İBNÜ'I-BARiZI
BİBLİYOGRAFYA :
Dımaşk-Beyrut
1404/1984, s. 93-94,95, 96vd.;
ayrıca bk. tür.yer.; İbn Adi, el-Kamil, VI, 2302;
Hatib, Tarfi]u Bagdad, III, 209-213; Sem'ani,
ei-Ensab ( BarOdi). 1, 262; İbnü'I-Cevzi. ei-Munta?am, VI, 193-194; a.mlf.. eçl-Pu'afa',lll, 97;
Yaküt, Mu'cemü'l-büldan, 1, 326; İbnü'I-Esir,
ei-Lübab,l, 111; Zehebi. Mfzanü'l-i'tidal, IV,
26-27; a.mlf.. A'lamü'n-nübela', XIV, 383-388;
a.mlf .. Te?kiretü '1-/:ıuff.§.?, ll, 736-737; Safedi,
ei-Va{f,l, 99; İbn Kesir. el-Bidaye, Xl, 152; İb­
nü'I-Cezeri. Gayetü'n-1'/ihaye, ll, 240; İbn Hacer. Usanü'l-Mfzan, V, 360-362; a.mlf., Ta'rf{ü
ehli't-ta~dfs bi-meratibi '1-meuşü{fn bi't-tedlfs
(nşr.Ahmedb AliSeyrei-Mübareki). Riyad 1413/
1993, s . 150-151; İbnü'I-İmad, Şe?erat,ıı, 265;
Brockelmann, GAL Suppl. , l, 259; Sezgin. GAS,
ı, 172-173; Elbani. MaJ:ıtüta.t, s. 27.
.
r
li]
SALiH KARACABEY
İBNÜ'I-BAKILLANİ
-,
(bk. BAKILLANI).
L
r
_j
İBNÜ'I-BARİZİ
-,
L..s))~ı .,:,; ı)
Ebü'l-Kasım Şerefüddin
Hibetullah
b. Abdirrahlm b. İbrahim
el-Cühenl el-Hamevl
(ö.
738/1338)
Kıraat
L
et-Tazefi'den kıraat okudu.
nahiv ve usul dersleri
aldı. Babası ile dedesinden, İzzeddin elFarQsl ve Cemaleddin b. Malik'ten hadis
dinledi. İbn Malik'ten ayrıcanahiv öğren ­
di. Kendisinden Ebu Şam e, Birzal'i ve Zehebl gibi alimler hadis ilminde faydalandılar. Zeheb'i, İbnü'l-Bariz'i'den hadis dersIerini Hama ve Dımaşk'ta aldığını söylemiştir (Ma'rifetü'l-~urra' , lll, 1487).
İbnü'l- Bariz'ifıkıh ilminde üstün bir seviye kazanmış. güçlü zekası, disiplini ve
gayretli çalışması. ahlaki ve tevazuu ile
tanınmıştır. Hama'da kırkyıl süreyle herhangi bir ücret almadan kadılıkyapan ve
birkaç defa Mısır kadılığına tayin edildiği
halde bu görevi kabul etmeyen İbnü'l-Ba­
riz'i defalarca hacca gitmiştir. Ömrünün
sonlarına doğru gözleri görmez olmuş ve
bu dönemde yerini tarunu Necmeddin
Abdürrahim b. İbrahim'e bırakarak kadı­
lık görevinden ayrılmışsa da bu makamla ilgisini sürdürmüştür. İbnü'l-Barizl AlIah'ın sıfatları konusunda tartışmaya girmekten sakınmış. Selef ulemasıyla Eş' ari kelamcılarından herhangi birinin tarafını tercih etmeyip her iki ekol hakkında
da olumlu bir tavır sergilemiştir. Hayatı
boyunca kitap biriktiren ve zengin kütüphanesini vakfeden İbnü'l-Barizl 20 Zilkade 738'de (9 Haziran 1338) Hama'da vefat etti.
Eserleri. İbn Kadi Şühbe, İbnü'l-Bariz'i'­
nin kırktan fazla eseri olduğunu söylerken
DavQdl bu sayıyı doksan küsur olarak zikretmektedir. Bu eserlerden bazıları şun­
lardır: 1. NdsiJJ.u'l-Kur'dni'l-'aziz ve
mensuJJ.uh. Hatim Salih ed-Damin'in tahkikiyle Mecelle tü Mecma'i'l-'ilmiyyi'l'Ird~i'de neşredilmiş (XXXIII 1Bağdat
1402/1982 ı. s. 265- 317). ayrıca aynı muhakkik tarafından Erba'atü kütüb fi'nmed b.
İbnü'I-Bagandi, Müsnedü Emfri'l-mü'minfn
'Ömer b. 'Abdi'l-'azfz (nşr. Muhammed Avvame).
ve hadis alimi,
Şafii fakihi .
_j
Ramazan 64S'te (Ocak 1248) Hama'da
dünyaya geldi. Doğum günü için kaynaklarda S. 6 ve 2S Ramazan gibi farklı tarihler zikredilmiştir. Bir fıkıh alimi ve Hama
kadısı olan babası Necmeddin İbnü'l - Ba­
rizl gibi (İsnevl, ı. 279-282) o da Bağdat'ta
bir mahalle (Babü Ebrez) adına nisbetle İb­
nü'l-Barizl diye anıldı. Bedreddin Muham-
Eyy(ıb
Babasından fıkıh,
lbnü'I·Barizi'nin
Kitiibü 'l·Bustiin
{1 'ulümi'[.~ur'iin
adlı
esef!nin
ilk iki
sayfası
(TSMK, lll. Ahmed,
nr. 113)
ndsiJJ ve'l-mensuJJ adıyla yayımlanan
(Beyrut I409/ I989) eserde dördüncü risaie olarakyer almıştır. 2. el-Feridetü'lBdriziyye ii J:ıalli'l-Kaşidi'ş-Şdtıbiyye.
Şatıb'i'nin Hırzü 'l-emdni adlı kasidesinin şerhidir (yazma nüshaları için bk. Salah M. el-Hıyeml, ı. 417-418; el-Fihrisü 'ş­
şamil, s. I 48). 3. Kitdbü'l-Bustdn ii 'uW mi'l-Kur'dn. Kur'an tefsiri olan eserin
bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde kayıtlıdır (lll. Ahmed, nr. 113).
4. Ravzdtü cenndti'l-muJ:ıibbin ii tenzili'l-'ulUmi'l-Kitdbi'l-mübin (Ravzatü '1cinan fi tefsfri 'l-Kur'an, Kitabü 'r-Ravza fi
tefsfri'l-Kur'an). Eserin lll. cildinin bir nüshası (Meryem suresinin başından Saffat
suresinin sonuna kadar olan kısım) Süleymaniye Kütüphanesi'nde olup (Fatih, nr.
273) bu nüshanın tamamının dört cilt olduğu anlaşılmaktadır. İsra ve Kehf surelerinin tefsirini ihtiva eden bölümü Berlin'de bulunan eserin (Ahlwardt, ı. 367)
diğer bir nüshasının Furkan suresinin başından Kur'an-ı Kerim'in sonuna kadar
olan kısmını ihtiva eden lll. cildi Kütah ya'da (Vahld Paşa Ktp., nr. 2490), Kehf süresinin tefsirinden bir kısım da Tunus'ta
(el-Mektebetü'l-vataniyye, nr. 2438) bulunmaktadır. s. Tecridü (Mul]taşarü)'l­
uşul ii eJ:ıddi§i'r-Resul. İbnü 'I-Esir'in
Cdmi'u'l-uşul li-eJ:ıddi§i'r-Resul adlı
muhtasarı olup pek çok yazma
mevcuttur (mesela bk. Süleymaniye Ktp., Beşir Ağa, nr. 55, Hamidiye, nr.
221, Laleli, nr. 411, Yenicami, nr. I73, 277,
Hacı Beşir Ağa , nr. 168. Şeh id Ali Paşa.
nr. 378; Nuruosmaniye Ktp., nr. 545; Ragıb Paşa Ktp., nr. 246; İÜ Ktp., AY, nr. 39;
Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi,
nr. 51 O; Köprülü Ktp., Faz ıl Ahmed Paşa,
nr. 257; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr.
510; TSMK, lll. Ahmed, nr. 307; Hacı Selim Ağa Ktp., nr. 15 I; ayrıca bk. DMBi, lll,
88). 6. el-M üctebd ii eJ:ıddi§i'l-Muşta­
fd. Bu eser de İbnü'I-Eslr'in adı geçen kitabının başka bir tertiple yapılmış muhtasarı olup yazma nüshaları Rabat'ta
(a.g.e., a.y.) ve Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (Şehid Ali Paşa, nr. 534 ). İbnü 'I­
Barizl'nin bu eserini Hama Kadısı Alemüddin Süleyman b. Avşar et-Türkmanl.
İbnü'I-Eslr'in tertibiyle yeniden düzenlemiş, et-Teysir ii J:ıadi§i'l-beşiri'n -neıir
adını verdiği bu çalışmasına Ebu Hanife'nin müsnedlerinden seçtiği hadisleri de
ilave etmiştir (Süleymaniye Ktp., Yen icami, nr. 180;Amcazade Hüseyin Paşa. nr.
84). 7. el-MişbdJ:ı. Begav'i'nin Meşdbi­
J:ıu's-sünne adlı eserinin muhtasarı olup
Ebu İshak eş-Şiraz'i'nin et-Tenbih adlı
eserinin
nüshası
525
iBNÜ'I-BARiZi
eserinin tertibi dikkate alına rak düzenlenmiştir. Eserin bir nüshası Dar ü'l-kütübi'l-Mısriyye'de bulunmaktadır (Fuad
Seyyid, lll, 65-66) . 8. Rumuzü'l-künuz .
Fıkıhla ilgili bir manzume olup bir nüshası RampOr Kütüphanesi'ndedir (Brockelmann, GAL Suppl., II. 101 ). 9. Kitabü'lMugni ii']].tişari't-Tenbih ve i?hdri tetavih. EbG İshak eş-Şirazl'nin et-Tenbih
adlı eserinin muhtasarı olup bir nüshası Berlin'dedir (Ahlwardt. IV. 66) . 10. ezZübd (ez-Zübde fi'l-M:h). Eserin970 beyitlik eksik bir nüshası Gotha'da bulunmaktad ı r (Pertsch, ll, 194-1 95). 11. Tal].lilü (Ta/:ıallülü)'l-l].Q'iz mine'l-il].ram. Bir
nüshası Kudüs'te Halidiyye Kütüphanesi'ndeki (nr. 37) bir mecmuanın içinde
(Salahaddinel-Müneccid, s. 23), diğer bir
nüshası da Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (Yenicami, nr. 1185). Darü'l-kütübi'zZahiriyye'de Mes'ele ti tavaii'l-mer'eti
ve hiye l].a'iz adıyla kayıtlı bulunan (nr.
ı 0367) ve İbnü'l-Bariii'ye aidiyetinden söz
edilen risalenin de aynı eser olduğu anlaşılmaktadır (M. Mut1" el-Hafız, ll, 167). 12.
İ?harü (Teyslrü)'l-fetavi min tal].riri'lljavi. Necmeddin Abdülgaffar b. Abdülkerlm el-Kazvlnl'nin el-lfavi'ş-şagir ii'lfetavi adlı eserinin şerhi olup bir nüshası
Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde
kayıtlıdır (lll. Ahmed, nr. 840; diğer nüshaları için bk. Brockelmann, GAL Suppl., 1,
679). 13. Tevşi]fu <ura'l-iman ti tafzili
(feza'ili) l].abibi'r-ral].man. Kadi İyaz'ın
eş-Şifa' adlı eserinin muhtasarı olup dört
bab üzere dü zenlenmiştir (Diyarbakır il
Halk Ktp ., nr. 2046; Akseki ilçe Halk Ktp.,
nr. 173; ayrıca bk. DMBİ, lll, 88) . Eser, İbn
Kara Şehabeddin Ahmed b. ömer el-Harizml tarafından Nu]].betü'n -nu]].ab elmuşıl ila a<le'r-rüteb adıyla ihtisar edilmiş olup bu muhtasarın bir nüshası Darü'l-kütübi'z-Zahiriyye'dedir (Sire, nr. 37).
14. İtti]].d~ü'n-nuşl]. ti icadi'ş-şull]. (Darü'l-kütübi'z-Zahiriyye, Mecmua, nr. 86, vr.
1-3). 15. ed-Diraye li-al].kdmi'r-R{aye.
Haris el-Muhasibl'nin er-R{aye li-hu~ü­
~illah adlı eserinin muhtasarı olan İzzed­
din b. Abdüsselam ' ın Ma~iişıdü'r-Ri<a­
ye'si üzerine yapılmış bir ihtisar çalışma­
sıdır. Esere ayrıca Muhasibl'nin diğer kitaplarından seçilmiş on bahis ilave edilmiştir (Süleymaniye Ktp., Şe h id Ali Paşa,
nr. 945/5, vr. 443b- 462•; Darü'l-kütübi'z-Zahiriyye, nr. 5481 ). 16. Man?ilme ti şerl].i
Müşelleşati Kutrub (Süleymaniye Ktp.,
Laleli, nr. 3767, vr. 258b-26o•ı. İbnü'l-Ba­
rizl'nin kaynaklarda ayrıca el-Esas ti ma<rifeti ilahi'n-nas, Kitabü'l-'Aruz, el-Vefa' ti el].adişi'l-Muştafa, Kitabü'l-Me-
526
nasik, ed-Dürre ii şıfati'l-l].acci ve'l<umre, Zabtu garibi'l-l].adiş gibi eserlerinden söz edilmektedir.
BiBLİYOGRAFYA
:
ibnü'I-Barizi, Nasil;u'l-~ur'ani'l-'aziz ve mensul]uh (MMilr. içinde, nşr. Ha tim Salih ed-Damin,
XXXIII, 140211982), neşredenin girişi, s. 265-273;
Zehebi, Mu'cemü'ş-şüyul]: Mu'cemü'l-kebir
(nşr. Habib el-Hile), Taif ı408/ı988, ll, 356357; a.mlf .. e i-Mu'cemü'l-mul]taş bi'l-muf:ıad­
diş1n (nşr. M. Habib el-Hile), Taif ı408/1988 , s.
29ı -292; a.mlf .. Ma'rifetü ' 1-~u rra' (Aitıkulaç),
lll, ı487; Safedi, Nektü'l-himyan (nşr. Ahmed
Zeki Bek), Kahire ı329/19ı ı, s . 302-304; Sübki, Taba~at (Tanah1). X, 387-39ı; isnevi. Taba~atü 'ş-Şa(i'iyye, 1, 279-282; ibn Kesir. ei-Bidaye, XIV, ı 82; ibnü'l-Cezeri. Gaye tü 'n -Nihay e,
ll, 35ı-352; ibn Hacer. ed-Dürerü'l-kamine, IV,
40 ı -402; Süyuti. Lübbü '1-Lübab f1 taf:ır1ri '1-ensab (nşr. M. Ahmed Abdülaz1z- Eşref Ahmed Abdülaziz), Beyrut ı4ı ı;ı99ı, 1, 92; Keşfü'?-?U­
nun, 1, 74-75, 626-627; Pertsch, Gotha, ll, ı 94ı95; Hediyyetü'l-'arifin, ll, 507 ; Brockelmann.
GAL, 1, 357-358; ll, 86-87; Suppl., 1, 608, 679;
ll, ıoı; Zirikli, ei-A'Iam, IX, 60; Kehhale. Mu'cemü '1-mü'ellifin, Xlll, ı39- ı40; Yusuf el-U ş, Fihrisü Dari 'l-kütübi'?·:?ahiriyye, Dımaşk ı 947,
s. 56; Fuad Seyyid, Fihrisü'l-mal]tutat, Kahire
ı383/ı963, lll, 65 -66; Ramazan Şeşen. Nevadirü'l-mal]tut[ıti'I-'Arabiyye, Beyrut ı975, I, 38;
M. Riyad el-Malih, Fihrisü mal]tutati Dari'l-kütübi'?·:?ahiriyye: et-Taşavvuf, Dımaşk ı398/
ı 978, I, 523-524; M. Muti' ei-Hafız, Fihrisü mal]tutati Dari'l-kütübi'?·:?ahiriyye: el-Fı~hü'I-Ha­
nefi, Dımaşk ı4oı;ı98ı, ll, ı67;Selahaddin elMüneccid. ei-Mal]tutatü'I-'Arabiyye f1 Filistin,
Beyrut ı982, s. 23; Yasin M. es-Sewas. Fihrisü
mal]tutati Dari 'l-kütübi'?·:?ahiriyyye : ei-Mecami', Dımaşk ı403/ı 983, ı, 49; Salah M. ei-Hıye­
m!. Fihrisü mal]tutati Dari 'l-kütübi'?·:?ahiriyye: 'Uiumü'L-~ur'ani'I-Ker1m, Dımaşk ı403/
ı983 , 1, 4ı 7-4ı8; Ahlwardt, Verzeichnis, 1, 367;
IV, 66; ei-Fihrisü 'ş-şamil: Mal]tutatü 't-te{s1r;
Arnman ı989, 1, 374-375; a.e.: '(J{Qmü'L-~ur­
'an, mal]tutatü'l-~ıra'at, Arnman ı4ı5;ı994, s.
ı48; Cezzar, Medal]ilü'l-mü'ellif1n, 1, ı3 ı; M.
Asaf Fikret. "İ bn Bariz!", DMBi, lll, 87-88.
li!
TAYYAR ALTlKULAÇ
İBNÜ'l-BAYTAR
( .)~'..:,.ı!)
EbCı
Muhammed Ziyaüddin Abdullah
b. Ahmed el-Aşşab el-Maleki
(ö . 646/1248)
L
Botanik alimi.
_j
Endülüs'ün Maleka (Malaga) şehrinde,
alimlerle tanınan bir ailenin
çocuğu olarak dünyaya geldi; İbnü 'l-Bay­
tar lakabını babasının veterinerliğinden
dolayı almıştır. Doğum tarihi hakkında
575 (1179), 585 (1189), 593 (1197) ve 596
( 1200) yılları gösterilir. İlk öğrenimini babasından gördüğü, dini ve nakli ilimleri
okuduktan sonra botaniğe merak sard ı-
yetiştirdiği
ğı anlaşı lmaktadır.
Onun botanikçi (aşşab)
en önemli pay yirmi yaşına
kadar birlikte çalıştığı , daha çok İ bnü'r­
RGmiyye diye tan ın an İşblliyeli (Sevilla)
Ebü'l-Abbas Ahmed b. Muhammed enNebati'ye aittir. İbnü'l-Baytar. Nebat! ile
dostluğu süresince Endülüs bölgesinde
yetişen tıbbi bitkileri ve bunların özelliklerini, yetiştikleri yerleri, ilmi ve mahall1
adlarını öğrendi. Belki de hocasının ilmi
araştırmalar yapmak amacıyla Doğu'ya
gitmesi üzerine, Muvahhidler'in başşehri
İşblliye'de dönemin ünlü eczacılarından
Abdullah b. Salih el-Kütaml ile İ bn Haccac el-İşbll1' nin yanında çalışmalarına devam etti. Bu sırada bir yandan Dioskorides ve Callnüs'un basit ilaçl ar hakkındaki eserlerini okuyor, bir yandan da
Endülüs'ün çeşitli kesimlerindeki araştır­
maların ı sürdürerek malzeme topluyordu. 617'de (1220) hocası Ebü'l-Abbas'ı
örnek alarak Akdeniz havzasındaki ülkelerde araştırma yapmak amac ıyla uzun
sürecek bir yolcu lu ğa çıktı. Önce Bicaye (Bougie). Kostantlne, Berka ve Trab lusgarp gibi Kuzey Afrika şehi r leriy­
le civarlarını dolaşarak yazmak istediği
eserler için zengin malzeme topladı. 620
(1223) yılının sonlarına doğru Anadolu'ya ulaşıp Selçuklu ve Bizans hakimiyetindeki bölgeleri gezerek tıp, eczacılık ve botan ik alimleriyle tanıştı (İbn Eb Cı Usaybia,
s. 601 ). Seyahatinin bu bölümünde Makedonya ve Ege adalarını da ziyaret ettiği
anlaşılmaktadır. Limni adasında bir cins
topraktan teke kanıyla yoğrularak "tlnü'lmahtom" (bk.AKRAS) yapıldığını ve oradaki Artemis tapınağının bakımın ı üstlenen bir kadının bu ilaç tabietlerini yapışı­
na bizzat şahit olduğunu söyler.
ol m asındaki
Seyahat dönüşü artık çağının en büyük botanikçisi kabul edilen İbnü'l-Baytar
topladığı zengin bitki koleksiyonuyla İs­
kenderiye'ye gitti. Mısır Eyyübl hanedanından el-Melikü'l-Kamil Muhammed
kendisine büyük itibar göstererek Mısır
botanikçileri başkanı (relsülaşşabTn) unvanını verdi ve hakimiyeti altındaki Suriye'ye her gidişinde onu da beraberinde götürdü. el-Melikü 'l-Kamil'in ölümünden
sonra yerine geçen oğlu el-Melikü's-Salih
Necmeddin Eyyüb döneminde de Eyyübl
sarayındaki mevkiini koruyan İbnü'l-Bay­
tar, bu dönemde tekrar Doğu İslam coğ­
rafyasına seyahate çıktı. Lucien Leclerc,
Kitabü'l-Camldeki bitki adlarından hareketle onun Diyarbakır, Urfa, Musul, Lübnan, Kudüs ve Hicaz bölgelerini gezerek
malzeme topladığını belirtir (Histoire,
ll, 225-237) . İbnü'l-Baytar'ın Kahire ve Dı-
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi