el-ME NAR
dayanıyordu. Reşld Rıza ' nın
bu yönelişi­
bir yansıması da Abduh'un artasawufa karşı daha sert bir ta-
diğer
nin
dından
vır alması şeklinde olmuştur. Reşld Rıza ,
tasawufun da fıkıh ve kelam gibi İslami
esaslara dayandığını kabul etmekle birlikte vahdet-i vücud, dinintemel ilkeleriyle bağdaşmadığını düşündüğü bazı te'viller ve dinin zahiriyle uzlaştırılmasını imkansız gördüğü bazı konularda bile mürşide kayıtsız şartsız itaat gibi hususların
tasawufa eski din ve düşüncelerden geçtiği kanaatindedir.
(İng . ),
VI, 360-361. fAl
J!I!J
MUHAMMED HARB
MENARÜ'I-ENVAR
(hiYI)I.Mı)
Ebü'I-Berekat en-Nesefi'nin
(ö. 710/1310)
fıkıh
L
usulüne dair eseri.
_j
Gerek sistematik gerekse içerik bakı­
küçük bazı takdim ve tehirler
dışında, fukaha metoduyla yazılmış en
önemli Hanefi usul kitaplarından biri olan
Pezdev'i'nin Kenzü'l-vüşul'ünden ihtisar
edilmiştir. Fasıl ve bab sistemine göre yazılan eserde bütün alt başlıklar, tertip ve
tasnifler de yine Pezdev'i'ye aittir. Ebü'IBerekat en-Nesefi'nin Menar'ını meşhur
kılan husus ise bütün fıkıh usulü konularını özet halinde veren kullanışlı bir metin
olmasıdır. Usul konusunda Hanefi mezhebinde tercih edilen görüşler "sahih" ,
"muhtar" ve "cumhura göre" gibi ifamından
118
yapılmıştır.
Şerhleri.
BiBLiYOGRAFYA :
Charles C. Adams , Islam and Modemism in
Egypt, New York 1968, s. ı 77 -204; M. Salih eiMerraküşi, Te{kiru Mut:ıammed Reşid Rıza,
!baskı yeri yokJ 1985 (ed-Darü't-TGnisiyye). s.
57 -76; Hüseyin b. Abdullah ei-Ömeri, el-Menar
ve'l-Yemen,Dımaşk 1408/1987, s. 13-22; Cevdet Ahmed Cevdet. Mecelletü'l-Menar ve eşerü­
hafi ~a2aya 'l-{ikri 'l-islami(doktora tezi, 1987).
Camiatü'I-Ezher, Külliyyetü'l-lugati'I-Arabiyye;
Ahmed Fehd Berekat eş-Şevabike. Mut:ıammed
Reşid Rıza , Arnman 1409/1989; Muhammed
Harb, es-SuLtan 'Abdült:ıamid eş-şani, Dımaşk
1990, s. 261-264; M. Recai Reyyan, " Reşid Rı­
za ve Mecelletü'l-Menar ma beyne 18981919", el-Hayatü 'l-{ikriyye {i'l-vilayati'l-'Arabiyye eşna'e'l-'ahdi'l-'Oşmani (nşr. Abdü lcelil
et-Temimi). Zağvan 1990, s . 231 -263; J. BluhmWarn. "al-Manar and Ahmad Soorkattie", Islam:
Essays on Scripture, Thought and Society ( nşr.
P. G. Riddel-T Street). Leiden 1997, s. 295308; E. Sirriyeh, Su{is and Anti-Su{is, Surrey
1999, s. 98-102; ibrahim Ahmed ei-Adevi, Reşid Rıza el-imam el-mücahid, Kahire, ts. (elMüessesetü'I-Mısriyyetü ' l-amme): Hayreddin Karaman, Gerçek islam'da Birlik, istanbul, ts. (Nesil Yayınları). s. 115-167; J. Jomier, " a1-Manar",
EJ2
delerle belirtilmiş, ihtilaf durumunda
Ebu Hanife'den rivayet edilen görüşler
zikredilerek bunlardan sahih olanlarına
ayrıca işaret edilmiştir. Farklı görüş sahiplerinin isimlerinin belirtilmediği eserde sadece Ebu Hanife ve Ebü'I-Hasan eiKerhl'nin adiarına rastlanmaktadır. Asır­
larca medreselerde ders kit abı olarak
okutulan Menarü'l-envar (Delhi 1287;
Bulak 1298; İstanbul 1315 . 1326; Agra
1319-1320) üzerinde şerh, haşiye, ihtisar
ve tercüme olmak üzere birçok çalışma
1. Ebü'I-Berekat en-Nesefi,
(1-11, Bulak 1316; 1-11. Beyrut 1406/1986, Molla C'iven'in Nürü 'L-envaradlı şer hi y le birlikte). 2. Alaeddin eiHaskefi, İia<;latü'l-envar 'ala uşuli'l­
Menar (HI. İstanbul1 300; 1-11, baskı yeri yok. 1992) . İbn Abidln, bu şerh üzerine Nesematü'l-esl).ar 'ala İia<;lati'l­
envar adıyla bir haşiye yazmıştır (istanbul ı300; Kahire ı328). 3. Zeynüddin İbn Nüceym, Fetl).u'l-gaffar(I-II.
Kah i re 1936). Ta'lilsu'l-envar 'alô 'uşu­
li'l-Menar (Süleymaniye Ktp .. Bağdat­
lı Vehbi Efendi, nr. 329: Carullah Efendi, nr. 536; Hamidiye, nr. 430) ve Mişka­
tü'l-envar ii UşıJ.li'l-Menar (Süleymaniye Ktp ., Süleymaniye, nr. 368, Şe h id Ali
Paşa, nr. 654; N uruosmaniye Ktp., nr. ı 352)
adıyla da anılmaktadır. İbn Nüceym'in bu
şerhi üzerine Abdurrahman ei-Bahrav'i'nin bir haşiyesi bulunmaktadır (l-ll, Kahire 1936). 4. Molla Clven, Nurü'l-envar
(l-ll, Beyrut 1406/1986). Eser üzerine Muhammed Abdülhallm el-Leknevl Kamerü'l-a]smar 'ala Nuri'I-envar ismiyle bir
haşiye yazmıştır (Leknev 1877; I-ll. Bul ak
1316: l-ll, Beyrut 1415/1995). S. Zeynüddin Abdurrahman b. Ebu Bekir (ibnü'I-AynT) . Şerl).u'J-Menar(İstanbull292, İbn
Melek'in Şerl:ıu Menari'L-envar'ı ile birlikte). 6. İbn Melek, Şerl).u Menari'I-envar ii uşuli'l-iılsh (İstanbul ı 292. önceki
eserle birlikte). Menar'ın en yaygın şerh­
lerinden biri olup üzerine çeşitli haşiyeler
yazılmıştır. Bunlar arasında Şerefeddin
Yahya b. Karaca er-Ruhav'i'nin ljaşiye
'ala Şerl).iİbnMelek<ale'l-Menar'ı (Ragıb Paşa Ktp., nr. 402 , 404; Süleymaniye
Ktp., Amcazade Hüseyin Paşa, nr. 154. Reşi d Efend i, nr. 1215 , Carullah Efendi, nr.
480). Azmizade Mustafa Haleti'nin Neta'icü '1-eikôr 'ala Şerl).i İbn Melek li'lMenar'ı (İstanbuii3ı5, 1317) ve Radıy­
yüddin İbnü'I-Hanbel'i'nin Envarü'l-l).alek 'ala Şerl).i'l-Menar l'İbn Melek'i
(istanbul ı 3 ı 5) anılabilir. 7. Evliyaefendizade Ahmed Ziyaeddin, Ijulôşatü'l-eikôr
Keşiü'l-esrar
(istanbul l 3!4). 8. Ebü'I-Fezail Sa'deddin
ed-Dihlevl. İia<;latü '1-envar ii i<;ia'eti
uşıJ.li'l-Menar (Süleymaniye Ktp., Se rez,
nr. 50 ı; Ayasofya, nr. 988; Dama d İbrahim
Paşa, nr. 483; Fatih, nr. 1410, 1411 ). 9. Hibetullah b. Ahmed et-Türkistan'i. Tebşı­
ratü'l-esrar ii şerl).i'l-Menar (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2190). 10. Ekmeleddin ei-Babertl, el-Envar ii şerl).i'l-Me­
nar (Süleymaniye Ktp., Carullah Efendi,
nr. 537; Kasldecizade Süleyman Sırrı, nr.
187; Şe h id Ali Paşa, nr. 65 ı. 652). Ebüssuud Efendi, Baberti'nin bu şerhinin giriş
kısmı üzerine ljaşiye <ala eva'ili Şer­
l).i'l-Menar adıyla bir haşiye yazmıştır
(Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi,
nr. 2035, vr. 21-27). Bu haşiye ayrıca Şe ­
va]sıbü'l-en?ar ii eva'ili Menari'I-en var ismiyle de anılmaktadır (Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 8025). 11. Cemaleddin Yusuf b. Kumari Ankaravl, İJstibô­
sü'l-envar ii şerl).i'l-Menar (Süleymaniye Ktp., Laleli , nr. 757, Fatih, nr. ı41 2.
1413; Beyazıt Devlet Ktp ., Bayezid, nr.
1788). 12. Kıvamüddin ei-Kakl, Cami'u'lesrar ii şerl).i'l-Menar (Süleymaniye Ktp.,
Esad Efendi, nr. 50 1; Fatih, nr. ı415- 1421 ;
Laleli, nr. 753; Serez, nr. 541, 542). 13.Şe­
refeddin b. Kemal b. Hasan el-Kırlml,
Şeri). u Menari'l-envar (Beyazıt Devlet
Ktp .. Bayezid, nr. 1730; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 702). 14. Celaleddin Resul b.
Ahmed et-Tabbanl, Şerl).u Menari'I-envar (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr.
655) . 15. Kara Sinan. Şerl).u Menari'lenvar(Süleymaniye Ktp., Yozgat, nr. 373).
Zeynü'l-Menar adıyla da anılmaktadır
(Süleymaniye Ktp., Carullah Efendi, nr.
539; Manisa il Halk Ktp., nr. 422). 16.Aiaeddin Ali b. Musa Koçhisarl, el-Feva'idü'ş-şemsiyye li'l-Menari'l-ljafı?ıyye
(Süleymaniye Ktp., Fatih, nr. 1398).17.
Cemaleddin Nukrekar, Şerl).u'l-Menar
(Süleymaniye Ktp. , Laleli . nr. 760; Yusuf
Ağa, nr. 187). 18. Mlrekei-Buharldiyetanınan Muhammed b. Mübarek Şah, Medarü'l-iul).ul ii şerl).i Menari'l-uşıJ.l (Süleymaniye Ktp ., Hekimoğlu Ali Paşa, nr.
302). Müellif bu eserini Da'iretü'l-vüşul
adıyla ihtisar etmiştir (Kalküta 1246; Leknev 1295). 19. Muhammed Emin b. Muhammed Üsküdarl, Na?ratü '1-en?ar ii
şerl).i'l-Menar (Süleymaniye Ktp., Hasan
Hüsnü Paşa, nr. 507; Hacı Selim Ağa Ktp.,
Kemankeş Emir Hoca, nr. 106, 107). ZO.
Muhammed b. Cirbaş b. Abdullah, MirJsiitü'l-eikar ii şerl).i'l-Menar (Süleymaniye Ktp., Damad İbrahim Paşa, nr. 467;
Relsülküttab Mustafa Efendi, nr. 900). 21.
MENAT
Şemseddin
Muhammed b. Hüseyin en-
Nuşabad"i, Zübdetü'l-eikfır
ii
şer]J.i'l­
Menar (Süleymaniye Ktp., Damad İbra­
him Paşa, nr. 465; Adana il Halk Ktp., Tü·yatok, nr. 1161) . 22. BahrüluiGm ei-Leknevl, Tenvirü 'l-M enar (Leknev 1295).
Kaynaklarda ayrıca İbnü' r-Rabve, Bedreddin el-Ayni, Ömer b. İshak ei-Gaznevl,
Hattab b. Ebü'I - Kasım Karahisarl. Mevla
Abdurrahman b. Saçlı Emir. Bosna Kadısı
Abdülhallm b. Lutfullah er-Rumi, Ziyaeddin Abdürrahlm b. lsa ei-Bağdadl, Muhammed b. Mahmud ei-Hüseynl gibi alimlerin de Menar'ı şerhettikleri belirtilmektedir.
Muhtasarları . 1. N asırüddin İbnü'r­
Rabve, Kudsü'l-esrar ii'J;tişari'l-Menar
(Süleymaniye Ktp.,Şehid Ali Paşa, nr. 664 ;
Laleli, nr. 3658). İ bnü'r-Rabve bu muhtasarını Mekketü'l-muj;tar ii şer]J.i Kudsi'I-esrar adıyla şerhetmiştir (Süleymaniye Ktp., Ulleli. nr. 764). 2. Ebü'l-İz Tahir b. Hasan el-Halebl, MuJ;taşarü'l-Me ­
nar (Süleymaniye Ktp ., Çelebi Abdu llah
Efendi, nr. 403; Hamidiye, nr. 617; Hasan
Hüsnü Paşa, nr. 525) . İbn Hablb el-Halebl
diye de meşhur olan müellifin bu muhtasarını Kasım b. K utluboğa Şer]J.u MuJ;taşari'l-Menar(/julaşatü '1-efkar; nşr. Züheyr b. Nasırüddin, Dımaşk 141311993) ve
Şemseddin Sivas! Zübdetü'l-esrar ii şer­
]J.i Mu{ıtaşari'l-Menar (Süleymaniye
Ktp .. Carullah Efendi. nr. 2057; Erzincan,
nr. 26/2; Fatih, nr. 1426. 5374/3; Hamidiye, nr. 1222/2; ayrıca bk. Aksoy, s. 43-44)
adıyla şerhetmişti r. 3. Nizameddin el-Bircendl. Şer]J.u MuJ;taşari'z-Zübde ii
uşıJ.li'l-fı]fh (Süleymaniye Ktp. , Hasan
Hüsnü Paşa, nr. 491; Yusuf Ağa, nr. 186;
N uruosmaniye Ktp., nr. 1335; Milll Ktp.,
nr. 1820). 4. Ali b. Muhammed, Esasü'luşıJ.l (Süleymaniye Ktp., Giresun. nr. 106,
3579; La la İsmail, nr. 706; Şe h id Ali Paşa,
nr. 986). Müellif daha sonr a bu muhtasarını Şer]J.u Esasi'l-uşıJ.l adıyla şerhetmiş­
tir (Süleymaniye Ktp., Laleli , nr. 733). s.
Hızır b. Muhammed Amasl. GuşıJ.nü'l­
uşıJ.l (Amasya Beyazıt il Halk Ktp., Tüyatok, nr. 409, 41 O, 1860). Müellif tarafından
Şer]J.u GuşıJ.ni'l-uşıJ.l ismiyle şerhedil­
miştir (Süleymaniye Ktp. , Yazma Bağış­
lar, nr. 918). Bu şerh ayrıca Tehyicü GuşıJ.ni'l - uşıJ. l adıyl a da anılmaktadır (Süleymaniye Ktp., Laleli, nr. 698, Yozgat, nr.
757; Amasya Beyazıt il Halk Ktp., Tüyatok,
nr. 409/1 ). 6. Hasan Kafi Akhisar!, Sem tü'l-vüşıJ.l ila <ilmi'l-uşıJ.l (Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1851/1; iü Ktp., AY,
nr. 5317). Müellif bu eserini Şer]J.u Semti'l-vüşıJ.l ila 'ilmi'l-uşıJ.l adıyla şerhet-
miştir
(Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr.
466, 3610; Şehid Ali Paşa, nr. 640; Yazma
Bağışlar, nr. 1575) 7. Eb ü'I-Fazl İbnü'ş­
Şihn e. Tenvirü'l-Menar. Müellif tarafın­
dan Nihayetü'n-nihaye adlı el-Hidaye
ı
...,
( ~L:..o.lf )
Hac ve umre sırasında
yerine getirilen
belirli davranışlar anlamında
fıkıh terimi
şerhinin baş tarafına konmuştur (DİA,
XXI. 221) .
(bk. HAC; UMRE).
Manzum Hale Getirilmiş Şekilleri. 1.
Muhammed b. Hasan el-Kevakibl, Man?ılmetü'l-kevakib (Kahire 1317). Müellif bu eserini daha sonra İrşadü'Hfılib
ila Man?ılmeti'l-kevakib adıyla şerhet­
miştir (Bulak 1322-1324; el-Feua'idü 's-semiyye ile birlikte, 1-11, Bulak 1327). 2. Taha b. Ahmed ei-Kuranl. Şer]). u MuJ;taşa­
ri'l-Menar ii uşuli'l-iı]fh (İstanbul 1316;
nşr. Şa'ban Muhammed İsmail. Kahire
1408/1988). Müellif önce el-Menar'ı 177
beyitte manzum hale getirmiş . ardından
veciz bir şekilde şerhetmiştir. 3. İbnü'I ­
Faslh, Na?mü Menari'l-envar (Süleymaniye Ktp ., Çorlulu Ali Paşa, nr. 163) . 4.
Abdüllatlf b. Bahaeddin ei-Bahal eş-Şa­
m!, Kurretü 'ayni't-talib(İÜ Ktp., AY, nr.
ı 045) . Eser Şer]). u Na?mi'l-Menar adıy­
la da anılmakta olup müellif Menar'ı nazma çektikten sonra şerhetmiştir.
Türkçe Tercümeleri. 1. Mehmed Emin
Konevl, Muhtasar Menar Tercümesi
(İstanbul 1298, 1300). 2.1sa b. Mahmud,
el-Menar'ın bir kısmını Usul-i Fıkıhtan
Rükn-i Sani adıyla şerhetmiştir (i ü Ktp.,
TY, nr. 21 76) 3. Hekimbaşızade Mehmed
Sadık, Tercüme-i Menar (Süleymaniye
Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 807; Fatih,
nr. 1425; İbrahim Efendi, nr. 880). 4. Ömer
ei-Halvetl Manisavl, Menar'ın Manzum
Tercümesi (Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 784).
BİBLİYOGRAFYA :
Pezdev1. Kenzü '1-vüşül (Abdülazlz el-Buhar!,
içinde, nşr. Muhamm ed el-Mu'tasım-Bi ll ahe i-Bağdadl). Beyrut 1417/1997, 1-IV,
tür.yer.; Ebü'I-Berekat en-Nesefı. Şerf:ıu Hafı­
?ıddfn en-f'lesefi li-Kitabi'l-Müntel]ab fi uşü­
li'l-me?heb(nşr. Salim Öğüt). ]baskı yeri ve tarihi yok]. neşredenin girişi, s. 40-41; Keşfü '?·?U·
n ün, II, 1824-1827; Brockelmann. GAL, II, 250251 ; Suppl., II, 263-264, 773; izaf:ıu '1-meknün,
II, 554; Abdülvehhab HaliM. islam Hukuk Fel·
sefesi : ilmü usuli'l·fıkh (tre. Hüseyin Atay). An ·
kara 1973, terc.üme edenin girişi, s. 121-129;
Hasan Aksoy. Şemseddin Sivfı.sf, Hayatı, Eserleri ve Mevlidi: Tenkit/i f'leşir (doktora tezi,
1984), MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 43-44;
Ahmet Özel. Hanefi Fıkıh Alim/eri, Ankara
1990, s. 72, 134, 135, 148.IA1
Keş{ü'l-esrar
iH!l
FERHAT KoCA
MENASIB-ı SİTTE
L
MENASİK
(bk. MANSIB).
_j
L
_j
...,
ı
MENAT
( .!:>L:..o.lf)
L
Hükmün
kendisine bağlandığı vasıf,
illet anlamında usul-i fıkıh terimi.
_j
Sözlükte "iki şey arasında ilgi ve bağ
kurmak, bağlamak" an l amındaki niyata
yahut inata masdanndan bir m ekan ismi olan menat "ilgi ve bağ kurulan, dayanılacak yer" demektir. Mesela, "Akıl mükellefıyetin menatıdır" ifadesinde kelime
bu anlamdadır. Fıkıh usulü terimi olarak
menat mutlak kullanıldığında "illet" manasına gelir ve "hükmün menatı " denildiğinde hükmün kendisine nisbet edildiği ,
dayandırıldığı, hükme alarnet olarak konulan şey, kısaca hükmün illeti kastedilir.
İllete menat denmesi lugavl mecazdır:
çünkü hüküm iliete bağlanınca bir baş­
kasına bağlanmış somut şey gibi düşü­
nülmüş. soyut olanın (ma'kül) somut olana (mahsus) benzetilmesi yoluyla bir mecaz yapılmıştır. İl! et ise usulcüler tarafın­
dan farklı biçimlerde tanımianınakla beraber bunların "hükmü gösteren veya
gerekli kılan yahut hükmün kendisine
bağlandığı durum. vasıf, mana. gerekçe"
şeklinde özetlenınesi mümkündür (Cessas, IV, 9; Gazzall, el-Müstaş{a, II, 230) . "Bir
şeyin diğer bir şeye illet olmasının menatı" ifadesinde geçtiği üzere (İbn Emlru
Hac. III. 238) menat "illetin dayanağ ı" anlamında da kullanılmaktadır.
Fıkıh
usulünde hükümlerin amaçlarını
ve bun l a rın gerekçelerini belirlemeyi hedefleyen ta'lll işlemi ve bunun sonucunda tesbit edilen illet, gerek
nasların yorumlanması gerekse yorum
sınırlarını aşan diğer ictihad metotların­
da önemli bir yere sahip olmakla beraber
bu meseleyle ilgili tartışmalara daha çok
kıyas bahislerinde yer ve r ilmiştir. Usulcüler, nas ve icma ile gösterilmiş yahut
ictihad yoluyla belirlenmiş ilietin belli bir
olaya uygulanması, hükmün ilgili nasta
yer alan diğer vasıflarından ayıklanması
ve ilietin ictihad yoluyla belirlenmesi manal arın a gelmek üzere tahkiku'l-menat,
tenklhu'l-menat ve tahrlcü'l-menat adı
kavramayı
119
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi