Mitolojiden Yans›yanlar
Haluk Erdemol
B
aflta Hesiodos olmak üzere mitolojik konular› iflleyen antik
yazar ve ozanlar›n anlat›mlar›ndan günümüze yans›yan Pandora’n›n
öyküsü geçen say›m›zda yer verdi¤imiz Prometheus’un öyküsüyle kesiflmektedir.
Titanlar›n can verdi¤i ilk insanlar
insan soyunun alt›n ça¤›nda yaflayan
erkeklerden olufluyordu. Bir titan o¤lu
oldu¤undan bu ilk soyun oluflumunda
Prometheus’un da ismi geçer. Onun
92
1
BD MART 2014
2
3
4
insanlara olan yak›nl›¤›, onlar› e¤iterek
bafllang›çtaki hayvansal niteliklerinden ar›nd›rmas›, nihayet Zeus’a karfl›
ç›kma pahas›na onlar› ateflle tan›flt›rmas› Prometheus’un bu yarat›m sürecindeki rolünü pekifltirmektedir. Alt›n
ça¤da yaflayan, kad›ndan do¤mam›fl
bu erkek soyu çok rahat bir yaflam
sürüyor, hiçbir ifl görmeden do¤an›n
sundu¤u ürünlerle haz›ra konarak,
keder, ac›, iyilik ve kötülükten habersiz yiyip içerek günü gün ediyordu.
Ekmek yapmay› bile bilmezlerdi.
Onlardan sonra gelen gümüfl soyun
insanlar›na ‘ekmek yiyenler’ dendi¤ini
görüyoruz.
1-Lawrence Alma-Tadema
(1836-1912)
2-Dante Gabriel Rossetti (1828-1882)
3-John W. Waterhouse (1849-1917)
4-Jules Joseph Lefèbvre (1836-1911)
93
BD MART 2014
5
6
larda çektirdi¤i iflkenceyle yetinmedi.
Onun koruyup kollad›¤›, ölümlü olmalar›na karfl›n Olymposlular gibi rahat
yaflayan insan soyunu da yaflamlar›nda bilmedikleri sorunlarla tan›flt›rarak,
k›saca rahatlar›n› bozarak cezaland›rmak istedi.
Z
5 -Jean Cousin (Baba) (1495-1560)
6-Alexandre Cabanel (1823-1889)
Prometheus’un geçen say›m›zda
anlatt›¤›m›z kurban sunumu olay›ndaki hilesi ve insanlardan esirgenen atefli
çalmas›ndan dolay› onu cezaland›rmak isteyen Zeus Prometheus’a kaya94
eus düflündü¤ünü gerçeklefltirmek için di¤er Olymposlulara
görevler verdi. Önce yeryüzündeki her fleyi iflleyerek ola¤anüstü
güzellikle ifller ç›karan zanaatkâr tanr›,
o¤lu Hephaistos’tan yeni bir ifl istedi.
“Bir parça toprak (veya kil) al, suyla
kar›flt›r,” dedi ona, “içine insan gücü,
insan sesi koy, öyle bir varl›k yap ki
yüzü ve bedeni ölümsüz tanr›çalara
benzesin.” Hephaistos’un baflyap›t›n›
di¤er Olymposlular tamamlayacakt›.
Her biri kendi özellikleriyle katk›da
bulundu bu yarat›¤a. Ad›n› da Hermes
koydu: Pandora. ‘Bütün tanr›lar›n
arma¤anlar›yla donanm›fl’ anlam›na
BD MART 2014
geliyordu bu isim. Gelin gibi süsledikleri Pandora’y› Zeus’un emriyle
Hermes insanlar›n aras›na indirdi ve
Prometheus’un kardefli Epimetheus’a
teslim etti onu. “Zeus sana bir gelin
gönderdi,” dedi. Zeus Pandora’n›n
dü¤ün arma¤an›n› da unutmam›flt›.
‹çinde ne oldu¤u belli olmayan bir
‘pithos’ (seramik saklama küpü).
Zeus’un gazab›n›n sürece¤i
öngörüsüyle Prometheus ne olursa
olsun Zeus’tan gelecek hiçbir arma7
¤an› kabul etmemesi için evvelce
kardeflini uyarm›flt›. Epimetheus güç
durumdayd›. Bir yandan kardeflinin
uyar›s›na kulak vererek Pandora’y›
geri çevirmeyi düflünüyor, öte yandan
da Zeus’un gazab›ndan, kardeflinin
akibetine u¤ramaktan çekiniyordu.
Durgun belle¤iyle bunlar› düflünürken
muhteflem Pandora sorgulayan gözler,
süzgün bak›fllarla dikiliyordu karfl›7-Pierre Loison (1816-1886)
8-Odilon Redon (1840-1916)
8
95
BD MART 2014
s›nda. Epimetheus ne de olsa
bir erkekti. Pandora’n›n göz
kamaflt›ran güzelli¤i karfl›s›nda hangi erkek ilgisiz
kalabilirdi ki! Daha fazla düflünmedi ve bu tanr›sal arma¤an› evine götürdü, efl yapt›
kendine. Ancak kardeflinin
uyar›s› akl›ndan ç›km›yordu.
Zeus’un arma¤an› olan Pandora’y› kabul etmiflti ama
gelinin yan›nda getirdi¤i fley
de Zeus’tan gelen bir arma¤an de¤il miydi?
Onu açmamas› için uyard› Pandora’y›. Fakat Epimetheus ilk kez bir kad›nla karfl›lafl›yordu. Bütün kad›nlar gibi
onun da merakl› oldu¤unu
bilemezdi. Pandora merak›na
yenilerek açt› Pithos’u. Devam›n› Hesiodos’tan dinleyelim:
9
P
andora aç›nca kapa¤›
Da¤›tt› insanlara ac›lar›, dertleri, kötülükleri. / Bir tek umut
kald› d›flar› ç›kmad›k. / O tam ç›kacakken kapam›flt› kapa¤› Pandora. /
Böyle istemiflti bulutlara hükmeden
Zeus.
Not: Ça¤dafl anlat›mda yerleflmifl
gözüken ‘Pandora’n›n Kutusu’ ifadesini yaz›m›zda kullanmak istemedik.
Bunun nedeni ortaça¤dan bu yana
çeviri kaymalar› sonucu ‘kutu’ veya
‘sand›k’ olarak sözü edilen kab›n antik
mitolojik anlat›mda bir pithos olmas›d›r. Müzelerde s›kça gördü¤ümüz,
antik kal›nt›larda topra¤a gömülü
96
9- Nicolas Régnier (1590-1667)
olarak da karfl›m›za ç›kan pithos tah›l,
zeytinya¤› veya flarap gibi ürünlerin
sakland›¤› büyük bir toprak veya seramik kapt›r.
Pandora’n›n sanatç›lar›n dünyas›na nas›l yans›d›¤›n› birkaç örnekle
sunuyoruz. Ressamlar Nicolas Régnier ve Jean Cousin’in tablolar›nda pithos, di¤erlerinde kutu ve sand›k figürünün kullan›ld›¤›n› görüyoruz.
Cousin’in tablosundaki yaz›dan
ilk kad›n olarak Havva’n›n ismine de
yer verildi¤i görülmektedir (Eva). •
[email protected]
Download

haluk erdemol.fh11