Okul ÖncesDönemde
Çocukları
Değerlendrme
ve Tanıma Teknkler
Edtör: Prof. Dr. Alev Önder
(GLW|U
3URI'U$OHYg1'(5
2.8/g1&(6ú'g1(0'(d2&8./$5,
'(ø(5/(1'ú50(9(7$1,0$7(.1ú./(5ú
,6%1
.LWDSLoHULùLQLQWPVRUXPOXOXùX\D]DUODU×QDDLWWLU
‹3HJHP$NDGHPL
%XNLWDE×QEDV×P\D\×QYHVDW×üKDNODU×
3HJHP$NDGHPL<D\(ùW'DQ+L]P7LF/WGûWLQHDLWWLU
$Q×ODQNXUXOXüXQL]QLDO×QPDGDQNLWDE×QWP\DGDE|OPOHUL
NDSDNWDVDU×P×PHNDQLNHOHNWURQLNIRWRNRSLPDQ\HWLNND\×W
\DGDEDüND\|QWHPOHUOHoRùDOW×ODPD]EDV×ODPD]GDù×W×ODPD]
%XNLWDS7&.OWU%DNDQO×ù×EDQGUROLOHVDW×OPDNWDG×U
2NX\XFXODU×P×]×QEDQGUROROPD\DQNLWDSODUKDNN×QGD
\D\×QHYLPL]HELOJLYHUPHVLQLYHEDQGUROV]\D\×QODU×
VDW×QDOPDPDV×Q×GLOL\RUX]
%DVN×ûXEDW$QNDUD
<D\×Q3URMH<|QHWPHQL$\üHJO(URùOX
'L]JL*UDILN7DVDU×P&HPDOúQFHRùOX
.DSDN7DVDU×P×6HOGD7XQo
%DVN×7DUFDQ0DWEDDF×O×N<D\×Q6DQD\L
=EH\GH+DQ×P0DKDOOHVL6DP\HOL6RNDN1R
ú6.ú7/(5$1.$5$
<D\×QF×6HUWLILND1R
0DWEDD6HUWLILND1R
úOHWLüLP
.DUDQILO6RNDN1R.×]×OD\$1.$5$
<D\×QHYL
<D\×QHYL%HOJHo
'Dù×W×P
'Dù×W×P%HOJHo
+D]×UO×N.XUVODU×
(LOHWLSHJHP#SHJHPQHW
ÖN SÖZ
Hangi eğitim düzeyinde olursa olsun, değerlendirme, öğrenme ve öğretim
sürecinin önemli bir bileşenidir. Okul öncesi eğitim sözkonusu olduğunda, değerlendirme sayesinde çocuğun bilişsel alandan duygusal alana değin gelişimi ve
öğrendikleri hakkında sürekli ve ayrıntılı olarak bilgi sahibi olmak mümkün olur.
Çocuğu tanımanın ve onun her yönden gelişiminin, öğrendiklerinin izlenmesini
sağlayan değerlendirme sürecinin onunla doğrudan çalışan herkes tarafından iyi
bilinmesinin okul öncesi eğitimin kalitesinin artırılarak amaçlarına ulaşabilmesi
bakımından önemi büyüktür. Özellikle öğretmen değerlendirmeyi yalnızca
çocuğun güçlü ve güçlendirilmesi gereken yönlerini saptamak için bir araç olarak
görmemeli, değerlendirmenin çocuk için yeni öğrenme yaşantıları sağlayabileceğini göz önünde bulundurmalıdır. Başka bir deyişle değerlendirmenin kendisi,
çocuğa yeni öğrenme olanakları sağlanması açısından da eğitimin bir parçasıdır.
Değerlendirme, çoğu zaman çocuğu çok farklı yönleriyle ölçüp tanımaya, anlamaya
çalışırken çocuğa bir çeşit müdahaledir de. Bu müdahalenin bir yandan değerlendirme bir yandan yeni öğrenme yaşantıları sağlarken çocuğa her hangi bir biçimde
olumsuzluk yaşatmaması da dikkate alınması gereken önemli bir noktadır. Örneğin
kendisine değerlendirme amaçlı bir problem durumu yaratıldığında, sunulduğunda, bunun çocuğun o andaki ve daha sonraki öğrenme motivasyonunu, merak ve
cesaretini, özgüvenini zedelememesi için her türlü özen gösterilmelidir. Bu anlayışla
yazılan kitaptaki bilgilerin öğretmenlere, öğretmen adaylarına, okul öncesi alanında
çalışan diğer uzmanlara, değerlendirme konusunda yararlı ip uçları sağlıyabileceği
umulmaktadır. Kuşkusuz eğitimde değerlendirme, uygulanan eğitim programının
amaçlarına ulaşma derecesi hakkında bilgi toplanması, öğretmenin kendisini değerlendirmesi ve bunlara bağlı olarak da gerek program ve eğitim yöntemleri gerekse
öğretmenin uygulama yeterlilikleri konularında iyileştirmeler yapılması alanlarında
da önemli işlevlere sahiptir. Değerlendirmede; değerlendirmeyi yapan kişinin yeterli bilgi ve deneyim donanımına ve değerlendirme aracını kullanma ehliyetine sahip
olması, çocuğun değerlendirilmesi için annebaba onayı ve değerlendirme sonuçlarının yalnızca ilgili taraflarca (gerekiyorsa çocuk, öğretmen, anne-baba, rehber
öğretmen, psikolog) paylaşılması gibi konunun etik yönleri olduğu da akıldan çıkarılmamalıdır. Değerlendirmenin kendinden beklenen yararları sağlayabilmesi için
değerlendirmeyi yapacak olanların bu alandaki bilgi ve becerilerinin geliştirilmesi
önemli bir eğitim sürecidir. En sağlıklı değerlendirmenin, farklı değerlendirme yöntem ve araçlarının birlikte kullanıldığı çoklu değerlendirme olduğu görüşünden de
hareketle bu kitapta farklı değerlendirme yolları ele alınmaya çalışılmıştır. Buradaki
bilgilerin; öğretmenlere, öğretmen adaylarına, okul öncesi alanında çalışan diğer
uzmanlara değerlendirme konusunda yararlı ipuçları sağlanmasında işlevsel olması
amaçlanmıştır. Okul öncesi eğitimin böylece amacına daha ileri düzeyde ve daha
sağlıklı olarak ulaşabileceği görüşü kitabın oluşturulmasındaki temel düşüncedir.
Prof. Dr. Alev Önder
İstanbul-2014
%°/¶0/(59(<$=$5/$5,
%°/¶02NXO°QFHVL(ðLWLPGH¡RFXðX7DQÜPDQÜQ°QHPL
<UG'RÁ'U°]OHP7$*$<
0HKPHW$NLI(UVR\¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0%LUH\VHO)DUNOÜOÜNODUÜQ°QHPLYH'HVWHNOHQPHVL
<UG'RÁ'U)DWPD¡$/,ì$1'(0ñ5
.ÜUÜNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶02NXO°QFHVL'ÐQHPGH*HOLíLPL(WNLOH\HQ)DNWÐUOHU
'RÁ'U3HULKDQ¶1¶9$5
0HKPHW$NLI(UVR\¶QLYHUVLWHVL
<UG'RÁ'U)DWPD¡$/,ì$1'(0ñ5
.ÜUÜNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0*Ð]OHP
'RÁ'U+ÖO\D*¶/$<2*(/0$1
3DPXNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶02\XQ7HPHOOL7DQÜPDYH'HðHUOHQGLUPH
<UG'RÁ'U0ÖJH$.%$ï
0DUPDUD¶QLYHUVLWHVL
%°/¶02\XQ7HUDSLVL
'RÁ'U3HULKDQ¶1¶9$5
0HKPHW$NLI(UVR\¶QLYHUVLWHVL
%°/¶06RV\RPHWULN7HNQLNOHU
'RÁ'U+ÖO\D*¶/$<2*(/0$1
3DPXNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶03URMHNWLI7HNQLNOHU
'RÁ'U6HUGDO6(9(1
0Xí$OSDUVODQ¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0'HUHFHOHQGLUPHOL°OÁHNOHU
3URI'U$OHY°1'(5
0DUPDUD¶QLYHUVLWHVL
'RÁ'U+ÖO\D*¶/$<2*(/0$1
3DPXNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0*ÐUÖíPH
'RÁ'U3HULKDQ¶1¶9$5
0HKPHW$NLI(UVR\¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0(Y=L\DUHWOHUL
<UG'RÁ'U(UKDQ$/$%$<
2NDQ¶QLYHUVLWHVL
'RÁ'U+ÖO\D*¶/$<2*(/0$1
3DPXNNDOH¶QLYHUVLWHVL
%°/¶02WDQWLN'HðHUOHQGLUPH$UDFÜ2ODUDN(ðLWLFL'UDPD
3URI'U$OHY°1'(5
0DUPDUD¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0$QHNGRW<ROX\OD'HðHUOHQGLUPH
<UG'RÁ'U0DLGH25¡$1
0XðOD6ÜWNÜ.RÁPDQ¶QLYHUVLWHVL
%°/¶0'HðHUOHQGLUPH$UDFÜ2ODUDN3RUWIRO\R
<UG'RÁ'U0DLGH25¡$1
0XðOD6ÜWNÜ.RÁPDQ¶QLYHUVLWHVL
%°/¶02NXO°QFHVL(ðLWLPFLOHULQLQ¡RFXNODUÜ7DQÜPD
6ÖUHFLQGH'LNNDW(WPHOHUL*HUHNHQ8QVXUODU
'RÁ'U+ÖO\D*¶/$<2*(/0$1
3DPXNNDOH¶QLYHUVLWHVL
ñ¡ñ1'(.ñ/(5
Ön Söz .................................................................................................................................... iii
%°/¶0
2.8/°1&(6ñ(ïñ7ñ0'(
¡2&8ï87$1,0$1,1°1(0ñ
İçindekiler................................................................................................................................1
Giriş ..........................................................................................................................................2
Çocuğu Tanımanın Amacı ....................................................................................................2
Çocuğu Hangi Yönlerden Tanımak Gerekir? .....................................................................3
Çocuğu Tanımada Dikkat Edilmesi Gerekli İlkeler ...........................................................4
Okul Öncesi Dönemde Çocukları Tanımanın Aile Açısından Önemi ...........................5
Okul Öncesi Dönemde Çocukları Tanımanın Öğretmen Açısından Önemi ................6
Sonuç ........................................................................................................................................7
Kaynaklar.................................................................................................................................8
%°/¶0
%ñ5(<6(/)$5./,/,./$5,1
°1(0ñ9('(67(./(10(6ñ
İçindekiler................................................................................................................................9
Birey ve Benzerlik-Farklılık ..................................................................................................9
Bireysel Farklılıkları Etkileyen Faktörler ...........................................................................10
Bireysel Farklılıklar ..............................................................................................................12
Fiziksel ve Biyolojik Farklılıklar ...................................................................................12
Davranışsal Farklılıklar .................................................................................................13
Sosyo-Kültürel ve Ekonomik Koşullardaki Farklılıklar ............................................14
Bireysel Farklılıkların Önemi - Desteklenmesi ................................................................15
Sonuç ......................................................................................................................................17
Kaynaklar...............................................................................................................................19
viii
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
%°/¶0
2.8/°1&(6ñ'°1(0'(
*(/ñìñ0ñ(7.ñ/(<(1)$.7°5/(5
İçindekiler..............................................................................................................................21
Biyolojik Faktörler ................................................................................................................22
Kalıtım .............................................................................................................................22
Hormonlar ......................................................................................................................24
Çevresel Faktörler.................................................................................................................25
Doğum Öncesi Çevre ve Etkileri..................................................................................25
Doğum Sırası Çevre ve Etkileri ....................................................................................26
Doğum Sonrası Çevre ve Etkileri .................................................................................26
Aile .........................................................................................................................................27
Doğuş Sırası ....................................................................................................................27
Kardeş Sayısı ...................................................................................................................28
Anne Baba Tutumları ...................................................................................................29
Boşanma/ Anne-Baba Yoksunluğu ..............................................................................32
Aile İçi İlişkiler, Şiddet ve İstismar...............................................................................33
Sonuç ......................................................................................................................................34
Kaynaklar...............................................................................................................................35
%°/¶0
*°=/(0
İçindekiler..............................................................................................................................37
Giriş ........................................................................................................................................38
Gözlem Çeşitleri ...................................................................................................................40
Gözlem Süreci .......................................................................................................................41
Gözlem Sürecinde Kodlama ...............................................................................................43
Gözlem Tekniğinde Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar ................................................43
Gözleme Dayalı Değerlendirme Araçlarından Örnekler ................................................43
Sonuç ......................................................................................................................................45
Kaynaklar...............................................................................................................................46
Ekler .......................................................................................................................................47
7ĕŝŶĚĞŬŝůĞƌ
ix
%°/¶0
2<817(0(//ñ7$1,0$9('(ï(5/(1'ñ50(
İçindekiler..............................................................................................................................51
Giriş ........................................................................................................................................52
Oyunun Çocuğun Yaşamındaki Önemi ve İşlevleri ........................................................53
Oyun Temelli Değerlendirme Nedir? ................................................................................55
Oyun Temelli Değerlendirmede Farklı Yaklaşımlar ........................................................56
Formal Olmayan Oyun Gözlemleri ...................................................................................59
Oyun Gözlem Formu Örneği .............................................................................................60
Oyun Temelli Değerlendirmenin Güçlü Yönleri ..............................................................61
Oyun Temelli Değerlendirmenin Sınırlılıkları .................................................................62
Uygulamacılara Yönelik Öneriler .......................................................................................63
Kaynaklar...............................................................................................................................63
%°/¶0
2<817(5$3ñ6ñ
İçindekiler..............................................................................................................................65
Oyun Terapisi Nedir? ...........................................................................................................66
Okul Öncesi Dönemde Oyun Terapisi ..............................................................................67
Oyun Terapisinde Ortam ....................................................................................................68
Oyun Terapisinin Uygulanması .........................................................................................72
Oyun Terapisinde Dikkat Edilmesi Gerekenler ...............................................................72
Oyun Terapistinin Özellikleri .............................................................................................73
Sonuç ......................................................................................................................................73
Kaynaklar...............................................................................................................................74
x
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
%°/¶0
626<20(75ñ.7(.1ñ./(5
İçindekiler..............................................................................................................................75
Giriş ........................................................................................................................................76
Sosyometri Tekniği Türleri..................................................................................................76
Akran Seçimine Dayanan Sosyometrik Teknik .........................................................76
Derecelendirmeye Dayanan Sosyometrik Teknik .....................................................77
Sosyometrik Tekniklerdeki Değişkenler ...........................................................................79
Uygulama Sonunda Sosyometrik Değerlendirme ...........................................................79
Akran Seçimine Dayalı Sosyometride Değerlendirme ve Sosyal Konumlar .........79
Akran Derecelendirmesine Dayalı Sosyometride Değerlendirme ..........................84
Sosyometrik Tekniklerde Geçerlik Güvenirlik .................................................................84
Sosyometrik Tekniklerin Uygulanması .............................................................................85
Sonuç ......................................................................................................................................86
Kaynaklar...............................................................................................................................86
Ek 1. Sosyometri Çizelgesi Örneği .....................................................................................90
%°/¶0
352-(.7ñ)7(.1ñ./(5
İçindekiler..............................................................................................................................91
Giriş .......................................................................................................................................92
Projektif Testler .....................................................................................................................92
Projektif Testlerin Sınıflandırması ...............................................................................93
Çağrışım Yöntemi ....................................................................................................93
Yapılandırma Yöntemi .............................................................................................94
Tamamlama Yöntemi...............................................................................................94
Seçme veya Düzenleme Yöntemi ...........................................................................94
Anlatım Yöntemi ......................................................................................................94
Başlıca Projektif Testler........................................................................................................94
Tematik Algı Testi (TAT)...............................................................................................94
Rorschach Testi...............................................................................................................95
Szondi Testi .....................................................................................................................96
Çocuklar İçin Kullanılan Projektif Testler ........................................................................96
Bir Adam Çiz ..................................................................................................................96
Ev, Ağaç ve Adam Çiz ....................................................................................................97
Kinetik Aile Çizim Testi ................................................................................................97
Sonuç ......................................................................................................................................98
Öneriler..................................................................................................................................98
Kaynaklar...............................................................................................................................99
7ĕŝŶĚĞŬŝůĞƌ
xi
%°/¶0
'(5(&(/(1'ñ50(/ñ°/¡(./(5
İçindekiler........................................................................................................................... 101
Giriş ..................................................................................................................................... 102
Derecelendirmeli Ölçeklerin Olumlu Yönleri ............................................................... 104
Güvenirlik .................................................................................................................... 104
Geçerlik ........................................................................................................................ 104
Ayırdedici güç .............................................................................................................. 105
Derecelendirmeli Ölçeklerin Kullanılmasında Karşılaşılan Sorunlar ........................ 106
Okul Öncesinde Dönem Çocukları İçin Türkiye’de
Kullanılan Derecelendirmeli Ölçeklerden Örnekler .................................................... 107
Uygulamacılara Öneriler .................................................................................................. 111
Kaynaklar............................................................................................................................ 112
%°/¶0
*°5¶ì0(
İçindekiler .......................................................................................................................... 115
Görüşme Nedir ? ............................................................................................................... 116
Görüşme Türleri ................................................................................................................ 117
Görüşme Tekniğinin Kullanıldığı Durumlar................................................................. 118
Okul Öncesi Dönem Çocuğu İle Görüşme ............................................................. 119
Görüşmenin Planlanması .................................................................................... 119
Görüşmenin Uygulanması................................................................................... 120
Görüşmede Dikkat Edilmesi Gerekenler ........................................................... 120
Görüşmenin Değerlendirilmesi .......................................................................... 121
Anne-Baba İle Görüşme............................................................................................. 121
Görüşmenin Planlanması .................................................................................... 121
Görüşmenin Uygulanması................................................................................... 121
Görüşmede Dikkat Edilmesi Gerekenler ........................................................... 122
Görüşmenin Değerlendirilmesi .......................................................................... 123
Sonuç ................................................................................................................................... 123
Kaynaklar............................................................................................................................ 124
xii
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
%°/¶0
(9=ñ<$5(7/(5ñ
İçindekiler........................................................................................................................... 127
Giriş .................................................................................................................................... 128
Ev Ziyaretleri Nedir? ......................................................................................................... 128
Ev Ziyaretlerinin Önemi................................................................................................... 131
Ev Ziyaretlerinin Amaç ve İlkeleri .................................................................................. 134
Ev Ziyaretleri İle İlgili Kuramlar ..................................................................................... 137
Ekolojik Sistemler Kuramı ......................................................................................... 137
Aile Sistemleri Kuramı ............................................................................................... 140
Bilişsel Davranışsal Kuram ........................................................................................ 141
Sosyal Problem Çözme Kuramı ................................................................................ 141
Ev Ziyaret Programları ..................................................................................................... 142
Head Start Programı ................................................................................................... 142
Öğretmen Olarak Aileler Programı (The Parents as Teachers Program) ............ 143
HIPPY Programı (Home Instruction for
Parents of Preschool Youngsters Program).............................................................. 144
Anne Eğitim Programı (AEP) ................................................................................... 145
Ev Ziyaretlerinden Önce ve Ev Ziyaretleri
Sırasında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar ................................................................ 146
Amaçların Belirlenmesi .............................................................................................. 146
Selamlaşma................................................................................................................... 147
Uygulama ..................................................................................................................... 147
Ev Ziyaret Çalışmasını Bitirme ................................................................................. 148
Ev Ziyaret Form Örneği.................................................................................................... 148
Ek 2: Ev Ziyareti Gözlem Formu .................................................................................... 156
Sonuç ................................................................................................................................... 157
Kaynaklar............................................................................................................................ 158
7ĕŝŶĚĞŬŝůĞƌ
xiii
%°/¶0
27$17ñ.'(ï(5/(1'ñ50($5$&,
2/$5$.(ïñ7ñ&ñ'5$0$
İçindekiler........................................................................................................................... 161
Giriş ..................................................................................................................................... 162
Okulöncesi Eğitimde Değerlendirme ............................................................................. 162
Değerlendirmenin Temel Nitelikleri............................................................................... 163
Otantik Değerlendirme .................................................................................................... 164
Değerlendirme İçin Temel Olan Erken Yaşlarda Öğrenmenin İçeriği ................. 166
Otantik Değerlendirmenin Gerektirdiği araç ve İlkeler ........................................ 167
Erken Destek Programlarının Planlanmasında Otantik Değerlendirme ............ 168
Otantik Değerlendirme Örnekleri ............................................................................ 169
Drama Oyunu Örneği ................................................................................................ 170
Eğitici Dramanın Otantik Değerlendirme İçin Sağladığı Olanaklar .................... 170
Eğitici Dramada Değerlendirmenin Yararları ......................................................... 171
Eğitici Dramada Rol Oynama Yoluyla Otantik Değerlendirme ........................... 172
Eğitici Drama İle Otantik Değerlendirme İçin Uygulamacılara Öneriler ........... 175
Kaynaklar............................................................................................................................ 176
%°/¶0
$1(.'27<2/8</$'(ï(5/(1'ñ50(
Içindekiler........................................................................................................................... 179
Anekdotun Tanımı ............................................................................................................ 180
Anekdot Kaydı ................................................................................................................... 180
Anekdot Kaydının Değerlendirilmesi............................................................................. 181
Anekdot Kaydının Ögeleri ............................................................................................... 182
Anekdotun Eğitim Açısından Yararları .......................................................................... 182
Anekdotun Yararları ................................................................................................... 183
Anekdot Kaydı Şablonları ................................................................................................ 183
Örnek Anekdot Kayıtları .................................................................................................. 186
Sonuç ................................................................................................................................... 188
Kaynaklar............................................................................................................................ 189
xiv
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
%°/¶0
'(ï(5/(1'ñ50($5$&,2/$5$.3257)2/<2
İçindekiler........................................................................................................................... 191
Portfolyo Nedir? ................................................................................................................ 192
Portfolyo Ne Değildir? ...................................................................................................... 192
Portfolyo Nelerden Oluşur? ............................................................................................. 192
Portfolyonun Çeşitleri....................................................................................................... 194
Portfolyonun Kullanımı, Uygulaması ve Değerlendirilmesi ....................................... 195
Öğretmenin Rolü............................................................................................................... 197
Çocuğun Rolü .................................................................................................................... 199
Ailenin Rolü ....................................................................................................................... 200
Portfolyonun Yararları ...................................................................................................... 200
Portfolyonun Sınırlılıkları ................................................................................................ 202
Sonuç ................................................................................................................................... 202
Kaynaklar............................................................................................................................ 203
%°/¶0
2.8/°1&(6ñ(ïñ7ñ0&ñ/(5ñ1ñ1
¡2&8./$5,7$1,0$6¶5(&ñ1'(
'ñ..$7(70(/(5ñ*(5(.(181685/$5
Okul Öncesi Eğitimcilerinin Çocukları Tanıma Sürecinde
Dikkat Etmeleri Gereken Unsurlar ................................................................................. 205
1. %°/¶0
2.8/°1&(6ñ(ïñ7ñ0'(
¡2&8ï87$1,0$1,1°1(0ñ
Yrd. Doç. Dr. Özlem Tagay
1
İçindekiler
•
Giriş
•
Çocuğu Tanımanın Amacı
•
Çocuğu Hangi Yönlerden Tanımak Gerekir?
