sosyal proje
gelştrme
prof. dr. çğdem ünal
Prof. Dr. Çiğdem ÜNAL
SOSYAL PROJE GELİŞTİRME
ISBN 978-605-364-679-2
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Şubat 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Cemal İnceoğlu
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Tarcan Matbaacılık Yayın Sanayi
Zübeyde Hanım Mahallesi Samyeli Sokak No: 15
İSKİTLER/ANKARA
(0312-384 34 35)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 25744
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Proje; belirli bir yerde, belirli bir zaman ve bütçe çerçevesinde, başlama ve bitiş noktasına sahip, önceden belirlenmiş amaçlara ulaşılmasını sağlayan faaliyetler
topluluğudur. Son yıllarda bilgi sistemlerinde meydana gelen değişimler, geleneksel eğitim modellerinin giderek önem kaybetmesine neden olmuştur. Günümüzde
geçerli olan eğitim modelleri ise; bireylerin en basit bilimsel olguları fark etmelerini sağlama, merak duygularını artırma, araştırma, öğrenme ve çözüm üretme
isteklerini artırmaya yönelik bir temel üzerine oturtulmuştur.
Toplumsal sorunlara ilişkin farkındalık ilköğretim çağından başlatılmakta;
proje temelli öğretim kapsamında, öğrencilerin çevrelerindeki olgu ve olayları algılamaları, karşılaştıkları sorunlara duyarlı olmaları ve bu sorunların çözümüne
yönelik projeler geliştirmeleri önem kazanmaktadır. Eğitim Fakültelerinin 20062007 yılından itibaren uygulamaya giren öğretmen yetiştirme programlarında;
genel kültüre, bilişim teknolojisine ilişkin bilgi ve becerilere sahip olan, bilimsel
araştırma yapabilen, çağdaş eğitimin gereklerini yerine getirmesini sağlayan öğretmenler yetiştirilmesine yönelik değişiklikler yapılmıştır. Yapılan program değişikliklerinden birisi de, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği lisans programına, Sosyal Proje Geliştirme dersinin konulması olmuştur. Proje geliştirme, proje yürütme veya
bir projede görev alma, günümüzdeki eğitim sistemi veya çalışma hayatı içinde artık kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu nedenle böyle bir sürecin içerisinde, mesleğimiz
ne olursa olsun her an yer alacağımızı unutmadan; projelerle ilgili bütün temel
bilgileri öğrenmemiz kaçınılmaz hale gelmiştir. Sosyal Proje Geliştirme dersinin
yaklaşık beş altı yıl önce, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği lisans programına konulmasına rağmen, ilgili bir ders kitabının olmaması bir eksiklik olarak görülmüş ve
hem bu dersi okutan öğretim üyelerinin işini kolaylaştırmak, hem de öğrencilere
rehberlik yapacak bir kaynağa sahip olmalarını sağlamak amacıyla; Sosyal Proje
Geliştirme kitabı hazırlanmıştır.
Bu yaklaşım çerçevesinde kitabın ilk bölümünde, bilimsel araştırma yöntemi
nedir, bilimsel araştırma yöntemlerinin amacı, aşamaları ve temel ilkeleri ana hatlarıyla ele alınmıştır. İkinci bölümde araştırma yöntemleri ve proje tabanlı öğrenme ilişkileri, ayrıca proje tabanlı öğrenmedeki temel adımlar anlatılmıştır. Proje
türleri ve proje hazırlanırken dikkat edilmesi gereken kurallar, üçüncü bölümde
incelenmiş, ayrıca bir projenin amacı, hedefi ve faaliyetleri arasında nasıl anlamlı
ilişkiler kurulabilir konusu tartışılmıştır. Dördüncü bölümde proje hazırlamanın
aşamaları detaylı bir şekilde ele alınmış; proje süreci nasıl planlanır, proje nasıl
planlanır ve yürütülür, proje değerlendirmeleri hangi esasları içerir gibi konulara yer verilmiştir. Projelerde problem tespiti nasıl yapılır, problem cümleleri nasıl
oluşturulur, denenceler nasıl sınanır ve sonuçları nasıl değerlendirilir konularına
beşinci bölümde ele alınmış ve bütün kurallar örneklerle açıklanmıştır. Altıncı bölümde proje raporları hangileridir ve bu raporlar nasıl yazılır; proje öneri formu
nedir nasıl yazılır, proje sonuç raporu nedir nasıl yazılır, proje özet raporu nedir
nasıl yazılır konuları, örnek raporlar yardımıyla detaylı biçimde açıklanmıştır.
Proje hazırlamak kadar, hazırlanan projenin sunumu da oldukça önemlidir. Etkili ve doğru bir sunum nasıl yapılır, proje sunumu hangi şekillerde yapılır gibi
konuların ele alındığı yedinci bölümde, sunum türlerinden örnekler verilerek
bahsedilmiştir. Kitabın son bölümünü oluşturan dokuzuncu bölümde ise, proje
yönetimiyle ilgili temel bilgilere yer verilmiştir. Bu bölümde proje nasıl yönetilir,
proje yönetimi nasıl planlanır, nasıl izlenir, proje yönetiminin kontrolü ve sonuçlandırılması gibi konulara ilişkin ipuçlarına bahsedilmiştir.
Sosyal Proje Geliştirme adıyla hazırladığımız bu kitapla, bir taraftan bilimsel
araştırma/proje çalışmalarının temel özellikleri ve süreciyle ilgili temel bilgileri
okuyucuya vermek, diğer taraftan da proje yapmayı düşünen bütün araştırmacılara destek olmak amaçlanmıştır. Söz konusu bu araştırmanın proje hazırlayacak
veya yönetecek herkese rehberlik edeceğini umuyoruz. Bu amaçla ve Eğitim Fakülteleri Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Sosyal Proje Geliştirme dersinin içeriği göz
önüne alınarak oluşturulan bu çalışmanın herkese faydalı olacağını inancındayız.
Kitabın ilk baskısında, bazı bilgiler eksik kalmış bazılarına yeterli yer verilmemiş
olabilir; bu nedenle kitabı ana kaynak olarak kullanacak öğretim üyesi arkadaşlarımın önerilerine her zaman açık olduğumu ifade etmek isterim.
Kitabın hazırlanmasında kullanılan yabancı yayınların çevirisini yapan Yrd.
Doç.Dr. İlhan İlter’e ve ekler bölümün hazırlanmasında yardımcı olan Arş. Görv.
Şule Ocak’a teşekkür ederim. Proje çalışmalarında görev alacak bütün araştırmacılara faydalı olması dileğimle.
Şubat 2014, Ankara
Prof. Dr. Çiğdem ÜNAL
ñ¡ñ1'(.ñ/(5
Ön Söz .................................................................................................................................... iii
%°/¶0
%ñ/*ñ%ñ/ñ0%ñ/ñ06(/<°17(0
1. Bilgi Nedir?..........................................................................................................................1
1.1. Bilgi Sınıflandırmaları ..............................................................................................3
1. Kullanılma Biçimine Göre Bilgi Türleri ..............................................................6
2. Kaynağına Göre Bilgi Türleri ...............................................................................7
3. Rekabet üstünlüğü yaratan Bilgi Türleri .............................................................7
4. Niteliklerine Göre Bilgi Türleri ............................................................................7
1.2. Bilim Nedir? ..............................................................................................................8
1.2.1. Bilimin Özellikleri ...........................................................................................9
1.2.2. Bilim Dalları ...................................................................................................12
1.3. Bilimsel Yöntem ......................................................................................................15
1.3.1. Bilimsel Yöntemin Aşamaları .......................................................................16
1.3.2. Bilimsel Yöntemin Temel İlkeleri ................................................................19
1.3.3. Bilimsel Yöntemin Temel Nitelikleri ...........................................................22
%°/¶0
$5$ì7,50$9(352-(
2. Araştırma...........................................................................................................................25
2.1. Tanım ve İlgili Kavramlar ......................................................................................25
2.1.1. İlgili kavramlar ...............................................................................................26
2.2. Araştırma Türleri ....................................................................................................29
2.2.1. Temel Araştırmalar........................................................................................30
2.2.2. Uygulamalı Araştırmalar ..............................................................................31
2.2.3. Nitel ve Nicel Araştırmalar ...........................................................................32
2.3. Sosyal Bilgilerde Proje Tabanlı Öğrenme ve Önemi ..........................................33
2.3.1. Proje Tabanlı Öğrenme .................................................................................33
2.3.2. Proje Tabanlı Öğrenmenin Yararları ...........................................................35
2.3.4.Yapılandırmacılık ve Proje Tabanlı Öğrenme ............................................36
vi
^ŽƐLJĂůWƌŽũĞ'ĞůŝƔƟƌŵĞ
2.3.5. Öğrenci Açısından Proje Tabanlı Öğrenme ..............................................39
2.3.6. Öğretmen Açısından Proje Tabanlı Öğrenme ..........................................41
2.4. Sosyal Bilgilerde Proje Tabanlı Öğrenme ...........................................................42
2.4.1. Proje Tabanlı Öğrenmede Temel Adımlar .................................................46
2.4.2. Proje Tabanlı Öğrenmenin Avantajları .......................................................50
2.4.3. Proje Tabanlı Öğrenmenin Dezavantajları .................................................53
%°/¶0
352-(7¶5/(5ñ9(352-(
+$=,5/$1,5.(1'ñ..$7('ñ/(&(..85$//$5
3.1. Proje Türleri .............................................................................................................55
3.1.1. Proje Tabanlı Öğrenmede Proje Türleri......................................................56
3.1.2. Araştırma Projeleri ........................................................................................57
3.1.3. Koordinasyon Projeleri .................................................................................58
3.1.4. Tübitak Projeleri ............................................................................................59
3.2. Proje Hazırlarken Dikkat Edilecek Kurallar ........................................................61
%°/¶0
352-(+$=,5/$0$1,1$ì$0$/$5,
4.1.Proje Planlama Süreci ..............................................................................................67
4.1.1. Planlama Sürecine Genel Bakış ...................................................................67
4.2. Proje Hazırlamanın Aşamaları ..............................................................................70
4.2.1. Başlatma/Proje konusunun belirlenmesi ...................................................71
4.2.2. Projenin Planlanması ....................................................................................73
4.2.3. Projenin Yürütülmesi ....................................................................................75
4.2.4. Projenin Değerlendirilmesi ..........................................................................78
4.2.5. Projenin Bitirilmesi .......................................................................................79
7ĕŝŶĚĞŬŝůĞƌ
vii
%°/¶0
352%/(07(63ñ7ñ6258/$5,1
2/8ì7858/0$6,9('(1(1&(/(5ñ16,1$10$6,
5.1. Problem Nedir? .......................................................................................................82
5.2. Problemin Tanımlanması.......................................................................................86
5.3. Denence ve Soruların Oluşturulması ...................................................................90
5.3.1. Denencelerin Özellikleri ...............................................................................90
5.3.2. Soruların Hazırlanması .................................................................................91
5.3.3 Denencelerin Sınanması ................................................................................93
5.3.4. Denence Sonuçlarının Değerlendirilmesi ..................................................95
5.4. Varsayımlar ..............................................................................................................96
%°/¶0
352-(5$325/$5,1,1<$=,0,
6.1. Proje Öneri Formu .................................................................................................99
6.2. Proje Özet Raporu .............................................................................................. 105
6.3. Proje Sonuç Raporu ............................................................................................ 106
1. Kitaplar .............................................................................................................. 115
2. Makaleler............................................................................................................ 116
3. Diğer Kaynaklar ................................................................................................ 116
Referanslar .......................................................................................................................... 117
%°/¶0
352-(681808
7.1. Power Point İle Proje Sunumu ........................................................................... 120
7.2. Poster İle Proje Sunumu ...................................................................................... 123
7.3. Afiş İle Proje Sunumu.......................................................................................... 125
7.4. Etkili Bir Sunum Nasıl Yapılır?........................................................................... 127
viii
^ŽƐLJĂůWƌŽũĞ'ĞůŝƔƟƌŵĞ
%°/¶0
352-(<°1(7ñ0ñ
8.1. Proje Yönetiminin Belirli Kuralları.................................................................... 131
8.1.1. Proje Yöneticisinin Özellikleri .................................................................. 133
8.2. Proje Yönetiminin Planlanması ........................................................................ 134
8.3. Projenin İzlenmesi ve Kontrolü ......................................................................... 135
8.4. Projenin Sonuçlandırılması ................................................................................ 136
Ekler .................................................................................................................................... 139
Kaynakça............................................................................................................................. 159
1. %°/¶0
%ñ/*ñ%ñ/ñ0%ñ/ñ06(/<°17(0
Bu Bölümde Neler Öğreneceksiniz
oBilgiyi tanımlamak
oBilgi türlerini sınıflandırmak
o Bilimi tanımlamak
o Bilimsel yöntemi ve ilkelerini açıklamak
1. Bilgi Nedir?
Bilgi, genel anlamda öznenin amaçlı yönelim sonucunda öğrenilen nesne
arasında oluşan bağlantının ürünü olan unsur olarak tanımlanabilir. Bilgi, akli ve
rasyonel özelliğiyle insanlığa yol gösteren olgular bütünü olarak da ifade edilebilir.
Bu süreçte öğrenen (özne) sorgulama, akıl, mantık, matematiksel ispat, bilimsel
yöntem, deneme yanılma metodu benzeri yöntemlerle bilgiye ulaşır. Sönmez‘e
göre bilgi, özne ile nesne arasında bir bağ kurmadır. Bilginin toplumsal, ekonomik, psikolojik, politik ve kültürel özellikleri vardır, bilgi, her türlü olay, durum ve
nesnel gerçeklere sahiptir. Bu arada insan unsuru, hem özne hem de nesne olabilir.
Bir başka deyişle, insan kendisinin biyo-kültürel toplumsal ve psikolojik özelliklerini inceleyebilir. Bu açıdan bilim eyleminde insan, hem bilen hem de bilinen
konumda olabilir (Sönmez, 2008).
“Bilgi nedir?” sorusuna kestirmeden kolayca verilecek basit bir yanıt olmadığını bilmek gerekir. Bu soru son derece yalın görünse de buna verilecek yanıt o
denli karışıktır. Bilgi konusu kendi içinde bütüncül tek bir olgu gibi ele alınsa bile,
2
^ŽƐLJĂůWƌŽũĞ'ĞůŝƔƚŝƌŵĞ
konuyla doğrudan veya dolaylı bağlantılı sorularla konunun dağılması kaçınılmaz
olmaktadır (Pears, 2003, s.10). Yunan kökenli Latince bir sözcük olan bilgi sözcüğünün tarihsel gelişimini inceleyen araştırmalar sözcüğün, Helenistik dönem,
Orta çağ ve bugün için ne anlama geldiğini ve geçirdiği evreleri anlamamızda
yardımcıdır. Eski dönemlerde biyoloji, pedagoji ve ahlak alanlarında “informo”
olarak kullanılan “information” sözcüğünün, modern Avrupa dillerinde daha çok
zihnin veya karakterin şekillendirilmesi, bir kalıba sokulması, eğitim, öğretim olarak yapılan tanımlarının esas alındığı görülmektedir. Latince bu sözcüğe yüklenen
anlam zaman içinde değişmiş, Orta çağda bilgi “şekil vermek” anlamında kullanılırken daha sonraları “herhangi bir şeyin bir başkasına iletilmesi” şekline dönüşmüştür. Bir süre etkisi azalan bilgi kavramı üzerine yapılan tartışmalar, 20. Yüzyılda bilgi kuramı kavramıyla birlikte tekrar hareketlenmiştir (Capurro ve Hjorland,
2003, ss. 353-355, aktaran: Uçak,2010;707). Çok eski bir sözcük olmasına rağmen
“bilgi” sözcüğünün anlamı konusunda tam bir görüş birliğine varılamamış olması
ve özellikle son 50 yıldır farklı fenomenlere “bilgi” denmesi bu sözcüğe farklı anlamlar yüklenmesine neden olmaktadır. Case’in (2002, s.40) Bateson’dan (1972,
s.453) aktardığı gibi genelde “bilgi insanın bilişsel yapısında değişiklik yaratan herhangi bir şeydir” görüşü yaygın kabul görmekte ve bilginin zihinsel bir süreç olduğu yapılan tanımlarda sıklıkla ön plana çıkarılmaktadır (Uçak,2010;707).
Bilgi sorununda; bilgi nedir?, Kaynağı var mıdır?, Kaynakları nelerdir?, Gerçek bilinebilir mi?, Bilginin neliği nedir?, Doğru, yanlış, olası, belirsiz bilgi nedir?,
Bilgi apriori mi1 yoksa aposteriori midir?, Bilginin doğruluk değeri nedir?, Mutlak
(kesin yüzde yüz doğru) bilgi var mıdır? vb. gibi sorular ele alıp incelenir. İşte bu
sorular ve sorulara aranan yanıtlar, bilgi felsefesi kapsamındadır. Bazı filozof ve
felsefe tarihçileri, bilgiyi immenent ve transcendent olarak ikiye ayırmıştır. İmmenent bilgi, kendi içinde tutarlı, yani kendi kendisiyle çelişmeyen bilgi anlamındadır. Transcendent bilgi ise hem kendi içinde hem de kendi dışında olgusal tutarlı
olan bilgidir. Bir bilgi transcendent bilgi ise aynı zamanda immenent bilgidir. Oysa
immenent bilgi aynı zamanda transcendent bilgi değildir. Bilgi, genelde önermeler
şeklinde ortaya çıkar. Önermeler ise en ez iki kavram arasında doğruluk değeri
olan bir bağ kurmadır. Örneğin Ali ve insan kavramlarını el alalım; Ali birinci,
insan da ikinci bir kavramdır. Ali ve insan bir önerme değildir. Ne zamanki “Ali
insandır” denilirse bir önerme meydana gelir. Burada “dır” bağdır, Ali’nin nitelik
ve niceliği insanın nicelik ve niteliği ile çakışıyorsa önerme doğru, çakışmıyorsa
yanlıştır. Burada çakıştığından önerme doğrudur, eğer “Ali sekiz ayaklı bir böcektir.” denilseydi Ali’nin nicelik ve niteliği böceğin niteliği ve niceliği birbirine
uymadığından önerme yanlış olurdu. Öyleyse doğru ileri sürülen önermenin ger1
Apriori; deneye gerek duyulmadan doğruluğu kabul edilmiş bilgiler, örn., tanrısal bilgiler
Aposteriori; deneyle kanıtlanmış bilgiler
Bilgi, Bilim, Bilimsel Yöntem
3
çeğin nicelik ve niteliği ile çakışma derecesidir biçiminde ifade edilebilir (Sönmez,
2008, 12). Materyalizme göre, bilgi, doğanın diyalektiği ile aklın diyalektiğinin
etkileşimi sonucu oluşur. Çelişki kaçınılmaz olduğundan hiçbir bilgi yüzde yüz
doğru değildir. Sürekli daha doğruya gidilir; çünkü her doğrunun içinde yanlış,
her yanlışın içinde de doğru vardır. Pragmatizmde bilgi görecelidir; çünkü gerçek
sürekli değişmektedir ve bilgi yaşantı yoluyla öğrenilir. Varoluşçulukta ise, bilgi
her insana göredir ve belkili, şüpheli bir özellik taşır.
