Devletin bir müddet sonra bu bölgeye reel harcama yapmak suretiyle çeşitli hizmetler
götürmesi o bölgede yaşayan bireylerin gelirini etkileyecek ve gelir dağılımının yapısı
değişebilecektir1 (harçlarla finanse edilir).
S.145 in son paragrafında yer alan sarı ile işaretli kısım ve aşağıdaki bu satır
silinecek/dikkate alınmayacak ve konu Transfer Harcamalarıyla konuya devam
edilecek.Bireylere özel yarar sağlayan harcamalar(kamu iktisadi teşebbüslerinin faaliyetleri/
fiyat ile finanse edilir)
Transfer Harcamaları:Transfer harcamaları devletin üretim faktörü satın almaksızın yapmış
olduğu harcamalardır. Transfer harcamaları karşılığında devlete mal ve hizmet yada faktör
verme zorunluluğu bulunmayan, karşılıksız harcamalardır. Reel harcamalarının, üretim ve
fiyat seviyesini etkilemesi mümkünken transfer harcamalarıyla devlet doğrudan bir talep
oluşturmadığı için üretimi ve fiyat seviyesini reel harcamalar gibi etkilemesi söz konusu
değildir.
Transfer harcamaları, milli gelirde değişiklik yapmaksızın, satın alma gücünü kişiler ve
sosyal gruplar arasında transfer etmekle yetinir. Dolayısıyla bu harcamalar sonunda
kendilerine transfer yapılan kişiler bakımından doğan gelirler milli gelir hesaplarında yer
almazken, kendilerine karşılıksız ödenen miktarları kendi tüketim giderlerinde kullandıkları
takdirde, bu miktarlar milli gelire dahil olur2. Bu harcamaların önemli bir kısmında ödemenin
yapıldığı kişi ve kurumlara herhangi bir mal ve hizmet yapılması olmadığı gibi mal teslimi de
yoktur. Bunlar devletin tamamen karşılıksız olarak yaptığı transfer harcamalarıdır. Bu
transferler bazen kişilere bazen firmalara nadiren de diğer ülkelere yapılır ve çeşitli amaçlar
taşıyabilir.
Due “hediye özelliği taşıdığını”3 belirttiği transfer harcamaların başlıca, devlet borçlarının
faizleri, sosyal yardımlar, iktisadi gayeli mali yardımlar, özel yatırımları teşvik etmek için
verilen sübvansiyonlar ve yapılan ikrazlar yer almaktadır. Ancak transfer harcamaları
konusunda tam bir görüş birliği yoktur. Örneğin faiz ödemelerini transfer harcaması olarak
kabul etmeyen reel harcamalar içinde değerlendiren görüşler de vardır. Borçlanmanın ne için
yapıldığı vurgulanarak eğer savaş harcamalarının finansmanı için kullanılıyor ise bu transfer
harcaması aksi halde üretken amaçlar için kullanıyor ise reel harcamalar içinde olması
gerektiği vurgulanmaktadır4. Borçlanmanın ne kadarının üretken ne kadarının üretken
olmadığını tespit etmek oldukça zordur ve genel olarak faizler hep transfer harcamaları
içersinde yer almıştır. Transfer harcamalarının çeşitlerini şu şekilde sıralayabiliriz5:
Dolaysız ve dolaylı transferler: Bazı kişilerin veya sosyal grupların gelirlerini doğrudan veya
dolaylı arttıran kamu harcamalarıdır. Savaş gazilerine ödenen aylıklar, kamu borçlarının
1
2
3
4
5
Uluatam, age, s.233
Erdoğan Öner, Kamu Maliyesi I, Ankara-1986, s. 32
John Due, Amme Masrafları ve Ekonomideki Önemi, İstanbul-1965, s.142
H. Brochier, P. Tabatoni, Mali İktisat, Çev: Adnan Erdaş, İstanbul-1971, s. 30
Nadaroğlu, age, s.160
faizleri, fakirlere yardımlar dolaysız transferdir. İktisadi amaçlı mali yardımlar ise dolaylı
transferlerdir. Bazı mallarının satış fiyatlarının düşürülmesi, tüketicilerin gelirlerini dolaylı bir
şekilde reel olarak arttırır, üreticilerin üretim maliyetleri düşürmek amacıyla onlara verilen
sübvansiyonlar, vergi iadesi de dolaylı transfer harcamasıdır.
