AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
ALKOLLÜ İÇKİLER VE TÜTÜN MAMULLERİ SEKTÖRLERİNE BAKIŞ
Gözde SEVİLMİŞ
Tütün mamulleri ve alkollü içkiler sektörleri; önemli ekonomik gelir-kazanım üreten,
istihdam sağlayan, tarımdan ulaşıma toplumun her kesimine doğrudan veya dolaylı
katkı sağlayan son derece önemli endüstri dalları olarak öne çıkıyor.
Ülkemiz açısından alkollü içkiler ve tütün mamulleri sektörleri, tarıma dayalı sanayi
içinde en yüksek katma değer yaratan sektörler konumunda.
Alkollü İçkiler Piyasası
Ülkemizde halen Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu’ndan (TAPDK) üretim
izni almış 12 adet bira, 191 adet şarap ve diğer fermente alkollü içkiler, 16 adet distile
alkolü içkiler olmak üzere toplamda 219 adet alkollü içki üretim tesisi bulunuyor. Bu
sayı, 2003 yılında 66 idi.
Tablo-1: Alkollü İçki Üretim Tesis Sayıları (adet)
Kaynak: TAPDK, Faaliyet Raporu 2012
*Fermente Alkollü İçkiler: Köpüren şarap, vermut ve diğer
**Distile Alkollü İçkiler: Kanyak, brendi, viski, rom, ardıç aromalı içkiler, cin, votka,
likör, rakı ve diğer
12
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
Üretimden iç piyasaya arz edilen alkollü içkilere bakıldığında % 90’a yakının bira
üretiminden kaynaklandığı görülüyor. Bira üretiminin hafi dalgalı bir seyir izlemekle
birlikte 2012 yılına gelindiğinde geçmiş yıllara kıyasla yükseldiği anlaşılmakta.
Alkollü içki ithalat rakamları incelendiğinde ise, ülkemizde tüketilen alkollü içkilerin
çok büyük bir çoğunluğunun yurt içi üretimden kaynaklandığı görülüyor.
TAPDK’nın alkollü içkiler ithalat verileri incelendiğinde; 4,5 milyon litre ile viski, 3
milyon litre ile votka, 548 bin litre ile rom ve 319,4 bin litre ile kanyak ve brendinin en
fazla ithalatının yapıldığı görülüyor.
İthal edilen alkollü içkilerin başında viski geliyor. 2012 yılındaki 51,7 milyon dolarlık
viski ithalatının büyük bölümü İngiltere’den yapılmış, İngiltere’yi ise ABD izlemekte.
TAPDK’nın alkollü içkiler ihracat verileri incelendiğinde; 105,7 milyon litre ile bira, 2,9
milyon litre ile rakı ve 2,6 milyon litre ile şarap ihracatının yapıldığı görülüyor.
Türkiye’nin en önemli alkollü içki ihracat kalemi; bira. 2012 itibariyle 71,6 milyon
dolarlık bira ihracatını, 28,3 milyon dolarlık rakı ve 9,3 milyon dolarlık şarap ihracatı
izliyor.
Bira ihracatımızda ilk sırada yer alan Irak’ın ardından sırasıyla Azerbaycan, KKTC ve
Lübnan geliyor. BAE, Kanada ve Bahreyn, 2012 yılında en çok bira ihracatı
gerçekleştirilen diğer ülkeler.
KKTC’ye gerçekleştiren 11,6 milyon dolarlık rakı ihracatını, sırasıyla 8,9 milyon
dolarla Almanya, 2,3 milyon dolar ile Irak ve 696 bin dolar ile Suriye takip ediyor.
Şarap ihracatımızda ise 2,3 milyon dolar ile Belçika ilk sırada yer alırken bu ülkeyi 2
milyon dolar ile KKTC ve yaklaşık 1 milyon dolar ile Almanya izliyor.
Tablo-2: Toplam İç Piyasaya Arz Miktarı (üretim ve ithalat dahil) (litre)
Bira hariç fermente
alkollü içkiler
2004
813.172.565
28.969.316
2005
821.850.338
27.479.427
2006
803.840.728
23.988.345
2007
844.763.654
23.687.471
2008
925.020.469
39.168.599
2009
923.508.131
47.678.925
2010
921.500.292
61.266.057
2011
925.564.164
60.915.764
2012
998.823.252
59.248.701
Kaynak: TAPDK, Piyasa İstatistikleri
Yıl
Bira
13
Distile alkollü
içkiler
55.654.843
54.580.512
57.741.990
52.790.700
58.544.799
61.074.534
64.951.581
73.597.528
69.211.664
Genel Toplam
897.796.724
903.910.277
885.571.063
921.241.825
1.022.733.867
1.032.261.590
1.047.717.929
1.060.077.456
1.127.283.617
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
TAPDK verilerine göre; ithalat dahil 2011'de 1 milyar 60 milyon 77 bin 456 litre olan
alkollü içki satışı, 2012’de 67 milyon 206 bin 161 litre artarak 1 milyar 127 milyon 283
bin 617 litreye ulaştı. İstatistikler 2012 yılında alkollü içki satışının bir önceki yıla
kıyasla % 6,34 oranında arttığını gösteriyor.
İç piyasaya sunulan alkollü içkilerin 2012 yılı verileri incelendiğinde; 998,8 milyon litre
ile bira ilk sırada yer alırken bira hariç fermente alkollü içkiler grubunda; 56,4 milyon
litre ile şarap, distile alkollü içkiler grubunda ise; 44,6 milyon litre ile rakı, 15,1 milyon
litre ile votka ve 4,5 milyon litre ile viski yer alıyor.
Tütün ve Tütün Mamulleri Piyasası
Tütün, yaşadığımız coğrafyanın geleneksel ürünlerinden. Dış pazarlarda Türk tütünü
olarak tanınan şark tipi Oriental tütün, 400 yıldır ülkemiz topraklarında yetiştiriliyor.
2011 yılında sözleşmeli tütün üretimi yapılan alan büyüklüğü, 82.657 hektardır. 2011
yılında, 25 firma kanalıyla yapılan ihracatın 17’sinin İzmirli firmalarca yapılması
kentimizin tütün ihracatının merkezi konumunda olduğunun da göstergesi.
2012 yılı tütün ve tütün mamulleri sektöründeki ihracatımız 842,4 milyon dolar. Her
ne kadar ihracatımız inişli çıkışlı da olsa genel olarak artış eğilimi gösteriyor.
Gerek üretim gerekse ithalat ve ihracat rakamları, alkollü içkiler ve tütün mamulleri
sektörlerinin önemini bir kez daha gözler önüne seriyor.
Bütçe gelirleri incelendiğinde de, alkollü içkiler ve tütün mamulleri sektörlerinin bütçedeki en önemli gelir kalemlerinden olduğu görülüyor.
Her geçen yıl vergi gelirlerindeki payı artış göstermeye de devam ediyor. 2010 yılında alkollü içkilerden alınan özel tüketim vergisi (ÖTV) 3,38 milyar TL iken bu rakam,
2011’de 3,86 milyar TL, 2012’de ise 4,64 milyar TL’ye ulaştı.
Tütün mamullerinden alınan ÖTV oranları ise 2010 yılında 14,98 milyar TL iken bu
rakam, 2011’de 15,85 milyar TL’ye, 2012’de ise 19,98 milyar TL’ye yükselmiş
durumda.
2013 yılı Merkezi Yönetim Bütçesine; alkollü içkiler 5,2 milyar TL, tütün mamulleri ise
21,3 milyar TL katkı koydu.
Toplam vergi gelirleri içinde alkollü içkilerin payı % 1,47, tütün mamullerinin ise %
6,01 oranında, alkollü içkilerin ve tütün mamullerinin toplamda merkezi yönetim
bütçesi içindeki payı % 7,48’e ulaşıyor.
Diğer yandan alkollü içkiler ve tütün mamulleri sektörlerinin karşı karşıya oldukları
sorun ve sıkıntılar da ekonomiye olan katkıları kadar büyük.
14
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
Yüksek Vergi Oranları
Öncelikle uygulanan yüksek vergi oranlarının her iki sektörde de kaçakçılığı artırdığı,
kaçak ürünlerin sektörde haksız rekabeti artırdığı gibi denetimden uzak ve
merdivenaltı yapılan üretimlerin halk sağlığını tehdit ettiği gibi sorunlar sıklıkla dile
getiriliyor.
Vergi oranlarının makul düzeye indirilmesinin son derece yararlı olacağı ise sektörün
ortak talebi.
Gece 10’dan Sabah 6’ya Perakende Satış Yasağı
Sektörü regüle etmek için 11 Haziran 2013 tarih ve 28674 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren 6487 sayılı Bazı Kanunlar ile 375 Sayılı Kanun
Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun, alkol tüketimi ve
sunumu da dahil olmak üzere çok sayıda yeni düzenlemeyi içeriyor.
Alkollü içkilerin reklamı ve tüketicilere yönelik tanıtımının yapılamayacağından, gece
10’dan sabah 6’ya kadar perakende satışının yapılamamasına kadar birçok husus
düzenleniyor.
Eski düzenlemelere kıyasla, Kanun daha kısıtlayıcı uygulamalar içeriyor. Fakat bu
düzenlemeler İzmir’in başını çektiği turistik şehirlerde zorlayıcı oluyor.
Özellikle Kanunun 2. maddesinde yer alan “Alkollü içkiler, 22.00 ila 06.00 saatleri
arasında perakende olarak satılamaz.” hükmü sektörde ciddi sıkıntılara neden oluyor.
Sektör temsilcileri, uygulamanın en azından “alkollü içkilerin perakende satışı gece
12’den sabah 6’ya kadar yapılmaz.” şeklinde revize edilmesini istiyor.
Alkollü İçeceklerin Tanıtımı Yasak
Kanunda alkollü içkilerin reklamı ve tüketicilere yönelik tanıtımının yapılamayacağına
ilişkin de çok sayıda düzenleme bulunuyor.
Alkollü içkilerin kullanımı ve satışını özendiren, teşvik eden kampanya, promosyon,
etkinlik vb. yasaklanıyor.
Alkollü içkileri üreten, ithal eden ve pazarlayanların, hiçbir etkinliğe ürünlerinin marka,
amblem ya da işaretlerini kullanarak destek olamayacağı, televizyonlarda yayınlanan
dizi, film ve müzik kliplerinde alkollü içkileri özendirici görüntülere de yer
verilemeyeceği hükmü getiriliyor.
Açık alkollü içki satışı yapmaya ilişkin izin belgesi olan işletmelerde servis amaçlı
materyallerde ise marka, amblem ve logo kullanımına izin var.
Alkollü içkilerin otomatik satış makineleri ile satılmaması, her türlü oyun makineleri
veya farklı yöntemlerle oyun ve bahse konu edilmemesi, bu ürünlerin basın ve yayın
yoluyla tüketicilere satılamayacağı, posta ile satış yöntemi kullanılarak
gönderilemeyeceği kanunun getirdiği diğer düzenlemeler.
15
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
Fakat sözkonusu reklam yasakları ile ilgili düzenleme sektörde faaliyet gösteren
firmaları olumsuz etkiliyor. Ürünlerin görsellerinin web sitesinde yayımlanamaması da
kaçakçılığı, merdivenaltı üretimi destekleyen bir uygulama. Çünkü firmaların
ürünlerinin görsellerinin web sitelerinde yer almaması, ürünü alacak bir tüketiciye de
ürünü kontrol etme şansı bırakmıyor.
Ayrıca bu durum, daha küçük çaplı üreticilerin de ürünlerini tanıtma şansını elinden
alarak rekabet etmelerini zorlaştırıyor.
Bürokratik İşlemlerin Fazlalığı
Diğer yandan, sektördeki rutin yasal bildirimlerin fazlalığı da firmalar için bıktırıcı
boyutta. Firmalar tek bir sistem üzerinden bildirimde bulunamadıkları için neredeyse
aynı bilgileri farklı Kurumlara tekrar tekrar bildirmek zorunda kalıyorlar.
Örneğin; Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’na ürün bildirimi, TAPDK’ya alkollü
içki ürün bildirimi ve bandrol talebi, SICPA ASSAN’a ürün bildirimi ve bandrol
siparişi, Gelir İdaresi Başkanlığı’na ÖTV Beyannamesi, Gümrük ve Ticaret
Bakanlığı’na, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’ndan alınan uygunluk yazısı
bildirilmesi gerekiyor.
Fakat tüm bu bildirimlerde girişler, manuel yapıldığı için hatalara sebebiyet
verebilmekte, bu da cezai şartları beraberinde getirebilmekte.
Bu nedenle, sistem entegrasyonuna gidilerek bu tarz bildirimlerin tek bir seferde, tek
bir sistem üzerinden yapılması ve bildirimde bulunulması zorunlu olan ilgili
Kurumların bu sistem üzerinden firmaya ait bilgileri alması isteniliyor.
Ürün Doğrulama ve Takip Sistemi
Alkollü içkilerde kontroller, 2007 yılından beri uygulanmakta olan ve düzenli yürüyen
bir sistem olan bandrol sistemi ile TAPDK tarafından yapılıyor.
Diğer yandan Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından Ürün Doğrulama ve
Takip Sistemi’nin Ağustos 2014’de yürürlüğe girmesi için hazırlıklar sürdürülüyor.
Fakat ÜDTS sisteminde istenen bilgilerin tamamı; Gıda, Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığı, TAPDK ve SICPA ASSAN’ın sistemlerinde mevcut. ÜDTS için gerekli
bilgiler bu sistemlerden de alınabilir.
ÜDTS uygulamaları için şişelere ayrıca bir etiketin yapıştırılması, etiketler kolayca
çıkarılabilir ve tahrip olabilir olması nedeniyle ürün adına bir güvenlik ve takip sistemi
de oluşturamamakta.
Ayrıca bandrol gibi ürünün kapağında olmaması sebebiyle, etiketin olduğu kullanılmış
boş bir şişenin tekrar kullanmaya müsait olabileceği, bunun da kaçak içki üretimini
arttırabileceği ve kaçakçılığı kolaylaştırabileceği atlanmamalı.
16
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
Eğer bu sistem muhakkak uygulanmak isteniyorsa, varolan bandrollerin yeniden
tasarlanıp ÜDTS için istenen bilgileri de içeren ek bir etiketin oluşturularak çözüm
üretebilir.
50 Kilogramlık Sarmalık Kıyılmış Tütün Sınırının Suiistimali
Kaçak tütün sorunu, sadece kentimizin değil, tüm Türkiye’nin ne yazık ki tam olarak
çözüme kavuşturulamayan ortak sorunu.
3 Nisan 2008 tarihinde, 5752 sayılı “Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri
Genel Müdürlüğünün Yeniden Yapılandırılması ile Tütün ve Tütün Mamullerinin
Üretimine, İç ve Dış Alım ve Satımına, 4046 Sayılı Kanunda ve 233 Sayılı Kanun
Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunda Değişiklik Yapılması
Hakkında Kanun” kabul edildi.
Sözkonusu Kanunun 3. maddesi ile 4733 sayılı Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme
Kurumu Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanununun 8.maddesi “Ticari amaç
olmaksızın, kendi ürettiği ürünleri kullanarak elli kilogramı aşmayan sarmalık kıyılmış
tütün elde eden veya üçyüzelli litreyi aşmayan fermente alkollü içki imal edenler
haricinde, Kurumdan tesis kurma ve faaliyet izni almadan; tütün işleyenler veya tütün
mamulleri, etil alkol, metanol ya da alkollü içki üretmek üzere fabrika, tesis veya
imalathane kuran ve işletenler bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beşbin günden onbin
güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Bu Kanunun 6. maddesinin ikinci ve
üçüncü fıkralarına aykırı hareket edenler ile tesislerinde izin verilen kategori dışında
faaliyette bulunanlara da aynı ceza verilir.” şeklinde değiştirildi.
Fakat yasada bahsi geçen değişikliğin çeşitli sıkıntılara neden olduğu, mülki
amirliklerce yapılan denetimlerde elli kilogram olarak belirlenmiş sınırın suiistimal
edilerek ticari amaçlı olmasına rağmen şahsi kullanım olarak lanse edildiğine ilişkin
şikayetlerin sayısı haylice fazla.
Bu durum, ülkemizin vergi kaybına uğramasına neden olurken aynı işkolunda faaliyet
gösterenlerin de aleyhine haksız bir rekabet ortamı oluşturuyor.
Bunun için elli kilogram olarak belirlenmiş sarmalık kıyılmış tütün sınırın suiistimal
edilerek ticari amaçlı kullanılmasının engellenmesi için denetimlerin arttırılması
gerekiyor.
Tütünde Hem Nispi ve Hem Maktu Vergi Uygulaması
Tütün mamulleri arasında en çok tüketilen sigara ve sigara benzeri ürünler üzerindeki
nispi vergilerin yüksekliği satış fiyatları üzerinde baskı oluşturuyor, üreticilerin piyasa
şartlarında ayakta kalmasını zorlaştırıyor.
Tütün ve tütün mamullerinde hem nispi hem de maktu vergi uygulanmakta olup 6
TL’lik bir sigarada ÖTV ve KDV birlikte düşünüldüğünde; alınan toplam vergi %
83’leri buluyor.
17
AR&GE BÜLTEN
2014 MART – SEKTÖREL
Tütün mamulleri arasında en çok tüketilen sigara ve sigara benzeri ürünler üzerindeki
nispi vergi artışları yerine maktu vergi artışları, satış fiyatlarını daha istikrarlı kılacak
bir yaklaşım oluşturacak, ayrıca üreticiden alınacak maktu vergiler, nispi vergilere
göre daha adaletli olacaktır.
Toplam merkezi yönetim bütçesi içerisindeki payı yaklaşık % 8 olan alkollü içkiler ve
tütün mamulleri sektörleri sorunlarına acil çözüm bekliyor.
Mevcut sorunlara çözümler üretilememesi, ilerleyen günlerde; vergisini zamanında
ödeyen, istihdama, ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayan firmaların kapılarına kilit
vurmalarına neden olabilir.
Bu durumun sadece devletin vergi gelirlerini olumsuz etkilemeyeceği, varolan talebi
karşılama iştahıyla merdivenaltı üretime yönelerek kayıtdışı çalışanlar nedeniyle halk
sağlığını da olumsuz etkileyeceği unutulmamalıdır.
Kaynaklar





Ekonomi Bakanlığı, Alkollü ve Alkolsüz İçecekler Raporu, 2013
Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu (TAPDK) Faaliyet Raporu 2012,
Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu (TAPDK) Piyasa İstatistikleri 2012
http://www.gib.gov.tr/fileadmin/user_upload/VI/GBG/Tablo_42.xls.htm
http://www.resmigazete.gov.tr/main.aspx?home=http://www.resmigazete.gov.tr/es
kiler/2013/06/20130611.htm&main=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/06/
20130611.htm
http://www.resmigazete.gov.tr/main.aspx?home=http://www.resmigazete.gov.tr/eskile
r/2013/08/20130811.htm&main=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/08/20130
811.htm
18
Download

ALKOLLÜ İÇKİLER VE TÜTÜN MAMULLERİ SEKTÖRLERİNE