•
Çocuğu Tanımada Dikkat Edilmesi Gerekli İlkeler
•
Okul Öncesi Dönemde Çocukları Tanımanın Aile Açısından Önemi
•
Okul Öncesi Dönemde Çocukları Tanımanın Öğretmen Açısından Önemi
•
Sonuç
•
Kaynaklar
Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi
2
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
Giriş
Bireyi tanıma iki yönü olan bir kavramdır. Bu kavram bireyin kendisini tanımasını ve bir başkasının bireyi tanıma çabalarını ifade eder. Bireyi tanıma ve
çeşitli nitelikler yönünden bireyler arasında var olan bireysel farkları ayırt etmeye
çalışan çeşitli yaklaşımlar, araç ve teknikler 20. yüzyılın başından itibaren eğitim,
sağlık, psikoloji alanlarındaki gelişmelere paralel olarak hızlı bir gelişim göstermiştir (Özgüven, 1998).
Her birey kendine özgü bir varlıktır. Bu nedenle insanlar birçok özellik yönünden birbirinden ayrılırlar. Bunda farklı kalıtsal özelliklere sahip bireylerin
farklı çevrelerde yetişmeleri etken olabilmektedir. Bireyler çeşitli özellikler açısından birbirinden farklı oldukları gibi, bir bireyin sahip olduğu özellikler de farklı
derecelerde olabilmektedir. İnsan davranışlarının en önemli özelliklerinden birisi
bunların çok nedenli ve karmaşık oluşudur (Yeşilyaprak, Güngör, Kurç, 1996).
Bireyi tanımak çok önemli olduğu gibi çocukları tanımak ve çocukların özelliklerine uygun programlar geliştirmek de çok önemlidir. Erken çocukluk yılları
bireyin gelişimi için oldukça önemli bir dönemdir. Çocukların gelişimini olumlu
olarak destekleyebilmek için onların özelliklerinin bilinmesi gerekmektedir.
Çocuğun ilgileri, ihtiyaçları, gelişimsel özellikleri ve öğrenme yöntemleri
birbirinden farklı olabilir. Bunları bilmek, okul programlarının geliştirilmesinde
birinci basamak olarak düşünülmelidir. Çocukların öğrenme ortamından etkili
şekilde yararlanması için onların tanınması eğitim programının can alıcı noktalarından biridir. Çocukları tanıma ve değerlendirme; çocukla ilgili tüm bilgilerin,
objektif, esnek fakat tutarlı bir şekilde çok çeşitli araçlar yardımıyla sistematik olarak toplanması, kayıt altına alınması ve bunları birbiri ile birleştirerek anlamlı ve
güvenilir bir karar verme sürecidir (Megep, 2005).
Çocuğu Tanımanın Amacı
Bireyi tanımanın en önemli amacı onun gelişmesine ve uyum gösterebilmesine yardımcı olmaktır. Ayrıca eğitim ortamından yeterli düzeyde yararlanabilmesi
içinde bireyi tanımak gerekmektedir. Çünkü her birey kendine özgü, biricik ve eşi
bulunmayan bir varlıktır. Benzer şekilde her çocuğun da kendine özgü gelişim
düzeyi gereksinimleri, sorunları, istekleri, güçlü ve sınırlı yönleri vardır. Dolayısıyla amaç, bireyler arası farklılıkları ortaya çıkarmak ve her çocuğun bu farklılıkları oluşturan özellikleri yönünden sürekli ve tüm halinde gelişmesine yardım
olanağı sağlamaktadır (Yeşilyaprak, Güngör, Kurç, 1996; Yıldırım, 2003).
Çocuklar bazen ortamdan geri çekilirler bazen naiftirler bazen neşeli bazen
sessiz olabilirler. Çocukların duygu ve enerji seviyelerini her zaman öngöremeyebilirsiniz. Çocuklar benzersiz, karmaşık ve bu nedenle anlaşılması zor varlıklardır.
KŬƵůPŶĐĞƐŦ ȨŒŦ ȨƨȨŵĚĞŽĐƵŒƵdĂŶŦŵĂŶŦŶPŶĞŵŝ
3
Dolayısıyla onları çevreleyen dünyayı keşfetmek ve davranışlarının nedenini hemen anlamak güçtür. Çocukları bu anlamda tanıyabilmek özellikle öğretmenler
için çok önemlidir. Çocuğu iyi tanıyan bir öğretmen ya da ebeveyn çocuğun verdiği mesajları doğru alabilmektedir (Forman ve Hall, 2005).
Çocuklar yeteri kadar tanındığında yardıma ihtiyaç duydukları alanlar ve
güçlü yönleri tespit edilebilir. Bu sayede onların ihtiyaçlarını karşılayacak etkili ve
kaliteli eğitim programlarının oluşturulması sağlanır. Ayrıca onların özelliklerine
uygun öğrenme yöntem, teknik ve araçların seçilmesine etkili ve kaliteli öğrenme
ortamlarının düzenlenmesine temel oluşturur. Bunun yanı sıra çocukların güçlü
ya da gelişmeye açık özel gereksinmelerinin erken yaşlarda fark edilerek desteklenmesini, yönlendirilmesini sağlar. Onların kendilerini tanımalarını sağlayarak
bireysel ve sosyal farkındalıklarını geliştirmesine yardımcı olur. Belki de en önemlisi gelişimlerindeki ilerleme ya da sapmaları ölçmeyi sağlar. Böylece çocuk hakkında bir profesyonel olarak aileleri bilgilendirmede güvenilir bir rehberlik hizmeti vermek mümkün olur (Taner, 2005; Megep, 2005)
Çocuğu Hangi Yönlerden Tanımak Gerekir?
Okul öncesi dönemi çocukların bedensel, zihinsel ve psikolojik yönden çok hızlı
geliştiği bir dönemdir. Dolayısıyla çocukların bu dönemde bütün yönleriyle tanınması
gerekmektedir. Çocuğu tanımak için çocuğun biyolojik, kalıtsal, psikolojik özelliklerini, alışkanlıklarını, ihtiyaçlarını, isteklerini bir bütün olarak tanımak önemlidir.
Çocuğun tanınması gereken özellikleri şu şekilde sıralanabilir: (Yeşilyaprak, Güngör, Kurç, 1996; Megep, 2005; Forman ve Hall, 2005; Peacock,2005; Deniz-Kan, 2007).
•
Çocuğun fiziksel ve biyolojik gelişimi ile ilgili bilgiler: Beden yapısı ve
sağlığı, boy, kilo, özür ve engelleri, geçirdiği hastalıklar, v.b.
•
Sosyo-kültürel ve ekonomik özelliklerini tanıma
h
•
Ailesi yakın çevresi ve yaşadığı çevre ile ilgili bilgiler, ailenin eğitim
anlayışı ve tutumları, ailenin sosyo-kültürel ve ekonomik durumu,
kimlik bilgileri
Davranışsal özelliklerini tanıma
h
İlgi ve yetenekleri ile ilgili bilgiler
h
Kişilik özellikleri
h
Bilgi, beceri, başarı ve uyumu ile ilgili bilgiler
h
Duygusal durumu, alışkanlıkları, arkadaş ilişkileri
h
Benlik algısı
4
KŬƵůPŶĐĞƐŝƂŶĞŵĚĞŽĐƵŬůĂƌŦĞŒĞƌůĞŶĚŝƌŵĞǀĞdĂŶŦŵĂdĞŬŶŝŬůĞƌŝ
Bireyin tanınması için, bireylerin ilgi ve yetenekleri, başarı ve başarısızlıkları, kişisel ve sosyal uyum düzeyleri sorunları, zayıf ve güçlü yanları, ilgi, tavır ve değer yargıları, yetiştiği çevrenin geliştirici ve engelleyici etkileri gibi ve daha pek çok özelliklerinin
ayrıntılı olarak bilinmesi gerekir. Bireyin niteliklerini tanımanın amacı, farklı nitelikleri ile bireyi betimlemek ve hangi koşullarda ne şekilde davranacağını yordamaktır.
Eğer, insan gibi karmaşık bir organizma ise, betimlemek ve davranışlarını yordama işi
oldukça zordur. Ancak; Bireyler arasındaki farkların varlığı kabul edilince, yukarıda da
bahsedilen bu farkları ölçmek önem kazanmıştır. (Özgüven,1998).
Çocuğu Tanımada Dikkat Edilmesi Gerekli İlkeler
Çocuğu tanıma sürecinde bilgileri uygun şekilde toplamak, bilgileri anlamlı
şekilde analiz etmek, değerlendirmek, yorumlamak ve senteze ulaşmak önemlidir.
Ancak bu süreçte de dikkat edilmesi gereken ilkeler bulunmaktadır. Bu ilkeler aşağıda belirtilmiştir (Yeşilyaprak, Güngör, Kurç, 1996; Megep, 2005).
•
Çocuğu tanımanın asıl amacı çocuğun kendisini tanımasına yardımcı
olmaktır. Çocuk hakkında edinilen bilgiler çocukla paylaşılmalıdır.
•
Çocuk tanınırken tek başına değil, çevresi ile birlikte ele alınmalıdır. Ayrıca çocuğu tanıma hizmetleri takım halinde çalışmayı gerektirir.
•
Çocukları tanıma hizmeti sürekli olmalıdır. Tanıma çalışmaları sistemli,
düzenli ve sürekli yapılmalıdır.
•
Çocuğu tanıma sürecinde çocuğun yapamadıklarından çok yapabildikleri üzerinde odaklanılmalıdır. Aksi takdirde çocukların benlik algıları
bu durumdan olumsuz etkilenecektir.
•
Çocukları tanımada kullanılabilecek pek çok ölçme aracı bulunmaktadır.
