiminde son derece
etkilidir. Çocuğu sosyal çevresiyle de bir bütün halinde görmeliyiz. Çocuğu tanıyarak, onun ihtiyaçlarına duyarlı, tutarlı bir yetişkin davranışı, zengin uyarımlarla dolu
bir ev ve okul ortamı, sağlıklı ilişkiler kurabileceği çocuk ve yetişkinlerden oluşan
uyumlu bir dünya, çocuğun sağlıklı bir birey olarak yetişmesinde önemli bir etkendir
(Oktay, 2002; Zembat, 2001).
Türkiye’de Okul Öncesi Eğitimin Temel İlkeleri
Okul öncesi dönem yaşamın temelidir. Bu dönemde öğrenme hızı çok yüksektir.
Bir yaş grubunun genel gelişim özellikleri o yaş grubundaki tüm çocuklar için ortaktır; ancak her çocuğun kendine özgü olduğu da unutulmamalıdır. Okul öncesi eğitim
bazı temel ilkelere dayanmaktadır. Bu ilkeler şunlardır:
•
•
•
•
•
•
•
•
12
Okul öncesi eğitim çocuğun gereksinimlerine ve bireysel farklılıklarına uygun
olmalıdır.
Okul öncesi eğitim çocuğun psikomotor, sosyal-duygusal, dil ve bilişsel gelişimini desteklemeli, özbakım becerilerini kazandırmalı ve onu ilköğretime hazır
duruma getirmelidir.
Okul öncesi eğitim kurumlarında çocukların gereksinimlerini karşılamak
amacıyla demokratik eğitim anlayışına uygun eğitim ortamları hazırlanmalıdır.
Etkinlikler düzenlenirken çocukların ilgi ve gereksinimlerinin yanı sıra çevrenin ve okulun olanakları da göz önünde bulundurulmalıdır.
Eğitim sürecinde çocuğun bildiklerinden başlanmalı ve deneyerek öğrenmesine olanak tanınmalıdır.
Çocukların Türkçeyi doğru ve güzel konuşmalarına gereken önem verilmelidir.
Okul öncesi dönemde verilen eğitim ile çocukların sevgi, saygı, işbirliği, sorumluluk, hoşgörü, yardımlaşma, dayanışma ve paylaşma duygu ve davranışları geliştirilmelidir.
Eğitim, çocuğun kendine saygı ve güven duymasını sağlamalı, ona öz denetim
kazandırmalıdır.
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Öğr. Gör. Dr. Gülçin Güven, Öğr. Gör. Kadriye Efe Azkeskin
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Oyun, bu yaş grubundaki çocuklar için en uygun öğrenme yöntemidir. Tüm
etkinlikler oyun temelli düzenlenmelidir.
Çocuklarla iletişimde, onların kişiliğini zedeleyici şekilde davranılmamalı,
baskı ve kısıtlamalara yer verilmemelidir.
Çocukların bağımsız davranışlar geliştirmesi desteklenmeli, yardıma gereksinim duyduklarında yetişkin desteği, rehberliği ve güven verici yakınlığı
sağlanmalıdır.
Çocukların kendilerinin ve başkalarının duygularını fark etmesi desteklenmelidir.
Çocukların hayal güçleri, yaratıcı ve eleştirel düşünme becerileri, iletişim kurma ve duygularını anlatabilme davranışları geliştirilmelidir.
Programlar hazırlanırken aile ve içinde bulunulan çevrenin özellikleri dikkate
alınmalıdır.
Eğitim sürecine çocuğun ve ailenin etkin katılımı sağlanmalıdır.
Okul öncesi eğitimde çocuğun gelişimi ve okul öncesi eğitim programı düzenli
olarak değerlendirilmelidir.
Okul öncesi eğitimde değerlendirme sonuçları çocukların, öğretmenin ve
programın geliştirilmesi amacıyla etkin olarak kullanılmalıdır. (Milli Eğitim
Bakanlığı-MEB, 2006)
OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN ÖNEMİ
Okul öncesi dönem, insan hayatının diğer dönemlerinin temelini oluşturan
bir dönemdir. Bu dönem yalnızca yetişkinliğe hazırlık olarak değil, kendi başına da
önemlidir. Okul öncesi çocuğunun yaşamında temel ihtiyaçlar öncelikleri de belirler.
Yaşamın ilk aylarında bu ihtiyaçlar içinde en önemlileri beslenme, temizlik ve uyku
gibi temel yaşamsal ihtiyaçlardır. Bu ihtiyaçların anında ve gereği gibi karşılanması
çocuğun dünyaya bakışını, insanlara güven ve güvensizlik duymasının temelini oluşturur. Ayrıca çocuğun diğer çocuklarla ve çevresindeki yetişkinlerle kurduğu ilişkiler
onun gelişiminde son derece etkilidir. Okul öncesi eğitim çocuğun toplumsallaşma
sürecinde çok önemli bir basamaktır ve bu eğitimin çocuğun yaşına, bireysel özelliklerine ve ihtiyaçlarına uygun şekilde verilmesi gerekmektedir. Çocuğa erken yaşta verilmeye başlanacak olan okul öncesi eğitimin çocuğa, ailesine ve topluma sağlayacağı
fayda tartışılmaz bir gerçektir. Bu gerçekten hareketle her çocuğun mümkün olan en
erken yaşta eğitim alması düşüncesi doğmuştur.
Çocuğun erken çocukluk dönemindeki çeşitli gereksinimlerini karşılayabilmek,
bugünkü bilimsel ve teknolojik gelişmelerin sağladığı olanaklarla artık ailenin yalnız başına başarabileceği bir konu olmaktan çıkmış durumdadır. Bu açıdan okul öncesi eğitim kurumları, çok önemli bir görev üstlenmektedirler. Bu kurumlar, çağdaş
toplumun gereksinimi olan duygu ve düşüncelerini özgürce anlatabilen araştırmacı,
meraklı, girişimci, üretici, karşılaştığı problemlere çözümler ve seçenekler üretebilen,
Erken Çocukluk Eğitimi ve Okul Öncesi Eğitim
13
kendi kendine karar verebilen, kendi haklarına ve başkalarının haklarına saygılı, sahip olduğu gücü en üst düzeyde kullanabilen, kendi kendini denetleyebilen bireyler
yetiştirebilmek için ailenin en büyük desteği olmak durumundadır (Oktay, 2003).
Erken çocukluk döneminde zihinsel gelişimin %80’i tamamlanmaktadır.
Yılmaz (2003), okul öncesi eğitimin önemini şöyle açıklamaktadır; “Toplumların sosyal, kültürel, ekonomik ve politik yapısını oluşturan özellikler eğitim yoluyla
kazandırılır. Nitelikli, sağlıklı ve istenilen davranışlara sahip bireylerin yetiştirilmesi
için eğitime küçük yaşlarda başlanmasının gerekliliği bir gerçektir. Araştırmalar, okul
öncesi eğitim alan çocuğun ileri yıllarda okul yaşamındaki başarısının yaşıtlarından
farklı olduğunu ortaya koymuştur. Çocuğun öğrenmesinin en yoğun olduğu, temel
alışkanlıkların kazanıldığı ve zihinsel yeteneklerinin hızla gelişip biçimlendiği dönem
0–72 ay arasıdır”.
Myers (1992), okul öncesi eğitimin gerekliliğini aşağıdaki şekilde maddelemiştir:
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Ÿ
Çocukların yaşamaya ve potansiyellerinin en üst noktasına kadar gelişmeye
hakları vardır. Okul öncesi eğitim çocuklara bu fırsatı sunmaktadır.
İnsanlık, değerlerini çocuklar yolu ile aktarır ve bu aktarım çocuklukta başlar.
İstenilen ahlaki ve sosyal değerlerin gelecekte korunabilmesi için işe çocuklardan başlanmalıdır.
Çocuk gelişimine yatırım yapmakla bağlantılı olarak toplumlar artan üretim ve
maliyet yolu ile ekonomik yararlar sağlar.
Sağlık, beslenme, kadın programları gibi diğer toplumsal gelişme çabaları
ancak çocuk gelişim programları ile arttırılabilir.
Okul öncesi eğitim yolu ile tüm çocuklara fırsat eşitliği sunularak çeşitli eşitsizlikler ortadan kaldırılabilir.
Çocuklar, uzlaşma ve dayanışma yaratan sosyal ve politik eylemler için ortak
bir hareket noktası oluşturmaktadır.
Araştırma kanıtları erken yaşların davranış gelişiminde kritik olduğunu ortaya
koymaktadır.
Değişen toplum yapısı, köyden kente göç, çalışan kadın sayısının artması, okul
öncesi eğitimi ve bu eğitimi veren kurumlara olan ihtiyacı arttırmaktadır.
Çocuğa erken yaşlarda sağlanacak deneyimlerle elde edilecek temel bilgi, beceri
ve alışkanlıklar, çocuğun daha sonraki öğrenim yaşamının yanı sıra sosyal ve duygusal yaşamını da biçimlendirecek güçtedir. Tesadüflere bırakılamayacak kadar ciddi,
bilimsel ve sistematik bir organizasyon ile yönlendirilmesi gereken okul öncesi eğitim
hizmeti, tüm eğitim sisteminin en can alıcı basamağıdır (Arı, 2003).
14
ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
Download

Book 2.indb