PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
YAŞAM BOYU GELİŞİM
Yaşam boyu bakış açısı

Gelişim: insanın yaşamı boyunca döllenmeyle
başlayıp devam eden değişim örüntüsü
 Büyüme


ve gerilemeyi içerir.
Geleneksel yaklaşım: Doğumdan ergenliğe yayılan
değişimleri vurgular, yetişkinlikteki değişimlere ve
ileri yaştaki gerilemelere değinmez.
Yaşam boyu yaklaşımı : Çocukluk ve yetişkinlik
boyunca süren gelişimsel değişimleri vurgular.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı


Yaşam boyu: kayıtlara
geçen en ileri yaş : 122
Yaşam beklentisi: Bir
kişinin yaşaması
beklenen ortalama yıl
sayısı 71,5 (Tr)
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Türkiye’de doğumda beklenen
yaşam süresi (yıl)
İngiltere
Suriye
Türkiye
Beklenen yaşam süresi (E) (2005)
77.0
70.0
69.0
Beklenen yaşam süresi (K) (2005)
81.0
75.0
74.0
Beklenen sağlıklı yaşam süresi (E) (2002)
69.0
60.0
61.0
Beklenen sağlıklı yaşam süresi (K) (2002)
72.0
63.0
63.0
Kaynak: http://www.who.int/whosis/database/core/core_select_process.cfm
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı

Yaşam boyu bakış açısı gelişimi şöyle ele alır:
Yaşam boyu
 Çok boyutlu
 Çok yönlü
 Esnek
 Birden çok bilimsel alanla ilgili
 Bağlamsal



Gelişim büyüme, sürdürme ve kaybın düzene
sokulmasını içeren bir süreçtir.
Gelişim biyolojik, sosyokültürel ve bireysel etmenlerin
birarada işlemesi yoluyla inşa edilir.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı

Gelişim yaşam boyudur
 İlk
çocukluk gelişimin son noktası değildir.
 Hiçbir yaş dönemi baskın değildir.

Gelişim çok boyutludur
 Biyolojik,
 Her
bilişsel ve sosyo-duygusal boyutları kapsar.
boyutta bir den fazla bileşen vardır.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı

Gelişim çok yönlüdür


Gelişim esnektir


Bazı boyutlar (ya da bir boyutun bileşenleri) yayılır
diğerleri küçülür.
Esneklik: değişim kapasitesi
Gelişim birden çok bilimsel alanla ilgili

Gelişim psikolog, sosyolog, antropolog, sinirbilimci ve tıp
araştırmacılarının ilgi alanına girer.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı

Gelişim bağlamsaldır

Tüm gelişim bir bağlam (ortam) içinde olur.


Her ortam tarihsel, ekonomik, sosyal ve kültürel etmenlerden
etkilenir.
Bağlamlar üç tür etki ortaya çıkarır:



Normatif yaşa bağlı etkiler: belirli bir yaş grubundaki bireyler için
benzer.
Normatif tarihsel etkiler: Tarihsel koşullar nedeniyle belirli bir
kuşağın insanlarında ortak
Normatif olmayan yaşam olayları: bireyin yaşamına damgasını
vuran beklenmedik olaylar
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaşam boyu bakış açısı


Gelişim büyüme sürdürme ve kaybın
düzenlenmesini içerir
Gelişim biyoloji, kültür ve bireyin ortak ürünüdür
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Bazı çağdaş konular



Sağlık ve iyi oluş
Ebeveynlik ve eğitim
Sosyo-kültürel bağlamlar ve çeşitlilik
 Kültür:
Belirli bir insan grubunun kuşaktan kuşağa
aktarılan davranış kalıpları, inançları ve tüm diğer
ürünleri
 Etnisite: kültürel miras, milliyet, ırk, din, dil
 Sosyo-ekonomik durum : aKişinin toplumda mesleki,
eğitimsel ve ekonomik özelliklere dayalı konumu
 Toplumsal cinsiyet: İnsanların kadın ve erkek olarak
özellikleri
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Sosyal politika konuları


Sosyal politika: Devletin yurttaşlarının refahını
arttırmak üzere düzenlediği eylem planı
Çocuklarla ilgili konular
 Değerlendirmelere
göre ABD sanayileşmiş ülkeler
içinde çocukların durumu açısından en düşük
düzeydedir.
 2006  yaklaşık /17.4 ABD’li çocuk yoksul
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Çocukların maruz
kaldığı altı stres etmeni
Kötü ev koşulları
Aşırı gürültü
Kalabalık
Şiddete maruz kalma
Çocuğun ayrılması
Ailede kriz
%
73
49
45
32
24
21
16
14
12
7
3
Fakir
çocuklar
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Orta gelirli
çocuklar
Sosyal politika konuları

İleri yaştaki yetişkinler
 Dünyanın
bir çok ülkesinde yaşlı sayısı giderek artıyor.
 Karşılanabilir,
yeterli sağlık bakımı önemli konu
 Birçok yaşlı, evli olmadığı, çocuksuz olduğu ve yalnız
yaşadığı için toplumun yardımına ihtiyaç duyuyor
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yaş Grubuna Göre Nüfus Oranı
1935-2075
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Gelişim biyolojik, bilişsel ve sosyo-duygusal
süreçlerin ürünüdür.
bireyin fiziksel yapısındaki değişimler
 Bilişsel: düşünce, zeka ve dilde değişimler changes in
thought, intelligence, and language
 Sosyoduygusal : diğerleriyle ilişkilerde, duygularda ve
kişilikte değişimler
 Biyolojik:
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimsel değişimler biyolojik, bilişsel ve
sosyoduygusal süreçlerin sonucudur
Biyolojik
süreçler
Bilişsel
süreçler
Sosyoduygusal
süreçler
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Gelişim dönemi: kişinin belirli özelliklerle
karakterize olan yaşamındaki bir zaman dilimi
 Doğumöncesi
dönem: Döllenmeden doğuma (9 ay)
 Bebeklik: Doğum - 18-24 ay
 Yetişkinlere
bağımlılık
 Birçok fiziksel etkinliğin gelişimi
 İlk
çocukluk: bebekliğin bitimi- 5-6 yaş
 Okulöncesi
yıllar
 Kendi kendine yetme ve artan oyun
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Gelişimsel dönem (devam)

Orta ve son çocukluk : 6-11 yaş



Ergenlik: bitişi değişir 10-12 den 18-22’ye



Okuma, yazma ve aritmetik
Başarı ve kendini kontrole odaklanma
Hızlı fiziksel değişimler
Bağımsızlık ve kimlik
Genç yetişkinlik adulthood: İlk gençlikten 30’lu yaşların
başına


Kişisel ve ekonomik bağımsızlık
Eş seçme
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Gelişimsel dönem (devam)
 Orta
yetişkinlik: 40-60 yaş
katılım ve sorumluluk
 Bir sonraki kuşağa yol gösterme
 Sosyal
 İleri
yetişkinlik: 60’lar-70’ler den ölüme
 Yaşamı
gözden geçirme
 Yeni sosyal rollere uyum
 En uzun gelişimsel dönem

“en genç yaşlı” - “en yaşlı yaşlı”
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Gelişimin dört çağı
İlk çağ: Çocukluk ve ergenlik
 İkinci çağ: İlk yetişkinlik (20’lerden 50’lere)
 Üçüncü çağ: Yaklaşık 60 – 79 yaşları arası
 Dördüncü çağ: Yaklaşık 80 yaş ve daha ileri


Yaşın önemi

Yaş ve mutluluk:
Hiçbir özgül yaş grubu diğerinden daha fazla mutluluk veya
doyum belirtmez.
 Her yaş döneminin kendi stresleri avantajları ve dezavantajları
vardır.

PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Yıl
2011
Cinsiyet
Mutlu
Orta
Mutsuz
Türkiye (18+)
Turkey (18+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
62,1
59,5
64,6
28,0
30,0
26,2
9,9
10,5
9,3
Yaşlı (65+)
Elderly (65+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
57,8
60,9
55,5
28,6
28,1
29,1
13,5
11,0
15,5
Türkiye (18+)
Turkey (18+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
61,0
59,1
62,8
28,9
29,7
28,1
10,1
11,3
9,1
Yaşlı (65+)
Elderly (65+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
60,3
64,2
57,3
28,7
27,0
30,0
11,1
8,8
12,8
Türkiye (18+)
Turkey (18+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
59,0
56,1
61,9
30,2
32,0
28,5
10,8
11,9
9,6
Yaşlı (65+)
Elderly (65+)
Toplam-Total
Erkek-Male
Kadın-Female
63,4
64,1
62,8
23,6
23,9
23,4
13,0
12,1
13,7
2012
2013
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimin doğası

Yaş kavramları
 Kronolojik
yaş kişinin psikolojik gelişimini anlamakla
ne kadar ilgili?
 Yaş nasıl kavranmalı?
 Kronolojik
yaş: doğumdan itibaren geçirilen
 Biyalajik yaş: Kişinin biyolojik sağlığına dayanan yaşı
 Psikolojik yaş: Bireyin kendisiyle aynı yaşta olan diğer
bireylere kıyasla uyum sağlama kapasitesi
 Sosyal yaş: Kişinin yaşıyla bağlantılı sosyal roller ve
beklentiler
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimsel konular

Doğa ve çevre: Gelişimin biyolojik kalıtım ve/veya
çevresel deneyimden etkilenme düzeyi
 Doğa
taraftarları evrimsel ve genetik temelin büyüme
ve gelişmede ortaklıklar yarattığını savunur.
 Çevre taraftarları hem biyolojik hem de sosyal
çevrenin önemini vurgular.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimsel konular

Durağanlık ve değişme: ilk kişisel özellikler ve
niteliklerin yaşam boyu sürme ya da değişme
düzeyi
 Durağanlık:
Kişisel özellikler ve nitelikler kalıtım ve
ilk yılların deneyimlerinin sonucu olarak görülür.
 Değişim: Kişisel özellikler ve nitelikler sonraki
deneyimlerle değiştirilebilir.
 İlk ve sonraki deneyimlerin rolü hararetli bir tartışma
konusudur.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişimsel konular

Süreklilik ve süreksizlik: gelişim şu ikisinden
birine odaklanır:
 Aşama
aşama ilerleyen kümülatif bir süreç. (sürekli)
 Ayrı Ayrı aşamalar grubu (süreksizlik)

Gelişimsel konuları değerlendirme :
 Gelişimcilerin
çoğu gelişimi ne tümüyle dürekli ne de
süreksiz olduğunu kabul eder.
 Bu konuların her birinin gelişimi ne kadar güçlü
etkilediğine ilişkin tartışma vardır.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişim kuramları

Bilimsel yöntem: Dört aşamalı bir süreç :
1.
2.
3.
4.


Araştırılacak bir süreç ya da sorunu kavramlaştırma
Araştırma verisi toplama
Veriyi analiz etme
Sonuca varma
Kuram: olguları açıklama ve öngörüde bulunmaya
yardım eden birbiriyle uyuşan birtakım fikirler
Hipotezler: Tes edilecek özgül iddialar ve öngörüler
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Gelişim kuramları

Yaşam boyu gelişimi açıklamada ayrı ayrı ama
birbirini tamamlayan kuramlar kullanılır:
 Psikoanalitik
kuramlar
 Bilişsel kuramlar
 Davranışsal ve sosyal bilişsel kuramlar
 Etolojik kuram
 Ekolojik theory
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Psikoanalitik kuramlar

Psikoanalitik kuramlar: gelişimi öncelikle bilinçdışı
olarak betimler
 Gerçek anlayış, davranışın simgesel anlamlarını analiz
etmeyi gerektirir.
 Ebeveyn ile ilk deneyimler gelişimi yaygın bir şekilde
biçimlendirir.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Psikoanalitik kuramlar

Freud’un Kuramı:
 Cinsel
haz odakları gelişim boyunca değişir
 Beş psikseksüel gelişim evresi (oral, anal, fallik, örtük,
genital)
 Yetişkin
kişiliği her evre içindeki çatışmayı çözme
tarzımıza göre belirlenir.
kuramcılar cinseiş içgüdülere daha az ve
kültürel deneyime daha fazla yer verirler
 Modern
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Psikoanalitik kuramlar

Erikson’un Psikososyal kuramı:
 Diğer
insanlarla yakınlık kurma arzumuza odaklanır.
 Gelişimsel değişimin yaşam boyu olduğuna inanmıştır.
 Sekiz gelişim evresi öne sürmüştür.
 Her
evre çözülmesi gereken bir kriz içerir.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Erikson’un Psikososyal kuramı
1
Güvene karşılık güvensizlik
(doğum- 1 yaş)
Bebekler ihtiyaçlarını karşılamak için diğerlerine
güvenileceğini veya güvenilmeyeceğini öğrenirler.
2
Özerkliğe karşılık utanç ve
şüphe
(1 - 2 yaş)
Çocuklar tuvalet eğitimi, yürüme ve keşfetme gibi bir
çok etkinlikte kendi kendilerine yemeyi öğrenirler. Eğer
çok fazla zorlanırlarsa kendi yeteneklerinden şüphe
duymayı ve utanç hissetmeyi öğrenirler.
3
Girişimciliğe karşılık
suçluluk duygusu
(3 - 5 yaş)
Çocuklar girişimlerde bulunarak daha sorumluluk
üstlenmeyi öğrenir ama eğer anne-baba tarafından
aşırı sınırlar konursa suçlu hissetmeyi öğrenir.
4
Çalışkanlığa karşılık
aşağılık duygusu
(5 – erinlik)
Çocuklar yeni entelektüel, sosyal ve fiziksel
becerilerde gelişme kaydederek daha yeterli olmayı
öğrenir veya bu becerileri geliştirmekte başarısız
olursa aşağılık duygusu hissederler.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Erikson’un Psikososyal kuramı
Kimliğe karşılık rol
Ergenler farklı roller deneyerek bir kimlik
5 karışıklığı (ergenlik)
duygusu geliştirirler; hiçbir rol deneyi
yapma rol karışıklığı ile sonuçlanmaz.
6
Yakınlığa karşılık
yalıtılmışlık
(genç yetişkin)
Genç yetişkinler diğerleriyle yakın ilişkiler
kurar veya eğer bunu yapmada başarısız
olurlarsa yalıtılmış hale gelirler.
7
Üretkenliğe karşılık
durgunluk
(orta yetişkinlik)
Orta yaştaki yetişkinler çalışmalarıyla,
çocuk yetiştirme ile yeni kuşaklara
yardımcı olduklarını hissederler veya
yardımcı olamadıklarını hissedip
durgunlaşırlar.
8
Bütünleşmeye karşılık
umutsuzluk
(ileri yetişkinlik)
İleri yaşlardaki yetişkinler eğer yaşamlarını
anlamlı bulurlarsa yaşamlarını belirler ve
bütünlük hissi geliştirirler; eğer anlamlı
bulmazlarsa umutsuzluk yaşarlar.
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Psikoanalitik kuramlar

Psikoanalitik kuramların değerlendirilmesi:
 Katkılar:
 Gelişimsel
bir çerçeveyi, aile ilişkilerini ve zihnin bilinçdışı
yanlarını vurgular
 Eleştiriler:
 Bilişsel
desteğin yokluğu
 Cinsel temelleri aşırı vurgulaması
 İnsanlar hakkında negatif imaj
PSİ253 GEL.PSİ I - Prof.Dr. Hacer HARLAK
Download

YAŞAM BOYU GELİŞİM