Sultanal-kmet GetmlVnlrt
t - & « j i s u 8 i v etleri
tezlini
TAHSİN ÖZ
I I
Türk Ir/.yiiıî san'allar hakıınıiMİaıı ı\n.
ctıiüal^İK l'ir hazine olan Sullaıudıınet
Camii'İlin yazıları ile çini ve taş işleri üzerinde -ivçeıı yazımızda durmuştuk \ \ \ .
Ru yüksek tıbidemizi süsleyen ve her hiıi
ayrı hirer tetkik mevzuu olan. tavan tezyinatı
ile sedef işleri ve bronz kapıları da. bu yazı­
mıza zemin olacaktır.
Tavan; sivil mimarimizde büyük bir yer
tutmuştur. Verilen bu ehemmiyet sebebiledir
ki, insanı düçarı hayret edecek Cfcrlcr, ince
ve manidar düşüncelerin sembolü olan şekil­
ler meydana getirilmiştir. Binayı dalıilen ör­
ten tavanla diğer aksam arasında, bilhassa
tezyinat noktasından tam bir ahenk, aranılan
güzelliğin, ölçüsü olmuştur. Her binanın bün­
yesine göre yapılması gerekli olan tavan, de­
virlere göre tezyinat, teknik itibarile daima
tahavvüUer geçirmiştir [ 2 | .
Ahşap tavan; camilerde, aneak bazı ınahfel altlarına konduğu cihetle mahalli talbiki
pek az olduğundan nadirdir. Kaldı k i . bun­
ların bir kısmı tamir ve tecdit esnasında mah­
volmuştur. Bir kısmr da tamirlerde düz bir
yağlı boya sürütmek suretile imhaya uğra­
mıştır. Nitekim îstanbuldaki Sultan Selim Ca­
mii malıfel tavanının tezyinatı da. bu suretle
boya sürülmek suretile tabrilx; uğramış iken
son senelerde vakıflar idaresinin değerli ve
bilgili himmetile bu tahripkâr boyalar temiz­
lenerek pek nefis, ve rengârenk kadim tezyi­
natı meydana çıkarılmıştır.
Edirnedcki SeÜmiye rernııTnin Müezzin
Mabfelî tavanı da. ayni suretle bir boyanın
tahribi altındadır. Mudanya'daki Ifasan Rey
(^amii'nde de bal böyledir. Eski tezyinat, bo­
yaların altından yer yer gözükmektedir. Bu
muzlim perdelerin de. kadirşinas eller tara­
fından açılacağından eminiz. îste camihprir n Vakî/tar
Deroisl.
Ankurtı.
12] C c 1ft1 E s a t
Suyı,
7. S. 25. T .
J9JS.
Türk Rnn'atı TarU^I. im.
niizdc. bu <;ibi .scl.i|iierden de\riniıı nefis \e
değerli le/.yinalını taşıyan yani lanı hüviyeti­
ni ınubafazı edebilen tavanlar pek nadir ve
mahduttur.
Sulltt'iahmct Camii Hünkâr Mabfeli allını
kaplayan tavan ise. ecdat yadigârı arasında
bcm bir şaheserdir, hem de • bir talikim va­
sıtası istisiNi olunursa - tahribe uğramamış vc
tamamen oriijnalitesiiıi muhafaza etmiş bir
parçadır. Yalnız renklerde, geçen asırların
verdiği bir asâlet sezilir k i , bu da ayrı bir
kıymettir.
İHI tavanın, etrafında ikisi dar ve biri
geniş olmak üzere üç bordür dolaşmaktadır.
Orlası mıırabbalara taksim edilmiştir. Bu tak­
simatın âhenginih devamı arzusiylc balı tara­
fında mutat göbeğin yapılmasından vazgeçil­
miştir [Resim: 11.
Dış bordür güvez zemin üzerine bej renk­
le münhani dal ve yapraklar arasında lâle vc
karanfil tezyinatı ve nar çiçeklerile meydana
getirilmiştir. Bunların üzerlerindeki tahrirler
güvez renkte vc altın yaldızlıdır.
Geniş orta bordür cidden zengindir. Y i ­
ne zemini güvez olup l^ej renkte geniş ve
münhani yaprakların ortalarındaki kırmızı ufak çiçeklerin ortalan yaldızlıdır. Bu yaprak­
ların arasına gayet nefis nar çiçekleri ve kon­
caları tam bir muvaffakiyetle yerleştirilmiş­
tir. Bu tezyinatın tekerrür ettiği kısımlar rumilerden mürekkep altın yaldızlı ve kabart­
ma rozaslarla beni ayrılmış lıem de bağlan­
mıştır.
Üçüncü b o r d ü r ; dar olup geniş ve mün­
hani ve üzeri yaldız çiçekli yaprakların ar.v
sına serpiştirilen nar çiçeklerinden müteşek­
kildir.
Orta kısım; ince çıtalarla murabbalara
ayrılmıştır. Her murabbam zemini gövezdir.
Ortasında oymalı ve sekiz köseli bej bir zemin özerine güvez renkte ufak karanfiller do-
TAHSİN ÖZ
210
lajitııaktadır. Hıııılarııı oıtasıuda yahhüh ka­
bartma büyük bir karanfil, motifin merkezini
teşkil etmektedir. Etrafı da lâlelerle çerçeveleımıijiir.
İşte gerek yaldızlar arasnıdaki renklerin
ahengi, gerek çiçek veya yaprakların hakikî
veya üslûblü şekillerinin binaya hâkim bir
tavanda yükselişi bu nefi.x c.«ıen yaratmıştır.
Sedef işleri-, malûın oUhigw «/.ere. C H I H Ü I I
miıııarı M e h m c d A g a .<^defkârlıkta i>iı
üstadıdır. Hattâ kendisinin bn san'attaki yük­
sek iMidadını dalıa .Sedcfkârîler Halife.-'i iken
div eden M i m a t S i n a n'm teşviki ilr.
takdir eden M i m a r S i n a n"ın teşviki ibyaptığı •sedefli bir rahleyi S I A b d a r
M e h m e d P a ş a ycdile M ıı r o t 111. e
sunarak taltif edilmiştir.
îşte üstad, meydana getirdiği bu saıı'ıct
eserinde sedefçiliğe de her camiden ziyade
mahalli tatbik vermiş, muvaffak e.serlerle dol­
durmuştur.
Camiin inşaatına ait olan ve bundan ev­
velki yazımızda tanıttırdığımız (1018 • 102(>)
tarihli defterin [ 3 ] yirmi üçüncü sayfasında
şu kayıtlara tesadüf ediyoruz:
Bekayı ücret sahten perde ve peıtcerefm
re babuha ve taklehai sedefkârî, başlığı al­
tında olup on yük oluz altı bin dokuz yüz kırk
altı akçe sarfedildiği muharrerdir. Bundan
sonra her kalemin müfredatı gösterilmekte­
dir.
Halbuki bugün camide, bunlarm hepsini
bulamadığımız gibi kalanlar da pek çok harabiye uğramıştır. Bunları .«ıra ile gözden ge­
çirelim; evvelâ pencere kanatlarının yirmi
sekizinde sedef eserleri «öriilmektedir. Fakat
maalesef bazılarında kalan sedefler ancak bir
kaç taneyi geçmiyor. Bu kanatların binilerine
gelince; yalnız birinde o da yarım olarak kal­
mıştır. Nisbeten .sağlam kanatlar mihrabın
iki tarafına tesadüf edenlerdir ki bunlar <h
sedef ile yazılı kital>eler bile durmakladır.
Bundan sonra camiin üç büyük sedefli
kapısı gelir. Rn kapılar, klâsik sedefli kapı­
lar için numune olacak bir güzelliktedir. Her
kapı ikisi ufak ve ortadaki büyük üç müMatile taksim olunmiKŞtnr. Bunların içindeki
hendesî taksimatın etrafı geniş bir })ordürle
çevrilmiş olduğu gibi rozas aralarında l)e.«cr
.ıdet oymalı yuvarlak bronz motif Inıhınmakladır.
[3] roplrapı Sarnı/ı Mliîfsl
.Knlvi.
No, D. « .
Ah vc üsl kısımdaki yine pirinçicı» oyj,m
İl beudiycler emsaline tesadüf edilemez güzel
parçalardır. |Resim: 21. Yııkanki kitabenin
ortasında sedefle ) « ınıiffllihelelnub.
ifuıl,.
Icnu bayrel bab yazılıdır. Kapının binisi ş^..
def vc fildişi kakmalıdır.
Hünkâr Mabfeli kapısına gelince; bunda
da pek nadir bir hususiyet göze ç a r p ı y o r . R„
kM)>mttı kilaltelevinin etrafı karanfil şekliiKİc
jicdef kakına bir bordür ile çerçcveleiıınişii,
ki. bn; scdefkârlığımr/.m pek muvaffak ve im­
dir bir nierhalcsidir {Kesim:
'^].
F.lyevm camide sedefli bir kürsü ile »ali­
le bulunmakladır. Maamafih vaktilc kaldırı­
lan kıymetli fildişi ve sedef k a k m a l ı rahleler
ile cüz mahfazalar bugün Çinili köşk ve
Türk • îslâm Fserleri Müzelerinde teşhirde­
dir.
Bronz k a p ı l a r ; billıas.sa camiin iç avlu­
sunun orta kapısı cidden bir h â r i k a d ı r [Re­
sim : 4 V Bu emsalsiz eser. görenleri şaşırtacak
bir mahiyette ve fevkalâdeliktedir. Bu yüzden
bu kapının yabancı memleketlerden getirildi­
ğine dair efsaneler doğmuştur.
Nitekim M i m a r K e m a l A l t a n'da bunun Irandan getirildiği sözünü hikâye
etmektedir f 4 ] .
Böyle bir rivayetin deveranında, memle­
ketimizde her h i r i ayrı bir san'at eseri olan
camilerde bunun gibi bir kapının görülme­
miş olma.sının da dahli v.ırdır.
îşte b« emsalsiz eser devrinin hakikî
Türk' motiflerini üzerinde bir damga gibi,
mühür gibi taşıdığı halde murassa bir çerçe­
ve şeklinde yükselmiş olması ci)ren1eri şaşırt­
makladır. Yoksa ufak bir mukayese bunun
tekmil motiflerinin tamamen Türk isi oldu­
ğunu ve hattâ yukarıda sözü peçen sedef ka­
pının bir modeli olduğunu tesbite kifayet eder [Resim: ^ • T)]. Bu resimlere bir göz gez­
dirmek, <">z malımız olduğunda zerre kadar
«iiphc bırakmaz.
Maamafih aşağıda yazacağımız veçhile,
burada yapıldığını teshil, ve ballâ yapan us­
tayı bile zikvodeceğiz;
Evvelâ me'hazımız olan. ynkarıd.ı sözü
geçen inşaat defterini gıizden" geçirelim: bu
defterin yirmi üçüncü sayfasında:
Jichui ücrrt fahlcn hahiîlıai camii fcrif
vc behai ücrrt nahlcn brıbiifırı haremi end':MI ArklteXt. No. S. T. ;W7.
SUI.r
tX illUII)
mill l..l7İıkl.ıı I altiuil.i
(liiil
i
Ulaiilml.l.i vapil-
,1,^1 U T C < l ( l i i l ~ i i / l.ir k a t " i \ i - l l c
| ! i : m l a i i İKi<ka
rii k . n
iKii.il.ii
k i . liiiniiiiia
;jİMİiyıinı/
(:A\!irNl//rF2.yiNj
anla>ilmi>lii.
I: \ 1 i \ a
(_! c 1 ,. |, i n i , ,
, a l ) l i ' " iu-;>i -^ailiatuii.t <;<ik \ a k i i i yr(i-(i<;i tU-
iiiairimdiir.
Sr\ a l i a l i i a i n o i n d c
),alı-tMİi'ikcıı
\'>\ m c \ / i n i i n i i /
( amidrn
ulan
kapılar ii-
/(•liiiilc i l l - » h m u a k l a t l ı ı - . i<; a \ l i i i \ i m i n ; k a p ı ^ıııı.
-aj: \<- k i l . l c k a p i > i i i a m l a i i l c \ c k ( l i -
M'l.
a\I ililiklaii - n m a
r,,Tİıı<l<-ıı
Kiii>i^i
llii'l'ni
Juiilml
\i/rilii (In iiii.^li
inil.l.i i<-iii l,ir <li.
iiltiti niiu'il l,ir jiirinr
pıdır. Kiiddi on Hi zillidir.
( sindi
•juxn liain iiiiinilitdir
iiiiili
ha­
:i-rJ;,-niii
mini !<• Iiryim irin hir imin sundi-l
rdrnirr
Kidir
<>i l a d a k i
ilnii\):iii
l.i riu'nni nncnrlii
dil.l.iil
i f linyrnii iiiiir. Sü/Icrilo l>a>It-
Viiiak i r / y i n a l i i i i i/ali rdiynr. llalka. k i l i l . \ c
licnlli'iiniii i;iimii< o l d i i j i i n i i i
anlaliyor.
r>ııiKİan s o n r a . l>ii kapının
Ki:ilclnia
Kilisr^i'nAvu
ticlii
Vsiroş^nınlnn
ildir.j
liakkinda-
ki rivayclin a-ilsi/Ii'-nu silyliiyor. Halbuki )>ii
saliOMM"
no I >(ro^(iii<laii no do Irandan iroli-
lilmişlir. <)/ Türk i>iilir. Kuynnıtnılıaşının oliiidoii riknii-lir ki Imnii da K\Iiya r o l o l . i :
mi'riiiini rr vin^jiir
prdrriniiz
Drrri\
Mr/i-
nil'/ y.lllî sı-rziTİ.iTiııı il.rn ini imin \iindr/i
in-
llll^ll^lYniLI;!
-;MI,II
ı."kKı-ı
M i ma r
-onl
lıııu;
lılr c x M i n
2tl
-t-(lclli kapının lunilc-i lak-iınalmın
ni)kla»iMa a v n ' ı d i r . .Scdolkar
1! a ş ı
M o lı m o t
ıısla-ı
AJa
ii/crinc talink olliıınoklo
İm dooın>al-i/
nııydana iii'lnu'-ini temin cimişlir.
(•amiin k,ıpı.<ında I<ıı lıondesi [ak>imalııı
iı.lcri >o(lcf kalkmalı "Ulıı^u Iıaldo bron/. k.ıpıda -odi'l'in yorino kabarlma Ifzyinal ikanıo
nlunınıı>tıır liû-mi^: 7 - 0 ] . Kozalik nıii.-lalillır ara-ında boşor adol ayni sokildo yınarlak brıııı/ mcıiif luıhnunakladır k i bıı;jiin bmıların iio lanosi ın)k>.ııi(lır (Ko^iın: ;',|.
Mii-lalillorin etrafı kabarlma Ic/vinallı
Inr bol dür ilo ç(n rilıni^lir. lînnıın lıaı iı iııd''
de oymalı bir bordiir dalıa dolanmakladır.
Maâlo>of İm bordiir tahripkâr <-l!or tarafın­
dan koparılmış, yalnız yolişilmosi kabil olmıyaıı yııkanki ınüslalilin oirafında kalmışlır. ^ ııkarıki müslalil
kilabrlerin <)rlasııukı
sülüs ilo: .\n\riiii miıuıiiniı rr frliıiiıı knrip
ır In-şsıTri-niiiminin
\ıı Mulınnınırd. yazılı­
dır.
Kapınm miislaliller lıarioi bâk sıırolil'Mioydaııa polirilnıi-; bir bordiir ilo <:^ı-ı\i'\rh'\mistir.
Çolcbiınizin İm/î vi\aycllorinin lo"yidiin>
Kapının şimdiki binisi pek «adodir. 1'.sas vo kıymetli lozyiiıalı lıa\l binisi vaklilf
;_;i'ıriilon liıznm iızerine k a l d ı n l m ı ş ve şimiVı
Türk \e l.-lânı Fsorlori Müzosindo. ikinoi sa­
londa toşbirdodir.
lüzum ci'iviiUr Mio kondi-inii> yrlistijl'i hiv do-
Şimdi dış avlıınıın oümlo kapısına t:elo-
M/ rdi/i iiiilihin Hi I.il'fi
l/nlinr dn fcrli'iii-'.iif
irrr
liilirir
nirsltirdiir.
idtiiuiii
koliinoloril"
liakikali orlaya koymakladır.
virdc lialmsinni olilo. Im k a j i M n n
va/.maşı olb''llo
ya|iildi};im
siiplio rdilmoz liir sonollir.
Kiiyiinioiilia'^diii) liir miirovliorli lo|>^l cil>i
lodi'/i Ini san'ar o - r i i . Im'jiin vonpi kavarnus.
|r/yinalinin l i i r r o k parralaiMii kayliolmi* f d ma^iiia voL'incn lıâlâ r-innlsi/ vo lior !r<ironin
lakdir \c lınyrolİni ro1]i odon l>ir şa!ıc«ordir.
Hir do l>n kapıların
lo/yinalimn
lam. allın
' iva yaldızlı Idr lialdo l i n l n n d n f : ! ! ^n? öniino
•.•I'lirilir-c.
r \ 1i V a
C o l e ]> i'nln. In'r imii-
In iui:ir » iimlı - i n i ı ı no k a d a r voiiiio ma-r;if
f'ldnjii . ı ı d . ı ş ı l p
Hiraz da Im ka]iilarin iizcrindo telkikaf
yapalım:
îç avlıınıın Kililc Kapi.«i yukarıda
bah-
f^etligimiz camiin sedef kapılar gibî ikisi ufak
ve ortadaki büyük üç büyük müslalil kitabe­
yi havidir. Ru kitabelerin
içindeki bendesi
f51 Evliya Çelebi Seyahatnamesi.
Cllt. I S. S9
Topkapj Sarayı Müzesi
BaSiat
Küttt/rfıoncıJ.
No.
1i m :
Bil da bronzdandır, ancak dijl'or ka))i aibi -odofkârî esasa dojlil noroarkârî
denilen
vani L'cenıo lalılalara benzer !ıir şekilde ya|iılınışlır fKesini: 10].
Kanının ali kısmı, dini müslalil ve bir
mıırabl>adan. fResim: 11] ortadaki
büyük
kısmı, sekiz müslalil ilo iki mnrabbnın âlıcnkdar b i r snreiie yorleşlirilmesinden meydana
:;elnıişlir. Pm lerlibi bıi'îünkii en modern bi­
nalarda bile ç^örıivoruz. ^"ııkarıki kısmındaki
kil;ıbode: Yn ıniijrUİİıni-riınıiı iflniıirna Imyrrl lmiı. vazılıdır.
Her kısmın a r a - ı
müdevver
moliflerlo
avrılınışlır. Coıck murabba ve müslalillerin
ü-lü L'oıck bnnlarm aralan ve kapının etrafı
b a k sınelile pek ince tezyinatı bavidir.
Kapının bir
de
n a r i n bina'-ile
Tnovznn
• k i halkası vardır.
î«le bil yazılarımızda
hulâsa
ctlif'inüz
212
TAHSİN ÖZ
tezyiiıt saıı'sltartıı, ctı zeıtgi'i vc cıı ınuvafık
birer camiasını toplıyan Sultanahmed Camii,
halt, kandil, askı. şamdan, kürsü, rahle, mah­
faza gibi dahilî eşya cihetinden de müstesna
bir halde olduğu eski kayıtlardan anlaşılmak­
tadır. Bir Müze teşkil edebilecek derecede de­
ğerli bu eserlerin, bugün yerinde yeller es­
mektedir.
Bu camide okunma»!, vakfı cümlesinden
olan mevlûdta da çok mühim ve pek tantanalı
merasim ve teşrifata tâbi idi [Resim: 12J.
Buna dair teşrifatı kadimede ayrı bir fasıl
bulunduğu gibi [6J Topkapı Sarayı Müzesi
Arşivinde de mühim vesaik mevcuttur [7J. Bu
mevlûtla yalnız Enderun mensuplarına veri­
len dökme şekerlerin konduğu gümüş veya
halkâr! tepsilerin adedi yüz yirmiyi geç­
mekte i d i . Bundan başka bohçalar, hil'atler,
saatler ve ihsanlar verilirdi. îşte asırlarca de­
vam eden mevlût merasimine sahne olan bu
( « ) l « k t
B{»n<ll.
Tetrifütt
Kedime.
MAtbMi Amir*.
t? 3 TopİMpı Saram MiUeti Artlvi No. E . lo/M.
muazzam âbide ile tcvabiiııden olan Üar-ülkura, Dar-ül-hadis, Medrese, Mektep D a r - ü ş .
şifa, imaret ve sebil ve türbede üç yüz e l l i
beş kişinin vazife sahibi olduğu vakfiyesin­
den anlaşılmaktadır.
Bu vazife sahiplerinin arasında, üç manu-ün-nukş [ 8 j bulunmakta i d i k i bunlardan
biri camiin dahilinde, diğeri iç avluda, üçüncüsü de lurWde vazife sahibi idiler. B i r kişi
de imarette taamdan baki kalanı yabana al­
mayıp vuhuşu
tuyura vermek ile mükellef
idi.
Daimii
çıvanlardan
luücellit,
lerzi,
perdeci,
bah­
başka su yollarının ve binanın
tamiri için ekipler
bulunmakta i d i . Bunlar,
ecdadın, yapmasını bildikleri kadar muhafa­
za ve idame hususunu da en ince noktalara
kadar düşünerek temin ettiklerini gösterir k i
birer irşad mahiyetindedir.
( f i Yası v« clz«ller ll< M i r kirleri U B U I U İle
temJıleylp ort»d»n k»Wır»n. Vafc«/l«r hrrgiai.
No, s.
S. m.
5W
55;
•a
Resim :
İ
(Vakıflar U. M
Fotojraf
Arjivi:
Folo İhsan
Gurkern)
Re$im
: 3
(Vakıflar U . M . F o t o ğ r a f
A r ş i v i : F o t o Jhsan
Gürkeın)
R«tim: 4
(Vakıflar U. M. Fotoğraf Arşivi: Foto 1. Gürkemi
- ' ^ •
« ^#
R«(im : 5
(Vilcıfl«r U . M . Fotojraf
Arşivi: Foto İhsan
Gürkem)
Retim : 6
(Vakıflar U . M . Fototraf A r j i v i : Foto ihsan G ü r k e m )
R«tlm : 7
(Vakıflar U. M . Fotoğraf Arşivi: Foto İhsan Güıiem)
Rtlim:
S
(Vakıflar U. M . Fotoğraf Arşivi: Foto thsan Gürkem)
R«aim : 9
( V a k ı f l a r U . M. Fototraf A r ş i v i : Foto thsan
Cürkeın)
Resim : 10
( V a k ı f l a r U . M. F o t o j r a f
A r j i v i : Foto İ h s a n
Gürkem)
R(«im :
11
(V«lufl«r U . M. Fotoğraf A r j i v i : Foto Ih$«n G ü r k e m )
Retim
: 12
Download

View/Open