MATBAA
mıştır.
Bu tarihten itibaren misyonerlik
hizmet etmek için burada
başta İncil olmak üzere mahalli dillere
tercüme edilmiş çeşitli dini kitaplar tabedilmiştir. Bunların bir kısmı Arap, Fars
ve Urdu dillerinde Avrupa'da basılmış olarak ithal edilmiştir. Bu üç dilden basım
yapan ilk matbaa 1780'1erde İngiliz Doğu
Hindistan Şirketi tarafından Kalküta'da
kurulmuştur. Misyonerlik faaliyeti yanın­
da ticari etkinliğe de katkısı söz konusu
olduğundan İngilizce-Farsça sözlükler ilk
basımlar içinde önemli yer tutar ve ilk defa böyle bir sözlük 1780'de Malda'da (Kuzey Bengal) basılır. Burada da tercih edilen
hurufat cinsi nesta'liktir. İngiliz sömürge
idaresi özellikle idari ve tarihi sahada bilgilendirmeyi hedef alan eserlerin basımı­
na öncelik verir. İran edebiyatından Sa'di-i Şirazl'den Pendname ( 1788). el-Külliyyat (ı 791 ı. Divan-ı ljafı?- (ı 791 ı. Hatifi'nin Leyla vü Mecnun (ı 788), Nahşe­
bl'nin Tutiname ( 1792) gibi eserleri İran
ve Rusya müslümanlarının da bastığı kitaplar olarak dikkat çekmektedir. 1792'de Kalküta'da el-Fera'izü 's-Siraciyye,
1811'de Kur'an indeksi, 1829'da Abdülkadir'in Urduca ve 1866'da Şah Veliyyullah'ın Farsça Kur'an tercümelerinin baskısı yapılır. Taş basmacılığı 1820'1erde ingiliz Doğu Hindistan Şirketi tarafından
getirilir ve İran'da da gözlenen aynı sebeplerden ötürü kısa zamanda büyük bir
gelişme gösterir. Çeşitli yerlerde faaliyet
göstermiş olarak din ve edebiyat sahasında çok sayıda Urduca ve Farsça eser
tabedilir.
amaçlarına
Afganistan'a matbaa İngiliz sömürge
idaresinin genişlemesi neticesi olarak girer ve öncelikle Peştu dilinde eserler basılır. Bununla beraber müstakil ve etkin
bir gelişme göstermez. Bu dilde misyonerlik faaliyetiyle ilgili kutsal metinlerin
basımı genelde Afganistan dışında gerçekleşir (Bengal'de 1818'de İncil, 1820'de revrat'tan ilk beş kitap, daha sonra
Londra'da basılan Peştu dilinde İncil,
1889). Dil bilgisi ve edebiyat ürünleri ağır­
lıklı Afganistan'a yönelik basım faaliyetleri daha ziyade Hindistan ve Londra merkezli olarak sürdürülmüştür.
BİBLİYOGRAFYA :
F. Marsigli, Stato militare dell'impero ottomano, Haag- Amsterdam ı 732, s. ı 38; F. Baron
de Tott. Memoires sur les turcs et les tartares,
Amsterdam ı 784, s. ı 5; G. Toderini, Letteratura
Turchesca, Venedi k ı 787, I, tür. yer.; N. Jorga,
Geschichte des Osmanisehen Reiches, Gotha
ı 9 ı ı, IV, 362; F. Babinger. Stambuler Buchwesen im 18. Jahrhundert, Leipzig ı9ı9 ,
tür.yer.; Selim Nüzhet [Gerçek]. Türk Matbaact-
110
ltğt, İstanbul ı 928, tür. yer.; Abdülhak Adnan
Adıvar. Osmanlı Türklerinde ilim (İstanbul
1943) (haz. Aykut Kazancıgil- Sevim Tekeli), İs­
ı59 vd.; Joseph Nasrallah, L'imprimerie au Liban, Haris sa ı 949, s. ı -62; Danişmend, Kronoloji, IV, 16; Osman Ersoy, Türkiye'ye Matbaanın Girişi ve ilk Basılan Eserler, Ankara 1959; M. D. Peyfuss, Die Druckerei
von Moschopolis: 1731-1769. Buchdruck und
Heiligenverehrung im Erzbistum Achrida,
Wien ı966, tür.yer.; A. Yaari, Hebrew Printing
in Constantinople. !ts History and Bibliography, Jerusalem ı 967, tür. yer.; Jale Baysal,
Müteferrika'dan Birinci MeşrutiyeteKadar Osmanlı Türklerinin Bastıkları Kitaplar, İstanbul
1968; A. O. Karimullin. U istokov tatarskoy knigi, Kazan ı97ı; M. Sevilla-Sharon, Türkiye Yahudileri: Tarihsel Bakış, Jerusalem 1982, s. 88-
tanbul 1982, s.
