Ö ğrencinin
D ers
D efteri
kpss
a grubu
MALİYE
Kolay oku
Hızlı düşün
Kalıcı öğren
PEGEM AKADEMİ
EDİTÖR: Makbule Ekici
ÖĞRENCİNİN DERS DEFTERİ
MALİYE
ISBN 978-605-364-865-9
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Eylül 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Gülnur Öcalan
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti.
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle / ANKARA
(0312 394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
İÇİ N D EEKİ
Kİ LER
Maliye
Maliye Teorisi. . . . . . . . .......................................................................................................................1
Kamu Harcamaları.................................................... .................................................................16
Kamu Gelirleri. . . . . . . . .....................................................................................................................24
Devlet Bütçesi. . . . . . . .....................................................................................................................42
Devlet Borçlanması....................................................................................................................61
Maliye Politikası. . . . .................................................... .................................................................72
Türk Vergi Sistemi. .....................................................................................................................82
Vergi Hukuku................................................................................................................... ...........107
Kaynakça............................................................................................................................... ....123
1
1. BÖLÜM
Maliye Teorisi
C
5018 sayılı KMYKK'ya göre kamu maliyesi; gelirlerin toplanması, harcamaların yapılması, açıkların finansmanı, kamunun varlık ve borçları ile diğer yükümlülüklerinin yönetimini kapsar. Kamu maliyesi içerisinde, kamu kesiminin
yapısı ve işleyişinin yanı sıra, kamu kesiminin piyasa ile olan etkileşimi de ele
alınmaktadır.
C
Esasında, bütün zamanlarda kabul edilecek genel geçer bir kamu maliyesi
tanımı yapmak pek de mümkün değildir. Bunun nedeni; yapılan kamu maliyesi
tanımının dönemde hâkim olan iktisadi düşünceye ve bu düşünce tarafından
yapılan devlet tanımına bağlı olarak farklılık göstermesidir.
C
Süreç içerisinde devlete yüklenen işlevler farklılaştıkça yapılan kamu maliyesi
tanımlarının nasıl farklılaştığını görmek adına, kamu maliyesine ilişkin yaklaşımları ele almakta fayda vardır.
.DPX0DOL\HVLQHĂOLĀNLQ
<DNODĀLPODU
*HOHQHNVHO<DNODÆÀPODU
.XUXPVDO<DNODÆÀP
<DSÀVDO<DNODÆÀP
4 'H¾LÆLP<DNODÆÀPÀ
4 5HIDK<DNODÆÀPÀ
4 *HOLU<DNODÆÀPÀ
0RGHUQ<DNODÆÀPODU
4
4 +XNXNL<DNODÆÀP
4
4 ¿NWLVDGL<DNODÆÀP
Öğrencinin Ders Defteri
2
I. Geleneksel Yaklaşımlar
Kurumsal
Yaklaşım
9 Devlet faaliyetleri hukuki ve idari açıdan incelenmektedir.
9
Devlet faaliyetleri ekonomik açıdan incelenmekte ve
kaynak kullanımında etkinlik, devlet faaliyetlerinin etkinliği ve alternatif maliyetler gibi konular üzerinde
durulmaktadır.
Değişim
Yaklaşımı
9
Vergileri kamu hizmetlerinin bedeli olarak gören bu
yaklaşımlara göre devlet faaliyetleri, kamu hizmetlerinden elde edilen marjinal sosyal faydanın, vergilerin
neden olduğu marjinal sosyal maliyete eşit olduğu noktaya kadar genişleyebilmektedir.
Refah
Yaklaşımı
9
Kimsenin refahının azaltılmaksızın toplum refahının
arttırılması amaçlanmaktadır.
9
Fonksiyonel maliye ile ilgili olup devlet faaliyetlerinin
millî geliri artırıcı ya da azaltıcı etkileri incelenmektedir.
Yapısal
Yaklaşım
Gelir
Yaklaşımı
:
Not Geleneksel yaklaşımlar bugün geçerliliğini yitirmiş yaklaşımlar iken,
modern yaklaşımlar yakın zamana kadar kabul görmüş ya da hâlâ kabul gören yaklaşımlardır.
II. Modern Yaklaşımlar
Hukuki
Yaklaşım
9
Öncüsü Fransız ekolü olan bu yaklaşım daha çok klasik
maliye anlayaşının görüşlerini yansıtmaktadır. Tarihi, hukuki ve kuramsal düzenlemeleri içeren yaklaşım içerisinde kamu tüzel kişilerine anayasa ile yüklenmiş fonksiyonların yerine getirilebilmesi için yapılacak harcamaların
nasıl finanse edileceği ve finansmanın doğuracağı mali
yükün toplum içinde nasıl paylaştırılacağı üzerinde durulmaktadır.
Öğrencinin Ders Defteri
3
İktisadi
Yaklaşım
9
Devlet faaliyetlerinin ekonomi üzerindeki etkilerini inceleyen bu yaklaşım içerisinde kamu ekonomisi - özel
ekonomi karşılaştırılması da yapılmaktadır. Kamu faaliyetleri ile ekonomik büyüme, kalkınma, kaynak tahsisinde
etkinliği sağlama gibi amaçlara ulaşmayı amaçlayan yaklaşım, günümüzde hâlâ kabul görmektedir.
DEVLET FAALİYETLERİNİN TARİHSEL SÜREÇ İÇERİSİNDEKİ DEĞİŞİMİ
Merkantilizm
7
16. ve 18. yüzyıllar arasında Avrupa'da geçerli olmuş bir düşünce akımıdır.
7
Colbert, Munn ve Cantillion okulun önemli temsilcileridir.
7
Altın, gümüş gibi değerli madenler zenginlik ölçütü olarak kabul edilmiştir.
7
Devlete korumacı ve müdaheleci roller yüklenmiştir.
7
İhracat teşvik edilirken ithalat kısıtlanmıştır.
7
Vergi bir karşılık olarak görülmüş ve devlet borçlanmasına sıcak bakılmamıştır.
Fizyokrasi
J
18.yüzyılda Fransa'da ortaya çıkmış bir düşünce akımıdır.
J
Quesnay, Dupont ve Turgot okulun önemli temsilcileridir.
J
Doğal düzenin varlığına inanılmış ve devlet müdahelesine karşı çıkılmıştır.
J
Minimal devlet anlayışı hakimdir.
J
Tarım sektörünün, ekonominin lokomotifi olduğu kabul edilmiş ve tarımdan
alınacak tek vergi yeterli görülmüştür.
J
Devlet borçlanmasına sıcak bakılmamıştır.
Klasik Maliye Yaklaşımı
4
A. Smith'in ünlü eseri "Ulusların Zenginliği" nin yayınlanmasıyla birlikte ortaya çıkmış düşünce akımıdır.
4
Okulun önemli temsilcileri; A. Smith, D. Ricardo, J. B. Say, T. Malthus ve J. S.
Mill'dir.
4
Piyasanın kendiliğinden etkinliği sağlayacağına inanılmış ve devletin piyasaya
müdahelesine karşı çıkılmıştır.
4
'Jandarma Devlet' anlayışı benimsenmiştir. Bu doğrultuda adalet, savunma,
diplomasi gibi temel kamusal mal ve hizmetlerin üretimi devlete bırakılmış, bu
alanlar dışında yalnızca eğitim, sağlık ve bayındırlık alanlarında kısa dönemde
ortaya çıkacak sorunlara, uzun dönemde piyasada kalmamak şartıyla, müdahele edilmesine izin verilmiştir.
Öğrencinin Ders Defteri
4
4
Ücret, fiyat ve faizlerin ileriye-geriye tam esnek olduğu savunulmuştur.
4
Tarafsız vergileme anlayışından yana olunmuş ve düşük oranlı, dolaylı vergiler
önerilmiştir.
4
Devletin, borçlanma ile ekonomiden çektiği kaynakları verimsiz alanlara aktaracağına inanılmış ve bu nedenle devlet borçlanmasına sıcak bakılmamıştır.
4
Bütçe denkliğinin gerekliliğine vurgu yapılmış, gerekli durumlarda yalnıza
sermaye piyasasından borçlanılmasına rıza gösterilmiştir.
4
Say Kanunu'nun (Her arz kendi talebini yaratır) geçerliliğine inanılmıştır.
4
Faizin temel fonksiyonunun yatırım-tasarruf eşitliğini sağlamak olduğu savunulmuştur.
Pür
t
D kka
Q×Q
P×
×
ş
×
la
ak PODU
Y
×
\
ye
ali DUVD
M
9
O
ik
as PH
Kl 7H
Tüketici devlet
YDUVD\ÀPÀ
7DUDIVÀ]YHUJLYHWDUDIVÀ]
NDPXKDUFDPDVÀYDUVD\ÀPÀ
.DPXJLULÆLPOHULQLQ³]HO
JLULÆLPOHUGHQGDKDD]YHULPOL
ROGX¾XYDUVD\ÀPÀ
N ot
:
Klasik (ortodoks, mali gelenekçi, muhafazakar maliyeci) anlayışın etkisini yitirmesine yol açan temel etmen 1929 Ekonomik Buhranı'dır.
Öğrencinin Ders Defteri
5
Modern (Müdaheleci) Maliye Yaklaşımı
6
Keynes, Robinson, Stackelberg ve Srafa okulun önemli temsilcileridir.
6
Ekonominin her zaman kendiliğinden mükemmel dengeyi sağlayamayacağına
inanılmış ve ekonomiye devlet müdahelesi gerekli görülmüştür.
6
Ekonominin eksik istihdamda dengeye geleceği savunulmuş, tam istihdam dengesinin istisnai bir durum olduğu kabul edilmiştir.
6
Borçlanma, normal kamu gelirleri arasında sayılmış ve bütçe dengesi yerine
makroekonomik denge esas alınmıştır.
6
Devlete yüklenen fonksiyonlarının artmasıyla birlikte, devletin üretici olarak
da piyasada yer alması savunulmuştur.
Pür
t
D kka
Keynesyen Maliye
$QOD\×Ā×LOH%LUOLNWH
.DPXJLULÆLPOHULQLQ³]HO
JLULÆLPOHUGHQGDKDD]YHULPOL
ROGX¾XYDUVD\ÀPÀ
WHUNHGLOPLÆWLU
7DUDIVÀ]NDPXKDUFDPDODUÀYH
WDUDIVÀ]YHUJL\DNODÆÀPODUÀ
WHUNHGLOPLÆWLU
Tükeci devletten
süzgeç devlete
JH¤LOPLÆWLU
İktisadi Rasyonalite Yaklaşımı
İktisadi Rasyonalite Yaklaşımı içerisinde devletin ekonomiye müdahele edebileceği kabul edilmekle birlikte müdahelenin hangi durumlarda gerekli olacağı açıklanmaya çalışılmıştır. Yaklaşım içerisinde üç farklı görüş karşımıza çıkmaktadır:
 Samuelsan: Kendi yaptığı tam - yarı kamusal mal ayrımından yola çıkarak,
devletin ekonomiye bu tür mal ve hizmetlerin üretimini gerçekleştirmek için
müdahele etmesi gerektiğini savunmuştur.
 Brochier-Tabatoni: Kamu kesimi ve özel kesimin maliyetlerini kıyaslayan maliyeciler, devletin özel kesimine kıyasla maliyetlerinin düşük olduğu alanlarda
üretici olarak piyasaya girmesi gerektiğini savunmuşlardır.
 Chamberlin-Cournot: Eksik rekabet piyasaları ile karşılaşıldığı durumlarda
devletin piyasa müdahelesini gerekli görmüşlerdir.
Öğrencinin Ders Defteri
6
Musgrave Yaklaşımı
Kaynak taksisinde etkinliğin, gelir dağılımında adaletin ve ekonomik istikrarın sağlanabilmesi için devletin ekonomiye müdahele etmesi gerektiği savunulmuştur.
Anayasal İktisat Yaklaşımı
1970'li yıllarda Buchanan, Hayek ve Tullock tarafından ortaya atılan yaklaşımda, Keynesyen müdaheleci devletin keyfi müdahelerinin ekonomiyi etkinlikten uzaklaştırdığı
savunulmuş ve çözüm anayasaya devletin mali yetkilerini sınırlayan hükümler koymakta bulunmuştur. Yani Buchanan, Tullock ve Hayek'e göre Leviathan'ın (aşırı büyümüş
devlet) önüne geçmenin yolu, politikacı ve bürokratların mali yetkilerinin sınırını anayasa ile çizmekten geçmektedir.
Alternatif Devlet Görüşleri
Mekanik Devlet Anlayışı: Liberal yaklaşım içerisinde savunulan bu devlet anlayışına göre devlet, sözleşme haklarını ve özel mülkiyet haklarını koruyup güvence
altına alan bir mekanizmadır. Birey devletin üzerindedir, devlet ortak amaçlar
için kullanılan bir araçtır.
Organik Devlet Anlayışı: Bu devlet anlayışı içerisinde devletin ekonomik hayattaki
ve toplumdaki değişimleri yansıtan, bununla birlikte vatandaşlar adına ve yararına
karar veren bir organizma gibi büyüdüğü varsayılmıştır.
Öğrencinin Ders Defteri
7
KAMU MALİYESİNİN AMAÇLARI
.D\QDNWDKVLVLQGHHWNLQOL¾L
VD¾ODPDN
Kamu
Maliyesinin
$PDoODU×
*HOLUGD¾ÀOÀPÀQGDDGDOHWL
VD¾ODPDN
(NRQRPLNLVWLNUDUÀVD¾ODPDN
N
N
)L\DWLVWLNUDUÀ
7DPLVWLKGDP
(NRQRPLNE¹\¹PHYHNDONÀQPD\À
VD¾ODPDN
N ot
:
Kamu maliyesinin amaçları, 1959 yılında Richard Musgrave tarafından
ortaya atılmıştır.
7
Kaynak tahsisinde etkinliği sağlamak: Kıt kaynakların kamu kesimi ve özel kesim arasında en iyi biçimde paylaştırılması ve her iki kesiminde aldığı kaynakları en iyi biçimde çalıştırması amaçlanır. Kaynak tahsisinde etkinliği bozan
hususlar aynı zamanda piyasa başarısızlığı nedenleri olarak bilinir.
7
Gelir dağılımında adaleti sağlamak: Üretim faktörlerinin üretim sürecine katılmaları karşılığında gelirden aldıklar pay, gelirin birincil dağılımı ya da fonksiyonel gelir dağılımı olarak adlandırılır. Birincil dağılıma devletin müdahele
etmesi ile şekillenen yeni dağılıma ise gelirin ikincil dağılımı (gelirin yeniden
dağılımı) adı verilir.
7
Ekonomik istikrarı sağlamak: Kamu maliyesinin kısa dönemli amacı olan ekonomik istikrarın sağlanabilmesi için tam istihdam ve fiyat istikrarının sağlanması
gerekir. Fiyat istikrarını sağlamaktan kastedilen; fiyatlar genel düzeyindeki dalgalanmaların önüne geçmek iken, tam istihdamdan kastedilen üretim sürecinde
kullanılan üretim faktörlerinin tamamının üretim sürecinde kullanılmasıdır.
7
Ekonomik büyüme ve kalkınmayı sağlamak: Ekonomik büyüme ölçülebilir rakamsal gelir artışı iken, kalkınma refah düzeyindeki artıştır. Ekonomik kalkınmanın sağlanabilmesi için ekonomik büyümenin sağlanması şarttır. Fakat,
kuşkusuz kalkınma, büyümeden daha geniş kapsamlı bir amaçtır.
Öğrencinin Ders Defteri
8
Piyasa Başarısızlığı Nedenleri
Serbest mallar
Kamusal mallar
<DU×NDPXVDOPDOODU
Risk ve belirsizlik
'RāDOWHNHOOHU
'×ĀVDOO×NODU
2UWDNP¹ONL\HWNRQXVXEXW¹UPDOODUDÆÀUÀ
NXOODQÀPVRQXFXWDKULSROPDNWDYHW¹NHWLPOHULQGH
UHNDEHW\DÆDQPDPDNWDGÀU%XVRUXQODUGHYOHW
P¹GDKHOHVLQLJHUHNOLKŸOHJHWLUPHNWHGLU
'HYOHWSL\DVDGD¹UHWLOHPH\HQEXW¹UPDOYH
KL]PHWOHULQ¹UHWLPLQL¹VWOHQPHNWHGLU
.LÆLOHULWRSOXPVDOID\GDGDQPDKUXPEÀUDNPDN
DGÀQDGHYOHWGHEXDODQGD¹UHWLP\DSPDNWDGÀU
$VLPHWULNELOJLQLQ\ROD¤WÀ¾ÀLNLVRUXQRODQWHUV
VH¤LPYHDKODNLULVN³]HOOLNOHVLJRUWDFÀOÀN
SL\DVDODUÀQÀQROXÆXPXQXROXPVX]HWNLOHPHNWHGLU
$]DODQPDOL\HWNRÆXOODUÀQGD¹UHWLP\DSDQ³O¤HN
E¹\¹G¹N¤HGH¾LÆNHQPDOL\HWOHULD]DODQ¹UHWLP
DODQODUÀQGD\DGHYOHW¹UHWLPL¹VWOHQPHOLGLU\DGD
P¹GDKHOHHGHUHNVRV\DOUHIDKÀPDNVLPL]HHWPHOLGLU
3L\DVDL¤HULVLQGHNLE¹W¹QGH¾LÆLPIL\DW
PHNDQL]PDVÀL¤HULVLQGHJHU¤HNOHÆPHNWHGLU'ÀÆVDOOÀN
VRQXFXRUWD\D¤ÀNDQID\GDYHPDOL\HWLVH
³QJ³U¹OHPHGL¾LQGHQSL\DVDPHNDQL]PDVÀGÀÆÀQGD
NDOPDNWDGÀU
DIŞSALLIKLAR
4
Herhangi bir üretim ya da tüketim faaliyeti sırasında hiç amaçlanmadığı
hâlde üçüncü kişinin fayda ya da maliyet fonksiyonuna etki edilmesidir.
4
Dışsallıklar, olumlu ya da olumsuz biçimde hem üretim hem de tüketim sürecinde ortaya çıkabilmektedir.
4
Olumlu dışsallıkta eksik, olumsuz dışsallıkta fazla üretim ortaya çıkmakta ve
her iki durumda da piyasa etkinlikten uzaklaşmaktadır.
Öğrencinin Ders Defteri
9
Piyasada etkinlik, marjinal sosyal faydanın marjinal sosyal maliyete eşitlendiği noktada sağlanırken, dışsallıklar piyasayı etkinlik noktasından uzaklaştırmaktadır.
(WNLQOLN.RĀXOX
Marjinal sosyal fayda
2OXPOXGÀÆVDOOÀNWDSL\DVD
0DUMLQDO
VRV\DO
ID\GD
0DUMLQDO
VRV\DO
PDOL\HW
QRNWDVÀQGD
GHQJH\H
JHOPHNWHGLU
d|]PUHWLPLDUWÕUDUDN
WRSOXPVDOID\GD\ÕWDWPLQ
HWPHNWLU
Marjinal sosyal maliyet
2OXPVX]GÀÆVDOOÀNWDSL\DVD
0DUMLQDO
VRV\DO
ID\GD
0DUMLQDO
VRV\DO
PDOL\HW
QRNWDVÀQGD
GHQJH\H
JHOPHNWHGLU
d|]PUHWLPLD]DOWDUDN
toplumsal maliyeti
GăUPHNWLU
DIŞSALLIKLARIN İÇSELLEŞTİRİLMESİ
Dışsallık sorununun çözümünde başvurulan yöntemler şunlardır:
Vergiler:
İlk olarak Pigou tarafından önerilen bu vergiler, birim başına
emisyon ya da kirlilik yaratan, ürün üzerine uygulanan spesifik
esaslı vergilerdir.
Coase Teoremi:
Coase, dışsallıkların taraflarını oluşturan karar birimlerinin
karşılıklı alışverişlerle etkinlik koşullarını yeniden tesis edebileceklerini savunur ve Pigou türü vergi uygulanmasına karşı
çıkar.
Hicks - Kaldor
Ölçütü:
Hicks - Kaldor, bireylerarası fayda karşılaştırmasını dolaylı
olarak gerçekleştiren fakat gerçek hayatta uygulanması mümkün olmayan bir tazminat çözümü geliştirmişlerdir.
Sübvansiyonlar:
Olumlu dışsallık durumunda eksik üretim sorununu gidermek
için kullanılır.
Öğrencinin Ders Defteri
Download

KPSS Maliye Öğrencinin Ders Defteri 2015 - TANITIM