HAMSE
BİBLİYOGRAFYA :
Vakıdi. el-Megazi, ı,
334-340; ibn Hişam. esSire, ll , 1O1-1 05; ibn Sa'd, et-Tabakat, ll , 4849; Belazüri. Ensab, 1, 336, 338-339 ; Taberi.
Tari/]. (Ebü'I-Fazl). ll, 534-537; ibn Hibban. esSiretü 'n-nebeuiyye ue al].bti.rü'l-l].ulefa', Beyrut 1991, s. 230·231; Bekri, Mu'cem, 1, 468;
Yakut, Mu'cemü'l-büldan, ll, 301; ibnü'J-Esir.
el-Kamil, ll , 164-166; ibn Seyyidünnas. 'Uyunü'l-eşer (nşr. Muhammed el-Id el-Hatravi Muhyiddin MüstO). Beyrut 1992, ll, 57-58; ibn
Kesir. el-Bidaye, IV, 48-51 ; Makrizi. imta'u 'i-esma' (n ş r. Mahmud M. Şakir) . Kahire, ts., 1, 166170; Süyüti, el-ljaşa'işü '1-kübra, Beyrut 1985,
ı , 364-365; Şami. Sübülü '1-hüda ue'r-reşad
(n ş r. İbrahim et-Terzi - Abd ülkerim el -Azbadi ).
Kahire 1993, IV, 438-450; M. Ebü'J-Fazl ihrahim - Ali M. ei-Bicavi. Eyyamü 'l-'Arab {i'l-islam, Kahire 1974, s. 46-49; M. Ebu Zehre./jatemü 'n-nebiyyin, Katar 1986, ll, 856-858; Köksal. islam Tarihi (Medine). lll, 240-249; Mehmet
Apaydın. Resuluilah 'ın Günlüğü, istanbul 1995,
s. 115; Abdülvehhab M. Ali ei-Advani. "e1-Gazavatü'n -nebeviyye, senevatüha'1-hicriyye ve
şühürüha '1-15;ımeriyye" , el-Meurid, IX/4, Bağ­
dad 1980, s. 539; M. Cemaleddin Mahfüz. "Gazvetü ı:ıamra'i'1- esed ve·n-nazariyyetü '1-is1amiyye", ME, LVII/B ( 1985), s. 1296-1301.
~ İBRAHiM SARIÇAM
ı
--,
HAMSE
(bk. VİLAYAT-ı HAMSE).
_ı
L
ı
--,
HAMSE
(~)
Bunların dışında bazılarının adına yalnız
Klasik
İran ve Türk edebiyatlarında
bir
L
şairin beş
mesnevisinden
külliyat.
ü ljüsrev, Mecnun ü Leyla, Heşt Bihişt ve Ayine-i İskenderJ takip etmiş­
tir. Fars edebiyatında hamselerin büyük
bir kısmı Nizarni'nin Jjamse'sinin taklidi
olmakla beraber bazıları konu ve vezin bakımından yenidir. Mesela Hacu-yi Kirmani'nin Jjamse'sinde Hüma vü Hümayun, Kemalname, Gül ü Nevruz ve
Gevhername adlı orüinal sayılabilecek
mesneviler yer almaktadır. Nizarni'nin
eserinden sonra diğer önemli bir hamse
de Abdurrahman Cam'l'ninHeft Evreng'idir. Bu eserde Silsiletü'z-zeheb, Sela man ü Ebsal, TuJ:ıfetü'l-aJ:ırar(Ni zaml'­
nin Mal]zenü 'l-esrarına nazlre). ŞubJ:ıa­
tü'l-ebrar, Yusuf u Züleyl]a, Leyla vü
Mecnun, ljıredname-i İskenderi adlı
yedi mesnevi bulunmaktadır. Bunlardan
Silsiletü 'z-zeheb ve Selaman ü Ebsal
dışındakilere ljamse-i Cami adı da verilmiştir. Külliyatındaki mesnevi sayısı altı olan Hatifi'nin eserinde Timurname,
Şirin ü ljüsrev, Heft Man?ar, İsma'fl­
name, Leyla vü Mecnun ve Şehinşah­
name adlı mesneviler yer almaktadır.
Fars edebiyatında konuları Nizarni'ninkinden farklı olan diğer bir hamse de Feyzl-i Hindl'nindir. Hindl'nin külliyatı Merkez-i Edvar, Süleyman ü Bell-sis, Hint
kaynaklı bir aşk hikayesi olan N el ü Demen, Heft Kişver ve Nizarni'nin İsken­
dername 'si örnek alınarak yazılan Ekbername adlı mesnevileri ihtiva eder.
oluşan
_ı
Arapça hams (beş) kelimesinin müennesi olan hamse. beş mesneviden oluşan
külliyat anlamında ilk defa Nizarn'l-i Geneevi'nin (ö. 608/ 1211-12 I?J) Mal]zenü'lesrar, ljüsrev ü Şirin, Leyla vü Mecnun, Heft Peyker, İskendernam e adlı
Farsça eserleri hakkı nda kullanılm ı ştı r.
"Penc gene" (beş hazine) adıyla da anılan
bu mesnevilerin taklit edilmesiyle sayıları
artmaya başlayan bu tür eseriere "hamse" adı verilmiştir. Hamse yazan şairlere
"hamse- nüvls" veya "sahib-i hamse", yazdığı mesnevi sayısı beşten fazla olan şa­
irlere de "sahib-i sitte, sahib-i seb'a" gibi
adlar verilmiştir.
Daha çok Nizarni'nin Ijamse'si taklit
edilerek veya ona nazlreler yazılarak ortaya konulan ilk hamselerin başında gelen Emir Hüsrev-i Dihlev'l'nin Jjamse'sindeki mesnevilerin konuları Nizam'l'ninkiyle aynıdır. Ancak burada ilk mesnevi
Matla'u'l-envar adını almış , bunu Şirin
kaynaklarda rastlanan hamse sahipleri
arasında Derviş Eşref. Kevkeb'l, Sadık Naml. Hilall-i Çağatayl. Kemaleddln-i Zamlrl. Haşim-i Herevi gibi isimler sayılabilir.
Fars
edebiyatının
etkisiyle Türk edebida XIV. yüzyıldan itibaren hamse
yazılmaya başlanmıştır. Türk edebiyatın­
daki hamselerin çoğu Nizarnl-i Gencevl,
Emir Hüsrev-i Dihlevl ve Cami'nin mesnevilerine nazlre. cevap veya bunlardan
tercüme yoluyla yazılm ı ştı r. Klasik mesnevi konularının esas alındığı bu eserler
yeni ilaveler le zenginleştirilerek yarı telif
hale getirilmiştir. Farsça ve Türkçe hamselerde en çok tekrar edilen konu "Leyla
ve Mecnun" kıssasıdır. Bunun ardından
Fars edebiyatında " Hüsrev ü Şirin", Türk
edebiyatında "Yusuf ve Züleyha" kıssala­
rı gelir. Öte yandan tamamen Türk yerli
hayatını konu alan orüinal mesneviler de
kaleme alınmıştır. Taşlıcalı Yahya ile NevIzade Atarnin hamseleri bu bakımdan
büyük önem taşımaktadır.
yatında
Türk edebiyatında hamse yazan ilk şair
Ali Şlr Neval'dir (ö .
906/150 ı). Nevalnin Hamse'sinin ilk me~iÇağatay sahasından
1:;.:tJ,ı~ıc.'iJt. .k
(•<r.-u<,.~;J,
~ (ı.'i..;""~~~J ~I
.;ı~"~-=.)1_..):;":';;
Ali Sir
Nevai'nin hamsesinden
minyatürıü
bir sayfa
[fSMK, Hazine, nr. 802; vr. 99•)
nevisi olan Hayretü'l-ebrar, Nizarni'nin
Mal]zenü '1-esrar'ı ile Emir Hüsrev'in
Matla'u'l-envar ' ı ve Cami'nin TuJ:ıfe­
tü'l-aJ:ırar'ına naz'lre niteliği taşımakla
beraber eserde yer alan "makale" ve hikayelerin tamamı Neva'l'nin kendi buluşudur. Ferhad ü Şirin, Leyla vü Mecnun'dan sonra dördüncü mesnevi olan
Seb'a-i Seyyare'de Neva'l. eserin kahramanı Behram-ı Gur'u Nizarni ve Emir
Hüsrev'den farklı bir şekilde ele alarak değişik bir mesnevi ortaya koymuştur. Neva!, Sedd-i İskenderi adını taşıyan beşinci m esnevisinde Firdevs'l'nin bir efsane kahramanı. Nizarni'nin ise efsane kahramanı olmakla birlikte peygamber kimliğiyle de anlattığı İskender'e büyük bir
Türk hükümdan niteliği vermiş ve adaletli, gerçekçi, ihtiraslardan uzak bir hükümdar olarak görünmesine dikkat etmiştir. Neval'nin iki baskısı yapılan Hamse'sinin (Hive 1880; Taşkent 1904) birçok
yazma nüshası vardır (geniş bi lgi için
bk. Levend, Ali Şfr Nevaf, lll. tür.yer.).
Anadolu'da yazılan ilk hamse Hamdullah Harndi'ye (ö . 909/1 503) aittir. Hamdi'nin Hamse'si Yusuf u Züleyha, Leyla vü Mecnun, Tuhfetü'l-uşşak, Kıya ­
fetname ve Ahmediyye (Meulid) mes-
499
HAM SE
nevilerinden meydana gelmektedir. Bunlardan özellikle Yusuf u Züleyhfı büyük
üne sahiptir. Ayrıca XV. yüzyılın ilk yarı­
sında yaşamış olan ve hayatı hakkında
bilgi bulunmayan Arif adında bir şairin
Mürşidü'l-ubbôd (baş tarafı eksik), Nüsha-i Alem ve Şerhu'l-Adem, Mevlid,
Mi'rac, Vetat-ı N ebi adlı beş mesnevisi
bulunmaktadır (Süleymaniye Ktp ., İbra­
him Efendi, nr. 355). Anadolu sahasında
yazılan ilk hamselerden biri de Bihiştl Ahmed Sinan Çelebi'ye (ö. 917/151 1- 12 I?IJ
aittir. Eserin sonunda yer alan bir beyitte Bihiştl, kendisinden önce kimsenin
böyle bir eser ortaya koymadığını ileri
sürmüştür. Bihiştl'nin Hamse 'sinde yer
aldığı bildirilen Vamık u Azra, Yusuf u
Züleyha, Hüsn ü Nigar, Süheyl ü Nevbahar, Leyla vü Mecnun mesnevilerinden bugün yalnız Leyld vü Mecnun
mevcuttur (bk. BİHİŞTI AHMED SiNAN
ÇELEBİ) .
XVI. yüzyılda Lamii Çelebi (ö. 938/1 532).
mesnevilerinin sayısı beşten fazla olan
bir şair olarak dikkat çekrnektedir. Ancak
bunlardan hangilerinin hamsesine dahil
olduğu bilinmemektedir. Lamii'nin mevcut mesnevileri şunlardır: Vamık u Azra,
Vis ü Ramin, Seidman u Eb sal, Ş em' ü
Pervane, Guy u Çevgan, Ferhadname, Maktel -i Hüseyin, Şehrengiz-i
Bursa ve Heft Peyker. XVI. yüzyılın diğer bir hamse şairi de Hamidizade Cellll'dir (ö. 977/1569) Şairin hamsesini oluş­
turan Hüsrev ü Şirin, Leyla vü Mec-
/jamse-i Ni?amrden minyatürlü. bir sayfa
(İstanbul
500
Arkeoloji Ktp., nr. 1497 , vr. 19b)
nun, Gül-i Sadberg-i bi-Har, Hecrname, Mehekname adlı mesneviler, Bibliotheque Nationale'deki 130 varaklık külliyatı içinde yer almaktadır (b k. CELiLi, Hamidlzade ). Taşlıcalı Yahya Bey de (ö 990/
1582) çoğu yerli konuları işleyen mesnevileriyle dikkat çeken bir hamse şairidir.
Eseri Gencine-i Raz, Usulname, Şah u
Gedd, Yusuf u Züleyha ve Gülşen-i
En var adlı mesnevilerden oluşur. Bu yüzyılda altı mesnevi yazmış olan başka bir
hamse şairi de Ahmed Rıdvan ' dır. Ahmed Rıdvan'ın mesnevileri İskenderna­
me, Leyla vü Mecnun, Hüsrev ü Şirin,
Rıdvaniyye, Mahzenü'l-esrar ve Heft
Peyker adlarını taşımaktadır. Kaynaklarda hamse sahibi olduğu bildirilen Hayatl'nin Ahmed Rıdvan'ın mesnevilerini
kendine mal ettiği anlaşılmıştır (DiA, II,
12 3).
XVII. yüzyılda hamse şairlerinin önde
gelen ismi Nevizade Ata! (ö. 1045/1635 )
Alem -nüma (Sakiname) . Nefhatü'l-ezhar, Sohbetü'l-ebkar, H ett Han, Hilyetü'l-etkar adlı mesnevilerden oluşan
ljamse'siyle İran geleneğinden ayrılarak
tamamen yerli bir eser ortaya koymuş­
tur. Şair, mesnevilerinde devrin içtimal
hayatını çok canlı ve oldukça realist bir
şekilde tasvir etmiş. tarihi o layları, günlük hayatın çeşitli meselelerini aralara
kısa manzum hikayeler de katarak başa­
rılı bir şekilde yansıtmıştır. Aynı yüzyılda
yaşayan Nergisl'nin (ö . 1045/1635) elKavlü'l-müselleme ii gazavati'l-MesIeme, Kanunü'r-Reşad, Meşakku'l-uş­
şak, İksir-i Saadet ve Nihalistan adlı
mensur eserden meydana gelen Hamse'si farklı nitelikte bir eserdir. Üç baskı­
sı yapılan Hamse-i Nergisfnin (Bulak
1839 lta' lik ve nesi h h urufat ile iki baskı!; istanbul 1869) yazma nüshalarının da
fazla oluşu eserin çok okunduğunu göstermektedir (iA, IX, 196) .
Türk edebiyatında yazılan son hamse
Subhlzade Feyzl'ye (ö. 1152/ 1739) aittir.
Şairin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki (Reva n Köşkü, nr. 80 ı) divanın­
da yer alan Heft Seyyare, Mir'at-ı Suretnüma, Saidname ve Işkname adlı
mesnevileri divanıyla birlikte bir hamse
oluşturmaktadır (bk. FEYZi, Subhizade).
Kaynaklarda Revani Çelebi, Çakerl Sinan. Muldl (İznikli). FuzQII, Fazll. Halife.
Cemaleddin Hulvl, Fikri Derviş, Karamanlı Figanl ve İlyas Çelebi de hamse sahibi
şairler olarak zikredilmekteyse de kendilerine atfedilen mesnevilerin çoğu ele
geçmemiştir. Hamse sahibi divan şairle­
rinin eserleri ve · nüshaları. haklarındaki
kısa tanıtma ve değerlendirmelerle birlikte İstanbul Kütüphaneleri Türkçe
Hamseler Kataloğu'nda verilmiştir (İs­
tanbul 1961) .
BİBLİYOGRAFYA :
Külliyy at-ı ljamse-i l:fakim Ni?ami-yi Geneevi (nşr. M. Derviş). Tahran 1366 hş .; Agah Sır­
rı Levend, Arap, Fars ve Türk Edebiyatlannda
Leyla ve Mecnün Hikay esi, Ankara 1959; a.mlf..
Ali Şir Nevai, Ankara ı967, lll, tür.yer. ; a.mlf ..
Türk Edebiyatı Tarihi, s. 103-113; istanbul Kütüphane/eri Türkçe Hamse/er Kataloğu (haz.
Nail Tu man). istanbul 1961 ; E. E. Berthels, lzbrannie Trudi Nizarni-i Fuzuli, Moskva ı962, s.
ı 73-306; a.mlf.. lzbrannie Trudi Navoii Dzami, Moskva ı965 , s. 31-36, ı 26, ı70 , 256-272;
Rypka, H IL, s. 2ı O vd., 283; 1\ırgut Karacan.
Nev'I-zade Atay/, He{t-Han Mesnevisi, Ankara
ı974; Mohammad Wahid Mirza, The Life and
Works of Amir Khusrau, Lahor 1975, s. 190203; Tunca Kortantamer, Nev'i-zade Atayi ve
Hamse'si (doçentlik takdim tezi. 1983). Ege Üniversitesi Ed. Fak.; a.mlf. , Eski Türk Edebiyatı:
Makaleler; Ankara ı993, s. 89-ı50; a.mlf., "1 7.
Yüzyıl Şiiiri
Atayi'nin Hamsesi ' nde Osmanlı
Görüntüsü ", Ege Üniver-
imparatorluğu ' nun
sitesi Edebiyat Fakültesi Tarih incelemeleri
Dergisi, 1, İzmir ı983 , s. 6ı-1 05; İskender Pala.
Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara
ı989 , 1, 40ı-404 ; Gönül Alpay. "Hamdullah
Harndi'nin Leyla ve Mecnun Hikay esi", Ata-
türk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştır­
ma Dergisi, 1/1 , Ankara ı970 , s. 25-32; Hüseyin Ayan, "Divan Edebiyatmda Hamseler", a.e. ,
x;ı (1979). s. 87-ıOO; a.mlf., "Hamse ", TDEA,
IV, 89-90; Amil Çelebioğlu. "Kıyafe(t) ilmi ve
Akşemse ddinzade Hamdullah Harndi ile Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın Kıyafetnamele­
ri" , a.e., Xl/2 ( 1979). s. 305-347; GünayKut Alpay, "Uimi ' i Chelebi and his Works" , JNES,
XXXV/2 (1976). s. 73-93; Nuran Tezcan, "Bursalı Lami'i Çelebi", IDe., VIII ( 1979). s. 3ı5-3ı6;
İsmail Ünver, "M es nevi" , TDl., sy. 4ı5-4ı7
(1986). s. 462-463; Cl. Huart. "Hamse ", iA, V/
ı, s. 200; Ömer Faruk Akün. "Nergis!", a.e., IX,
196-ı97; Abdülkadir Karaha n. "Hamse". TA,
XVIII , 454-455; Hasibe Mazıoğlu, "Türk Edebiyatı, Eski", a.e., XXXII , 97 vd.; J. T. P. De Bruün.
"Khamsa", EJ2(ing.). IV, ıo4ı -ı 042.
~
ı
TAHSiN YAZlCI - CEMAL KURNAZ
HAMZA
(öp)
-,
Seyyidüşşüheda Esedullah
Ebu Umare (Ebu Ya'la) Hamza
b. Abdilmuttalib b. Haşim
b. Abdimeniii el-Kureşi e l-Haşim!
(ö. 3/625)
L
Hz. Peygamber'in amcası,
Uhud şehidlerinden.
_j
569 veya 570 yılında Mekke'de doğdu.
Annesi. Hz. Arnine'nin amcasının kızı olan
Hale bint Vüheyb'dir. Ebu Leheb'in cariyesi Süveybe'den süt emdikleri için Hz.
Peygamber ile sütkardeşi. aynı zamanda
Download

TDV DIA