B. Aggoula, "Le livre libanaise de 1585 a
1900", Exposition: Le livre et le Libanjusqu 'a
1900 (ed. C. Aboussouan). Paris ı982, tür.yer.;
Wahid Gdoura. Le debut de l'imprimerie arabe
9ı;
a Istanbul et en Syrie: Evalutian de l'environment culturel: 1706-1787, Tunis
70,
ı24-187;
Orhan
ı985,
Koloğlu, Basımevi
s. 59-
ve Bası­
nın Gecikme Sebepleri ve Sonuçları, İstanbul
1987; Kemal Beydilli. Türk Bilim ve Matbaactlık Tarih inde Mühendishane, Mühendishane
Matbaast ve Kütüphanesi: 1776-1826, İstanbul
ı 995, tür.yer.; a.mlf., Mühendishane ve Üsküdar Matbaa larında Basılan Kitaplarm Listesi
ve Bir Kata log, İstanbul ı 997; Turgut KutFatma Türe, Yazmadan Basmaya : Müteferrika, Mühendis hane, Üsküdar, İstanbul ı 996,
tür. yer.; M. Schmelzer, "Hebrew Manuscripts
and Printed Books Among the Sephardim Befo re and After Expulsion", Crisis and Creativity in the Sephardic World : 1391-1648 (ed. B.
R. Gampel). New York 1997, s. 257-266, 380384; M. Kemper. Sufts und Gelehrte in Tatarien
und Baschkirien: 1789-1889, Berlin ı 998, s.
43-50; G. Sinoue, Kavalalt Mehmed Ali Paşa,
Son Firavun (tre. Ali Cevat Akkoyunlu), İstanbul
ı999, s. ı85; Yaron Ben-Naeh. "Hebrew Printing Housesin the Ottoman Empire", Jewish
Journalism and Printing Housesin the Ottoman Empire and Modern Turkey, İstanbul
200 ı, s. 73-98; The Beginnings of Printing in
the Near and Middle East: Jews, Christians
and Muslims, Wiesbaden 200ı; Sprachen des
Nahen Ostens und die Druckrevolution: Middle Eastern Languages and the Print Revolution (ed. Eva Hanebutt- Benz v.dğr.), Westhofen
2002; G. Weil. "Die ersten Drucke der Türkei",
Zentra lblatt {ür Bibliothelcswesen, XXIV (1907).
s. 49 -6 ı; E. Layton. "Nikodemos Metaxas the
First Greek Printer in the Eastern World", Harvard Library Bulletin, XV/2 ( 1967), s. 140- ı68;
İ smet Binark, "Türkiye'ye Matbaa nın Geç Girişinin Sebepleri üzerine", TK, sy. 65 ( 1968), s.
295-304; W. J. Watson. "Ibrahim Müteferrika
and Turkish Incunabula", JAOS, LXXXVlll
( 1968), s. 435-44ı; Pars Tuğlacı , "Osmanlı Türkiyesi'nde Ermeni Matbaacılığı ve Ermenilerin
Türk Matbaacılığına Katkısı", n; XV/86 ( 1991 ).
s. 48-56; F. Hitzel, "Manuscrits, livres et culture livresque a Istanbul", Revue des mandes
musulmanset de la Mediterranee, sy. 87-88,
Aix-en-Provence ı 999, s. ı 9-37; Evangelia Balta, "Periodisation et typologie de la production
des livres Karamanlı", a .e., sy. 87-88 ( 1999), s.
25 ı -275; J. Strauss, "Le livre français d'Istanbul ( 1730- 1908)", a.e., sy. 87-88 ( 1999). s. 277 -
301; S. Rumpf- Dorner, "Die Anfange des
Buchdrucks in der Türkei", Biblos, XLIII/1 -2,
Wien ı994, s . 33-39; G. Oman. "Matba'a (in the
Ara b World)", EJ2 (ing.), VI, 794-799; Günay Alpay Kut. "Matba'a (in Turkey)", a.e., VI, 799803; G. W. Shaw, "Matba'a (in Muslim lndia, in
Afghanistan)", a.e., VI, 804-807; Vağarşag Seropyan, "Ermeni Basımevleri", DBist.A,III, 18ı ­
I83; Turgut Kut. "Matbaalar", a.e., V, 308-310.