Farklı disiplinlerin bilgiye bakış açılarındaki farklılıklar aynı zamanda bilginin disiplinler arası yapısını da yansıtmaktadır. Sosyal bilimlerde bilginin farklılık yaratan bir kavram olduğu üzerinde durulurken, fen bilimlerinde çalışan çoğu
araştırmacı için bilgi içerikle bağlantılı bir kavramdır ve ne bilgisi olduğu yanıtlanmadan açıklanamaz. Psikoloji, bilgiye bakışta fen bilimleri ile sosyal bilimler
arasında bir köprü oluşturmaktadır. Bilgi kavramı, 1956 yılında “bilişsel devrim”
(cognitive revolution) olarak adlandırılan süreçten sonra psikoloji alanının önemli
bir konusu olmuştur. Bu gelişme “bilişsel bilim” (cognitive science) olarak bilinen
yeni ve disiplinler arası bir alanın oluşmasına neden olmuştur. Psikoloji alanında
pek çok araştırmacı bilgiyi tanımlamaya bilginin bir zihin durumu olduğunu belirterek başlamasına rağmen, bu alanda bilgi üzerine değil, daha çok bilginin zihinde işlenişi üzerine yapılan tartışmalar ağırlıktadır (Capurro ve Hjorland, 2003,
s.367, aktaran: Uçak,2010;711).
1.1. Bilgi Sınıflandırmaları
Konuya bilginin niteliği açısından yaklaşan Mengüşoğlu (1988, ss.74-91) Bilgiyi beş tür olarak sınıflandırmaktadır.
1. Naiv hayat bilgisi/doğal bilgi: Bu bilgi insan hayatının bir ürünüdür. İnsanın yaşamı boyunca edindiği deneyimler, çevresi ve diğer insanlarla olan etkileşimi sonunda kazandığı somut bilgidir. Bir yönteme dayanmayan bu bilgi, diğer
bilgi türlerinin kaynağıdır.
2. Bilimsel bilgi: Belli yöntemlere ve araştırmalara dayanarak üretilen ve sistematik olarak ilerleyen bilgidir. Bilimsel bilgi doğal hayat bilgisinin sadece doğrudan bir uzantısı değil, aynı zamanda bu bilginin temellendirilmesidir.
3. Felsefi bilgi: Var olan alanlar ve onların birbiriyle olan ilişkilerini araştırır.
Bilimsel bilgi çeşitli alanlara ayırarak var olanı incelerken, felsefi bilgi var olanı bir
“varlık-bütünü” içinde araştırır. Felsefi bilgi aynı zamanda her şeyin anlamını ve
kaynağını sorgular.
4
^ŽƐLJĂůWƌŽũĞ'ĞůŝƔƚŝƌŵĞ
4. Sanatın sağladığı bilgi: Süjenin gerçekleştirdiği, belli bir yönteme dayanarak değil, yaratıcı aktlar aracılığıyla elde edilen bilgidir. Bu özelliği ile bilimsel ve
felsefi bilgiden ayrılır.
5. Din bilgisi: Belli dogmalara dayanan, değişmeyen dogmalarla insan, hayat,
yaratılış ve dünya hakkındaki tüm sorulara yanıt vermeye çalışan ve inanma esasına dayalı bir bilgi türüdür.
