Editör: Prof. Dr. M. Çağatay ÖZDEMİR
Editör Yardımcısı: Dr. A. Selcen BİNGÖL ARSLANGİLAY
EĞİTİM BİLİMİNE GİRİŞ
ISBN 978-605-364-179-7
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
3. Baskı: Nisan 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Cemal İnceoğlu
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Tarcan Matbaacılık Yayın Sanayi
Zübeyde Hanım Mahallesi Samyeli Sokak No: 15
İSKİTLER/ANKARA
(0312-384 34 35)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 25744
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
Ön Söz
Üniversiteye giriş sınavında elde ettiğiniz başarınız sayesinde Eğitim Fakültesine girmeye hak kazandınız ve öğretmenlik mesleğine ilk adımınızı attınız. Yükseköğretiminiz
boyunca alan bilgisi, genel kültür ve pedagojik formasyon adı verilen öğretmenlik meslek
bilgisi ile ilgili dersler alacaksınız. Bu pedagojik formasyon dersleri aracılığıyla edineceğiniz bilgiler, öğretmenlik mesleğine atıldığınızda sizlerin daha nitelikli öğretmenler olmanıza yardımcı olacaktır. Eğitim Bilimine Giriş dersi de bu dersler arasında yer almaktadır.
Bu kitap eğitim bilimine bir giriş kitabı niteliğinde olup, öğretmen adaylarını bazı
konu başlıklarıyla tanıştırmayı amaçlamaktadır. Bu kitap dört yıllık eğitim süreci boyunca
kazanılacak öğretmenlik bilgi ve becerilerinin özünü oluşturmaktadır. Kitaptaki her bir
bölüm alanında uzman kişilerce yazılmıştır. Her bölüm, bölümün içeriğini gösteren ve
bölümde incelenecek konuyu kısaca açıklayan anahatlar kısmıyla başlamakta ve bölümün
ana kavramlarından oluşan şematik gösterim ile devam etmektedir. Bölümler, bölümü
tekrar etmek amaçlı hazırlanmış bir özet kısmıyla sona ermektedir. Her bölümde kendinizi sınayabileceğiniz değerlendirme soruları, konu hakkında daha fazla araştırma yapmak için yararlanabileceğiniz önerilen kaynaklar kısmı bulunmaktadır.
Kitabın hazırlanmasında emeği geçen herkese; öncelikle kendi alanlarında deneyimli
olan bölüm yazarlarına, kitapla ilgili çalışmaları organize eden Editör Yardımcısı Dr. A.
Selcen Bingöl Arslangilay'a ve kitabın yayımlanmasını sağlayan Pegem Akademi’deki bütün personele teşekkür etmek isterim.
Kitabın öncelikle geleceğin öğretmenleri olacak sizlere yararlı olmasını dilerim.
Daha sonra bütün öğretmenlere ve kendini yenilemek ve geliştirmek isteyen herkese bilgi
kaynağı olmasını ümit ediyorum.
Prof. Dr. M. Çağatay ÖZDEMİR
Nisan 2014
Bölümler ve Yazarlar
1. Bölüm: Eğitimle İlgili Temel Kavramlar
Yrd. Doç. Dr. Sevil Büyükalan Filiz
2. Bölüm: Eğitimin İşlevleri
Prof. Dr. Yücel Gelişli
3. Bölüm: Eğitimin Tarihsel Gelişimi
Prof. Dr. Hikmet Yıldırım Celkan
4. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Toplumsal Temelleri
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Şeren
5. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Hukukî Temelleri
Prof. Dr. Ahmet Çiftçi
6. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Siyasi Temelleri
Prof. Dr. Mustafa Özcan
7. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Ekonomik Temelleri
Doç. Dr. Bekir Buluç
8. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Felsefi Temelleri
Prof. Dr. Mustafa Ergün
9. Bölüm: Bir Bilim Olarak Eğitimin Psikolojik Temelleri
Prof. Dr. Galip Yüksel
10. Bölüm: Eğitim Sisteminde Öğretmenliğin Rolü ve Özellikleri
Prof. Dr. Necati Cemaloğlu
11. Bölüm: Eğitim Biliminde Araştırma Yöntemleri
Prof. Dr. Adnan Kan
12. Bölüm: 21. Yüzyılda Eğitim Bilimlerinde Yeni Yönelimler
Yrd. Doç. Dr. Halük Ünsal
13. Bölüm: Eğitim Bilimleri Bakış Açısıyla
Toplumsal Değişme ve Yenileşme
Yrd. Doç. Dr. Erdoğan Şama
14. Bölüm: Öğretmen Yetiştirme Alanındaki
Uygulamalar ve Gelişmeler
Prof. Dr. Tayyip Duman
iv
Eğitim Bilimine Giriş
İÇİNDEKİLER
Ön Söz ................................................................................................................................... iii
1. Bölüm
EĞİTİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR
Anahatlar ....................................................................................................................................................................... 1
Eğitim İle İlgili Temel Kavramlar ............................................................................................................................ 3
Eğitim.............................................................................................................................................................................. 4
Sistem Yaklaşımı Açısından Eğitim ....................................................................................................................... 6
Öğrenme ....................................................................................................................................................................... 7
Öğretim .......................................................................................................................................................................... 9
Eğitim, Öğretim ve Öğrenme Kavramlarının Bir Arada Tartışılması........................................................10
Kültür ............................................................................................................................................................................11
Kültürleme, Kültürlenme ve Kültürleşme ........................................................................................................12
Kültür ve Eğitim Arasındaki İlişki .................................................................................................................12
Program Nedir? .........................................................................................................................................................13
Eğitim Programı.................................................................................................................................................13
Öğretim Programı .............................................................................................................................................15
Ders Programı ....................................................................................................................................................16
Program Geliştirme ..................................................................................................................................................17
İnformal ve Formal Eğitim .....................................................................................................................................18
Formal ve İnformal Eğitimin Karşılaştırılması .........................................................................................19
Örgün Eğitim ..............................................................................................................................................................19
Örgün Eğitim ve Yaygın Eğitim Arasındaki Temel Farklar ...................................................................20
Yaygın Eğitim .............................................................................................................................................................21
Hizmet İçi Eğitim .......................................................................................................................................................22
Özet ...............................................................................................................................................................................23
Emrullah Efendi .........................................................................................................................................................25
Önerilen Kaynaklar ..................................................................................................................................................27
Kaynakça......................................................................................................................................................................27
Değerlendirme Soruları..........................................................................................................................................28
İçindekiler
v
2. Bölüm
EĞİTİMİN İŞLEVLERİ
Anahatlar .....................................................................................................................................................................31
Bölümün Şematik Gösterimi ................................................................................................................................31
Toplumsal Kurum Olarak Eğitim .........................................................................................................................32
Sosyoloji Kuramlarına Göre Eğitim ....................................................................................................................33
İşlevci Yaklaşım ..................................................................................................................................................34
Çatışmacı Yaklaşım ...........................................................................................................................................35
a. Yeni Marxçı Görüş .................................................................................................................................35
b. Rondall Collins’in Çatışmacı Kuramı...............................................................................................36
Yorumcu Yaklaşım.............................................................................................................................................36
Eğitimin İşlevleri........................................................................................................................................................37
I. Eğitimin Açık İşlevleri ...................................................................................................................................37
a. Kültürün Aktarımını Sağlamak ........................................................................................................37
b. Bireyin Toplumsallaşmasını Sağlamak ..........................................................................................38
c. Yenilikçi ve Değişmeyi Sağlayıcı Elemanlar Yetiştirmek ..........................................................39
d. Eğitimin Siyasal İşlevi ..........................................................................................................................40
e. Eğitimin Seçme ve Yerleştirme İşlevi..............................................................................................42
f. Eğitimin Ekonomik İşlevi .....................................................................................................................45
II. Eğitimin Gizli İşlevleri ..................................................................................................................................48
Özet ...............................................................................................................................................................................50
Eğitimin Ekonomik ve Statü Kazandırma İşlevine Ait Bir Örnek Olay ....................................................51
Kaynakça......................................................................................................................................................................51
Değerlendirme Soruları..........................................................................................................................................52
vi
Eğitim Bilimine Giriş
3. Bölüm
EĞİTİMİN TARİHSEL GELİŞİMİ
Anahatlar .....................................................................................................................................................................53
Bölümün Şematik Gösterimi ................................................................................................................................54
Eğitimin Tarihsel Gelişimi.......................................................................................................................................55
Antik Çağda Eğitim...........................................................................................................................................55
1. Eski Mısır Eğitimi ...................................................................................................................................55
2. Çin Eğitimi ...............................................................................................................................................56
Antik Medeniyetlerde Eğitim........................................................................................................................56
1. Yahudilerde Eğitim ...............................................................................................................................56
2. Yunan Eğitimi .........................................................................................................................................57
3. Isparta’da Eğitim ...................................................................................................................................57
4. Atina’da Eğitim .......................................................................................................................................58
5. Roma’da Eğitim ......................................................................................................................................58
6. Eski Türklerde Eğitim ...........................................................................................................................59
Ortaçağda Eğitim ..............................................................................................................................................60
1. Batı Ortaçağında Eğitim .....................................................................................................................60
2. Müslüman Türk Devletlerinde Eğitim ............................................................................................61
3. Selçuklularda Eğitim ............................................................................................................................62
Yeniçağda Eğitim ..............................................................................................................................................63
1. Batı Eğitimi ..............................................................................................................................................63
2. Osmanlılarda Eğitim ............................................................................................................................66
Yakınçağda Eğitim ............................................................................................................................................68
1. Batıda Eğitim ..........................................................................................................................................68
2. Osmanlılarda Eğitim ............................................................................................................................69
Cumhuriyet Döneminde Eğitim ..................................................................................................................72
1. Atatürk Dönemi’nde Eğitim ..............................................................................................................72
2. 1940’tan Günümüze Kadar Eğitim .................................................................................................74
Özet ...............................................................................................................................................................................75
Önerilen Kaynaklar ..................................................................................................................................................76
Kaynakça .....................................................................................................................................................................76
Değerlendirme Soruları..........................................................................................................................................77
İçindekiler
vii
4. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN TOPLUMSAL TEMELLERİ
Anahatlar .....................................................................................................................................................................79
Bölümün Şematik Gösterimi ................................................................................................................................80
Giriş................................................................................................................................................................................81
Toplum .........................................................................................................................................................................81
Toplum Bilim (Sosyoloji) ........................................................................................................................................82
Eğitim Toplum Bilimi (Eğitim Sosyolojisi).........................................................................................................83
Toplumsal Değişme Eğitim İlişkileri ...................................................................................................................84
1. Serbest Toplumsal Değişmeler ................................................................................................................85
2. Zorlayıcı Değişmeler ...................................................................................................................................85
Toplumsal Değişmede Eğitimin Rolü ................................................................................................................85
Toplumsal Hareketlilik Eğitim İlişkisi .................................................................................................................86
1. Fiziksel Hareketlilik.......................................................................................................................................86
2. Toplumsal Hareketlilik ................................................................................................................................86
Eğitimin Toplumsal Hareketlilikteki Rolü .........................................................................................................87
Eğitimde Fırsat Eşitliği.............................................................................................................................................88
1. Coğrafyasal Etmenler ..................................................................................................................................88
2. Ekonomik Etmenler .....................................................................................................................................89
3. Siyasal Etmenler ............................................................................................................................................89
4. Toplumsal Etmenler .....................................................................................................................................89
Okul - Çevre İlişkileri ................................................................................................................................................91
Toplumsal Bir Kurum Olarak Okul ...............................................................................................................91
Okul - Çevre İlişkilerinin Önemi ...................................................................................................................91
Toplum Kalkınması ve Okul ...........................................................................................................................92
Okul Çevre İlişkilerini Engelleyen Etmenler.............................................................................................92
Okul-Aile İşbirliğinin Sağlanması ................................................................................................................93
Küreselleşme ve Eğitim ..........................................................................................................................................94
Küreselleşme ......................................................................................................................................................94
Küreselleşme ve Eğitim İlişkisi ......................................................................................................................95
Özet ...............................................................................................................................................................................95
Önerilen Kaynaklar ..................................................................................................................................................97
Kaynakça......................................................................................................................................................................97
Değerlendirme Soruları..........................................................................................................................................98
viii
Eğitim Bilimine Giriş
5. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN HUKUKÎ TEMELLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 101
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 102
Giriş............................................................................................................................................................................. 103
Türk Millî Eğitiminde Yaşanan Sorunlar ......................................................................................................... 105
Eğitim, Hukuk ve Eğitim Hukuku ..................................................................................................................... 106
Eğitim ................................................................................................................................................................. 106
Hukuk ................................................................................................................................................................. 107
Eğitim Hukuku ................................................................................................................................................ 108
Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi ................................................................................................................. 109
Hak ve Hürriyet Kavramları......................................................................................................................... 109
Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi ......................................................................................................... 111
I-Ulusal ve Uluslararası Belgelerde Eğitim-Öğrenim Hakkı ..................................................... 111
II-Türk Hukukunda Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi ............................................................ 116
Türk Eğitim Mevzuatı ........................................................................................................................................... 125
Tevhid-î Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Kanunu) ........................................................................... 125
Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kanunu ..................................................................................... 126
Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ............................................................................ 126
İlköğretim ve Eğitim Kanunu ..................................................................................................................... 126
Özel Öğretim Kurumları Kanunu .............................................................................................................. 127
Millî Eğitim Temel Kanunu .......................................................................................................................... 128
Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu .................................................................... 129
Meslekî Eğitim Kanunu ................................................................................................................................ 129
Yükseköğretime İlişkin Düzenlemeler .................................................................................................... 130
Diğer Kanunlar ................................................................................................................................................ 130
Avrupa Birliği’ne Tam Üyelik Sürecinde Eğitim-Öğretim Alanında Yapılan Çalışmalar................. 131
Eğitim Politikamızda ve Mevzuatımızda Neler Yapılmalı? ...................................................................... 133
Özet ............................................................................................................................................................................ 134
Kaynakça................................................................................................................................................................... 135
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 136
İçindekiler
ix
6. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN SİYASİ TEMELLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 139
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 140
Giriş............................................................................................................................................................................. 141
Kavramsal Çerçeve: Kültür, Eğitim ve Siyaset .............................................................................................. 141
Kültürün Anlamı ............................................................................................................................................. 141
Eğitimin Anlamı ............................................................................................................................................. 142
Eğitim ve Kültür İlişkisi ................................................................................................................................. 142
Eğitim ve Millî Kimlik .................................................................................................................................... 143
Siyasetin Anlamı ............................................................................................................................................. 145
Devlet ve Eğitim ..................................................................................................................................................... 146
Devletin Amacı ve Eğitim ............................................................................................................................ 146
Eğitim ve Toplumsal Gelişme..................................................................................................................... 148
Milli Devlet ve Eğitim.................................................................................................................................... 148
Milli Eğitimin Siyasi Temelleri ............................................................................................................................ 150
Eğitimin Amacı ve Yetiştirilecek İnsan ................................................................................................... 151
Milli Eğitimin Temel İlkeleri ........................................................................................................................ 152
Gözetim ve Denetim ..................................................................................................................................... 155
Eğitim Programı.............................................................................................................................................. 157
Sistemin Yapısı ................................................................................................................................................ 157
Millî Demokratik Devlet ve Demokrasi Eğitimi ........................................................................................... 158
Sonuç ......................................................................................................................................................................... 160
Önerilen Kaynaklar ............................................................................................................................................... 161
Kaynakça................................................................................................................................................................... 161
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 163
x
Eğitim Bilimine Giriş
7. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN EKONOMİK TEMELLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 165
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 166
Giriş............................................................................................................................................................................. 167
Ekonomi .................................................................................................................................................................... 167
Eğitim Ekonomisi ................................................................................................................................................... 168
İnsan Kaynakları ve Eğitim ................................................................................................................................ 169
Eğitim ve Kalkınma ............................................................................................................................................... 171
Eğitimin Tüketim ve Yatırım Özellikleri .......................................................................................................... 172
Eğitimin Maliyeti .................................................................................................................................................... 172
Kalkınmada Mesleki ve Teknik Eğitimin Rolü .............................................................................................. 176
Özet ............................................................................................................................................................................ 177
Önerilen Kaynaklar ............................................................................................................................................... 178
Kaynakça................................................................................................................................................................... 178
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 179
8. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN FELSEFİ TEMELLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 181
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 182
Giriş............................................................................................................................................................................. 183
Eğitim Felsefesi Nedir?......................................................................................................................................... 183
Geleneksel Eğitim Felsefesi ................................................................................................................................ 184
Felsefe Akımları ...................................................................................................................................................... 184
Eğitim Felsefesi Akımları ............................................................................................................................. 187
“Çağdaş” Eğitim Akımları ............................................................................................................................. 189
Eğitimin Gücü ve Sınırları (“Eğitime Muhtaç” ve “Eğitilebilir” Bir Varlık Olarak İnsan)............ 190
Çağdaş Eğitim Felsefesinin Konuları ....................................................................................................... 192
Eğitimin Amaçları ................................................................................................................................... 193
Okul ile Hayat İlişkisi.............................................................................................................................. 194
Çevre Değişmeleri ve İnsan ........................................................................................................................ 197
Bilgi Toplumu ve İnsan ................................................................................................................................. 199
Bilgi Toplumu Nedir? ............................................................................................................................. 200
Geleceğin Eğitimi Nasıl Şekillenecektir? ........................................................................................ 202
Radikal ve Postmodern Düşünürlerin Çağdaş Eğitim Sorunlarını Değerlendirmeleri .......... 203
Özet ............................................................................................................................................................................ 205
Kaynakça................................................................................................................................................................... 206
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 206
İçindekiler
xi
9. Bölüm
BİR BİLİM OLARAK EĞİTİMİN PSİKOLOJİK TEMELLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 207
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 208
Psikoloji ..................................................................................................................................................................... 209
Eğitim Psikolojisi .................................................................................................................................................... 211
Gelişim....................................................................................................................................................................... 212
Gelişim Alanları ve Dönemleri .......................................................................................................................... 213
Fiziksel Gelişim ................................................................................................................................................ 214
Fiziksel Gelişimin Eğitim Açısından Doğurguları ................................................................................ 215
Bilişsel Gelişim................................................................................................................................................. 215
Zihin Gelişimi Dönemleri ............................................................................................................................ 216
Piaget’nin Zihinsel Gelişim Kuramının Eğitim Açısından Doğurguları ....................................... 217
Vygotsky ve Bilişsel Gelişim ....................................................................................................................... 217
Vygotsky’nin Görüşleri Eğitim Açısından Doğurguları ..................................................................... 218
Ahlak Gelişimi.................................................................................................................................................. 218
Ahlaki Gelişim Kuramlarının Eğitim Açısından Doğurguları........................................................... 219
Dil Gelişimi ....................................................................................................................................................... 219
Kişilik Gelişimi.................................................................................................................................................. 219
Sigmund Freud ............................................................................................................................................... 220
Psikoseksüel Gelişim Dönemleri............................................................................................................... 220
Erik Erikson ....................................................................................................................................................... 221
Psikososyal Gelişim Evreleri ....................................................................................................................... 222
İnsancıl Yaklaşıma Göre Kişilik Gelişimi .................................................................................................. 223
Bireysel Farklılıklar ......................................................................................................................................... 224
Öğrenme ........................................................................................................................................................... 224
Davranışçı Yaklaşımda Öğrenme .............................................................................................................. 225
Klasik Şartlanma ............................................................................................................................................. 225
Klasik Şartlanmanın Eğitim Açısından Doğurguları .......................................................................... 225
Operant Şartlanma ........................................................................................................................................ 226
Operant Şartlanma İlkelerinin Sınıfta Uygulanması .......................................................................... 226
Sosyal Bilişsel Kuram..................................................................................................................................... 227
Sosyal Bilişsel Kuramın Sınıf Uygulamaları ........................................................................................... 227
Bilişsel Öğrenme ............................................................................................................................................ 228
Bilgi İşleme Modeli ........................................................................................................................................ 228
Bilişsel Yaklaşımın Eğitim İçin Doğurguları .......................................................................................... 229
Motivasyon....................................................................................................................................................... 229
Özet ............................................................................................................................................................................ 230
Önerilen kaynaklar ................................................................................................................................................ 231
Kaynakça................................................................................................................................................................... 231
xii
Eğitim Bilimine Giriş
10. Bölüm
EĞİTİM SİSTEMİNDE ÖĞRETMENLİĞİN ROLÜ VE ÖZELLİKLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 233
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 234
Giriş............................................................................................................................................................................. 235
Öğretmenlik Mesleği............................................................................................................................................ 236
Mesleki Ölçütler ..................................................................................................................................................... 236
Uzmanlık Bilgisi .............................................................................................................................................. 237
Mesleğe Giriş Denetimi ............................................................................................................................... 237
Meslek Ahlakı .................................................................................................................................................. 237
Çalışma Özgürlüğü ........................................................................................................................................ 238
Meslek Kuruluşları ......................................................................................................................................... 238
Hizmet Koşulları ............................................................................................................................................. 238
Toplumca Meslek Olarak Tanınma ........................................................................................................... 238
Öğretmenlik Mesleğinin Bazı Özellikleri ....................................................................................................... 239
Öğretmenlerin Kişisel Özellikleri .............................................................................................................. 240
Öğretmenlerin Mesleki Özellikleri ........................................................................................................... 240
Öğretmen Yeterlikleri ........................................................................................................................................... 241
Genel Kültür Dersleri .................................................................................................................................... 241
Öğretmenlik Meslek Bilgisi Dersleri ........................................................................................................ 242
Alan Bilgisi Dersleri........................................................................................................................................ 242
Öğretmenlik Mesleği Genel Yeterlikleri ................................................................................................. 242
Öğretmenlik Mesleği Özel Alan Yeterlikleri .......................................................................................... 243
Öğretmenlik Mesleğinin Yasal Dayanakları .................................................................................................. 243
Öğretmen Rolleri............................................................................................................................................ 245
1. Bilgi Sağlayıcı Olarak Öğretmen ................................................................................................... 246
2. Rol Model Olarak Öğretmen .......................................................................................................... 246
3. Kolaylaştırıcı Olarak Öğretmen ..................................................................................................... 247
4. Değerlendirici Olarak Öğretmen.................................................................................................. 247
5. Plânlayıcı Olarak Öğretmen ........................................................................................................... 248
6. Kaynak Geliştirici Olarak Öğretmen ............................................................................................ 248
Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme ...................................................................................................................... 249
Osmanlı Devleti Döneminde Öğretmen Yetiştirme .......................................................................... 249
Cumhuriyet Döneminde Öğretmen Yetiştirme................................................................................... 250
Hizmet İçi Eğitim .................................................................................................................................................... 250
Özet ............................................................................................................................................................................ 252
Önerilen Kaynaklar ............................................................................................................................................... 253
Kaynakça................................................................................................................................................................... 254
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 255
İçindekiler
xiii
11. Bölüm
EĞİTİM BİLİMİNDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 257
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 258
Bilimsel Araştırmaların Doğası .......................................................................................................................... 259
Bilgi, Bilgi Kaynakları ve Bilgiye Ulaşma Yolları ........................................................................................... 260
Bilgi Kaynakları ............................................................................................................................................... 260
Bilimin Ölçütleri .............................................................................................................................................. 260
Bilimin Çalışma Amaçları ............................................................................................................................. 261
Bilimsel Yöntem .............................................................................................................................................. 261
Bilimsel Yöntemin Kavramsal Yanı ........................................................................................................... 262
Bilimsel Yöntemin Gözlem Yanı................................................................................................................. 262
Bilimsel Araştırma Türleri ............................................................................................................................ 262
1. Deneysel Araştırma ........................................................................................................................... 263
2. İlişkisel (Korelasyon) Araştırmalar ................................................................................................ 263
3. Nedensel Karşılaştırma Araştırmaları.......................................................................................... 263
4. Saha Araştırması................................................................................................................................. 264
5. Etnografik Araştırma ......................................................................................................................... 264
6. Tarihsel Araştırma .............................................................................................................................. 264
7. Eylem (Davranış) Araştırması ......................................................................................................... 265
Problem Durumu ........................................................................................................................................... 266
Değişken.................................................................................................................................................... 266
Değişkenlerin Sınıflandırılması.......................................................................................................... 266
Literatür Taraması .................................................................................................................................................. 267
Kaynak Türleri ......................................................................................................................................................... 267
Literatür Taramasının Adımları ......................................................................................................................... 267
Birincil Kaynakları Elde Etmek ........................................................................................................................... 268
Bilgisayarda Arama Yapmak............................................................................................................................... 268
Bilgisayarda Arama Yapmanın Adımları ........................................................................................................ 268
The World Wide Web'de Arama Yapma ......................................................................................................... 268
WEB Taramasının Avantajları ..................................................................................................................... 269
WEB Taramasının Dezavantajları .............................................................................................................. 269
Bir Makale Nasıl Okunmalı? ........................................................................................................................ 269
Araştırma Problemi ............................................................................................................................................... 269
Araştırma Soruları.................................................................................................................................................. 270
İyi Bir Araştırma Sorusunun Özellikleri ................................................................................................... 270
Hipotez ...................................................................................................................................................................... 271
Hipotez Belirlemenin Avantajları ............................................................................................................. 271
Hipotez Belirlemenin Dezavantajları ...................................................................................................... 271
xiv
Eğitim Bilimine Giriş
Varsayım ve Sınırlılıklar ................................................................................................................................ 271
Yöntem ...................................................................................................................................................................... 272
Evren ve Örneklem ........................................................................................................................................ 272
Veri Toplama Araçları .................................................................................................................................... 274
Veri Toplama Yöntem, Araç ve Tekniklerinin Belirlenmesi............................................................... 274
Veri Nedir? ................................................................................................................................................................ 274
Verilerin Puanlanması................................................................................................................................... 275
Veriyi Tablolaştırma ve Kodlama ...................................................................................................................... 275
Verilerin Analizi ............................................................................................................................................... 276
Bulgular ............................................................................................................................................................ 277
Tartışma ve Yorum ...................................................................................................................................... 277
Araştırma ve Etik ............................................................................................................................................ 277
Disiplinsiz (Dikkatsiz veya Özensiz) Araştırma..................................................................................... 277
Yinelenen Yayın (Duplication) ................................................................................................................... 278
Sahtecilik, Saptırma veya Aldatmaca (Falsification) .......................................................................... 278
Uydurmacılık (Fabrication) ......................................................................................................................... 278
Aşırmacılık (Plagiarism)................................................................................................................................ 278
Bilimsel Araştırma Yapma İlkeleri ............................................................................................................. 279
Kaynakça................................................................................................................................................................... 280
12. Bölüm
21. YÜZYILDA EĞİTİM BİLİMLERİNDE YENİ YÖNELİMLER
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 281
Bölümün Şematik Görünümü ........................................................................................................................... 282
21. Yüzyılda Paradigma ve Yeni Öğrenme Dengesi ................................................................................... 286
21. Yüzyıl Öğrenme Dengesi ............................................................................................................................. 287
21. Yüzyılda Öğrenci ............................................................................................................................................. 289
21. Yüzyılda Öğretmen ........................................................................................................................................ 291
21. Yüzyılda Eğitim Programları........................................................................................................................ 292
21. Yüzyılda Öğrenme Yaklaşımları ................................................................................................................. 293
Küreselleşme ve Eğitim ....................................................................................................................................... 301
21. Yüzyılda Milli Eğitim Sistemi ....................................................................................................................... 301
Özet ............................................................................................................................................................................ 303
Önerilen Kaynaklar ............................................................................................................................................... 304
Kaynakça................................................................................................................................................................... 305
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 307
İçindekiler
xv
13. Bölüm
EĞİTİM BİLİMLERİ BAKIŞ AÇISIYLA TOPLUMSAL DEĞİŞME VE YENİLEŞME
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 309
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 310
Bazı Kavramlar ........................................................................................................................................................ 311
Değişme ............................................................................................................................................................ 311
Gelişme ve İlerleme....................................................................................................................................... 311
Evrim................................................................................................................................................................... 311
Eğitim Değişme İlişkileri .............................................................................................................................. 312
Toplumsal Değişmeyi Sağlayan Etmenler............................................................................................. 314
Eğitim / Değişim İlişkisine Farklı Bakışlar ...................................................................................................... 314
Kavram Tartışmalarının Değerlendirilmesi ................................................................................................... 315
Eğitimde Örgütsel Değişme/Yenileşme ........................................................................................................ 315
Örgütsel Değişme Sürecinde Uygulanan Bazı Teknikler ......................................................................... 316
Örgüt Geliştirme ............................................................................................................................................ 316
Öğrenen Örgütler ........................................................................................................................................ 317
Geleneksel Örgütler ...................................................................................................................................... 318
Öğrenen Örgütler .......................................................................................................................................... 318
Vizyon Geliştirme ........................................................................................................................................... 320
Eğitimde Vizyon Geliştirme ........................................................................................................................ 321
Eğitimde Toplam Kalite Yönetimi ............................................................................................................. 323
Özet ............................................................................................................................................................................ 325
Önerilen Kaynaklar ............................................................................................................................................... 326
Kaynakça................................................................................................................................................................... 327
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 328
xvi
Eğitim Bilimine Giriş
14. Bölüm
ÖĞRETMEN YETİŞTİRME ALANINDAKİ UYGULAMALAR VE GELİŞMELER
Anahatlar .................................................................................................................................................................. 331
Bölümün Şematik Gösterimi ............................................................................................................................. 332
Cumhuriyet Öncesi Dönemde Öğretmen Yetiştirme ............................................................................... 333
Cumhuriyet Döneminde Öğretmen Yetiştirme
Alanındaki Uygulamalar ve Gelişmeler (1923-1982) ................................................................................ 336
Okul Öncesi Eğitime Öğretmen Yetiştirme ........................................................................................... 336
İlköğretime Öğretmen Yetiştirme ............................................................................................................ 337
Ortaöğretime Öğretmen Yetiştirme ........................................................................................................ 340
Genel Ortaöğretime Öğretmen Yetiştirme Çalışmaları............................................................. 340
Orta Mesleki ve Teknik Öğretime Öğretmen Yetiştirme Çalışmaları .................................... 343
Öğretmen Yetiştiren Yükseköğretim Kurumlarının Üniversitelere
Devredilmesinden Sonraki Gelişmeler ve Sorunlar (1982-2013).................................................. 344
Özet ............................................................................................................................................................................ 350
Kaynakça................................................................................................................................................................... 350
Değerlendirme Soruları....................................................................................................................................... 352
İçindekiler
xvii
<UG'RÁ'U6HYLO%Ö\ÖNDODQ)LOL]
(ïñ7ñ0/(ñ/*ñ/ñ
7(0(/.$95$0/$5
<UG'RÁ'U6HYLO%¶<¶.$/$1)ñ/ñ=*
1
Anahatlar
Eğitim, informal ve formal öğretim
Öğrenme, öğrenmeyi etkileyen faktörler, öğrenme çeşitleri
Kültür, kültürleme, kültürlenme, kültürleşme
Program, eğitim programı, öğretim programı, ders programı ve program geliştirme,
örtük program
Öğretim, örgün, yaygı ve hizmet içi eğitim
Bu ünitede önce eğitim, öğrenme ve öğretim, kavramları üzerinde durulmuştur. Kültür, kültürleme, kültürlenme, kültürleşme ve eğitim ile kültür arasındaki ilişki ele alınmıştır. Daha sonra program, eğitim programı, öğretim programı, ders programı, program
geliştirme ve örtük program kavramları üzerinde durularak informal ve formal eğitim
kavramları açıklanmıştır. Bu açıklamalardan sonra örgün eğitim ve örgün eğitim kurumları, yaygın eğitim ve son olarak da hizmet içi eğitim kavramlarından bahsedilmiştir.
Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi, Teknik Okullar/ANKARA
2
Eğitim Bilimine Giriş
Kültürleme
Eğitim Programı
Davranış
ÖĞRENME
Süreç
Kültürlenme
KÜLTÜR
ÖĞRETİM
Öğretim Programı
PROGRAM
Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler
Yaşantı
EĞİTİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR
Bölümün Şematik Gösterimi
Kültürel Yayılma
Ders Programı
Süreç
Kültürel Genişleme
Eğitimde Program
Geliştirme
Yaygın Eğitim
Hizmetiçi
Okul Öncesi
İlköğretim
Ortaöğretim
Yükseköğretim
Örgün Eğitim
Formal Eğitim
İnformal Eğitim
Sistem Yaklaşımı Açısından Eğitim
EĞİTİM
<UG'RÁ'U6HYLO%Ö\ÖNDODQ)LOL]
Eğitim İle İlgili Temel Kavramlar
Eğitim: Bireyde kendi yaşantıları yoluyla davranış değişikliği meydana getirme sürecidir.
Öğrenme: Tekrar ya da yaşantı yoluyla organizmanın davranışlarında meydana gelen oldukça kalıcı değişikliklerdir.
Öğretim: Okullarda yapılan planlı kontrollü ve örgütlenmiş öğretme faaliyetleridir.
Program: Öğrencilerin ve okulun sorumluluk alanına giren tüm yaşantılarıdır.
Eğitim Programı: Bir okul ya da eğitim kurumunda yer alan ve öğretme öğrenme
faaliyetlerini kapsayan kurum içi ve kurum dışı tüm eğitim etkinlikleridir. (Örneğin, ilköğretim 4. sınıf programı tüm dersleri ve etkinlikleri içerir.)
Öğretim Programı: Belli bir öğretim basamağındaki sınıflarda okutulacak derslerin,
amaçlarını, içeriğini (konusunu), eğitim yaşantılarını ve değerlendirme süreçlerini kapsayan programdır. (Örneğin, ilköğretim 4. sınıf matematik programı.)
Ders Programı: Ders programı, öğretim programı içinde yer alan ve dersle ilgili olan
eğitim faaliyetlerinin sistematik bir şekilde düzenlenmesidir. (Örneğin, ilköğretim matematik öğretim programı içinde yer alan kümeler konusunun programı.)
Program Geliştirme: Düzenlenmiş programın, uygulamada, araştırma sonuçlarına
göre sürekli olarak geliştirilmesidir.
Formal Eğitim: Okulda kasıtlı planlı ve kontrollü olarak yapılan eğitimdir.
İnformal Eğitim: Planlı olmayan, gelişigüzel ve bireyin içinde yaşadığı tüm çevrede
yapılan eğitimdir.
Örgün Eğitim: Örgün eğitim belli bir yaş kademesindeki bireylere, Milli Eğitimin
amaçlarına göre hazırlanmış eğitim programlarıyla okul çatısı altında düzenli olarak verilen eğitimdir. Okul öncesi eğitim, ilköğretim, Ortaöğretim, Yükseköğretim.
Yaygın Eğitim: Örgün eğitim kurumlarının dışında eğitim görenler için uygulanan
kısa ve uzun dönemli eğitimdir. Hizmet içi eğitim seminerleri, halk eğitimi, işbaşında
eğitim uygulamaları, özel kurslar ve özel dershaneler, özel gençlik programları ve okul dışı
etkinlikler.
Hizmet İçi Eğitim: Kişinin hizmette bulunduğu sürece gördüğü eğitime denir.
Yeniden Eğitim: Kişilerin yeni koşullara kolaylıkla uyum yapmalarını sağlamak
için, yeni bilgiler vermek üzere düzenlenen programlardır. Ziraat mühendisinin ilaç firmasında çalışmaya başlaması.
İlave Eğitim: Kişilerin mesleki eksikliklerini gidermek ve mesleki niteliklerini artırmak için, ilave bilgiler vermek üzere düzenlenen programlardır. Öğretmenlere zaman
zaman milli eğitim bakanlığının yeni yöntem ve teknikleri tanıtmak için kurs vermesi.
Eğitimle İlgili Temel Kavramlar
3
İleri Eğitim: Kişiler mesleki düzeylerini yükseltmek ve meslekte eskimişliklerini gidermek için bu programlara devam ederler. Banka memurlarının İngilizce kurslarına
gitmeleri gibi.
Eğitim
Eğitim çabalarının en genel amacı, yetişmekte olan çocukların ve gençlerin topluma
sağlıklı ve verimli bir biçimde uyum sağlamalarına yardım etmektir. Bu uyumun gerçekleşmesi için, bireylerin yetenekleri eğitim yoluyla en son sınırına kadar geliştirilir.1 Eğitim
kurumlarının ve eğitim uygulamalarının çağ koşullarına göre düzenlenmesi ve geliştirilmesi bilimsel bir yaklaşım gerektirmektedir. Bu nedenle eğitim alanında çalışanlar eğitim
konusunu analitik bir yaklaşımla ele almak durumundadırlar. Eğitimi geliştirmenin en
temel ölçütü insan öğesinin geliştirilmesidir.
İnsanın kalıtsal güçlerinin geliştirilmesi ve istenen özelliklerle donanmış bir kişiliğe
kavuşması için en etkili araç, eğitimdir. Eğitim kişilik geliştirmede bir çevre etkenidir.
Kişiliğin gelişmesini sağlayan çevre, insanın içinde büyüdüğü kültürdür. Eğitim insan kişiliğini geliştirmede kültürel etkenlerden biridir. Bu anlamda eğitim, çevre etkeni olarak
kalıtıma dayanmak zorunda, fakat kalıtımdan daha etkili olarak insanı, yeteneklerinin
sınırı içinde istediği yönde değiştirme gücüne sahip bulunmaktadır. Bu yüzden insan eğitim (çevre) ile kalıtımın ürünüdür.
Literatüre baktığımızda eğitim hakkında pek çok tanımının yapıldığını görürüz. Bu
tanımların bazıları aşağıda verilmiştir.
Eğitim;
4
t
Çocukların ve gençlerin toplum yaşamında yerlerini almaları için gerekli bilgi,
beceri ve anlayışları elde etmelerine, kişiliklerini geliştirmelerine yardım etme,
terbiyedir (TDK, 1988).
t
Yeni kuşakların, toplum yaşayışında yerlerini almak için hazırlanırken, gerekli
bilgi, beceri ve anlayışları elde etmelerine ve kişiliklerini geliştirmede yardım
etme etkinliğidir (Oguzhan, 1993).
t
Önceden saptanmış amaçlara göre insanların davranışlarında belli gelişmeler
sağlamaya yarayan planlı etkiler dizgesidir (Oğuzhan, 1993).
t
Bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir (Ertürk, 1991).
t
Bireyin yaşadığı toplumda uygulama değeri olan yetenek, yöneliş ve diğer davranışların örüntülerini kazandığı süreçler toplamıdır (Demirel ve Ün, 1987).
t
Bireyin toplumsallaşmasında ve bireysel gelişiminin oluşmasında seçkin ve
kontrollü bir çevreyi ve okul etkinliklerini içine alan toplumsal bir süreçtir (Demirel ve Ün, 1987).
t
Genel anlamda bireyde davranış değiştirme sürecidir (Demirel, 1993).
Eğitim Bilimine Giriş
<UG'RÁ'U6HYLO%Ö\ÖNDODQ)LOL]
t
Seçilmiş ve kontrollü bir çevrenin (özellikle okulun) etkisi altında sosyal yeterlilik ve optimum bireysel gelişmeyi sağlayan sosyal ve optimum bir süreçtir
(Fidan ve Erden, 1993).
t
Bireylerin davranış örüntülerini değiştirme sürecidir (Çilenti, 1988).Bir cemiyette yetişmiş neslin henüz yetişmeye başlayan nesle fikirlerini ve hislerini vermesidir (Tezcan, 1994).
t
Bireyin içinde yaşadığı toplumda davranış biçimleri edindiği süreçler toplamıdır (Varış, 1996).
t
Çocukta ve insanda bedence, zekâca ve ruhça en iyi, en güzel ne varsa tümünü
bulup ortaya çıkarmaktır (Karakaya, 1996).
Yukarıda verilen eğitim tanımlarına baktığımızda bu tanımların üç temel özelliğinin
bulunduğunu görürüz.
EĞİTİM
Süreç
Davranış
Değiştirme
Yaşantı Sonucu
Oluşma
Şimdi bu kavramları biraz açalım:
t
Eğitim bir süreçtir. Süreç, belli bir sonuca ulaşmak veya bir oluşumu gerçekleştirmek için birbirini izlen olayların ya da durumların akışıdır. Eğitim sürecini birbirini izleyen ve birbiri üzerine biriken öğrenme ve öğretme olayları oluşturur.
Öğrenmenin oluşmasını sağlayan her türlü etki eğitim sürecinin bir parçasıdır.
t
Birbirini izleyen öğrenmelerin oluşturduğu sürece eğitim diyebilmek için öğrenmelerin belli bir hedefe ya da hedefler dizisine ulaşmak için yapılması gerekir. Her öğrenme zincirini eğitim olarak niteleyemeyiz. Eğitim sürecinin üç
temel öğesi vardır. Bunlar, amaç, öğretme öğrenme etkinlikleri ve değerlendirmedir. Eğitim amaçla başlar, öğretme öğrenme etkinlikleriyle devam eder ve
değerlendirme ile son bulur.
t
Eğitim sonunda bireyde davranış değişikliği olur. Davranış, organizmanın gözlenebilen ya da gözlenemeyen (ölçülebilen) etkinliklerin tümüdür. Örneğin,
okuma, yazma, konuşma, düşünme gibi. Organizmanın bir uyarana karşı gösterdiği tepkidir. Eğitim açısından davranışın gözlenebilir, ölçülebilir ve istenilir
olması koşulları aranır.
Davranış değişikliği bireyin yaşantıları sonucu oluşur. Yaşantı, bireyin diğer bireylerle ve çevresiyle etkileşiminin bireyde bıraktığı izlerdir. Yaşantı, eğitsel yönden kazanılmış
yaşantı ve yaşanılmış yaşantı olarak iki değişik kategoride düşünülmektedir. Kazanılmış
yaşantı, belirli bir etkileşim durumda yer alan etkinliklerin tümünü içermektedir. Yaşanılmış yaşantı ise söz konusu etkileşim durumunda yer alan etkinliklerden sadece bireyde
kalıcı iz bırakan ve bireyin davranışında değişim oluşturan etkinliklerdir.
Eğitimle İlgili Temel Kavramlar
5
EĞİTİMİN ÖZELLİKLERİ
Kapsamlı karmaşık ve çok boyutludur.
Sürekli ve dinamiktir.
Yaşantı yoluyla davranıştaki istendik
değişme odaklıdır.
Hem kültürü etkiler hem kültürden
etkilenir.
Kültürü aktarır.
Bireyi sosyalleştirir.
Tutarlı amaca yönelik ve bütünleyicidir.
Oldukça geniştir, zaman ve mekân
yönünden sınırlandırılamaz.
Değişime kültürden daha az direnç
gösterir.
Sistem Yaklaşımı Açısından Eğitim
Karşılıklı etkileşim halinde bulunan öğelerin anlamlı bir bütün oluşturacak şekilde
bir araya gelmesine sistem denir. Sistem dirik bir örüntüye sahiptir. Sistemin 4 ögesi bulunur . Bunlar girdi, süreç(işlem), çıktı ve dönüttür.
Girdi
Sistemin hedefini
gerçekleştirecek
herşey
Süreç (İşlem)
Girdilerin hedef doğrultusunda işlenerek
istendik ürün durumuna
getirildiği öge
Çıktı (Ürün)
Yeni ürün ve
davranışlar
Girdi, işlem, çıktı ya da dönütteki işlemeyen yanları belirlemek ve hedefin
gerçekleşmesine yönelik yapılacak iyileştirmelerin belirlenmesi
Şekil 1: Açık Sistem ve Ögeleri
6
Eğitim Bilimine Giriş
Download

Untitled - Pegem.net