8. Baskı
(GLW|U3URI'U$OLP.D\D
(øú7ú036ú.2/2-ú6ú
,6%1:
.LWDSLoHULùLQLQWPVRUXPOXOXùX\D]DUODU×QDDLWWLU
‹3HJHP$NDGHPL
%XNLWDE×QEDV×P\D\×QYHVDW×üKDNODU×
3HJHP$NDGHPL<D\(ùW'DQ+L]P7LF/WGûWL·\HDLWWLU
$Q×ODQNXUXOXüXQL]QLDO×QPDGDQNLWDE×QWP\DGDE|OPOHUL
NDSDNWDVDU×P×PHNDQLNHOHNWURQLNIRWRNRSLPDQ\HWLNND\×W
\DGDEDüND\|QWHPOHUOHoRùDOW×ODPD]EDV×ODPD]GDù×W×ODPD]
%XNLWDS7&.OWU%DNDQO×ù×EDQGUROLOHVDW×OPDNWDG×U
2NX\XFXODU×P×]×QEDQGUROROPD\DQNLWDSODUKDNN×QGD
\D\×QHYLPL]HELOJLYHUPHVLQLYHEDQGUROV]\D\×QODU×
VDW×QDOPDPDV×Q×GLOL\RUX]
%DVN×2FDN$QNDUD
%DVN×1LVDQ$QNDUD
<D\×Q3URMH<|QHWPHQL$\üHJO(URùOX
'L]JL*UDILN7DVDU×P&HPDOúQFHRùOX
.DSDN7DVDU×P×*UVHO$YF×
%DVN×7DUFDQ0DWEDDF×O×N<D\×Q6DQD\L
=EH\GH+DQ×P0DKDOOHVL6DP\HOL6RNDN1R
ú6.ú7/(5$1.$5$
<D\×QF×6HUWLILND1R
0DWEDD6HUWLILND1R
úOHWLüLP
.DUDQILO6RNDN1R.×]×OD\$1.$5$
<D\×QHYL
<D\×QHYL%HOJHo
'Dù×W×P
'Dù×W×P%HOJHo
+D]×UO×N.XUVODU×
úQWHUQHWZZZSHJHPQHW
(LOHWLSHJHP#SHJHPQHW
ÖNSÖZ
Eğitim sürecinin temel unsurları; program, fiziksel ve teknolojik koşullar (binalar, ders araçgereçleri, teknoloji) ve öğretmen olarak sıralanabilir. Kuşkusuz diğer unsurlar önemsiz değildir ancak bu süreçte öğretmen en önemli unsurdur. Öğretmen, eğitim sürecinin hem planlayıcısı, hem
uygulayıcısı hem de değerlendiricisidir. Bu nedenle öğretmen ve öğretmen eğitimi hepimizin duyarlı olması gereken bir konudur. Öğretmenlerimizin eğitimine, yetiştirilmesine özen göstermek
durumundayız. Öğretmen eğitimine gösterilen özen geleceğimize gösterilen özenle eş değerdir. Bugünün öğretmenleri geleceğimizi hazırlamaktan sorumludurlar. Öğretmene ve öğretmen eğitimine
özen göstermeyen bir toplum geleceğine özen göstermiyor demektir.
Ülkemizde öğretmen eğitimi için çeşitli modeller uygulanmış ve denenmiştir. 1980 ve YÖK
sonrasında, öğretmen eğitimi üniversitelere devredilmiştir ve yaklaşık 25 yıldır bu modelle öğretmen yetiştirilmektedir. Bu 25 yıllık süre içerisinde YÖK zaman zaman öğretmen eğitimine az ya da
çok müdahale etmiş, bazı düzenlemeler yapmıştır. Son on yılda YÖK öğretmen eğitiminde iki kez
düzenleme yapmıştır. Bu girişimlerden ilki 1998 yılında “Eğitim Fakültelerinin Yeniden Yapılandırılması” adı altında gerçekleştirilmiş, bu düzenleme ile öğretmen yetiştiren programların dersleri ve
içerikleri belirlenmiş ve tüm eğitim fakültelerinde aynı programın uygulanması zorunlu kılınmıştır.
Bir diğeri ise 2006 yılında, daha önceki düzenlemenin ve sekiz yıllık uygulamasının değerlendirmesi sonucunda gerçekleştirilmiş ve öğretmen yetiştiren programlardaki dersler ve içerikler tekrar
yeniden düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye de “Eğitim Fakültelerinin Yeniden Yapılandırılmasının
Yeniden Yapılandırıl-ması” denilebilir.
Öğretmen eğitiminin boyutları; alan eğitimi, genel kültür ve öğretmenlik meslek bilgisi olarak sıralanabilir. Öğretmenlik meslek bilgisi eğitiminin amacı, öğretmenlere öğretmenlik formasyonunun ve sanatının öğretilmesi-kazandırılmasıdır. Bu amaçla öğretmen adaylarına çeşitli dersler
okutulmaktadır. Bu derslerden biri de Eğitim Psikolojisi dersidir. Bu dersin temel amacı öğretmenlere eğitim sürecinde işledikleri “ham madde” olan öğrencilerin gelişimsel özellikleri ve öğrenme
süreçleri hakkında bilgi vermek ve bir anlayış kazandırmaktır. Eğitim Psikolojisi, Eğitim Bilimi ve
Psikoloji Bilimi’nin kesiştiği bir alandır. Öğretmenlik mesleği insan psikolojisine ilişkin derin bir
bilgi ve anlayışı gerekli kılar. Eğitiminden sorumlu olduğumuz çocuk ve gençlerimizin gelişimsel
özelliklerini, onların neyi, ne zaman ve hangi süreçlerle, nasıl öğrendiklerini bilmeden nasıl öğretmen olunabilir ki? Eğitim psikolojisi öğretmenlik davranışlarının temelini oluşturur. Bu temel ne
kadar güçlü, sağlam ve bilimsel bilgilerle desteklenirse öğretmenlik davranışları da o denli etkili
olacaktır. Bu kitap böyle bir düşüncenin ürünüdür.
Bu kitabın hazırlanış sürecinde görüşlerine başvurduğumuz öğrencilerimizin çoğunluğu, kitabın KPSS’ye hazırlanırken de başvurabilecekleri bir kaynak olması gerektiği görüşünü dile getirmişlerdir. Onların ihtiyaçları cephesinden bakıldığında bu anlaşılabilir bir durumdur. Ancak, üniversite
eğitimi de üst düzey öğrenmelerin gerçekleştiği bir eğitimdir. Kısaca bu süreçte, öğrencilerin somut
ihtiyaçları ile üniversitede üst düzey öğrenmelerin gerçekleşmesi ve akademik derinliğin korunması
gerektiği düşüncesi arasında bir denge kurmak gerekliliğini hep hissettik. Ama bu dengeyi kurma
adına akademik derinlikten vazgeçmek hiçbir zaman aklımızın ucundan geçmedi. Bunu yapmanın üniversite eğitimini ansiklopedik bilgi düzeyine indirgemek anlamına geleceğini tüm yazarlar
olarak biliyorduk ve bunu yapmadık. Bir yandan akademik derinliği korurken, öte yandan verilen
bilgilerin daha anlaşılır kılınmasına da özen gösterdik. Ne yazık ki, öğrencilerimizin KPSS sınavı
nedeniyle üniversite düzeyinde ansiklopedik bilgi peşinde olduklarını üzülerek gözlemledik. Öğretmen adayı öğrencilerimize şunu söylemek istiyoruz: Ansiklopedik bilgilerle öğretmenliğimizin art
alanını dolduramayız, öğretmenliğimizin kalitesini ve çıtasını insan psikolojisi ve davranışı hakkında daha derin bilgilere sahip olmakla yükseltebiliriz. Bu kitabın sizin bu ihtiyacınızı karşılayacağına
inanıyoruz.
Kitap yirmi kişinin birikimleri ve yaklaşık bir yıllık bir çalışmasının ürünüdür. Bu süreçte
bütün yazarlar kendi konuları ile ilgili yoğun ve titiz bir çalışmanın içinde oldular. Hepsini ortaya
koydukları bu çalışma ve ürün için kutluyor, teşekkür ediyorum.
Kitabın öğrencilerimize yararlı olmasını diliyor, kitabı okutan meslektaşlarımız ve okuyan öğrencilerimizin görüş ve önerilerini aşağıdaki e-posta adresine yazarak bize geribildirim vermelerini
bekliyoruz. Bu hepimizi mutlu edecek ve kitabın gelişmesine katkıda bulunacaktır.
Malatya, Kasım, 2007
Editör
Doç. Dr. Alim KAYA
ÜÇÜNCÜ BASKIYA ÖNSÖZ
Çağdaş, demokratik, hukuk devletinde iktidarda olan bir kral, diktatör ya da belli bir sınıf yerine, bireyin eşitliğini, özgürlüğünü, onurunu, gelişim fırsat ve haklarını koruyan, ahlak ilkeleridir.
Parlementer rejimlerde hükümetler adalet kapsamındaki ahlak ilkelerine karşı yükümlülükleri üzerinde yemin ederek meşruiyet kazanırlar. Demokratik hukuk devleti, her bir vatandaşına eşit olarak
sunmakla zorunlu olduğu eğitim hizmetleri ile, bireye yeteneği ve çabası doğrultusunda doğuştan
getirdiği potansiyelini geliştirme fırsatı yaratır. Böylece birey, herhangi bir ayrımcılığa uğramaksızın
toplumda üstlenilebilecek her görev ve statüye hazır ve ulaşabilir duruma gelir. Bilgi ve yeteneğini
toplumun ve diğer bireylerin hizmetine sunma fırsatını kazanır. İçinde yaşadığı toplumun, bireylerin ve tüm insanlığın gelişimine katkıda bulunma olanağına sahip olur.
Bu anlamda eğitimin hedefi, bireyin azami gelişimidir. Zorunlu eğitim, devlet için zorunluluk
birey için en temel haklardan biridir. Bireye bir hak olarak sunulan eğitimle bireyin azami gelişiminin sağlanabilmesi için öğretmen adaylarının alan bilgileri yanında öğrencilerinin bulunduğu
gelişim dönemine uygun plan, program ve ders içeriklerini oluşturabilmeleri ve uygun öğretim yöntemlerini seçebilmeleri, öğrencileri için uygun öğrenme ve sınıf ortamı yaratabilmeleri için insan
doğasının psikolojik dinamiklerine ilişkin temel bir perspektife sahip olmaları; insanın (öğrencilerinin) nasıl geliştiği, değiştiği, öğrendiğine ilişkin profesyonel bilgi, tutum ve yaklaşımlarını
geliştirmeleri gerekmektedir. Eğitim psikolojisi kitabının amacı da öğretmen adaylarının öğrencilerini anlayabilmeleri, gelişimlerini destekleyebilmeleri ve sınıf yönetiminde başarılı olabilmeleri
için onlara gerekli olan insan gelişimi, değişimi ve öğrenmesine ilişkin ihtiyaç duyabilecekleri bilgi,
yaklaşım ve tutumları kazandırmaktır.
Öğretmenlik mesleği aynı zamanda bir sanat olarak da görülmektedir. Mesleğin sanat yönü
her bireyin “biricik ve bir defalık” olmasından kaynaklanmaktadır. Çünkü “biricik ve bir defalık”
olan bu benzersiz ve olağanüstü varlık, olağanüstü bir kavrayış, yaklaşım ve duyarlılık gerektirmektedir. Öğretmenler öğretime başlayabilmek için öğrencilerinin özel dünyalarını algılayabilmek, buradan hareketle eğitime başlamak durumundadırlar. Bu nedenle bu eğitim psikolojisi dersi ve bu
kitap kapsamında öğretmen adaylarının aşağıdaki hedeflere ulaşmaları planlanmaktadır:
•
Çağdaş eğitimi bir birey hakkı olarak sunan öğretmenler olarak, insan gelişiminin doğası
ile öğretmenlik ilkelerini, etik ilkeleri bütünleştirebilme,
•
Gelişim süreci içinde bireyi/insanı bedensel, zihinsel, dil, ahlak, psikososyal, psikoseksüel, mizah ve oyun gelişimi açısından tanıma, algılama, anlama ve bireyin gelişim
olanaklarını azami düzeyde destekleyebilme
•
Eğitim, öğretim ve gelişim ve öğrenme konuları ilişkisini ve de bunların öğretmenlik
mesleği ile ilişkisini kavrayabilme, yorumlayabilme,
•
Öğrencinin gelişim özelliklerine uygun öğrenme/sınıf ortamı hazırlayabilme becerisini
geliştirme
Kitabın ilk iki baskısının kısa sürede tükenmesi, kitabı hazırlayan ekibi son derece mutlu etmiştir. Bu mutluluk, kitabın temel bakış açısının pek çok öğretmen/öğretmen adayıyla paylaşılmış
olmasından kaynaklanmaktadır. Kitabı okutan meslektaşlarımız ve okuyan öğretmen/öğretmen
adaylarından görüş, öneri ve değerlendirmelerini almak bizi ayrıca mutlu edeceği gibi, kitabın gelişimine de katkıda bulunacaktır. Bunun için e-mail adresimiz aşağıda sunulmuştur.
Doç. Dr. Alim KAYA
Yard. Doç. Dr. Nermin ÇİFTÇİ ARIDAĞ
Mart 2009
İTHAF
Kimimizin doğrudan, kimimizin de öğretmenlerinin öğretmenleri olarak bizlerin yetişmesinde ve ülkemizde Psikolojik Danışma ve Rehberlik alanının doğup gelişmesinde büyük emekleri olan; alanımızın duayenleri,
Merhume Prof. Dr. Feriha BAYMUR
Sayın Prof. Dr. Hasan TAN
Merhum Prof. Dr. Muharrem KEPÇEOĞLU
Sayın Prof. Dr. İ. Ethem ÖZGÜVEN
Sayın Prof. Dr. Yıldız KUZGUN
Sayın Prof. Dr. Yadigar KILIÇÇI
Merhume Prof. Dr. Gül AYDIN
öğretmenlerimize ithaf olunur.
İÇİNDEKİLER
ÜNİTE 1
GELİŞİM KONULARINA GENEL BAKIŞ
(ss: 1 - 30)
Gelişim Psikolojisi ve Gelişimle İlgili Kavramlar ....................................................................2
Değişim/Değişme ...............................................................................................................3
Gelişim/Gelişme .................................................................................................................3
Büyüme ................................................................................................................................3
Olgunlaşma..........................................................................................................................4
Hazırbulunuşluk .................................................................................................................4
Gelişimde Kritik Dönem ...................................................................................................5
Gelişim Alanları ..................................................................................................................5
Gelişim Dönemleri ............................................................................................................5
Gelişim Görevleri (Ödevleri) ............................................................................................7
Gelişimin Temel İlkeleri...................................................................................................10
Gelişimle İlgili Temel Sorunlar .......................................................................................12
Gelişim Psikolojisinin Temel Kuramları........................................................................16
Olgunlaşma Kuramı ........................................................................................................16
Psikanalitik Kuram ...........................................................................................................16
Sosyal Öğrenme Kuramı ..................................................................................................17
Davranışçı Kuram .............................................................................................................17
Bilişsel Gelişim Kuramı....................................................................................................17
İnsancıl Kuram ..................................................................................................................18
Ekolojik Sistem Kuramı ...................................................................................................18
Gelişim Psikolojisinde Araştırma Yöntemleri .......................................................................18
Deneysel Olmayan Yöntemler.........................................................................................18
Deneysel Yöntemler .........................................................................................................20
İstatistiksel Yöntemler ......................................................................................................21
Araştırma Desenleri .........................................................................................................22
Değerlendirme Soruları ............................................................................................................24
Kaynaklar....................................................................................................................................29
ÜNİTE 2
YAŞAMIN BAŞANGICI VE DOĞUM ÖNCESİ GELİŞİM
ss: (31 - 39)
Yaşamın Başlangıcı ve Doğum Öncesi Gelişim ......................................................................31
Yaşamın Başlangıcı ve Doğum Öncesi Gelişim ......................................................................31
Zigot – Dölüt Evresi (0-2 hafta)...............................................................................................32
Embriyo Evresi (2-8 Hafta) .......................................................................................................33
Fetus Evresi (9 - 38 Hafta) ........................................................................................................34
Doğum Öncesi Dönemde Canlıyı Etkileyen Faktörler .........................................................36
Gen Mutasyonları .............................................................................................................36
Kromozom Bozuklukları .................................................................................................36
Annenin Geçirdiği Hastalıklar.........................................................................................37
Annenin Kullandığı İlaçlar ...............................................................................................37
Gebeliği Olumsuz Etkileyen Sosyal Alışkanlıklar .........................................................37
Beslenme Alışkanlıkları ....................................................................................................38
Çevresel Koşullar (Toksik Kimyasal Maddeler, Radyasyona Maruz Kalma) ............38
Annenin Duygu Durumu .................................................................................................38
Kaynaklar.....................................................................................................................................38
ÜNİTE 3
FİZİKSEL GELİŞİM
(ss: 41 - 72)
Fiziksel Gelişim
Bebeklik Döneminde Fiziksel Gelişim ....................................................................................42
Bedensel Gelişim ..............................................................................................................42
Beden Oranı ......................................................................................................................42
Psiko-Motor Gelişim ........................................................................................................43
Kaba Motor Beceriler .......................................................................................................44
İnce Motor Beceriler ........................................................................................................44
Bebeklik Döneminde Duyusal Gelişim ...................................................................................45
Duyu Organlarının Gelişimi ............................................................................................47
Bebek Gelişiminin Değerlendirilmesi .....................................................................................48
İlk Çocukluk Döneminde Fiziksel Gelişim.............................................................................48
Bedensel Gelişim ..............................................................................................................49
Psiko-Motor Gelişim .........................................................................................................49
El Tercihi ............................................................................................................................50
viii
Eğitim Psikolojisi
Okul Döneminde Fiziksel Gelişim ...........................................................................................52
Bedensel Gelişim ...............................................................................................................52
Psiko-Motor Gelişim .........................................................................................................52
Ergenlik Döneminde Fiziksel Gelişim .....................................................................................54
Bedensel Gelişim ...............................................................................................................54
Puberte: Cinsel Olgunlaşmanın Başlangıcı ....................................................................54
Kızlarda Puberte ................................................................................................................55
Erkeklerde Puberte ............................................................................................................55
1) Pubertenin Zamanı: Erken ya da Geç Olgunlaşmanın Sonuçları ..........................57
2) Beslenme, Yemek Yeme ve Yeme Bozuklukları .........................................................58
3) Sivilceler .........................................................................................................................59
4) Büyüme Süreci ve Eğitimsel Problemler ....................................................................59
Fiziksel Özellikler ve Akademik Başarı ...................................................................................59
Psiko-Motor Gelişim ........................................................................................................59
Fiziksel Gelişimi Etkileyen Faktörler .......................................................................................60
Genetik Faktörler ...............................................................................................................60
Beslenme .............................................................................................................................60
Hormonal Faktörler...........................................................................................................60
Hastalıklar...........................................................................................................................61
Kazalar.................................................................................................................................61
Psikolojik Rahatsızlıklar....................................................................................................61
Sosyo-Ekonomik Statü ......................................................................................................61
Evrensel Değişiklikler........................................................................................................61
Fiziksel Aktivite..................................................................................................................61
Öğretmenlere Öneriler ..............................................................................................................61
Özet ..............................................................................................................................................62
Değerlendirme Soruları ............................................................................................................64
Kaynaklar.....................................................................................................................................69
ÜNİTE 4
BİLİŞSEL GELİŞİM VE DİL GELİŞİMİ
ss: (73 - 118)
Bilişsel (Zihinsel) Gelişim .........................................................................................................73
Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı ...........................................................................................74
Bilişsel Gelişim İle İlgili Temel Kavramlar ..............................................................................75
Bilişsel Gelişim Dönemleri ...............................................................................................78
1. Duyusal Motor Dönemi (0-2 yaş) ..............................................................................78
İçindekiler
ix
2. İşlem-Öncesi Dönem (2–7 yaş) ...................................................................................80
3. Somut İşlemler Dönemi (7–11 yaş).............................................................................85
4. Soyut İşlemler Dönemi (12 Yaş ve Sonrası) ...............................................................86
Zihin Gelişimini Etkileyen Temel Etkenler ............................................................................90
Kuramın Eğitim Uygulamalarına Katkıları ............................................................................91
Lev Semyonoviç Vygotsky .........................................................................................................94
Zihinsel İşlevlerin Sosyal ve Bireysel Kökenleri (Sosyo-Kültürel Model) ..................95
Yakınsak Alan Öğrenmesi ................................................................................................96
Kuramın Eğitim Alanına Katkıları ..................................................................................97
Bruner’in Bilişsel Gelişim Kuramı ...........................................................................................98
Kuramın Eğitim Alanına Katkıları ..................................................................................99
Dil Gelişimi .............................................................................................................................. 100
Dilin Tanımı ve İşlevi ..................................................................................................... 100
Dil Gelişimi ile İlgili Kuramlar ..................................................................................... 101
Davranışçı Yaklaşımın Dil Gelişimi ile İlgili Görüşleri ............................................. 102
Psikolinguistik Yaklaşımın Dil Gelişimi ile İlgili Görüşleri ...................................... 102
Dil Gelişimi Aşamaları................................................................................................... 105
İlk İletişim ve Agulama .................................................................................................. 105
Ergenlik ve Yetişkinlikte Dil Gelişimi .......................................................................... 106
Dil Gelişimi İçin Eğitimcilere Öneriler ................................................................................ 107
Özet ........................................................................................................................................... 108
Değerlendirme Soruları .......................................................................................................... 110
Kaynaklar.................................................................................................................................. 114
ÜNİTE 5
KİŞİLİK GELİŞİMİ
ss: (119 - 148)
Kişilik Gelişimi ...............................................................................................................................
Karakter............................................................................................................................ 120
Mizaç (Huy)..................................................................................................................... 120
Sigmund Freud ve Psikoseksüel Kişilik Kuramı .................................................................. 121
Topografik Kişilik Kuramı ............................................................................................. 121
Yapısal Kişilik Kuramı .................................................................................................... 122
Psiko-seksüel Kişilik Kuramı ........................................................................................ 124
Eric Erikson ve Psikososyal Gelişim Kuramı ....................................................................... 126
Erikson’a Göre Psikososyal Gelişim Dönemleri ......................................................... 127
James Marcia’nın Kişilik Gelişimi Kuramı .......................................................................... 130
Başarılı Kimlik Statüsü ................................................................................................... 130
x
Eğitim Psikolojisi
Kararsız Kimlik Statüsü ................................................................................................ 130
Erken Bağlanmış Kimlik Statüsü ................................................................................. 130
Kargaşalı Kimlik Statüsü ............................................................................................... 130
Maslow ve İhtiyaçlar Hiyerarşisi ........................................................................................... 131
Kendini Gerçekleştirmekte Olan Bireylerin Özellikleri ............................................ 132
Carl Rogers ve Fenomenolojik Benlik Kuramı .................................................................... 133
Duygusal ve Sosyal Gelişim ................................................................................................... 134
Öğretmenlere Öneriler ........................................................................................................... 138
Özet ........................................................................................................................................... 139
Değerlendirme Soruları .......................................................................................................... 141
Kaynaklar.................................................................................................................................. 145
ÜNİTE 6
AHLAK GELİŞİMİ
ss: (149 - 195)
Ahlak gelişimi .......................................................................................................................... 149
Gelişim Psikolojisi Açısından Ahlak ve Ahlaklılık..................................................... 154
İnsan Anlayışı ve Gelişim Hedefleri ............................................................................ 156
Ahlak Gelişiminde Bilişsel Kuramlar ................................................................................... 158
Piaget’in Ahlak Gelişimi Kuramı ........................................................................................ 159
Piaget’nin Ahlak Gelişimi Kuramının Değerlendirmesi .......................................... 166
Kohlberg’in Ahlak Gelişimi Kuramı ..................................................................................... 167
Lawrence Kohlberg (1927-1987) .................................................................................. 167
Kuramın Ana Hatları .............................................................................................................. 169
Ahlakın Kapsamı ........................................................................................................... 169
Ahlakî Yargı Basamakları .............................................................................................. 171
Olgun Ahlaki Eylemin Ölçütleri Neler Olabilir? ........................................................ 181
Kohlberg’in Ahlak Gelişimi Kuramının Değerlendirmesi ........................................ 181
Psikoanalitik Teoriye Göre Ahlak Gelişimi.......................................................................... 183
Normların İçselleştirilmesi..................................................................................................... 183
Davranışçı Yaklaşıma Göre Ahlak Gelişimi......................................................................... 184
Sonuç ......................................................................................................................................... 185
Öğretmenlere Öneriler ........................................................................................................... 186
Değerlendirme Soruları .......................................................................................................... 188
Kaynaklar.................................................................................................................................. 191
İçindekiler
xi
ÜNİTE 7
ÇOCUK VE ERGENLERDE RUHSAL BOZUKLUKLAR
ss: (197 - 232)
Zekâ Geriliği (Mental Retardasyon) .................................................................................... 197
Zekâ Geriliği Düzeyleri ......................................................................................................... 198
Sosyal Anksiyete Bozukluğu (Sosyal Fobi) ......................................................................... 202
Yaygın Gelişimsel Bozukluklar (Otizm) .............................................................................. 203
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu .......................................................................... 206
Öğrenme Bozuklukları ........................................................................................................... 208
Okuma Bozukluğu (Disleksi)........................................................................................ 209
Matematik Bozukluğu .................................................................................................... 209
Yazılı Anlatım Bozukluğu .............................................................................................. 210
Başka Türlü Adlandırılamayan Öğrenme Bozukluğu................................................ 210
Gelişimsel Koordinasyon Bozukluğu (Motor Beceri Bozukluğu) ................................... 211
Yıkıcı Davranış Bozuklukları ................................................................................................ 212
Karşı Olma-Karşı Gelme Bozukluğu ........................................................................... 212
Davranım Bozukluğu ..................................................................................................... 213
Enürezis-Enkoprezis .............................................................................................................. 214
Enurezis............................................................................................................................ 214
Enkoprezis ....................................................................................................................... 215
Tik Bozuklukları ..................................................................................................................... 216
İletişim Bozuklukları ............................................................................................................. 216
Fonolojik Bozukluk ........................................................................................................ 217
Kekemelik ........................................................................................................................ 217
Çocukluk Çağı Depresyonu .................................................................................................. 218
Çocuğa Yönelik İhmal – İstismar – Taciz............................................................................. 220
Çocuk İhmali ve İstismarı ............................................................................................ 220
Fiziksel İstismar (Şiddet) .............................................................................................. 221
Duygusal İstismar ve Çocuk İhmali ............................................................................ 223
Cinsel İstismar ............................................................................................................... 223
Çocukların Güvenliklerinin Sağlanması Konusunda Öneriler ............................... 225
Kaynakar .......................................................................................................................... 225
xii
Eğitim Psikolojisi
ÜNİTE 8
ÖĞRENMENİN DOĞASI VE TEMEL KAVRAMLARI
ss: (233 - 264)
Giriş ........................................................................................................................................... 233
Öğrenme Türleri ...................................................................................................................... 236
Alışkanlık ......................................................................................................................... 236
Ezberleme ........................................................................................................................ 237
Deneme-Yanılma ............................................................................................................ 237
Koşullanma ...................................................................................................................... 238
Problem Çözme .............................................................................................................. 238
Öğrenmeyi Etkileyen Etmenler ............................................................................................. 240
Olgunlaşma...................................................................................................................... 240
Türe Özgü Hazır Olma................................................................................................... 240
Zekâ .................................................................................................................................. 241
Güdü ve Güdülenme ...................................................................................................... 241
Genel Heyecansal Durum ............................................................................................. 242
Hazırbulunuşluk ............................................................................................................. 244
Zamanlama ...................................................................................................................... 244
Isınma Dönemi ............................................................................................................... 244
Transfer ............................................................................................................................ 245
Ket Vurma - Engelleme .................................................................................................. 246
Dikkat ............................................................................................................................... 247
Biyolojik-Fizyolojik Durum .......................................................................................... 248
Öğrenme-Öğretme Yöntemleri ..................................................................................... 248
Yaşantı .............................................................................................................................. 249
Öğrenme ile İlgili Kavramlar ................................................................................................. 250
İçgüdü............................................................................................................................... 250
Refleks .............................................................................................................................. 251
Davranım ......................................................................................................................... 251
Davranış ........................................................................................................................... 251
Performans ...................................................................................................................... 252
Uyarıcı .............................................................................................................................. 252
Tepki ................................................................................................................................. 253
Öğrenme Kuramlarına Genel Bir Bakış ............................................................................... 253
Davranışçılık ................................................................................................................... 253
Bilişsel Yaklaşım .............................................................................................................. 254
Nöro-Fizyolojik Kuram.................................................................................................. 255
Özet ........................................................................................................................................... 256
Değerlendirme Soruları .......................................................................................................... 257
Kaynaklar.................................................................................................................................. 261
İçindekiler
xiii
ÜNİTE 9
KLASİK KOŞULLANMA VE BİTİŞİKLİK KURAMLARI
ss: (265 - 303)
Klasik Koşullama ..................................................................................................................... 265
İ. P. Pavlov (1849 – 1936) ....................................................................................................... 266
Klasik Koşullamanın Keşfi ve Temel Koşullama Prosedürleri ................................. 267
Alternatif Koşullama Prosedürleri ........................................................................................ 269
Klasik Koşullamanın Temel Kavramları .............................................................................. 270
Edinme ............................................................................................................................ 270
Sönme .............................................................................................................................. 271
Pekiştirme ........................................................................................................................ 271
Kendiliğinden Geri Gelme ............................................................................................ 272
Uyarıcı Genellemesi ve Ayırt Etme .............................................................................. 272
Ayırt Etme ........................................................................................................................ 273
Üst Düzey Koşullama ..................................................................................................... 274
Klasik Koşullama Sürecini Etkileyen Faktörler ve Yordayıcılık................................ 275
Garcia’nın Çalışmaları .................................................................................................... 276
Klasik Koşullamanın Sınırlılıkları ............................................................................... 277
Gölgeleme ........................................................................................................................ 277
Engelleme......................................................................................................................... 278
Klasik Koşullama Uygulamaları ................................................................................... 279
Psikoterapi Alanında Uygulamalar .............................................................................. 279
Sistematik Duyarsızlaştırma .......................................................................................... 279
Karşı Karşıya Getirme .................................................................................................... 282
İtici Uyarıcılara Koşullama Terapisi ............................................................................. 283
Sağlık Alanında Uygulamalar ....................................................................................... 284
Eğitim Ortamlarında Klasik Koşullama ...................................................................... 285
Bitişiklik Kuramları ................................................................................................................. 286
J.B. Watson (1878 – 1958) ...................................................................................................... 286
Watson’ın Davranışçılık Alanındaki Yeri ..................................................................... 287
Watson’ın Öğrenme Yaklaşımı ...................................................................................... 288
Watson’ın Sıklık ve Yakınlık İlkesi ................................................................................ 288
E. R. Guthrie (1886 – 1959) .................................................................................................. 289
Guthrie’nin Öğrenme Yaklaşımı ................................................................................... 290
Alışkanlıkları Yok Etme Yöntemleri ............................................................................. 291
Öğretmenlere Öneriler .................................................................................................. 294
Özet ........................................................................................................................................... 296
Kaynaklar.................................................................................................................................. 302
xiv
Eğitim Psikolojisi
ÜNİTE 10
BAĞLANTI KURAMI
ss: (305 - 313)
Edward Lee Thorndike (1874-1949) .................................................................................... 305
Bağlantı Kuramı ....................................................................................................................... 306
Deneme Yanılma Yoluyla Öğrenme ............................................................................. 306
Öğrenmede Küçük Adımlar İlkesi .............................................................................. 307
Tekrar .............................................................................................................................. 308
Hazır Bulunuşluk Yasası (The law of readiness) ......................................................... 308
Tekrar Yasası (The law of exercise) ............................................................................... 309
Öğretmenlere Öneriler ........................................................................................................... 311
Değerlendirme Soruları ................................................................................................ 312
Kaynaklar ......................................................................................................................... 313
ÜNİTE 11
EDİMSEL (OPERANT) KOŞULLANMA
ss: (315 - 340)
Burrhus Frederic Skinner ( 1904-1990)................................................................................ 315
Tepkisel ve Edimsel Davranış ................................................................................................ 315
Tepkisel Davranış............................................................................................................ 316
Edimsel Davranış ............................................................................................................ 316
Edimsel Koşullama Süreci ve Temel İlkeleri ........................................................................ 317
Pekiştirme ........................................................................................................................ 321
Olumlu Pekiştirme ......................................................................................................... 321
Olumsuz Pekiştirme ....................................................................................................... 322
Pekiştirmede Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar ............................................................... 322
Pekiştirme Tarifeleri ....................................................................................................... 323
Premack Kuralı-Büyükanne Kuralı .............................................................................. 324
Ceza ve Sönme ......................................................................................................................... 325
Ceza .................................................................................................................................. 325
Sönme ............................................................................................................................... 326
Kendiliğinden Geri Gelme ..................................................................................................... 327
Biçimlendirme / Şekil Verme ................................................................................................. 327
Ayırt Edici Uyarıcı ve Davranış ............................................................................................. 328
Batıl Davranış........................................................................................................................... 329
İçindekiler
xv
Kaçma ve Kaçınma Koşullaması ........................................................................................... 330
Kaçınma Deneyi ...................................................................................................................... 330
Genelleme ve Ayırt Etme ........................................................................................................ 331
Öğretmenlere Öneriler ........................................................................................................... 332
Özet ........................................................................................................................................... 333
Kaynaklar.................................................................................................................................. 339
ÜNİTE 12
SOSYAL BİLİŞSEL ÖĞRENME KURAMI
ss: (341 - 362)
Albert Bandura (1925 - ) ........................................................................................................ 341
Gözlem (Model Alma) Yoluyla Öğrenme ............................................................................ 341
Sonuç olarak; ................................................................................................................... 344
Gözlem Yoluyla Öğrenmede Öğrenmeyi Sağlayan Dolaylı Yaşantılar ............................. 344
Dolaylı Pekiştirme (Vicarious Reinforcement) ......................................................... 344
Dolaylı Ceza (Vicarious Punishment) ........................................................................ 344
Dolaylı Güdüleme (Vicarious Motivation) ................................................................. 345
Dolaylı Duygu (Vicarious Emotion) ............................................................................ 345
Modelin Özellikleri......................................................................................................... 345
Farklı Türdeki Modellerin Çocukların Davranışları Üzerindeki Etkisi .................. 346
Sosyal Bilişsel Kuramın Temel İlkeleri ................................................................................. 346
Karşılıklı Belirleyicilik (Reciprocal Determinism)..................................................... 346
Sembolleştirme Kapasitesi (Symbolizing Capability) ................................................ 346
Geleceği Görebilme (Öngörü) Kapasitesi (Forethought Capability) ....................... 347
Dolaylı Öğrenme Kapasitesi (Vicarious Capability) .................................................. 347
Kendini Düzenleme Kapasitesi (Self Regulatory Capability) ................................... 347
Kendini Yargılama Kapasitesi (Self-Reflective Capability) ....................................... 348
Kendini Yetkin Görme (Yetkinlik Self-Efficacy) ........................................................ 348
Gözlem Yoluyla Öğrenme Süreçleri ...................................................................................... 349
Dikkat Etme Süreci ......................................................................................................... 349
Hatırda Tutma Süreci (Retention) ................................................................................ 350
Davranışı Meydana Getirme Süreci ............................................................................. 350
Güdülenme Süreci .......................................................................................................... 350
Sosyal Öğrenme Kuramının Eğitime Yansımaları .............................................................. 352
Özet ........................................................................................................................................... 352
Dolaylı pekiştirme (Vicarious reinforcement) ............................................................ 352
Dolaylı ceza (Vicarious punishment)........................................................................... 353
xvi
Eğitim Psikolojisi
Dolaylı güdüleme (Vicarious motivation)................................................................... 353
Dolaylı Duygu (Vicarious emotion)............................................................................. 353
Modelin Özellikleri......................................................................................................... 353
İşaret-Gestalt (Beklenti) Kuramı ........................................................................................... 354
Edward Chace Tolman (1886-1959) ............................................................................ 354
Tolman’a Göre Öğrenme ................................................................................................ 355
Tolman’ın Kuramının Eğitime Yansımaları.......................................................................... 357
Özet ........................................................................................................................................... 357
Kaynaklar.................................................................................................................................. 361
ÜNİTE 13
GESTALT KURAMI VE ÖĞRENME
ss: (363 - 384)
Gestalt Kuramı ve Öğrenme .................................................................................................. 363
Gestalt Psikolojisinin Temel Tezleri ve Diğer Psikoloji Yaklaşımlarıyla İlişkileri ........... 364
Gestalt Kuramında Algılama ................................................................................................. 366
Alt Algısal Yasalar ........................................................................................................... 366
Algısal Değişmezlikler ............................................................................................................ 370
Gestalt Psikolojisinin Öğrenmeye İlişkin Temel Kavramları ............................................ 372
Davranışın Belirleyicileri: Fiziksel ve Psikolojik Çevre ............................................. 372
Yaşantı Kazanma, Bellek İzi ve Unutma ...................................................................... 373
Unutma ............................................................................................................................ 374
İçgörüsel (Kavrama Yoluyla) Öğrenme ....................................................................... 375
Üretici Düşünme ............................................................................................................ 376
Gestalt Kuramının Eğitim Ortamlarına Yansıması............................................................. 377
Özet ........................................................................................................................................... 379
Kaynaklar ................................................................................................................................. 383
ÜNİTE 14
BİLGİ İŞLEME KURAMI
ss: (385 - 414)
Bilgiyi İşleme Kuramı....................................................................................................................
Bilgi İşleme Kuramının Sorduğu Sorular .................................................................... 385
Bilgi İşleme Kuramının Varsayımları ........................................................................... 385
Siegler’in Bilgi İşleme Kuramı Görüşü ........................................................................ 386
Bellek (Hafıza) ......................................................................................................................... 387
İçindekiler
xvii
Duyusal Bellek (Duyusal Kayıt) .................................................................................... 387
Kısa Süreli Bellek (Çalışan Bellek)............................................................................... 388
Uzun Süreli Bellek (Uzun Dönem Bellek) ................................................................... 390
Uzun Süreli Bellekte Bilginin Temsil Edilmesi ........................................................... 392
Bilişsel Süreçler ........................................................................................................................ 394
Bilginin Duyusal Bellekten Kısa Süreli Belleğe Geçişi........................................................ 395
Dikkat ............................................................................................................................... 395
Triesman’ı Esas Alan Dikkat Modeli75................................................................................................. 396
Kısa Süreli Bellekten Uzun Süreli Belleğe Geçiş .................................................................. 396
Tekrarlama ...................................................................................................................... 397
Gruplama (Kümeleme) .................................................................................................. 398
Anlamlılık ........................................................................................................................ 398
Görsel Canlandırma Kodlaması ................................................................................... 398
Otomatikleştirme............................................................................................................ 399
Uzun Süreli Bellekte Geri Çağırma ve Unutma .......................................................... 399
Seri Pozisyon Etkisi ........................................................................................................ 400
Unutma ile İlgili Teorilere Kısa Bakış .......................................................................... 401
Bellek Türlerinde Unutma ...................................................................................................... 402
Metabiliş (Bilişin bilgisi) ................................................................................................ 402
Öğrencilerin Metabiliş Kullanmalarına Yardım Edecek Öğretme Stratejileri................. 403
Öğrenme Sürecinde Bilgi İşleme Kuramının Temel İlkeleri .................................... 403
Bilgi İşleme Kuramının Öğrenme Uygulamalarına Etkisi ....................................... 403
Öğretmenlere Öneriler ........................................................................................................... 404
Bilgi İşleme Kuramının Sonuçlarından Yararlanan Bir Çalışma Sistemi ................ 405
Özet ........................................................................................................................................... 406
Değerlendirme Soruları .......................................................................................................... 407
Kaynaklar ......................................................................................................................... 410
ÜNİTE 15
BEYİN TEMELLİ ÖĞRENME
ss: (415 - 438)
Beyin Araştırmaları ................................................................................................................. 416
Sağ-Sol Beyin................................................................................................................... 418
Sağ –Sol Beyin Kullanımını Belirleme Ölçeği............................................................. 419
İnsan Beyni ile Bilgisayarların Karşılaştırılması.................................................................. 420
Beyin Temelli Öğrenme İlkeleri ............................................................................................ 421
Beyin Temelli Öğretim İçin Üç Durum ....................................................................... 422
xviii
Eğitim Psikolojisi
Beyne Dayalı Öğretim .................................................................................................... 423
Beyin Temelli Öğrenme Stratejileri .............................................................................. 426
Beyin Temelli Öğretim Uygulaması: Açık Çek ........................................................... 426
Beyin Temelli Öğretimin Doğurguları ve Öğretmenlere Öneriler ................................... 432
Özet ........................................................................................................................................... 433
Değerlendirme Sorular ........................................................................................................... 434
Kaynaklar.................................................................................................................................. 437
ÜNİTE 16
YAPILANDIRMACI ÖĞRENME
ss: (435 - 464)
Yapılandırmacı Öğrenme .......................................................................................................439
Yapılandırmacı Öğrenmenin Sayıltıları .......................................................................442
Yapılandırmacı Öğrenme Yaklaşımının Çeşitleri .......................................................442
Yapılandırmacı Yaklaşımın Yararları ............................................................................443
Yapılandırmacı Öğrenme Yaklaşımı İçin Anahtar Noktalar .....................................444
Yapılandırmacı Öğretim .........................................................................................................444
Yapılandırmacı Öğretim Modelinin Aşamaları ..........................................................445
Yapılandırmacı Öğretim Sürecinin Özellikleri ...........................................................445
Yapılandırmacı Öğretim Sürecinin İlkeleri ................................................................446
Yapılandırmacı Öğretim Süreci ....................................................................................446
Yapılandırmacı Etkinliklerin Bileşenleri......................................................................447
Yapılandırmacı Ders Öğretim Süreci ..........................................................................449
Yapılandırmacı Öğretim Uygulama Örneği.........................................................................451
Yapılandırmacı Öğretimin Doğurguları ......................................................................453
Yapılandırmacı Öğrenme Yaklaşımında Öğretmen ve Sınıf Özellikleri..................454
Yapılandırmacı Öğretim Sürecini Uygulayan Öğretmenin Özellikleri ...................454
Yapılandırmacı Bir Sınıfta Öğretmenin Sorumlulukları ...........................................455
Geleneksel ve Yapılandırmacı Sınıfın Özellikleri .......................................................455
Özet ...........................................................................................................................................458
Değerlendirme Soruları ..........................................................................................................459
Kaynaklar..................................................................................................................................462
İçindekiler
xix
ÜNİTE 17
ETKİLİ ÖĞRETİM VE ETKİLİ ÖĞRETİM İLKELERİ
ss: (465 - 504)
Öğretim Etkinliklerini Planlama, Uygulama ve Öğrenci Performansını Değerlendirme ...
466
Öğretim Etkinliklerini Planlama .................................................................................. 466
Planlama Süreci............................................................................................................... 467
Amaçların Belirlenmesi ................................................................................................. 467
İçeriğin Seçimi ve Düzenlenmesi ................................................................................. 468
Öğretim Sürecine İlişkin Kararlar ................................................................................ 469
Değerlendirme Sürecine İlişkin Kararlar..................................................................... 469
Öğretim Etkinliklerinin Uygulanması ......................................................................... 469
Giriş Etkinlikleri ............................................................................................................. 469
Sunuş/Gelişme Etkinlikleri ........................................................................................... 470
Sonuç Etkinlikleri ........................................................................................................... 472
Öğrenci Performansını Değerlendirme ....................................................................... 473
Öğretim Strateji ve Araç-Gereçleri ....................................................................................... 474
Öğretim Stratejileri ......................................................................................................... 474
Buluş Yoluyla Öğrenme ................................................................................................. 474
Anlamlı Öğrenme/Sunuş Yoluyla Öğretme ............................................................... 475
Araştırma-Soruşturma Yoluyla Öğrenme ................................................................... 477
Öğretim Araç-Gereçleri ................................................................................................. 477
Sınıf Yönetimi .......................................................................................................................... 478
Sınıf Yönetiminin Boyutları .......................................................................................... 478
Sınıfta İstenmeyen Davranışlar ve Önlenmesi ............................................................ 480
Öğrencilerin Öğretim ile İlgili İhtiyaçlarının Göz Önünde Bulundurulması ................. 482
Bilişsel Alanda Farklılıklar............................................................................................. 482
Duyuşsal Alanda Farklılıklar ........................................................................................ 483
Fiziksel Alanda Farklılıklar ........................................................................................... 484
Öğrenme Stillerinde Farklılıklar ................................................................................... 485
Yaratıcılık Potansiyelinde Farklılıklar .......................................................................... 486
Cinsiyetten Kaynaklanan Farklılıklar........................................................................... 487
Kültürel ve Sosyo-Ekonomik Farklılıklar .................................................................... 487
Yetersizliklerden Kaynaklanan Farklılıklar ................................................................. 488
Risk Altındaki Öğrenci Farklılıkları ............................................................................. 489
Öğrencileri Güdüleme ............................................................................................................ 489
Öğrencileri Güdüleme Yolları ...................................................................................... 490
Özet ........................................................................................................................................... 492
Kaynaklar.................................................................................................................................. 498
xx
Eğitim Psikolojisi
ÜNİTE 18
GÜDÜLENME VE BİREYSEL FARKLILIKLAR
ss: (505 - 551)
Güdülenme ...............................................................................................................................506
Psikanalitik Kuram ve Güdülenme .......................................................................................507
Davranışçı Kuram ve Güdülenme .........................................................................................508
İhtiyaç Kuramı ve Güdülenme ..............................................................................................509
Beklenti x Değer (Expectancy x Value) Kuramı ve Güdülenme .....................................512
Yükleme Kuramı ve Güdülenme ..................................................................................513
Öz-Yeterlik (Self-efficacy) ve Güdülenme ...........................................................................517
Amaç Kuramı ve Güdülenme ................................................................................................520
Diğer Bilişsel Kuramlar ve Güdülenme ................................................................................522
Dışsal (Extrinsic) ve İçsel (Intrinsic) Güdülenme...............................................................526
Öğrenilmiş Çaresizlik (Learned Helplessness) ....................................................................529
Bireysel Farklılıklar .................................................................................................................531
Zeka .................................................................................................................................531
Bilişsel Tarz ve Öğrenme Tarzı ......................................................................................536
Yaratıcılık ........................................................................................................................537
Özel Gereksinimli Çocuklar..........................................................................................538
Cinsiyet, Sosyo-Ekonomik Düzey (SED) ve Kültür ...................................................539
Özet ...........................................................................................................................................540
Değerlendirme Soruları ..........................................................................................................542
Kaynaklar..................................................................................................................................546
İçindekiler
xxi
Geliíim KonularÜna
Genel BakÜí
1
Yrd. Doç. Dr. Berrin EYLEN ÖZYURT
İzmir Yaşar Üniversitesi
İnsan ve hayvan davranışlarını inceleyen bir bilim olarak tanımlanan psikoloji
biliminin ortaya koyduğu bilgiler eğitim uygulamalarında geniş ölçüde kullanılmaktadır. Pek çok uzmanlık alanı olan psikolojinin eğitim bilimi ile kesiştiği alanlardan
biri de eğitim psikolojisidir. Eğitim psikolojisi, eğitim ortamlarında öğrenme süreçlerini, öğrenmeyi etkileyen faktörleri, öğrencilerin gelişimsel özelliklerini, güdülenmeyi ve bunun gibi öğrenme psikolojisi ve gelişim psikolojisi uzmanlık alanlarına ait
bilgilerin öğrenme ve öğretme ile ilişkilendirilmesini kapsayan konuları içermektedir.
Eğitim Psikolojisi, Gelişim Psikolojisi ve Öğrenme Psikolojisinin bulgularını eğitim
uygulamalarına yansıtan bir uzmanlık alanıdır.
Eğitim sürecinde işlenen “ham madde”, öğrencidir. Eğitim süreci yoluyla öğrencilerde çeşitli bilgi, beceri ve tutumlar geliştirilmeye çalışılmaktadır. Öğrencilerin sahip oldukları ve farklı yaşlarda gösterdikleri gelişimsel özelikler bilinmeksizin, öğrencileri tanımak ve eğitim-öğretim süreçlerini bu özellikleri dikkate alarak planlamak
mümkün olamayacaktır. Öğrencilerin farklı yaş dönemlerinde çeşitli gelişim alanlarında nasıl değişim gösterdiğini öğrenmek için gelişim psikolojisinin bilgilerinden
yararlanmak gerekmektedir.
Bir anlamda eğitim psikolojisi öğrenen bir varlık olarak öğrencinin ne zaman,
neyi, nasıl öğrendiği gibi konularda önemli veriler sağlamaktadır. Etkili bir eğitimöğretim süreci düzenlemek için de bu verilerden yararlanmak zorunludur. Zaman
zaman pek çok öğrenciden öğretmenler ile ilgili olarak “öğrencilerin seviyesine inemedikleri” veya “inebildiklerine” ilişkin yorumlar duyarız. Hatta kendi yaşantımızda
da bu tür öğretmen modelleri vardır. Peki nedir öğrencinin seviyesine inmek ya da
inememek? Öğrencinin seviyesine inen öğretmen nasıl bir öğretmendir? İnemeyen
öğretmen neden inememektedir?
Öğrencinin seviyesine inebilen öğretmen, öğrenme sürecinde öğrencinin ne
zaman, neyi, nasıl öğrenebileceğini bilen ve öğrenme yaşantılarını, öğrenme ortamlarını, öğrencilerle iletişim ve ilişkilerini buna göre düzenleyebilen öğretmendir.
Öğrencilerin seviyesine inemeyen öğretmen ise, öğrencilerin ne zaman, neyi, nasıl
öğrenebileceğini bilmeyen, düzenledikleri öğrenme-öğretme ortamları ile öğrencilerin gelişimsel özellikleri arasında bir paralellik kuramayan öğretmendir.
Öğretmenlik meslek bilgisi dersleri arasında yer alan, eski adıyla Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi yeni adıyla Eğitim Psikolojisi dersi, öğretmen adaylarına insan gelişimi ve öğrenmesi hakkında kuramsal bilgileri vererek onların öğrenme süreç ve
ortamlarını öğrencilerin çeşitli gelişim alanlarındaki özelliklerine göre düzenleme becerilerini geliştirmeyi amaçlamaktadır. Etkili öğretmen davranışlarının arkasındaki
en önemli güç öğretmenlerin insan gelişimi ve öğrenmesi konusunda yeterli kurumsal bilgilere sahip olmaları ve bu kurumsal bilgileri uygulamaya yansıtabilme becerileridir. Bir başka deyişle nitelikli ve etkili bir öğretmenin, eğitim psikolojisi alanında iyi
yetişmiş öğretmen olduğunu söylemek abartılı bir yaklaşım olmasa gerek.
Gelişim Psikolojisi ve Gelişimle İlgili Kavramlar
İnsanın döllenmeden ölüme kadar geçen süre içindeki değişimlerini inceleyen
gelişim psikolojisi, psikolojinin temel araştırma ve uygulama alanlarından biridir. Gelişim psikolojisini tanımlayacak olursak; gelişim psikolojisi insanlarda yaşla birlikte
ortaya çıkan ilerleyici psikolojik değişiklikleri inceleyen bilim alanıdır diyebiliriz1.
Onur’a2 göre gelişim psikolojisi, bireylerin yaşam boyunca geçirdiği değişimlerin betimlenmesi ve açıklanmasıyla ve aynı zamanda bireyler arasındaki değişim, benzerlik ve
farklılıklarla uğraşır. Betimler, yani bireylerin yaşam boyunca geçirdiği değişimlerin
neler olduğunu ortaya koyar ve normları belirler. Açıklar, yani değişimlerin nedenlerini bulmaya çalışır. Aynı zamanda sadece değişimdeki benzerlikleri değil farklılıkları da inceleyerek bireysel farklılıkların nasıl ortaya çıktığını da belirlemeye çalışır.
Gelişim psikolojisinin diğer işlevleri ise tahmin ve değiştirmedir.3 Tahmin eder yani
ilerleyen yaşlarda ortaya çıkacak değişiklikleri yordamaya çalışır. Değiştirme ise en
uygun davranışı kazandırmak için müdahale etmeyi kapsar.4
Gelişim psikolojisi önceleri çocuk psikolojisi olarak çalışılmış, zamanla yetişkinlik ve yaşlılık dönemlerini de içerecek biçimde genişleyerek gelişim psikolojisi adını almıştır. Modern gelişim psikolojisinin kökleri Herakles, Aristotales ve Dekart ile
temsil edilen zengin psikoloji geleneğine kadar uzanır. Bugünkü anlamıyla gelişim
psikolojisi 1950-1960’larda çalışılmaya başlanmıştır. Yaşam boyu gelişim anlayışının
hakim olduğu günümüz gelişim psikolojisinde gelişim, döllenme ile başlar ve ölüm ile
son bulur. Bu bakış açısı gelişimi psikolojisini sadece çocukluğu ve ergenliği açıklayan
bir alan değil, yetişkinlik ve yaşlılık dönemlerini de inceleyen bir alan olarak ele almaktadır. Kitabımızın hedeflediği kitle öğretmen adayları olduğundan, gelişim konuları ağırlıklı olarak bebeklik, çocukluk, ergenlik ve gençlik dönemlerini kapsayacaktır.
Ancak gelişimin yaşam boyu süren bir süreç olduğu unutulmamalıdır.
2
Eğitim Psikolojisi
Dr. Berrin Eylen Özyurt
İlerleyen bölümlerde, gelişimin çeşitli alanlarını öğrenirken kullanılacak olan temel kavramları iyi anlamak gerekir. Genellikle herhangi bir konu alanının (dersin)
ilk dersinde o alanla ilgili temel kavramlar ve ilkeler tartışılır, öğrenilir. Bu nedenle
ilk dersler ve ilk konular önemlidir. Çünkü ilk derslerde ve ilk konularda konuşulan
temel kavramlar bir bakıma o konu alanının dilidir. İlerleyen konular bu dil ile anlatılır ve bu temel kavramlar üzerine inşa edilir. Bu nedenle öğrencilerin gelişimle ilgili
temel kavramlar ve ilkeler konusunu, yani bu üniteyi iyi anlamaları gerekmektedir.
Değişim/Değişme
Değişim kavramı farklılaşmayı ifade eder. Bir durumdan diğer duruma geçmek
bir değişimdir. Örneğin Ali’nin bisiklete binemiyor iken şimdi binebiliyor olması bir
değişimdir. Ancak değişim kavramı örnekte olduğu gibi hep olumlu olmaz. Olumsuz da olabilir. Örneğin; Zehra’nın yalan söylemiyor iken yalan söylemeye başlaması,
Mualla’nın ödevlerini yapıyor iken artık yapmıyor olması değişimin olumsuz da olabileceğini örnekler.
Değişme kavramı ise bir süreç olan değişimin sonunda gelinen nokta olarak
tanımlanabilir. Örneğin; Ali’nin bisiklete biniyor olması, Zehra’nın yalan söylemeye başlaması, Mualla’nın ödevlerini yapmıyor olması bir süreç olan değişimin somut
sonuçları/ürünleridir.
Gelişim/Gelişme
Gelişim, döllenme ile başlayıp ölümle son bulan süreç içerisinde meydana gelen
düzenli değişikliklerdir. Gelişim kavramı düzenli, sürekli ve uyum sağlayan bir ilerlemeyi ifade eder ve bedende ya da davranışta ortaya çıkan yaşa bağlı değişimleri içerir.
Gelişim, değişikliklerin niceliği kadar niteliğini de kapsar. Nicel değişim denildiğinde
boy, kilo gibi miktar bakımından meydana gelen değişiklikler anlaşılır. Nitel değişim
ise bilişsel ya da ahlâki değerlendirmede meydana gelen değişiklikler gibi nitelik ile ilgili değişiklikleri içerir. Nicel ya da nitel, bu değişimler genellikle artarak ilerleyen ve
birikimli bir yapıya sahiptir. Kısaca gelişim, sadece sayısal ölçümlerle açıklanamayan
birçok yapı ve işlevi bütünleştiren karmaşık bir olgudur.5 Gelişme ise bir süreç olan
gelişimin somut sonuçları, ürünleridir.
Büyüme
Boy ve ağırlık gibi bedence irileşmeyi ifade eden miktar bakımından meydana
gelen değişimler, yani organizmanın fiziksel gelişimindeki sayısal artışlar büyüme
olarak tanımlanır. Büyüme, bedenin hem iç hem de dış organlarında meydana gelir.
Büyüme sonucu olgunlaşan organlar gelişir ve farklı işlevleri yerine getirebilir hale
gelir. Örneğin, beyin büyür, belli bir olgunluk düzeyine ulaşır ve çocuk bilişsel olarak
da gelişir. Gelişim düzeyine göre bazı becerileri kazanır. Örneğin, 8 aylık bir bebek
nesnenin devamlılığını öğrenir ve kendisi görmese de nesnelerin varlıklarını sürdürmeye devam ettiklerini fark eder (Bknz. Bilişsel Gelişim Bölümü).
Gelişim Konularına Genel Bakış
3
Olgunlaşma
Olgunlaşma, bireyin genetik olarak doğuştan getirdiği ve zamanı geldiğinde
kendiliğinden meydana gelen biyolojik değişikliklerdir. Olgunlaşma kişinin kalıtsal
olarak sahip olduğu gizil gücü yavaş yavaş ortaya çıkartması ve biyolojik olarak bir
işi yapabilecek düzeye gelmesidir.6 Bir başka deyişle olgunlaşma; vücuttaki sistemler
ve bu sistemlere bağlı organların kendilerinden beklenen görevleri yerine getirebilecek düzeye ulaşmasıdır. Olgunlaşma biyolojik bir süreçtir. Olgunlaşma, gelişimin
bütün organik büyüme alanlarını kapsar. Belirlenmiş, değişmesi olanaksız, biyolojik
kalıtımın birbirini takip ederek ortaya çıkmasıdır.7 Örneğin çocuğun yürümeye başlaması, kaslarının ağırlığını taşıyabilecek güce ulaşmasına, kısaca olgunlaşmasına
bağlıdır. Bir ergenin biyolojik olgunlaşması sonucu hormonlarının salgılanmaya başlaması ile adet kanamalarının / gece boşalmalarının ortaya çıkması ve bunun sonucu
olarak üreme yeteneğini kazanması olgunlaşma kavramına bir örnek olarak verilebilir. Örneklerden de anlaşılacağı gibi olgunlaşma, bazı becerilerin kazanılması için
gerekli biyolojik temelli bir süreçtir. Bir organın olgunlaşması tamamlanmadığında
çevresel faktörler ne kadar uygun olursa olsun belli becerilerin kazanılması mümkün olamayacaktır. Eğer organik değişimler, özel yetilerin ortaya çıkması için yeterli
düzeye gelmişse, olgunlaşmadan söz edilebilir. Olgunlaşma ve öğrenme sıkı sıkıya
birbirine bağlıdır. Olgunlaşma öğrenme için bir ön koşuldur. Örneğin; bir çocuğun
bisiklete binmeyi öğrenebilmesi için kaslarının belirli düzeyde olgunlaşmış olması gerekir. Olgunlaşma tamamlandığı anda öğrenme süreci başlar. Olgunlaşma yeni davranış şekillerinin denenmesini olanaklı kılarken, öğrenme yeni davranış olasılıklarının
bütün şekillerini açığa çıkartmaya yarar.8
Hazırbulunuşluk
Hazırbulunuşluk, bir şeyi öğrenebilmek için gerekli olan ön koşul davranışların
kazanılmış olması anlamına gelir.9 Hazırbulunuşluk yeni bir öğrenme durumunda
bireyin sahip olduğu özelliklerin tümü olarak tanımlamak da mümkündür.10 En basit
ve yalın şekli ile söylemek gerekirse; herhangi bir etkinliği yapmaya; bilişsel, duyuşsal,
sosyal ve psikomotor açıdan hazır olma halidir. Bireyin belli bir beceriyi kazanabilmesi için önce biyolojik olarak olgunlaşması, ardından da o beceriyi geliştirebilmesi için
gerekli olan ön bilgi, beceri ve tutuma sahip olması da gerekmektedir. Bu koşullardan
birindeki bir eksiklik öğrenmeyi olumsuz yönde etkileyecektir. Örneğin, bir çocuğun
okula başlayabilmesi için öncelikle bilişsel olarak gerekli olgunluk düzeyine ulaşmış
olması yani, okuma yazma, basit aritmetik işlemler yapmasını sağlayacak bilişsel becerileri kazanmış olması gerekmektedir. Ancak bu yeterli değildir, aynı zamanda okulla
ilgili olumlu tutumlara sahip olması, okula gitmeye güdülenmiş olması da önemlidir.
Ek olarak parmak kasları kalem tutacak kadar olgunlaşmış ve bir süre için ailesinden
ayrı kalacak kadar da bağımsızlaşmış olmalıdır. Görüldüğü gibi hazırbulunuşluk, yeni
bir öğrenme durumu için gerekli olan tüm bilişsel, duyuşsal, sosyal ve psikomotor
özellikler açısından hazır hale gelmiş olmaktır.
4
Eğitim Psikolojisi
Dr. Berrin Eylen Özyurt
Gelişimde Kritik Dönem
Gelişimde kritik dönem kavramı ilk anda akla gelişim sürecinde bazı dönemlerin
daha önemli-kritik bazlarının daha az önemli olduğunu getirebilir. Örneğin ergenlik
dönemi daha kritik, okul öncesi ya da yetişkinlik dönemi daha az kritik-önemlidir
gibi. Oysa Gelişimde Kritik Dönem kavramının bu anlamla hiçbir ilgisi yoktur ve
yukarıdaki anlayış da doğru değildir. Gelişimin her dönemi önemlidir ve kritiktir.
Gelişimsel açıdan bebeklik dönemi ne kadar önemli ve kritik ise ergenlik dönemi
veya yaşlılık dönemi de o kadar önemlidir ve kritiktir.
O halde nedir gelişimde kritik dönem? Organizma belli türden davranışları öğrenmeye belli dönemlerde daha açık, daha yatkın ve daha fazla hazırdır. İşte belli türden davranışları öğrenmeye, belli özellikleri geliştirmeye daha açık, daha yatkın ve
daha fazla hazır olunan bu dönemlere gelişimde kritik dönem denir. Örneğin; okuma
yazma öğrenmek için 6-7 yaşlar uygun bir zamandır. Çocuklar bu zamanda okuma
yazma öğrenmeye daha yatkın ve daha açıktırlar. Okuma yazma bu dönemde daha
kısa sürede, daha az bir çabayla ve daha nitelikli olarak kazandırılabilir. Bir başka örnek kişilik gelişiminden verilebilir. Ergenlik dönemi bağımsız bir yetişkin kimliği geliştirmek için kritik bir dönemdir. Bu dönemde bu özelliği geliştiremeyen birey daha
sonraki dönemde bu özelliği geliştiremez mi? Elbette geliştirebilir ancak geliştirilmesi
gereken dönemdeki kadar kolay ve sağlıklı olmayabilir. 6-7 yaşlarında okuma yazma
öğrenemeyen bir çocuk 13-14 yaşlarında öğrenemez mi? Elbette öğrenebilir ancak bu
6-7 yaşlarından daha fazla bir zaman ve çabayla ve daha az nitelikte olabilir.
Psikoloji literatüründe çok bilinen bir örnek bu kavramı anlamayı kolaylaştıracaktır. Kedi yavruları, yaşamlarının üçüncü haftasından on beşinci haftasına kadar
süren kritik dönem boyunca yalnızca dikey çizgileri görebildikleri bir ortamda büyütülmüşlerdir. Daha sonra teste tabii tutulan bu kediler yalnızca dikey çizgileri görebilmişler ve daha önce karşılaşmadıkları yatay çizgileri görememişlerdir.11
Gelişim Alanları
Döllenmeden ölüme kadar gelişimsel süreç içerisinde meydana gelen değişimler belli alanlarda gözlenir. Bu alanlara gelişim alanları denir. Birey gelişim sürecinde
fiziksel olarak değişir-gelişir (fiziksel alan), zihinsel-bilişsel olarak değişir-gelişir (bilişsel alan), sosyal olarak değişir-gelişir (sosyal alan) duygusal olarak değişir-gelişir
(duygusal alan), kişilik olarak değişir-gelişir (kişilik gelişimi alanı), törel olarak değişir-gelişir (âhlak ve vicdan gelişimi). İşte değişimin, gelişimin gözlendiği bu alanlara
gelişim alanları denir. Başlıca gelişim alanları, fiziksel, zihinsel, duygusal, sosyal, kişilik ve ahlâk gelişimi alanlarıdır.
Gelişim Dönemleri
Gelişimi, döllenme ile başlayıp ölüm ile son bulan süre içerisinde bireyde meydana gelen düzenli ve uyum sağlamaya dönük değişiklerdir diye tanımlamıştık. Gelişim
süreci yani döllenme ile ölüm arasındaki süre bazı araştırmacılarca farklı dönemlere
bölünmüştür. Bu dönemlerin her biri diğerinden niteliksel olarak farklıdır ve belli bir
yaş diliminde ortaya çıkar. Gelişen birey bir dönemi atlayamaz ya da başka bir zaman
aralığında yaşayamaz. Her dönem, o döneme özgü genel özellikleri ve sorunları vurgular.12
Gelişim Konularına Genel Bakış
5
Download

8. Baskı - Pegem.net