Mengüşoğlu’nun yapmış olduğu bu sınıflamanın başka araştırmacılar tarafından da benimsendiği ve bazı araştırmacıların bu türlere ilaveler yaptığı görülmektedir. Aydın (2004) bilgi türleri üzerine genel bir değerlendirme yaptıktan sonra
yukarda sözü edilen beş bilgi türüne “teknik” ve “politik” bilgi türlerini de ekleyerek bilgiyi yedi grup altında toplamaktadır. Sönmez’e göre, bilgi ister apriori,
aposteriori ister immenent ve transcendent vb. olsun, insan ürünüdür. Bu ürün
nesnesine göre sınıflanabilir. Bu tür sınıflamada, kurulan bağın neliğine ve aynı
zamanda hangi objeyle ilgili olduğuna bakılabilir. Bilgi gündelik bilgi, gelenek ve
göreneğin bilgisi, politik bilgi, sanatsal bilgi, dini bilgi, felsefi bilgi, bilimsel bilgi
ve düzmece olarak sekiz ayrı grupta sınıflanır(Sönmez, 2008,14). Bu bilgi grupları
sahip oldukları özellikleriyle aşağıda açıklanmıştır.
1. Gündelik bilgi: Bir gün içinde gerçekleşen, gerçekle bağlantılı bağ olarak
ifade edilebilir. Günlük bilginin doğruluk değeri bazen yüksek bazen de düşük
olabilir. Eğer ileri sürülen önerme, gerçeğin neliği ile çakışıyorsa önermenin doğruluk değeri yüksek çakışmıyorsa o derece düşük olabilir. Örn. “Ahmet’in bugün
sınavı var”. “Ali ile Zeynep evleniyor”. Bunlar günlük yaşamı kolaylaştıran bilgilerdir. Bu bilginin kaynağı duyu ve deneyimlerdir; geçerliliği ve doğruluğu kişisel
deneyime dayanır; belli bir yöntemle elde edilmemiştir; genel geçerliliği yoktur;
tesadüflerle veya başkalarından görmekle kazanılmıştır. Sübjektiftir, sonuçları kesin değildir, yararlı bilgilerdir; ancak bazen insanları yanıltabilir. Yöntemsiz olarak
elde edilirler, sistemli değildirler.
2. Politik bilgi: Gerçekle, belli bir ideolojiye göre bağ kurmadır. İdeoloji ise
yaşamı tümüyle düzenlemeye çalışan kendi içinde tutarlı önermeler olarak ifade edilebilir. İdeoloji hem bir kuramsal çerçeveyi, hem de yaşama uygulanabilir
özellikleri içerebilir. Böyle olmakla beraber ideolojiler, değişen ve gelişen yaşamı
tümüyle kapsamazlar. Çoğu kez ucu kapalı önermelerden oluşurlar. Söz gelişi, kapitalizm, faşizm, komünizm, liberalizm gibi toplumun tüm kurum ve kuruluşlarını, onların işleyişlerini düzenlemeye çalışan ideolojiler; bu görevi tümüyle getiremezler. İdeolojik önermelerin doğruluk değeri bazen yüksek bazen düşük olabilir.
3. Sanatsal bilgi: Gerçekle çoğu kez estetik bir bağ kurmadır. Sanatta hem
etik hem estetik ölçütler vardır; ama baskın olan özellik estetiktir. Sanatsal bil-
Bilgi, Bilim, Bilimsel Yöntem
5
gide doğruluk yanlışlık saçmalık, olasılık, belirsizlik gibi ölçütler aranmaz; çünkü üzerinde çalıştığı alan, bunlarla doğrudan ilişkili değildir. O estetiğin peşindedir. Amacı gerçeğin estetiğin boyutunu yakalamak ve ortaya koymaktır. Örn.
Klasisizmde güzelliğin ölçütleri; ölçülü, ideale ve akla uygunluk iken Realizmde
gerçeğe, Natüralizmde ise doğaya uygunluktur. Sanat, güzeli yaratan, gerçekliği
simgelerle anlatan etkinliktir. Hoşa giden, düşündüren biçimler yaratma çabasıdır.
Sanatçı ile yöneldiği nesne arasındaki ilgiden doğan bir bilgidir. Akla değil, duyguya, coşkuya ve sezgiye dayanır. İfade araçları diğerlerinden farklıdır. (Ses, renk ve
çeşitli şekiller) Özneldir, yaratıcılığa dayanır, ürünleri somuttur.
4. Düzmece bilgi: Gerçekle onu çarpıtarak bağ kurmadır. Buna masalımsı
bilgi de denilebilir. “Bir varmış bir yokmuş. Develer tellal, pireler berber iken ayna
konuşmaya bağlamış. Sultan sihirli yüzüğünü okşamış. Bir dudağı yerde bir dudağı gökte koca bir dev çıkmış.” gibi ifadeler bu tür bilgi için örnek verilebilir. Anlatılanlar gerçek değil çarpıtılmıştır. Bu tür bilgide gerçek uygunluk uygunsuzluk
değil, onu olağanüstü hallere bezeme söz konusudur. Nitekim bu bilgilerde saçma
bilgiler baskındır, fakat bazen doğruluk değeri yüksek olan önermeler bulunabilir.
5. Gelenek ve göreneğinin bilgisi: Gerçekle ataların deneyimlerine göre
bağ kurmadır. “Büyükler gelince ayağa kalkılır.”, “Su küçüğün, söz büyüğündür.”
gibi kabuller bu tür bilgi için örnek olarak sunulabilir. Bu tür bilginin doğruluk değeri çoğu zaman düşüktür; çünkü geçmişte belli bir durum için doğru olan sorunu
çözen bu bilginin şimdi ve gelecekte de doğru olacağı ve sorunu çözeceği söylenmez; çünkü gerçek, belli koşullarda sürekli değişmektedir. Bu tür bilgiler hala bazı
problemleri çözmede yardımcı olabilir. Özellikle toplumların çok hızlı değişim
dönemlerinde bu tür bilgi toplum için bir fren görevi görür. Bu da toplumun bir
bunalıma düşmesini, istenmedik durumlarla karşı karşıya kalmasını önleyebilir.
Gelenek ve göreneğin bilgisi görelidir. Yani zamandan zamana, toplumdan topluma kişiden kişiye değişir.
6. Felsefe bilgi: Gerçeğin tümüyle, temellendirmeye dayalı bağ kurmadır.
Felsefe, evreni bütünüyle yakalamaya çabalayan, yaşama bir bakış açısıdır. Felsefede doğruya, elde edilen ve kullanılan bilgiye sürekli eleştirel bir gözle bakılır. Felsefi bilgide sürekli şüphe vardır ve genelde felsefe ve bilimde şüphelenmek gerçeği
araştırıp incelemede ve ona ulaşmada önemli bir özelliktir. Felsefe için insanoğlunun tüm bilgilerinden, değer ve inançlarından, yargılarından, tutum ve alışkanlıklarından şüphe edip onları irdeler; sürekli gözden geçirip eleştirir ve daha geniş
bir açıdan gerçeğe bakmaya çalışır savı ileri sürebilir. Felsefi bilginin özellikleri
ana hatlarıyla şöyle açıklanabilir; Felsefenin açıklamalarında “kesinlik” ya da “bitmişlik” yoktur. Felsefede filozofun kişiliği ve geçmiş yaşantısı önemli rol oynar.
Kapsamlı ve bütüncül bir bilgidir. Genel geçer değildir; kendini daima yenileyebi-
6
^ŽƐLJĂůWƌŽũĞ'ĞůŝƔƚŝƌŵĞ
lir. Mantık ilkelerinden yararlanır; sistemli ve tutarlı bir bilgidir. Felsefe bilgisinin
bilimlerdeki gibi öğrenilecek doğruları yoktur. Eleştirel ve sorgulayıcıdır. Olması
gerekeni de belirler Yığılan (kümülatif) bir bilgidir, bu nedenle tarihinden soyut
olgulara dayanma zorunluluğu yoktur, çağının koşullarından etkilenir. Bilimlerin
doğuşuna kaynaklık etmiştir. Evrensel bir bilgidir ve teknolojisi yoktur
7. Dinsel bilgi: Gerçekle, kutsal bir varlığa göre bağ kurmadır. Bu tür bilgi
inanca dayanır. İleri sürülenler için, kanıtlama, temellendirme gerekmez. Genelde
durağan ucu kapalı bir bilgidir. Fakat hiç değişmez değildir. İnanıldığında mutlaktır, inanılmadığında ise kesin yanlış olarak kabul edilir. Din, mutlak varlığa ve
onun vahiy ile bildirdiklerine dayanan bir sistemdir. Tanrı’nın mutlak gerçekliği,
dinde her şeyi kuşatır. Dinde süje obje ilişkisi inanç bağı ile kurulmuştur. Tanrı’nın
insanlar içinde seçtiği elçileri yani peygamberleri bir takım temel hakikatleri bildirmişlerdir. Temelinde iman vardır; dogmatiktir. İbadet biçimlerini ve inanç
değerlerini içerir. İnsanın iç yaşamını ve toplumsal yaşamı düzenleyen kuralları
içerir.
8. Bilimsel bilgi: Gereğin bir parçası ile kanıtlamaya dayalı bağ kurmadır.
İleri sürülen önermelerde gerçeğin neliği, deney, gözlem, araştırma ve inceleme ile
betimlemeye açıklamaya ve yorumlamaya çalışılır. Bu tür bilgi, bilimsel yöntemle elde edilir. Bilimsel yöntem, zihinsel ve işlemsel süreçleri içerir. Zihinsel süreç
tümdengelim, tümevarım, analoji, hipotetik ve dedüktif olarak sınıflanabilir. Bilimsel yöntem ile toplanan bilgiler, kesin olmayıp olasılı bilgidir yani doğruluk değeri yüksek önermelerdir. Bilimsel bilginin özellikleri bilimsel yöntemler bahsinde
daha detaylı açıklanacaktır.
Bilgiye kurumlar, işetmeler açısından yaklaşan Yeniçeri ve İnce (2005, ss. 3644, aktaran: Uçak,2020;718-719) bilgiyi “kullanılma biçimine”, “kaynağına”, “rekabet üstünlüğüne” ve “niteliğine”göre gruplandırarak, aşağıda belirtildiği şekilde 4
grup altında farklı türlere ayırmaktadır.
1. Kullanılma biçimine göre bilgi türleri
1.1. İdealist bilgi: Vizyon oluşturmaya, amaçları saptamaya, değer ve inançları
yönlendirmeye ve karar vermeye yardımcı bir bilgi türüdür.
1.2. Sistematik bilgi: Sistemlerin çalışma biçimleri ve fonksiyonları ile ilgili
olan bu bilgi yöntem ve kılavuz oluşturmaya yardımcıdır.
1.3. Pagmatik bilgi: Karar alma ve işlerin yerine getirilmesinde sahip olunması gereken bilgidir.
1.4. Otomatik bilgi: İnsanların düşünmeden, değerlendirmeden rutin olarak
sergiledikleri davranışların kaynağı olan bilgidir.
Bilgi, Bilim, Bilimsel Yöntem
7
2. Kaynağına göre bilgi türleri
2.1. Açık bilgi: İfade edilebilen, kaydedilebilen, aktarılabilen ve ulaşılabilen
bilgidir.
2.2. Örtülü bilgi: Kişiye özgü olan, kurum çalışanlarının zihninde yer alan
deneyim, değer ve eylemlerden oluşan bilgelik ve uzmanlık bilgisidir. Formüle
edilmesi ve iletilebilmesi zordur.
3. Rekabet üstünlüğü yaratan bilgi türleri
3.1. İşaretsel bilgi: Alıcıya yorumlaması gereken mesajlar sunan bilgidir.
3.2. Deneyimsel bilgi: Yaparak ve tekrarlayarak ortaya çıkan; elde edilmesi zaman, enerji ve kaynak gerektiren bilgidir.
3.3. Girişimci bilgi: Yaratıcı, yenilikçi, mevcut ekonomi ve pazarın sınırlarını
genişleten, rekabet avantajı sağlayan bilgidir.
3.4. Kurumsal bilgi: Sistematik araştırma ve geliştirme çalışmaları sonucu kurum içinde oluşan ve kurumun tüm işleyişiyle bütünleşmiş bilgidir.
4. Niteliklerine göre bilgi türleri
4.1. Kişisel bilgi: İnsanın sahip olduğu, değer ifade eden bilgidir.
4.2. Yapısal bilgi: Şirketlerde özümsenen, içselleştirilmiş, ürün ve hizmetlere
yansıyan değerleri yansıtan bilgidir.
4.3. Müşteri bilgisi: İşletmenin müşterileri hakkındaki bilgidir.
Sonuç olarak bilgi, özne ile nesne arasında etkileşim sonucu oluşan ürünler
ya da süreçler olarak ifade edilebilir. Bilginin bir ucunda bilen özne, diğer ucunda
bilenen nesne vardır. Öznenin zihinsel ve sosyal etkileşim yoluyla edindiği deneyimleri, kültürel değerleri, yaşadığı mekân sahip olduğu bilgilerini ve bu bilgilerin
doğruluk derecesini etkileyebilir. Yaşanan olaylar değişim ve süreklilik, bilgiye
ulaşmadaki güçlükler ve engeller bilginin doğruluk değerini etkileyen değişkenler özellikler olarak söylenebilir. Günümüzde aslında bilgiye ulaşmak çok zor değildir, zor olan doğru bilgiye ulaşmak ve bilgiyi doğru kullanmaktır. Bu sebeple,
doğru bilgiye nerede ve nasıl ulaşılır, bilgi ve kaynağı nasıl gösterilir, bilgi en doğru
şekilde nasıl kullanılır, yanlış bilgiler nasıl ayıklanır gibi yetkinliklere sahip olmak
önemlidir. Bilgi yetkinliği kişilerin yaptıkları çeşitli bilimsel araştırmalar sonucunda ve belli bir tecrübe sonucunda kazanılır.
Download

sosyal proje gel şt rme