Iii
KEMAL BEYDiLLi
İran. İran sahasında ilk baskı, tahta kalıplarla 1294 yılında İlhanlı Geyhatu Han 'ın
emriyle kağıt para basımında gerçekleş­
miştir. 1607'den sonra İsfahan'a yerleşen
hıristiyan Karıneli mezhebi mensupları,
yanlarında getirdikleri matbaada ilk defa
1629'da Arapça ve Farsça hıristiyan din
kitapları bastılar. Safeviler zamanında
1641'de Ermeniler İsfahan'ın Culfa kazasında kağıdı, hurufatı. ve mürekkebinin
hazırlandığı Arap harfleriyle baskı yapan
bir matbaa kurdular. Onlar da burada
kendi dini içerikli kitaplarını bastılar. Fakat bu matbaadan İsfahanlı hıristiyanlar­
dan başka kimse faydalanamadı. Bütün
iranlılar'ın yararlanacağı bir matbaanın
kurulması ancak bir asırdan fazla bir zamanın geçmesiyle gerçekleşecekti. Bu
süre zarfında ülke dışında özellikle Leiden'de ilk Farsça kitaplar tabedildL XVIII.
yüzyılın sonuna doğru Hindistan'da Farsça kitapların basımı yapıldı. iran'da matbaanın gecikmesinin bir sebebi de hattatların işlerinin kesileceği endişesini taşımaları idi. Bununla birlikte birçok çevre, özellikle ülkeye seyahat eden Batılı­
lar'dan matbaanın getirilmesi konusunda
yardım istedi. Kaynaklarda 1199 (1785)
yılında Büşehr Limanı'ndan ülkeye bir
matbaa makinesinin girdiğine dair bir kayıt vardır.
Kaçarlar döneminde Aka. Zeynelabidln
Tebrlzl. Rusya'dan getirdiği matbaayı
Azerbaycan valisi naib-i saltanat Abbas
Mirza'nın desteğiyle 1232'de (1817) Tebriz'de kurarak ilk çalışmayı baş l attı . Bu
matbaa Türkçe "basmahane" ismiyle tanın dı. Burada 1817'de basılan ilk kitap
Risale-i Cihddiyye'dir. 1250 (1834) yılı­
na kadar faaliyet gösteren matbaada son
olarak Muhammed Hül'nin Risale-i Ablekubi'si tabedildL Londra'da baskı işi­
ni öğ renen Mirza Salih ülkeye dönünce
1234'te ( 1819) Tebriz'de ikinci bir matbaa kurdu. Daha sonra diplomatik görevle
gittiği Rusya ve İngiltere'den birçok baskı
makinesi yolladı. Bunlardan biriyle 1240
(1824-25) yılı civarında Tahran'da bir
matbaa kuruldu . Bu matbaa 1261 veya
1262 (1846) yılına kadar açık kal dı.
MATBAA
Matbaada kullanılan hurufatın dizimi
zordu ve yazmalarda genel olarak tercih
edilen nesta'lik alışkanlığına ters düş­
mekteydi. Taş basmacılığı ise bu estetik
soruna daha iyi cevap verir ve yazma eser
zevkini karşılayacak derecede süslemeli
eserler basımına imkan sağla r. Dolayısıy­
la bundan sonra İran'da taş basmacılığı
(litografi = çap-i seng!) revaç bulmuş ve büyük gelişme göstermiştir. Buna ön ayak
olan Abbas Mirza 1240 ( 1824-25) yılında
bu sanatı öğrenmesi için Mirza Ca'fer
Tebriz'i'yi Moskova'ya gönderdi. Yine
onun Tebriz'de kurduğu matbaada ilk
basılan kitaplar Mirza Hüseyin hattıyla
1248'de (1832-33) Kur'an ve 12S1'de
(1835) Zadü'l-me'ad olmuştur. 12S9'da
( 1843) matbaa şahın emriyle Tahran'a taşındı. Burada ilk defa Neşat-i İsfahanl'­
nin Gencine-i Neşat adlı eseri tabedildi
(Tahran 1266). Ardından taş basmacılığı
yerlerde Firdevsl'nin Şahname'si ( 18481904 arasında resimli beş basım). Nizarni-i
Geneevi'nin Ijamse'si ( 1847-191 Oarasın­
da resimli on baskı). Binbir Gece Masalları (1855-1902 arasında resimli yedi baskı) tabedilir. 18S6'da İskendername ve
187S'te Hamzaname'nin ilk baskıları yapılır. Kerbela Vak'ası ile ilgili pek çok resimli eser yayımlanır. Matbaanın yaygınlık
kazanması gazete ve dergilerin çıkinnaya
başlamasıyla eş zamanlı olmuştur. Nitekim ilk gazete 1837'de Tahran'da çıkımış­
tır (bk. MATBUAT [İran)) .
İran'ın çeşitli şehirlerinde hızla yayıldı.
yaygınlaşmasını sağlarken
12S4'te (1838) Şiraz'da, 1260'ta (1844)
İsfahan'da ve daha sonra diğer İran şehir­
lerinde sengi matbaalar kuruldu . 1256'da (1840) Urumiye'de matbaa açan Amerikalı bir misyonerin burada bastığı ilk
kitap Süryanice bir metin o lmuştur. Böylece hareketli hurufatla yapılan baskıya
18SS-1873 yıllarında bir müddet ara
verildi. Ancak Nasırüddin Şah 1290'da
( 1873) son Avrupa seferinden dönerken
İstanbul'dan küçük bir harf dizme makinesi ve matbaa satın alarak Tahran'a
getirdi. Fazla kullanılmayan bu matbaayı
Fransız Baron Louis de Narman tamir
edip yayımlama iznini aldığı La Patrie
adlı gazetesiyle İran'da Latin harfleriyle
ilk baskıyı gerçekleştirdi.
yıl başında
Matbaanın İran'a girmesiyle çok sayı­
basıldı. 18S2'de darülfünunun
bilim ve teknik alanında birçok
eserin basılmasına vesile oldu. İran'da ilk
resimli taş baskısı , Kaçar Muhammed Şah
zamanında 12S9'da (1843) Tebriz'de
basılan Leyla vü Mecnı1n'dur. Böylece
1844-1846 arasında bir düzineye yakın resimli taş baskısı eser yayımlanır. 1264'te (1848) FuzQII'nin Türkçe divanı çıkar.
Tahran'da basılan ilk resimli kitap 1261
(1845) tarihli , Ataullah b. Hişam Vaiz-i
Herevi'nin Ravzatü '1-mücahidin'idir.
Taş baskısıyla olan ilk kitaplardan Tahran'da basılanlar daha çok Mirza Ca'fer
Han'ın Ijulaşa'sı ve Cam -ı Cem gibi askerlik, matematik ve astronomiyle, Tebriz'dekiler ise Cihannüma, Burhan -ı Cami' ve Sa'dl'nin Külliyyat'ı ( 1851-1892
arası on beş re simli basım) gibi tarih ve
edebiyatla ilgili olanlardı. Ayrıca çeşitli
da kitap
açılması
XIX.
yüzyılda
Farsça birçok kitap yurt
da basıldı. Ancak bu yüzyılın ikinci yarısında yine litografi baskı büyük ölçüde yaygınlık kazandı. Nasırüddin Şah
ve onun kurduğu yayın dairesinin (İdare-i
ROznamecat-ı Devleti) başındaki danışmanı
Muhammed Hasan Han İ'timadüssalta­
dışında
na'nın çalışmaları İran matbaacılığının
bunu XX. yüzbir sektör haline getirdi.
BİBLİYOGRAFYA :
Mirza Muhammad Ali Khan Tarbiyat. The
Press and Poetry of Modern Persia (tre. E. G.