Gelir ve sermaye transferleri: Sermaye transferleri tipik örneği savaş tazminatı
ödemeleridir. Emekli maaşları ise gelir transferlerine örnek teşkil eder.
Üretken/verimli ve üretken olmayan/ verimsiz transferler: İktisadi amaçlı transfer
harcamaları verimli transferler arasında yer alır. Çünkü bunlar, üretim ve dolayısıyla hasıla
üzerinde etkili olurlar. Sosyal amaçlı transfer harcamaları ise üretken olmayan transferler
arasında yer alırlar ve üretim üzerinde doğrudan, etkili değildirler sadece sosyal bazı
amaçların gerçekleşmesine yardımcı olurlar.
Transfer harcamaları, gelir dağılımını etkilediği için, gelir dağılımı değiştikten sonra bu
değişikliğin sonucu olarak kaynak dağılımını da etkilemektedir dolayısıyla diyebilir ki devlet
bu harcamalar ile üretim faktörü talep etmemekte ama buna karşın ekonomiyi kontrol
atında tutabilmektedir6. Bu sınıflama ile ilgili son husus şudur; reel ve transfer harcaması
sınıflamasının öncüsü Pigou olup bu sınıflamayı netleştiren Due olmuştur.
Cari Harcamalar ve Yatırım Harcamalar: Cari ve yatırım harcamalar, iktisadi gelişmeye
etkisi olan harcamalar olup hemen tüm ülkelerin bütçe sistemlerinde yer alan bir harcama
grubudur.
Devletin tüketime yönelik yapmış olduğu harcamalar cari harcamalar olup çeşitli
özellikleri vardır. Cari harcamalar her yıl tekrar etme özelliğine sahiptir. Faydaları
kullanıldıkları bütçe yılı içinde tükenen tüketime yönelik bu harcamalar tüketim dengesiyle
ile ilişkilidir. Kamu kesiminde çalışan personele ödenen ücretler bu kapsamda yer almaktadır.
Yine ısıtma, aydınlatma, kırtasiye, ödenen kiralar, elektrik ve su faturaları için yapılan
harcamalar da cari harcamalar içerisinde yer alır. Klasik iktisatçıların adi harcamalar olarak
tanımladığı bu harcamalar, ağırlı bir şekilde devletin üstlenmiş olduğu kamu hizmetlerinin
yapılması için ihtiyaç duyulan idari hizmetlerin sağlanması, sürdürülmesi açısından önem arz
etmektedir. Cari harcamalar tüketime yönelik harcamalardır demiştik. Devlet bu harcamalar
ile mal ve hizmet satın alması söz konusu olduğundan talep düzeyini dolayısıyla ekonomideki
makro dengeleri etkileyebilmektedir.
Öte yandan bu harcamalar sadece tüketime yönelik görüp klasikler gibi adi harcamalar
olarak görmek doğru değildir. Çünkü devleti yaptığı cari harcamalar iktisadi gelişme ile
ilgilidir. Eğitim, sağlık alanlarında yapılan cari harcamaları bu alandaki hizmetlerin
6
Aksoy, age, s.110
geliştirilmesine yönelik olduğu takdirde beşeri sermayeye yapılan yatırım anlamına gelecektir
ki bunlara iktisadi gelişme cari harcamaları adı verilir7.
Yatırım Harcamalar: Yatırım harcamaları, üretimi arttıran, üretkenliği olumlu yönde
etkileyen, kaynakların daha iyi kullanılmasını sağlayan, üretim faktörlerinin verimliliğini
arttıran, genellikle dayanıklı mal olan ve faydaları birden çok yıl devem eden mallara yapılan
harcamalardır8.
Sermaye stokunda artışa sebep olmakta ve sermaye birikimi gerçekleştiren yatırım
harcamaları, mevcut makine ve teçhizata yapılan ilaveler, ham, yarı mamül ve mamül
maddelerin stoklarındaki artışlar, bina ve konut inşaatları için yapılan harcamalardır9.
Üretim kapasitesini arttıran ve sermaye birikimini sağlayan bu harcamalar, milli gelir
düzeyini arttırırken istihdam hacmini de çoğaltır. Yatırım harcamaları sadece üretim düzeyini
arttırmakla kalmaz aynı zamanda üretim potansiyelini de yükseltir. Bu yönüyle bu
harcamaları sağladığı faydalar geçici değil süreklidir10.
Verimli Harcamalar - Verimsiz Harcamalar: Bu harcama sınıflandırmasını çok açık olmadığı
için kesin bir kapsama oturtmak mümkün olamamıştır. Böyle bir sınıflamamın gerekli olup
olmadığı tartışmasını beraberinde getirmekte ve bilimsel olmaktan çok siyasi tartışmalara
araç olmaktadır. Çünkü verimlilik(üretkenlik) kavramı o kadar geniş bir yelpazede yapılabilir
ki bu da yanlış ve sağlıklı olmayan değerlendirmelere neden olabilir. Dolayısıyla bir kamu
harcamasının verimli ya da verimsiz olduğu yönünde kesin sınırlar çizmek zordur. Ekonominin
üretim potansiyelini arttıran harcamalar verimli, milli kaynakların tüketimi ile sonuçlanan
kamu harcamaları ise verimsiz harcamalar olarak kabul edilmektedir. Ar-Ge, iktisadi
sübvansiyonlar harcamalar kısa ve uzun dönemde milli gelir seviyesini artırarak özel kesimin
üretim kapasitesini artırır, etkinlik sağlar veya pazarların genişlemesini sağlar. Öte yandan,
savunma ve genel idare harcamaları gibi harcamalar milli gelirin artırmaz ancak faydalı ve
zorunlu fakat verimsiz harcamalar olarak değerlendirilir11.
Verimli-verimsiz harcamalar sınıflandırmasında bir diğer ayırımda kendini amorti
edebilen harcamalar verimli kendini amorti edemeyen harcamalar verimsizdir12. Bu
yaklaşıma göre kalkınma carisi olarak tanımlanan eğitim ve sağlık harcamaları verimli
harcamalar arasındadır. Çünkü, bunlar üretim faktörünü (emek) daha sağlıklı ve nitelikli hale
getirerek ve üretimin artmasını sağlayacak harcamalardır. Kalkınma carileri beşeri sermayeye
yönelik harcamalardır. Bu sebeplerle bu harcamalar sadece verimli oldukları için değil aynı
zamanda sosyal boyutlara sahip olduğu içinde önem arz etmektedirler. Birleşmiş Milletler
Kalkınma Programının yayınlamış olduğu İnsani Gelişme Endeksi’nde yer alan gelişmişlik
7
Türk, age, s.61
Gürsoy, age, 122
9
Karluk, age, s.43
10
Türk, age, s.62
11
Brochier-Tabatoni, age, s.12-13
12
Nadaroğlu, age,s.164
8
göstergeleri ve ülke sıralamaları incelendiğinde kalkınma carilerine daha fazla pay ayıran
ülkelerin gelişmiş ülkeler kategorisinde yer aldıkları görülmektedir.
Verimli-verimsiz harcamalarda bir başka kriter ise, eğer kamu gelirlerinde kamu
harcamalarına eşit bir artış sağlanıyorsa bu harcamaları da verimlidir. (Kamu
harcaması=kamu geliri sağlıyorsa verimlidir). Yol yapımı için yapılan kamu harcaması kadar akaryakıt satışlarının artması sonucunda- vergi hasılatında artış sağlanması gibi13.
D. Kamu Harcamalarının Sağladıkları Faydalar Açısından Sınıflandırılması
Bir diğer sınıflandırma ise harcamaların sağladığı faydaya göre olup dört grupta
değerlendirilebilir.
 Toplumun tüm bireylerine fayda sağlayan harcamalar (savunma, eğitim, sağlık
hizmetleri/ vergi ile finanse edilir),
 Toplumun bir kısmına fayda sağlamakla birlikte topluma da yararı olan harcamalar
(fakirler, engelliler vb. için yapılan harcamalar/ vergi ile finanse edilir),
 Tüm topluma faydalı olduğu halde bazı bireylere özel ve daha fazla faydalı olan
harcamalar (adalet hizmetleri / vergi ve harçlarla finanse edilir)
 Bireylere özel yarar sağlayan harcamalar(kamu iktisadi teşebbüslerinin faaliyetleri/
fiyat ile finanse edilir)
E. Kamu Harcamalarının Diğer Sınıflandırması
Bu başlıktaki konu kitapda mevcut……
13
Nadaroğlu, age, s.164
Download

Kamu Maliyesi