Öğretmenler bu ölçme araçlarını kullanmadan aracın özelliklerini çok
iyi bilmeliler. Ölçme araçlarının sonuçlarını değerlendirmede objektif
tutum sergilemek önemlidir. Ayrıca kullanılması zaman ve enerji kaybı
olacak araçlar yerine daha uygun ve ekonomik araçlar tercih edilmelidir.
•
Çocukları tanırken tek bir yöntem ya da araç yeterli değildir. Dolayısıyla
çocukların farklı özellikleri farklı yöntemlerle tanınmalıdır. Ayrıca elde
edilen bütün bilgiler birlikte yorumlanmalıdır. Dolayısıyla çocukların
her yönüyle bir bütün olarak tanınması esas olmalıdır.
•
Çocukların ne yaptıkları kadar nasıl ve neden yaptıklarını da düşündürtmek önemlidir. Bundan dolayı süreç içerisinde çocukların duygu ve
düşünceleri ile ilgili konuşulmalı ve yaptıklarının amaçlarının paylaşılması sağlanmalıdır.
KŬƵůPŶĐĞƐŦ ȨŒŦ ȨƨȨŵĚĞŽĐƵŒƵdĂŶŦŵĂŶŦŶPŶĞŵŝ
5
•
Çocukları tanıma ve değerlendirme çalışmaları eğitim programlarının
bir parçasıdır. Eğitim durumundaki her durum çocuk hakkında bir veri
olarak dikkatle değerlendirmelidir.
•
Eğer çocuğu tanıma konusunda özel bir ölçme aracı kullanılacaksa çocuk çok iyi güdülenmelidir. Çocuğun dikkati dağılıyorsa değerlendirmede bu duruma da dikkat edilmelidir.
•
Çocukları tanıma konusunda kullanılabilecek teknikler hem sınıflama hem
de çeşit açısından farklılık göstermektedir. Kullanılan teknik ne olursa olsun
amaca uygun olmalı ve tekniği bilen kişiler tarafından kullanılmalıdır.
Okul Öncesi Dönemde Çocukları Tanımanın Aile Açısından Önemi
Anne ya da baba olmak, insan yaşamının en önemli aşamalarından biridir.
Sağlıklı ve başarılı çocuklar yetiştirmenin anne ve babaya sağlayacağı mutluluk
sözlerle anlatılamaz. Her aile çocuğunu sağlıklı ve erdemli erişkinler olarak görmek ister. Dolayısıyla ailelerin başlıca amaçları çocuklarını iyi eğitmek, başarılı ve
sorumlu yurttaşlar olarak görmektir (Yörükoğlu,1996)
Okul öncesi dönemde, çocuğun yaşamındaki en etkili sosyalleştirme kurumu,
ailesidir. Bu dönem çocukta başkalarını taklit etme eğiliminin en yüksek olduğu
evredir. Anne-babanın ve aile içindeki diğer bireylerin çocukla olan etkileşimi,
çocuğun aile içindeki yerini belirler. Aile çocuğun ilk sosyal deneyimlerini edindiği yerdir. Çocuğa yöneltilen davranış ve ona karşı takınılan tavır, ilk yaşantıların
örülmesinde önemli bir yer alır (Yavuzer, 1998)
Aile çocuğun gelişiminde oldukça önemli etkiye sahiptir. Öncelikle beslenme, bakılma ve korunma ihtiyacı aile tarafından karşılanır. Anne ve baba severek,
özenli bakım vererek çocuğa sağlıklı bir ortam sağlar. Çocuğun sosyal ve duygusal
gelişimi üzerinde de ailenin etkili bir rolü vardır. Aile çocuğun yeteneklerinin gelişmesine yardım eder ve çocuğuna özgürce oynayabileceği bir ortam sağlar (McWhirter ve Voltan-Acar; 1985; Yörükoğlu, 1996). Ayrıca aile çocuğuyla uygun ve
etkili bir etkileşim kurabilirse çocuğunda söz konusu olabilecek normal dışı davranışları da erken dönemde fark edebilecektir (Mash ve Wolfe, 2001)
Bir bireyin potansiyelini en üst sınırına kadar gerçekleştirebilmesi, mutlu ve
başarılı olması, çocukluk döneminde ona uygun fiziksel/sosyal çevrenin sunulması, geniş eğitim olanaklarından yararlandırılması, zengin uyarıcılar içerisinde
olması ve uygun aile tutumları içerisinde büyümesi ile yakından ilgilidir. Bu tür
zengin uyarıcılarla dolu bir çevrede, uygun aile tutumları ile büyüyen bir çocuk
potansiyeli ölçüsünde kendini en iyi şekilde gerçekleştirebilecektir. Dolayısıyla çocuğa uygun fiziksel ve sosyal çevre hazırlamak her şeyden önce çocuğun gelişim
Download

Okul Önces Dönemde Çocukları Değerlend rme ve