Browne), Cambridge 1914; L. Minasion, "Evvelin-i Çaptıane der Iran", M ec mu 'a·i Ma kalat-ı
Pençemin-i Kongre-i Ta/:ıkikat-ı İran , isfahan
1354 hş., I, 241-246; O. P. Shcheglova. transkaya Litograflrovannaya Kniga, Moscow 1979;
Yahya Aryanpür. Ez Şaba ta Nima, Tahran 2535
şş., I, 228-234; P. Avery, "Printing, The Press
and Literature in Modern Iran", CH/r., VII, 815 820; Hüseyin Mahbübi Erdekani, Tarib-i Mü'essesat-ı Tem eddüni-yi Cedid der İran, Tahran
1370 h ş., ı , 209-222; Bahar. Sebkşinasi, Tahran 1370 hş., lll, 342-343; Seyyid Ferid Kasımi,
Rahnüma-yı Matbü 'at-ı İran, Tahran 1372 hş.,
s. 11-13; Sh. Babazade, Tarib-i Çap der İran,
Tahran 1378 hş.; H. Golpayegani. Tarib-i Çap ve
Çapbane der İran, Tahran 1378 hş.; U. Marzolph,
"Persian Illustrated Lithographed Books", The
Beginnings of Printing in the Near and Middle
East: Jews, Christians and Muslims, Wiesbaden2001,s. 18;W. Floor. "Maçba'a (in Persia)",
EP (ing.). VI, 803-804. fAl
W!J
RıZA KURTULUŞ
Matbaa Hurufatı . Harf kelimesinin çoğul u
hurufun
çağulu
olan hurufat, Ositibaren "bir metni dizrnek için hazırlanan
hareket ertirilebilir madeni harfler" anlamında kullanılmıştır. Huruf alfabedeki
bütün harfleri, hurufat ise farklı boyut
ve şekillerdeki harflerin çokluğunu ifade
eder.
manlılar'da matbaanın kuruluşundan
Matbaacılığın gelişim sürecinde hurufat yapımı çeşitli aşamalar geçirmekle
birlikte genel uygulama şöyledir: Harflerden önce çelik veya bakırdan kalıplar hazırlanır. daha sonra bu kalıpların yardı-
mıyla kurşun,
antiman ve kalaydan oluve matbaa metali diye anılan madeni alaşımlar hazırlanarak harflerin dökümü yapılır. Hurufat, belli bir düzene
göre değişik sayıda gözü bulunan ve hurufat kasası denilen bir kasaya yerleşti­
rilir. Arap harflerinin kullanıldığı döneme
ait h urufat kasalarında 480, Latin harflerinin kullanıldığı dönemde ise 141 veya
118 göz bulunmaktaydı. Hurufatı kasalara yerleştirme tarzı mürettibin çalışma
sistemine göre değişiklik göstermektedir. Her harfin birkaç çeşidinin bulunması ve Arap harflerinin başta, ortada
ve sonda farklı biçimlerde yazılması hurufat kasasının düzeninin önemini artşan
tırmıştır.
Latin alfabesine göre düzenlenen hurufat kasasının kullanımı daha kolaydır.
Baskıya esas olmak üzere elde veya makine ile tertip edilmiş harf. rakam. noktalama gibi her türlü şekli ifade eden hurufat mürettipler tarafından kasadan alı­
nıp yan yana diziterek satırlar oluşturu­
lur. Satırlar sütun veya sayfalara dönüşüp bağlanır. makineye konulup basılır.
Baskı işlemi bittikten sonra hurufat
matbaa metali olarak yeni hurufat dökümünde kullanılmak üzere dağıtılır. Font
yahut puntolarına göre her harf yahut
işaretin standart bir yüksekliği olur, gerek elle dizilen ilk dönemlerde gerekse
entertip usulü dizgi makinelerinde hurufatın baskı gören üst yüzeyi aynı hizada
tertiplenirdi. Hurufatla baskı işinde kullanılan bütün malzeme punto (yarım milimetreden az bir kalın lık) ve kadrat (on
iki puntoluk bir kalınlık) hesabı üzerine
yapılır. bu kalınlık harfiere göre değiş­
mekle birlikte yüksekliği sabit kalırdı.
Harflerin baskı gören yüzeyleri zamanla
aşınıp kullanılmaz hale geldiğinden hazırlanan kalıplarda birkaç defa hurufat
dökülerek bunlar yedeklenirdi. Özellikle
elle hazırlanan h urufat kalıplarından azami ölçüde istifade etmek için bunların
çok dikkatli kullanılması gerekirdi. Harfin kırılması, aşınması ve ezilmesini önlemek amacıyla baskı gören yüzeylerinin
sert bir şeye temas etmemesine ve rutubete maruz kalmamasma özen gösterilirdi. Ahmed Rasim, bu tür hurufatı kullanan mürettiplerin en gencinin altmış
yaşında ve cami hatibi, imam veya ulemadan olduğunu, kasaların önünde oturup gerekli harfleri birbirine atarak çalış­
tıklarından bunların minder kaplı kürsüde oturduklarını ve iki yanlarının da minder kaplı olduğunu söyler (Matbaat Hatı­
ralarından: Muharrir, Şair, Edip, s. 53) .
111
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi