Örnek Uygulamalarla
OKUL ÖNCESİ
DÖNEMDE FEN EĞİTİMİ
Editör:
Doç. Dr. Mustafa METİN
Yrd. Doç. Dr. Çiğdem ŞAHİN
Doç. Dr. Hakan Şevki AYVACI
Doç. Dr. Hatice Zeynep İNAN
Doç. Dr. Mustafa METİN
Doç. Dr. Sevilay KARAMUSTAFAOĞLU
Doç. Dr. Suat ÜNAL
Doç. Dr. Şafak ULUÇINAR SAĞIR
Yrd. Doç. Dr. Binnur YILDIRIM HACIİBRAHİMOĞLU
Yrd. Doç. Dr. Çiğdem ŞAHİN
Yrd. Doç. Dr. Hava İPEK AKBULUT
Yrd. Doç. Dr. Özlem ÇAMLIBEL ÇAKMAK
Yrd. Doç. Dr. Pınar URAL KELEŞ
Yrd. Doç. Dr. Solmaz AYDIN
Yrd. Doç. Dr. Taşkın İNAN
Yrd. Doç. Dr. Yasin ÖZTÜRK
Yrd. Doç. Dr. Yunus GÜNİNDİ
Yrd. Doç. Dr. Zeynep AKDAĞ
Dr. Sadiye KELEŞ
Arş. Gör. Dilek ÖZBEK
Arş. Gör. Esra Betül MENEVŞE
Arş. Gör. Tuğba AYDEMİR
Editörler:
Doç. Dr. Mustafa METİN
Yrd. Doç. Dr. Çiğdem ŞAHİN
ÖRNEK UYGULAMALARLA
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİ
ISBN 978-605-364-858-1
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Ekim 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Hilal Sultan Coşkun
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Okul öncesi yıllar birçok becerinin temellerinin atıldığı ve fen eğitiminin de bu
kritik dönemler içinde yer aldığı görülmektedir. Çocukların doğuştan getirdikleri merak duygusuyla doğal çevresi ile etkileşime geçtiği andan itibaren fenle ilişkisi başlamakta ve bu ilişki tüm yaşamı boyunca devam etmektedir. Okul öncesi dönemde
fen eğitiminde çocukları birer bilim insanı olarak yetiştirmek amaçlanmamaktadır.
Bu dönemdeki çocuklar için fen eğitiminin odak noktaları; onlara zor akademik kavramları öğretmek yerine onların merakla, sevinçle, heyecan içinde keşfederek, temel
kavramların oluşmasına rehberlik yapmaktır. Çocukların koklayarak, duyarak, tadarak, dokunarak ve dinleyerek zengin duyusal deneyimleri kazanmalarına, onların
daha fazla merak etmelerine ve gözlem yapmalarına olanaklar sunulmalıdır. Fen eğitiminde de çocukların meraklarını uyaracak, onların araştırmalarına, keşfetmelerine
olanak sağlayacak, çocukların yaparak-yaşayarak yapabilecekleri etkinliklerin sunulması amaçlanmalıdır. Bu nedenle okul öncesi dönemde fen eğitiminin içeriği ayrıcalıklı olmalı ve çocuklara sunulacak doğal çevre olanakları onların kendi tecrübeleri ile
işleyen dünya hakkında doğuştan getirdikleri meraklarını gidermelerine ve bilimsel
süreçleri öğrenmelerine olanak sağlamalıdır. Bu bağlamda okul öncesi dönemde fen
eğitime yönelik teorik ve uygulamanın birlikte sunulduğu kaynak kitapların hazırlanması büyük önem arz etmektedir.
Bu kitapta okul öncesi öğretmenlerine, öğretmen adaylarına ve akademisyenlere
okul öncesi dönemde fen eğitimi ile ilgili etraflı bir rehberlik yapılmaya çalışılmıştır.
Kitapta 14 bölüm olup her bir bölümde okul öncesi dönemde fen eğitimi ile ilgili ayrı
bir konu ele alınmıştır. Okuyucular kitapta okul öncesi dönemde çocukların gelişim
özelliklerinden, okul öncesi dönemde özel eğitime ihtiyaç duyan öğrencilere yönelik
fen eğitimine kadar pek çok konuda ilgili teorik bilgiler literatürden araştırmalarla
desteklenerek sunulmuş olup okul öncesi öğretmenlerini ve öğretmen adaylarını okul
öncesi dönemde fen öğretmeye teşvik etmeye yönelik olarak örnek uygulamalara da
yer verilmiştir. Örnek uygulamalarla okuyucuların her bir bölümde sunulan teorik bilgileri somutlaştırmalarını sağlamak amaçlanmıştır. Ayrıca kitabın her bir bölümü için
farklı üniversitelerde görev yapan alanında uzman akademisyenlerden destek alınmış
olup okuyucuların farklı akademisyenlerin deneyimlerinden faydalanmalarına da imkan sunulmuştur. Kitabın her bir bölümünde özverili çalışmalarından dolayı tüm bölüm yazarlarına da teşekkürlerimizi sunarız.
Bu kitabın öğretmenlere, öğretmen adaylarına, akademisyenlere ve okul öncesi
dönemde fen eğitimi ile ilgilenenlere, okul öncesi dönemde fen eğitimi ile ilgili öğretim sürecini planlamalarında, geliştirmelerinde ve değerlendirmelerinde ihtiyaç duyacakları bilgi ve becerileri kazanmalarında önemli katkılar sağlaması umulmaktadır. Bu
kaynak kitabın her düzeyde eğitimcilere ışık tutma işlevini gereği gibi yerine getirmesi
dileklerimizle…
Doç. Dr. Mustafa METİN
Yrd. Doç. Dr. Çiğdem ŞAHİN
BÖLÜMLER VE YAZARLAR
1. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
Yrd. Doç. Dr. Yunus GÜNİNDİ Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi
2. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitimi ve Öğretmenin Rolü
Yrd. Doç. Dr. Özlem ÇAMLIBEL ÇAKMAK Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim
Fakültesi
3. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Bilimin Doğasının Öğretimi
Doç. Dr. Hakan Şevki AYVACI Karadeniz Teknik Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Dilek ÖZBEK Karadeniz Teknik Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi
4. Bölüm: Okul Öncesi Dönem Çocuklarına Bilimsel Süreç Becerilerinin Kazandırılması
Doç. Dr. Hatice Zeynep İNAN Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Taşkın İNAN Dumlupınar Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi
Arş. Gör. Tuğba AYDEMİR Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
5. Bölüm Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitiminde Kavram Öğretim
Dr. Sadiye KELEŞ Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Esra Betül MENEVŞE Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Fakültesi
6. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitiminde Kullanılan Yöntem ve Teknikler
Doç. Dr. Şafak ULUÇINAR SAĞIR Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Doç. Dr. Sevilay KARAMUSTAFAOĞLU Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi
7. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitiminde Deneyler
Yrd. Doç. Dr. Çiğdem ŞAHİN Giresun Üniversitesi Eğitim Fakültesi
8. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitiminde Drama
Yrd. Doç. Dr. Pınar URAL KELEŞ Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Eğitim Fakültesi
9. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitiminde Hikâyeleştirilmiş Metinler
Doç. Dr. Suat ÜNAL Karadeniz Teknik Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi
10. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Fen Konularına Yönelik Uygulamalar
Yrd. Doç. Dr. Yasin ÖZTÜRK Karadeniz Teknik Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Hava İPEK AKBULUT Karadeniz Teknik Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi
11. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Çevre Eğitimi
Yrd. Doç. Dr. Zeynep AKDAĞ Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi
12. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
Yrd. Doç. Dr. Solmaz AYDIN Kafkas Üniversitesi Eğitim Fakültesi
13. Bölüm: Okul Öncesi Dönemde Özel Eğitime İhtiyaç Duyan Çocuklara Yönelik Fen Eğitimi
Yrd. Doç. Dr. Binnur YILDIRIM HACIİBRAHİMOĞLU Giresun Üniversitesi Eğitim
Fakültesi
14. Bölüm: Okul Öncesi Dönem Fen Eğitiminde Ölçme ve Değerlendirme
Doç. Dr. Mustafa METİN Bozok Üniversitesi Eğitim Fakültesi
İÇİNDEKİLER
Ön Söz ................................................................................................................................... iii
Bölümler ve Yazarları ........................................................................................................... v
1. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ
Kazanımlar ..............................................................................................................................1
Konu Başlıkları .......................................................................................................................1
Gelişimin Temel Kavramları ve Okul Öncesi Dönemde Bulunan Çocukların
Gelişim Özellikleri .................................................................................................................2
Giriş ..........................................................................................................................................2
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar..........................................................................................2
Gelişim Süreci ...................................................................................................................4
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri ....................................................................6
Gelişimin Temel İlkeleri ..................................................................................................7
Gelişim Dönemleri...........................................................................................................8
Çocuk Gelişim Kuramları ...............................................................................................9
Gelişim Alanları....................................................................................................................10
1. Fiziksel ve Devinimsel Gelişim.......................................................................................11
2. Okul Öncesi Dönemde Bilişsel Gelişim ve Dil Gelişimi .............................................15
2.1. Bilişsel Gelişim ........................................................................................................15
I. Duyu-Motor Dönemi (0-2 yaş) ..........................................................................16
II. İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş) ..........................................................................17
III. Somut İşlemler Dönemi (7-11Yaş) ..................................................................17
IV. Soyut İşlemler Dönemi (12+) ...........................................................................18
2.2. Dil Gelişimi ....................................................................................................................18
3. Okul Öncesi Dönemde Sosyal-Duygusal Gelişim .......................................................20
3.1. Sosyal Gelişim ile İlgili Kuramlar .........................................................................20
3.1.1. Erikson’un Psiko-Sosyal Gelişim Kuramı ...................................................20
3.1.2. Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı ........................................................21
Tartışma Soruları ..................................................................................................................22
Bölüm Özeti ..........................................................................................................................22
Kaynakça................................................................................................................................24
VIII Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
2. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİ VE ÖĞRETMENİN ROLÜ
Kazanımlar ............................................................................................................................29
Konu Başlıkları .....................................................................................................................29
Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitimi ve Öğretmenin Rolü ..............................................30
Okul Öncesi Dönemde Fen Eğitimi...................................................................................30
Fen Eğitiminin Çocuğa Sağladığı Yararlar .......................................................................36
Okul Öncesi Fen Etkinliklerinin Kapsamı .......................................................................37
Bitki Yetiştirme ...............................................................................................................37
Hayvan Besleme ............................................................................................................38
Deneyler ..........................................................................................................................39
İnceleme ve Alan Gezileri .............................................................................................39
Eğitici Oyuncaklar .........................................................................................................40
Fen Merkezi ....................................................................................................................40
Fen Merkezi Materyalleri ..............................................................................................41
Fen Eğitiminde Okul Öncesi Öğretmeninin Rolü ....................................................42
Tartışma Soruları ..................................................................................................................45
Bölüm Özeti ..........................................................................................................................45
Kaynakça................................................................................................................................47
3. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE BİLİMİN DOĞASININ ÖĞRETİMİ
Kazanımlar ............................................................................................................................51
Konu Başlıkları .....................................................................................................................51
Okul Öncesi Eğitimi ve Bilimin Doğası ............................................................................52
Bilimsel Okuryazarlık ....................................................................................................52
Bilimsel Okuryazarlık ve Bilimin Doğası....................................................................53
Bilimin Doğası ve Okul Öncesi ....................................................................................54
Bilimin Doğasının Unsurlarının Kazandırılmasında Uygulanan Güncel
Yöntemler ........................................................................................................................56
İçindekiler
IX
Dolaylı Yaklaşım ............................................................................................................57
Doğrudan Yansıtıcı Yaklaşım ..............................................................................................59
Tarihsel Yaklaşım ...........................................................................................................61
Çoklu Birleştirilmiş Yaklaşım .......................................................................................63
Bilimin Doğası ve Argümantasyon ..............................................................................67
Tartışma Soruları ..................................................................................................................69
Bölüm Özeti ..........................................................................................................................70
Kaynakça................................................................................................................................71
4. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEM ÇOCUKLARINA BİLİMSEL SÜREÇ
BECERİLERİNİN KAZANDIRILMASI
Kazanımlar ............................................................................................................................75
Konu Başlıkları .....................................................................................................................75
Giriş ........................................................................................................................................76
Bilim nedir? ....................................................................................................................76
Merak, Eleştirel Düşünce ve Soru Sorma....................................................................77
Bilimsel Süreç Becerileri................................................................................................82
Öğretmenlerin Bilmesi Gerekenler..............................................................................87
Bilimsel Süreç Becerilerinde Güvenlik .......................................................................89
Tartışma Soruları ..................................................................................................................91
Bölüm Özeti ..........................................................................................................................92
Kaynakça................................................................................................................................93
X
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
5. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİNDE KAVRAM ÖĞRETİMİ
Kazanımlar ............................................................................................................................97
Konu Başlıkları .....................................................................................................................97
Kavram Nedir?................................................................................................................98
Kavramlar Nasıl Kazanılır? ...........................................................................................99
Doğal Deneyimler ............................................................................................................. 100
İnformal Deneyimler .................................................................................................. 101
Yetişkin Rehberliği ile Elde Edilen (Yapılandırılmış) Deneyimler ....................... 101
Kavram Yanılgıları Nedir?.......................................................................................... 101
Bilim Eğitimi İçerik Alanları ve Kavramları .................................................................. 103
Fiziksel Bilimler ................................................................................................................. 104
Dünya ve Uzay Bilimleri............................................................................................. 108
Yaşam Bilimleri............................................................................................................ 110
Etkili Kavram Öğretimi Uygulamaları ..................................................................... 113
Sorgulama Temelli Bilim Öğretimi ........................................................................... 114
Çocuk Çizimleri .......................................................................................................... 114
Soru Sorma Stratejisi .................................................................................................. 116
Bilimleme Yaklaşımı (Oyna – Bilgi Al – Yeniden Oyna) ....................................... 117
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 118
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 119
Kaynakça............................................................................................................................. 121
6. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİNDE KULLANILAN
YÖNTEM VE TEKNİKLER
Kazanımlar ......................................................................................................................... 125
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 125
Okul Öncesi Fen Eğitiminde Yöntem ve Teknikler ...................................................... 126
Deney Yöntemi ............................................................................................................ 126
Deney Yönteminin Yararları ...................................................................................... 127
Deney Yönteminin Uygulanması .............................................................................. 127
Proje Yöntemi .............................................................................................................. 128
İçindekiler
XI
Projenin Amaçları ve Yararları .................................................................................. 128
Proje Yönteminin Sınırlılıkları .................................................................................. 129
Proje Etkinlikleri ......................................................................................................... 130
Proje Konusunun Belirlenmesi ................................................................................. 130
Proje Çalışmasının Aşamaları ................................................................................... 131
Alan Gezisi ve Gözlem ............................................................................................... 132
Gözlem Çeşitleri ......................................................................................................... 132
Alan Gezisi ve Gözlemin Yararları ............................................................................ 133
Alan Gezisi Yönteminin Sınırlılıkları ....................................................................... 134
Gezi ve Gözlem Uygulamaları ................................................................................... 134
Drama Yöntemi ........................................................................................................... 135
Drama Yönteminin Yararları ..................................................................................... 135
Drama Yönteminin Sınırlılıkları ............................................................................... 136
Problem Çözme Yöntemi ........................................................................................... 136
Problem Çözme Yönteminin Yararları ..................................................................... 136
Problem Çözme Yönteminin Sınırlılıkları ............................................................... 137
Problem Çözme Yönteminin Uygulanması ............................................................. 137
Kavram Haritaları ve Haritalama .............................................................................. 139
Kavram Haritası Geliştirme Aşamaları .................................................................... 140
Kavram Haritası Çeşitleri ........................................................................................... 141
Kavram Haritalarının Yararları ................................................................................. 142
Analoji ......................................................................................................................... 143
Analojilerin Geliştirilmesi.......................................................................................... 143
Analoji Çeşitleri........................................................................................................... 145
Analojilerin Yararları .................................................................................................. 146
Beyin Fırtınası ............................................................................................................. 147
Beyin Fırtınasının Avantajları ................................................................................... 147
Beyin Fırtınasının Dezavantajları ............................................................................. 148
Kavram Karikatürleri .................................................................................................. 149
Çizim Yaptırma............................................................................................................ 151
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 152
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 153
Kaynakça............................................................................................................................. 154
XII
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
7. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİNDE DENEYLER
Kazanımlar ......................................................................................................................... 159
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 159
Okul Öncesi Dönemde Fen Deneylerinin Yeri ve Önemi ..................................... 160
Okul Öncesi Dönemde Fen Deneyleri Bağlamında Laboratuvar Yaklaşımları .. 163
Okul Öncesi Dönemde Yapılış Amacına Göre Fen Deneyleri ............................. 164
Kapalı Uçlu Deneyler............................................................................................ 164
Açık Uçlu Deneyler............................................................................................... 165
Okul Öncesi Dönemde Yapılış Şekline Göre Fen Deneyleri ........................... 168
Okul Öncesi Dönemde Fen Deneylerine Örnek Uygulamalar ....................... 170
Okul Öncesi Dönemde Laboratuvar Güvenlik Kuralları ....................................... 178
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 179
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 180
Kaynakça............................................................................................................................. 182
8. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİNDE DRAMA
Kazanımlar ......................................................................................................................... 185
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 185
Giriş ..................................................................................................................................... 186
Drama ve Drama ile İlişkili Kavramlar .................................................................. 186
Drama Bir Öğrenme Yöntemi mi Yoksa Tekniği midir? ....................................... 187
Drama ve Oyun ........................................................................................................... 193
Okul Öncesi Dönemde Dramanın Önemi .............................................................. 194
Dramanın Çocuğun Gelişimine Etkisi ..................................................................... 195
Okul Öncesi Fen Eğitimi ve Drama ......................................................................... 197
Okul Öncesi Drama Etkinliklerinde Ortam ve Araç Gereçler .............................. 199
Drama Etkinliğinin Aşamaları ................................................................................. 199
Isınma-(Giriş) ........................................................................................................ 199
İçindekiler
XIII
Canlandırma .......................................................................................................... 200
Değerlendirme –Tartışma .................................................................................... 200
Drama etkinlik örneği .......................................................................................... 201
Drama Etkinliğini Planlarken ve Uygularken Dikkat Edilmesi Gereken
Noktalar ........................................................................................................................ 202
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 204
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 204
Kaynakça............................................................................................................................. 206
9. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN EĞİTİMİNDE HİKÂYELEŞTİRİLMİŞ
METİNLER
Kazanımlar ......................................................................................................................... 211
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 211
Hikâyeler............................................................................................................................. 212
Hikâyelerin Yapısı ....................................................................................................... 213
Hikâyelerin Eğitimdeki Yeri ve Önemi .................................................................... 213
Hikâyelerin Oluşturulması......................................................................................... 216
Hikâyelerin Öğrenme Ortamlarında Kullanılması ................................................. 219
Okul Öncesi Fen Eğitiminde Hikâye Örnekleri ...................................................... 221
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 225
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 226
Kaynakça............................................................................................................................. 227
XIV Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
10. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE FEN KONULARINA YÖNELİK
UYGULAMALAR
Kazanımlar ......................................................................................................................... 231
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 231
Giriş ..................................................................................................................................... 232
Okul Öncesi Dönemde Fen Konuları ............................................................................. 233
Okul Öncesi Öğretmenleri ve Fen Konuları .................................................................. 238
Okul Öncesi Dönemde Fen Konularına Yönelik Örnek Uygulamalar....................... 240
1) Toprağın İçinde Neler Var? (Yaşam Bilimleri: Toprak) ............................... 240
2) Işığın Yolu (Fiziksel Bilimler – Işık Konusu) ............................................... 243
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 245
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 245
Kaynakça............................................................................................................................. 246
EK 1 ..................................................................................................................................... 247
EK 2 ..................................................................................................................................... 248
11. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE ÇEVRE EĞİTİMİ
Kazanımlar ......................................................................................................................... 251
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 251
Kurtlar Nehirlerin Akışını Değiştirebilir mi? ................................................................ 252
Giriş ..................................................................................................................................... 252
Okul Öncesi Eğitimde Çevre Eğitiminin Olmazsa Olmazları .............................. 253
Hiç Risk Almamanın Riski Nedir?............................................................................ 254
Duyuları Kullanmak ................................................................................................... 254
Hava Kirliliği ................................................................................................................ 255
Toprak Kirliliği ve Kaybı ............................................................................................ 258
Su Kirliliği .................................................................................................................... 260
Alan Gezileri ................................................................................................................ 261
Hayvanlar ..................................................................................................................... 263
Geri Dönüşüm ............................................................................................................. 265
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 267
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 268
Kaynakça ............................................................................................................................ 269
İçindekiler
XV
12. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE ÖĞRETİM TEKNOLOJİLERİ VE
MATERYAL TASARIMI
Kazanımlar ......................................................................................................................... 271
Konu Başlıkları .................................................................................................................. 271
Okul Öncesi Dönemde Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı ........................ 272
Eğitim, Teknoloji, Eğitim ve Öğretim Teknolojisi ........................................................ 272
Eğitim............................................................................................................................ 272
Teknoloji ....................................................................................................................... 273
Eğitim Teknolojisi ....................................................................................................... 273
Öğretim Teknolojisi .................................................................................................... 273
Öğretim Materyallerinin Seçimi ve Hazırlanması .................................................. 273
Öğretim Materyallerinin Seçimi ............................................................................... 274
Öğretim Materyallerinin Hazırlanması ................................................................... 275
Öğretim Materyallerinin Tasarımı............................................................................ 275
Görsel Öğelerin Kullanım İlkeleri............................................................................. 276
Yerleşim Öğelerinin Kullanım İlkeleri ............................................................... 276
Okul Öncesi Fen Öğretiminde Kullanılabilecek Materyaller ................................ 277
Sunu Materyalleri.............................................................................................. 277
Tepegöz Asetatları ............................................................................................. 277
PowerPoint Sunumları ..................................................................................... 279
Görsel Materyaller ............................................................................................ 280
Gerçek eşyalar ve modeller .......................................................................... 280
Döner levha.................................................................................................... 281
Kavram haritası ............................................................................................. 281
Resim, fotoğraf, karikatür ve çizimler ........................................................ 283
Kitap ve Gazete .............................................................................................. 284
Kukla ............................................................................................................... 285
Kesme, katlama, yapıştırma materyalleri ................................................... 286
Üç boyutlu materyaller ................................................................................. 287
İşitsel Materyaller ............................................................................................. 287
Televizyon-video materyalleri ..................................................................... 287
Radyo-teyp-CD materyalleri ....................................................................... 288
Tartışma Soruları .............................................................................................................. 289
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 289
Kaynakça............................................................................................................................. 291
XVI Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
13. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE ÖZEL EĞİTİME İHTİYAÇ DUYAN
ÇOCUKLARA YÖNELİK FEN EĞİTİMİ
Kazanımlar ......................................................................................................................... 295
Konu başlıkları ................................................................................................................... 295
Giriş ..................................................................................................................................... 296
Özel Gereksinimli Çocuk ve Okul Öncesi Dönemde Kaynaştırma ........................... 297
Özel Gereksinimli Çocuklar ve Fen Eğitimi .................................................................. 299
Öğretim Yöntemlerine İlişkin Uyarlamalar ................................................................... 302
Özel Gereksinimli Çocuklar ve Proje Yöntemi ile Fen Eğitimi ................................... 303
Özel Gereksinimli Çocuklar ve Keşif Yoluyla Fen Öğretimi ....................................... 306
Özel Gereksinimli Çocuklar ve Oyun ile Fen Öğretimi............................................... 308
Özel Gereksinimli Çocuklar ve Deney Yöntemi ile Fen Öğretimi.............................. 311
Özel Gereksinimli Çocuklar ile Çalışırken Fen Eğitiminde Dikkat Edilmesi
Gereken Noktalar .............................................................................................................. 314
Tartışma Soruları ............................................................................................................... 315
Bölüm Özeti ....................................................................................................................... 316
Kaynakça............................................................................................................................. 317
14. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEM FEN EĞİTİMİNDE ÖLÇME VE
DEĞERLENDİRME
Kazanımlar .......................................................................................................................319
Konu Başlıkları ................................................................................................................319
Giriş ...................................................................................................................................320
Okul Öncesi Dönemde Ölçme ve Değerlendirmenin Amacı....................................321
Okul Öncesi Dönemde Kullanılan Değerlendirme Türleri .......................................323
Alternatif Değerlendirme ...............................................................................................324
Okul Öncesi Dönemde Kullanılan Ölçme-Değerlendirme Araçları ........................327
Anekdot Kaydı ( Kısa Öykü Kayıtları).........................................................................327
Anekdot Kaydının Faydaları ve Sınırlılıkları ...............................................................328
İçindekiler XVII
Kontrol Listesi ..................................................................................................................330
Kontrol Listelerinin Faydaları ve Sınırlılıkları .............................................................331
Dereceli Ölçekler .............................................................................................................332
Dereceli Ölçeklerin Faydaları ve Sınırlılıkları .............................................................333
Dereceli Puanlama Anahtarı (Rubrik)..........................................................................334
Dereceli Puanlama Anahtarının Faydaları ve Sınırlılıkları........................................336
Öğrenci Ürün Dosyası - Bireysel Gelişim Dosyası (Portfolyo) .................................337
Öğrenci Ürün Dosyasının Kullanılma Türleri.............................................................339
Öğrenci Ürün Dosyasının Faydaları ve Sınırlılıkları .................................................340
Öğrenci Ürün Dosyası Hazırlama Aşamaları ..............................................................342
Öğrenci Ürün Dosyasını Değerlendirme Yaklaşımları ..............................................343
Tartışma Soruları .............................................................................................................344
Bölüm Özeti .....................................................................................................................344
Kaynakça...........................................................................................................................345
1. BÖLÜM
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE
ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ
Yrd. Doç. Dr. Yunus GÜNİNDİ1
Kazanımlar
•
Gelişim ile ilgili temel kavramları anlayabilme
•
Gelişimin biyolojik ve çevresel temellerini kavrayabilme
•
Gelişimin temel ilkelerini öğrenebilme
•
Gelişim ve gelişim dönemlerini yorumlayabilme
•
Çocuk gelişim kuram ve kuramcılarının ilkelerini benimseyebilme ve bu kuramları
karşılaştırarak değerlendirebilme
Konu Başlıkları
1
•
Gelişimin Temel Kavramları ve Okul Öncesi Dönemde Bulunan Çocukların Gelişim
Özellikleri
•
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
•
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
•
Gelişimin Temel İlkeleri
•
Gelişim Dönemleri
•
Çocuk Gelişim Kuramları
•
Gelişim Alanları (Fiziksel ve Devinimsel, Bilişsel Gelişim ve Dil, Sosyal-Duygusal)
•
Tartışma Soruları ve Bölüm Özeti
Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi
2
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
Gelişimin Temel Kavramları ve Okul Öncesi Dönemde Bulunan
Çocukların Gelişim Özellikleri
Giriş
Okul öncesi dönemde çocukların genel gelişim özellikleri bireysel farklılıklar gösterebilmektedir. Çocuklarla zaman geçiren herkes, onların büyüdükçe çok
farklı yönlerde değiştiğini bilir ve gözlemler. Çocuklar, gelişim süreçleri içerisinde
bilişsel, fiziksel ve sosyal açıdan ustalık kazanmakla kalmayıp; aynı zamanda onları gözlemleyenleri şaşırtacak derecede iletişim ve problem çözme becerilerini de
kazanırlar.
Eğitimciler açısından çocukların gelişimsel özelliklerini bilmenin ne gibi faydaları vardır? Özellikle okul öncesi programının esnek yapısı sayesinde eğitimci,
çocuğa özgü planlama yapabilmekte ve gelişimsel özelliklerini destekleyen etkinlikler hazırlayabilmektedir. Eğitimcinin, çocuğun gelişimsel özelliklerini tanıması,
eğitim sürecini başarıyla yürütmesini de beraberinde getirmektedir.
Eğitimciler, çocuklarla fen etkinliklerini uygularken, çocukların sadece tek
bir alandaki gelişimsel özelliklerine hitap edecek şekilde değil; bilişsel, devinimsel
ve sosyal-duygusal alandaki gelişimsel özelliklerini destekleyecek nitelikte olan etkinliklere yer vermelidir. Bu sayede, çocuğun tüm gelişim alanlarına hitap etmiş
ve gelişim süreçlerini desteklemiş olurlar. Aynı zamanda, gelişimsel açıdan çocuğa
uygun olarak düzenlenmiş olan etkinlikler neticesinde çocuk, başarmanın vermiş
olduğu hazzı hissederek daha istekli ve öğrenmeye daha açık hale gelmiş olacaktır.
Bu bölümde, doğum öncesi dönemden başlayarak çocuğun gelişimsel özelliklerinden bahsedilmiştir.
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
Çocukların gelişimleri arasında bireysel faklılıklar olmakla birlikte, evrensel
olarak kabul edilmiş olan gelişim süreçleri vardır. Gelişim alanları hakkında bilgi
vermeden önce, gelişimle ilgili temel kavramlara yer verilecektir.
Gelişim: Döllenmeden başlayarak ölüme kadar devam eden, organizmada
meydana gelen sistematik değişikliklerdir. Sigelman ve Rider (2012) gelişimi “rahimden mezara” organizmada gözlemlenen sürekli ve sistematik değişim olarak
adlandırmaktadır. Gelişim; fiziksel, bilişsel ve psiko-sosyal gelişim olmak üzere üç
şekilde izlenebilir.
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
3
a. Fiziksel gelişim: Beyin de dâhil olmak üzere vücut ve organların büyümesini, fizyolojik sistemlerinin işleyişini, yaşlanmanın fiziksel belirtilerini, motor
becerilerde meydana gelen değişiklikleri vb. içeren gelişmeye fiziksel gelişim başlığı altında bakılmaktadır. Fiziksel gelişim doğum öncesinden başlayıp yaşamın
sonuna kadar devam etmektedir.
b. Bilişsel gelişim: Algı, dil, öğrenme, bellek, problem çözme ve diğer zihinsel
süreçlerde görülen değişiklikler ve bu değişikliklerin devamlılıklarını içerir.
c. Psiko-sosyal gelişim: Bireyin; kişisel özellikleri, becerileri, duyguları, aile
içinde veya daha geniş toplumsal kurumlarda oynadığı roller gibi motifleri içeren
kişisel-kişiler arası ilişkileri betimlemektedir.
Gelişim alanında çalışanlar, bu üç alandan birinde uzmanlaşmayı tercih etse
de bu alanlardan herhangi birisi, diğer alanlarda meydana gelen veya gelecek olan
değişimi de etkilemektedir. Örneğin, emekleme döneminde olan bir bebeğin bu
fiziksel yeteneğini geliştirirken; oda oda emekleyerek yeni keşiflerde bulunması
bilişsel gelişimine (dolapları kurcalaması), bulunduğu alanda veya emekleyerek
yaklaştığı kişilerle iletişime geçmesiyle de psiko-sosyal gelişimine etki etmektedir.
O halde gelişim; büyüme, olgunlaşma ve öğrenme sonucu yeni bir becerinin açığa çıkarılması gibi, bireyin hem niceliksel hem de niteliksek olarak değişim
gösterdiği bir süreçtir (Swith, 2010).
Gelişim kavramıyla birlikte; gelişme, değişim ve değişmeden de bahsetmek
gerekir. Gelişme; gelişim süreci sonunda ortaya çıkan üründür. Değişim; organizmanın bir durumdan başka bir duruma geçmesidir. Sistematik, ardışık ve organizma için uyum sağlayıcı olabileceği gibi; tesadüfî, olumlu ya da olumsuz, kalıcı ya
da geçici olabilir. Değişme ise tıpkı gelişmede olduğu gibi, değişim süreci sonunda
ortaya çıkan üründür.
Paten kullanmayı bilmeyen bir çocuğun paten kullanmayı öğrenmesi, hem
bir gelişmedir hem de değişmedir. Ancak bu çocuğun çeşitli nedenlerle (kaza geçirerek korku oluşması vb.) bir daha paten kullanmayı istememesi gelişme olarak
değerlendirilemez. Bu sadece değişmedir. Paten kullanmayı bilmeyen bir çocuğun
paten kullanmayı öğrenmesi olumlu bir değişme iken, geçirdiği kaza sonrası unutması ise olumsuz bir değişmedir.
Organizmanın her gelişimi bir değişimdir, ancak her değişim bir gelişim
değildir. Değişim, gelişimi de kapsayan daha genel bir kavramdır. Bir durumun
gelişimsel değişme olarak kabul edilebilmesi için olgunlaşma ve öğrenme etkileşimiyle oluşması, sistematik ve ardışık olarak sürekli ilerleme göstermesi ve organizma için uyum sağlayıcı bir fonksiyonunun olması gerekir. Diğer türlü bu oluşum
sadece değişme olarak kabul edilir (URL-1).
4
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
Gelişim Süreci
Büyüme
Olgunlaşma
Öğrenme
Büyüme: Büyüme, bedenin boy ve ağırlık yönünden artışı, organların belli
bir düzeye gelinceye kadar geçirdikleri biçim, hacim, ağırlıkla ilgili değişmeler olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımdan anlaşılabileceği gibi büyüme daha çok bireyin
bedeni ile ilgilidir (Ulusoy, Güngör, Akyol, Subaşı, Ünver, G. & Koç, 2003). Birey,
döllenmeden başlayarak yaşamının farklı dönemlerinde bazen hızlı, bazen yavaş
bir büyüme gösterir. Büyümenin biyolojik süreci, bireyin gelişiminde yer alan değişmelerin yapısal temellerini oluşturduğunu bildirmektedir (Jersild, 1968).
Olgunlaşma: Organların kendisinden beklenen işlevleri yerine getirebilmesi için geçirdiği fizyolojik değişiklikler olarak tanımlanabilir (Aydın, 2005; Senemoğlu, 2005; Yavuzer, 1987). Olgunlaşma, öğrenme yaşantılarından bağımsız, biyolojik olarak kalıtım tarafından kontrol edilen değişimlerdir (Senemoğlu, 2005).
Gelişim süreci içerisinde önemlidir ve öğrenmenin ön koşuludur.
Olgunlaşmanın, yaş, zekâ ve sinir sisteminin koordinasyonu olmak üzere üç
temel alt kavramı vardır. Örneğin, bir çocuğun okuma ve yazma öğrenebilmesi
için zihinsel ve sinirsel yapısı yaklaşık 72 aylıkken yeterli düzeye ulaşır. Morgan’a
(1991) göre, olgunlaşma çevreden oldukça bağımsız olarak devam eder. O halde
bir çocuğa ne kadar uğraşılırsa uğraşılsın genetik yapısının izin verdiği en erken
sürece ulaşmadan -olgunlaşma gerçekleşmeden- herhangi bir davranışın kazandırılması mümkün değildir. O halde olgunlaşma, bir şeyin öğrenilmesinde ön koşuludur.
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
5
Kelebeğin neden uçamadığını tartışınız
Bir gün, kırlarda gezintiye çıkan bir adam, kenarına oturduğu çalıların birinin
dalında, küçük bir kozanın varlığını fark etti. Koza ha açıldı ha açılacak gibiydi. Adam,
bunun bir kelebek kozası olduğunu tahmin ediyordu. Böyle bir fırsat kolay ele geçmez
diye düşündü ve bir kelebeğin dünya yüzü gördüğü ilk dakikalara şahit olmak istedi.
Dakikalar dakikaları kovaladı, saatler geçmeye başladı, ama henüz kelebeğin küçük bedeni o delikten çıkmadı. Sanki kelebek dışarı çıkmak için çaba harcamaktan vazgeçmiş
gibi geldi adama. Kelebeğin elinden gelen her şeyi yaptığını ama kozadan dışarı çıkmayı başaramadığını düşündü. Bu yüzden, kelebeğe yardımcı olmaya karar verdi. Cebindeki küçük çakıyı çıkarıp, kozadaki deliği bir cerrah titizliğiyle büyütmeye başladı.
Böylece, bir-iki dakika içinde kelebek kolayca dışarı çıkıverdi. Fakat bedeni kuru
ve küçücük, kanatları buruş buruştu. Adam kozadan çıkmış kelebeği izlemeye devam
etti. Çünkü kelebeğin kanatlarının az sonra açılıp genişleyeceğini, böylece narin bedenini havada taşıyabileceğini umuyordu. Ama bunlardan hiçbiri olmadı. Kelebek, hayatının geri kalanını kurumuş bir beden ve buruşmuş kanatlarla yerde sürünerek geçirdi.
Ne kadar çabalarsa çabalasın, kanatları asla açılamadı.
Öğrenme: Gelişimin gerçekleşebilmesi için büyüme ve olgunlaşmayla beraber öğrenme sürecinin de bulunması gerekir. Öğrenme, bireyin çevresiyle kurduğu etkileşim ve yaşantılar sonucunda gözlenen, nispeten kalıcı izli davranış değişikliği sürecidir (Schacter, Gilbert & Wegner, 2011). Bireyin çevresiyle etkileşimi
veya yaşantısı nedeniyle, hem istendik hem de istenmedik davranış değişikliği
gerçekleştirebilmesi mümkündür. Örneğin; çocuk sosyal etkileşimler sonucunda
işbirliğini, hoşgörülü olmayı, kurallara uymayı ve saygılı olmayı öğrenirken; yalan
söyleme, argo konuşma, fiziksel veya sözel olarak diğer bireylere zarar verme gibi
toplumun kabul etmediği davranışları da kazanabilmektedir. Bu bağlamda öğrenme, her iki yönde de ortaya çıkan davranış değişikliklerini kapsamaktadır (Deniz,
2012). Öğrenmenin önemli özelliklerinden birisi de doğumdan ölüme kadar devam eden bir süreç olduğudur. Bütün davranış değişiklikleri öğrenme kapsamı
içerisine girmez. Doğuştan gelen davranışlar ve geçici davranışlar öğrenme kavramının kapsamının dışında tutulmaktadır (Kıroğlu, Elma, Altun, Argon, Ayas, Baştürk, Birel, Genç, Gülcan, Gültekin, Günindi, Memişoğlu, & Oğuz, 2012). Geçici
davranış değişiklikleri çeşitli sebeplerle meydana gelebilir (yorgunluk, hastalık,
ilaç alma, alkol vb.). Ayrıca; büyüme ve olgunlaşma sonucu gerçekleşen davranışlar da öğrenilmiş davranışlar değildir. Örneğin; olgunlaşma neticesinde gerçekleşen yürüme, zıplama, koşma gibi hareketler öğrenilmiş davranışlar olarak kabul
edilmezler.
Hazır bulunuşluk: Bireyin belli bir gelişim görevini, olgunlaşma ve öğrenme yoluyla yapabilecek düzeye gelmesidir (Başaran, 2005). Hazır bulunuşluk, bir
davranışı öğrenebilecek olgunluğa sahip bireyin, davranışın nasıl yapıldığına dair
ön bilgisinin, deneyimlerinin, davranışı yapmak için isteğinin ve sağlık koşulları-
6
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
nın uygunluğunu ifade etmektedir (Kıroğlu vd., 2012). Örneğin; beş yaşındaki bir
çocuk yüzebilecek düzeyde kemik ve kas gelişimine sahiptir. Öte taraftan yüzmeyi öğrenebilecek zihinsel ve psiko-motor yeteneğe de sahiptir. Fakat yüzebilmesi
(öğrenebilmesi) için yüzmeyi öğrenmiş bir modele ihtiyacı vardır. Öğrenme ve
olgunlaşma; bu çocuğun yüzme davranışını gösterebilmesi için gerekli olan hazır
bulunuşluğu sağlamış olacaktır (Arı, 2010).
Kritik dönem: Organizmanın çevre etkilerine karşı duyarlı olduğu, gelişimin
olumlu ya da olumsuz yönde etkilenebildiği önemli zaman dilimleridir. Başka bir
ifadeyle, gelişim üzerinde çevre etkisinin yoğun olarak ortaya çıktığı belirli dönemlere kritik dönem denilmektedir (Kıroğlu vd., 2012). Kritik dönemlerde gelişmesi gereken becerilerin gelişebilmesi için yeterli uyaran sağlanmadığı takdirde
gelişim yavaşlayabilir ya da durabilir.
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
Doğum öncesinde ve sonrasında büyümeyi ve gelişmeyi kalıtsal ve çevresel
faktörler etkilemektedir. Büyüme ve gelişim üzerinde bazen kalıtım bazen de çevre
daha fazla etkiye sahiptir (Cirhinlioğlu, 2010).
Kalıtım: Bireyin büyüdüğü zaman nasıl birisi olacağı, kısmen de olsa anne
ve babasından biyolojik olarak aldığı miras ile belirlenebilir. Fakat bireylerin bazı
durumlarda göstermiş oldukları farklı tepkilerin/davranışların nedenlerini açıklamak için kimi araştırmacılar kalıtımı işaret ederken, kimisi de çevrenin etkili
olduğunu savunmaktadır. Çocuğun gelişimi ve davranışları üzerinde ‘kalıtım mı?/
çevre mi? daha etkilidir’ tartışmaları günümüzde de devam etse de birçok araştırmacı çocuğun gelişiminin kalıtım ve çevre etkileşimi ile gerçekleştiği konusunda
ortak bir kanıya sahiptirler (Scarr,1993; Segal, McGuire, Havlena, Gill, & Hershberger, 2007).
Bireyin gelişimi döllenme ile başlar. Babadan gelen milyonlarca spermden bir
tanesi annenin yumurtası ile birleşerek eşsiz bir bireyin oluşumunu başlatmış olur.
Yumurta ve sperm yirmi üçer adet kromozom içerir ve döllenme sonucunda 46
kromozomu içeren zigot oluşur. Her bir kromozom 20000 gen barındırır ki bunlar
DNA moleküllerini içerir. Bu sayede kromozomlar eşsiz bir bireyin oluşması için
gerekli olan tüm genetik bilgiyi (göz rengi, mizaç gibi) taşırlar (Chess & Thomas,
1987; Kagan, Marcus, Snidman, Feng, Hendler, & Greene, 1994; Rothbart, 2007).
İşte bu eşsiz genetik bilgi ile doğacak olan birey, ebeveynlerinde –hatta onlardan daha önceki kuşaklarda- bulunan bazı özellikleri de taşır ki buna kalıtım
denir. Her bireyin büyüme oranı, hızı, göz-saç rengi genlerle belirlenmektedir. Fakat bireyin tüm gelişim alanları üzerinde sadece kalıtım etkili değildir. Örneğin,
bireyin zekâ gelişiminde hem kalıtım hem de çevre etkisini göstermektedir.
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
7
Çevre: Doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrası çevresel etmenler, çocuğun kalıtım yoluyla sahip olduğu gizil gücün ortaya çıkması üzerinde etkiye
sahiptir. Bu açıdan bakıldığında çevre, çocuğun doğuştan getirdiği kapasitesini
kullanmasını etkilemektedir.
Gebelik süresince annenin böbrek, kalp hastalığı gibi sistemik bir hastalığının ya da ruhsal sorunlarının olması, yeterli beslenmemesi, ateşli bir hastalık geçirmesi, aşırı yorulması, alkol, sigara ve uyuşturucu madde kullanması, doktora
danışmadan ilaç alması ve kaza geçirmesi gibi sebepler bebeğin gelişimini doğum
öncesi dönemde olumsuz yönde etkileyen çevresel etmenler içerisinde sayılabilir.
Yine doğum esnasında yeni doğanın çeşitli nedenlerle yeterince oksijen alamaması, hijyenik olmayan ortamlarda doğumun gerçekleşmesi veya uzman olmayan
kişiler tarafından gerçekleştirilmesi de doğum esnasında bebeğin gelişimini olumsuz yönde etkileyen çevresel etmenlerdendir. Doğum sonrası gelişimi etkileyen
çevresel faktörler arasında ise; yetersiz ve dengesiz beslenme, yeni doğanın geçirdiği kronik hastalıklar, gelişim alanlarına yönelik yeterli uyarıcının verilmemesi ve
ailenin sosyo-ekonomik düzeyinin etkili olduğu görülmektedir.
Gelişimin Temel İlkeleri
İnsan gelişimi üzerinde çalışmalar yapan gelişim psikologlarının üzerinde
hem fikir oldukları ve evrensel nitelik taşıyan temel gelişim özelliklerinden bazıları şunlardır:
-Gelişim kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle gerçekleşir: Bireyin cinsiyeti, saç
ve göz rengi, vücut tipi gibi fiziksel özellikleri kalıtım yoluyla belirlenirken; zekâ ve
kişilik gibi özellikleri hem kalıtım hem de çevrenin etkileşimiyle şekillenmektedir
(Deniz, 2012).
-Süreklidir ve aşamalar halinde gerçekleşir: Gelişim, yaşam boyu sürer ve
aşamalar halinde ileriye doğru devam eder (Baltes, 1987). Gelişimdeki aşamaların
her biri bir önceki aşamayı temel aldığı gibi bir sonraki aşamanın oluşmasına da
temel oluşturur.
-Gelişimde belli bir yönelme vardır: Gelişim; baştan ayağa, içten dışa ve genelden özele doğru bir yönelme gösterir. Baştan ayağa doğru yönelmede; çocuğun
anne karnındaki dönemden itibaren önce kafası, daha sonra kol ve bacakları gelişir. İçten dışa doğru yönelmede; bireyin anne rahmindeki gelişim döneminde önce
kalp, akciğer ve mide gibi iç organlar oluşur. Benzer şekilde iç organlardan sonra
kollar ve eller gelişir. Genelden özele doğru yönelmede ise; bebek ilk aylarda tüm
bedenini hareket ettirip ağırlıklı olarak büyük kaslarını kullanırken; zamanla küçük kasları gelişmeye başladıkça –önce kolunu uzatarak yakalamaya çalışır, sonra
avuçlarıyla en sonunda parmaklarını kullanmaya başlarlar (Deniz, 2012).
8
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
-Gelişim bir bütünlük içerisinde gerçekleşir: Bir alandaki gelişim öteki alanlardaki gelişimi de etkiler. Fiziki, zihinsel ve sosyal gelişim ayrı ayrı incelense de
gelişim bir bütünlük arz eder.
-Gelişimde bireysel farklılıklar vardır: Her bireyin kendine özgü bir gelişim
biçimi vardır. Bireylerin kalıtsal ve çevresel faktörler açısından farklılıklara sahip
olması, gelişim süreçlerinde de farklılıklar göstermesine neden olmaktadır.
-Gelişim dönemler halinde gerçekleşir: Gelişim yaşam boyu devam eden bir
süreçtir. Bu sürecin takip edilmesi amacıyla bireylerin benzer gelişim özellikleri
gösterdikleri belirli zaman dilimlerine ayrılarak incelenmesi gelişim dönemlerini
ortaya çıkartmaktadır.
-Gelişim nöbetleşerek devam eder: Gelişim süreci esnasında bazı gelişim
alanlarında hızlanma görülürken, diğer gelişim alanlarında duraksama meydana
gelebilir. Ayrıca bir alandaki gelişim hızı her yaşta aynı şekilde devam etmez.
-Gelişim ardışık ve düzenli bir sıra izler: Tüm gelişim alanlarındaki ilerlemeler belirli bir sırayla ortaya çıkmaktadır. Örneğin bebek emekler, ayakta durur ve
en sonunda yürümeye başlar. Her ne kadar yürüme yaşında farklılıklar gözükse de
bu sıralama değişmez (Deniz, 2012).
Gelişim Dönemleri
Gelişim süreci içerisinde bir önceki dönemin özellikleri, sonraki dönemlerde
de belli bir süre gözlemlenebilir ve bu durum dönemler arasında ön koşulluluk
ilkesi bulunduğunu göstermektedir.
Doğum Öncesi Dönem: Döllenmeden doğuma kadar olan dönemi kapsamaktadır. Bu dönem, yaşam sürecindeki en hızlı gelişim dönemidir.
Bebeklik Dönemi: Doğum ile iki yaş arası dönemi kapsar. Doğum öncesi gelişimden sonra, bedensel gelişimin en hızlı olduğu doğum sonrası ilk yıldır. Bir
yaşın sonunda çocuk doğum boyunun yaklaşık yarısı kadar uzamış, muhtemelen
75 cm olmuştur.
İlk Çocukluk Dönemi: İki yaşından altı yaşına kadar olan dönemi kapsamaktadır. Bu dönemde çocuklar, iyi seçilmiş aletler ve etkinliklerle denge, koordinasyon ve hız kazanabilirler. Örneğin; lastikler, denge tahtaları, tırmanma aletleri,
büyük bloklar, çocukların büyük kas gelişimlerini sağlayacak araçlardır (Slavin
1989, Gibson & Chandler 1988, Gallahue 1982).
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
9
Okul Dönemi: Yedi yaşından on iki yaşına kadar olan dönemi kapsar. Birçok okul öncesi çocuğun gözleri ıraksak iken, okul döneminde görmeleri normale
dönmektedir. Bu dönemde karmaşık birçok beceri kazanılmasına rağmen, ilerleme yavaş olduğundan dikkat çekmez (Gallahue 1982, Gibson & Chandler 1988).
Ergenlik Dönemi: 12 yaşından 18 yaşına kadar olan dönemi kapsamaktadır.
İskelet sisteminde meydana gelen hızlı değişme, hızlı boy artışı, vücudun çeşitli
organlarında meydana gelen değişme, ergenin vücut koordinasyonunu sağlayamamasına neden olur. Ancak daha sonra uyumun sağlanmasıyla zihin ve kas koordinasyonu düzelir (Slavin 1989, Gibson & Chandler 1988).
Genç Yetişkinlik Dönemi: 19–20’li yaşlarından 35’li yaşlara kadarki bölümü
kapsar.
Orta Yetişkinlik Dönemi: 35’li yaşlardan 50 yaşına kadar olan dönemi kapsar.
İleri Yetişkinlik Dönemi: 50’li yaşlardan 65’li yaşlara kadar olan dönemi kapsar.
Yaşlılık Dönemi: 70’li yaşlardan başlar ve ölüme kadar devam eden süreçtir.
Çocuk Gelişim Kuramları
Sözlük anlamı olarak kuram; uygulamalardan bağımsız olarak ele alınan soyut bilgi; belirli bir konudaki düşüncelerin, görüşlerin bütünü ve sistemli bir biçimde düzenlenmiş birçok olayı açıklayan ve bir bilime temel olan kurallar, yasalar
bütünü, nazariye, teori olarak açıklanmaktadır (URL-2). Çocuk gelişimi açısından
bakıldığın da ise; çocukların davranışlarının, düşüncelerinin ve hislerinin nedenleriyle ilgili inançlar sistemi bütününe ‘çocuk gelişimi kuramı’ denilmektedir.
Çocuk gelişim kuramları; insanların yaşadıkları deneyimlerin doğası hakkında varsayımlara dayanmaktadır ve evrensel olarak kabul gören tek bir kuram bulunmamaktadır. Bazı kuramlar birbirleriyle ilişkili ve birbirlerini tamamlamakla
beraber bazıları ise birbirleriyle çelişen bakış açılarını ortaya koymaktadır (Swith,
2010). Bu bağlamda çocuk gelişimi ile ilgili yedi kuramın önemli noktaları aşağıdaki tabloda verilmiştir:
10
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
Tablo1.1 Çocuk Gelişim Kuramları
Öne Çıkan
Kuramcılar
Kuram
Çocuk Gelişimi İle İlgili Varsayımlar
Psiko-analitik
Kuram
Freud, Erikson
Duygusal gelişim, arzular ve dürtüler ile dış dünyadan
gelen baskılar arasındaki temel çatışmaları çözüme
kavuşturma yeteneğinden kaynağını alır. Yetişkinler,
çocukların duygusal açıdan sağlığını, onlara dürtülerinin doyumunu sağlayacak imkânlar sunarak destekleyebilir.
Bilişsel Gelişim
Kuramı
Piaget
Zihinsel gelişim içsel ve bireyseldir. Bilgi, yaşadığı deneyimleri anlamlandırmak için mücadele veren bizzat
kendisi tarafından aktif olarak yapılandırılır.
Sosyo-kültürel
Kuram
Vygostsky
Yetişkinler ve daha yetişkin akranlar, sorular sorarak
veya derinlemesine düşünmeye zorlayarak, çocukların
öğrenmesini destekleyebilir. Sosyalleşme ve sözle ifade
yoluyla, çocuklar bilgilerini yapılandırırlar.
Olgunlaştırma
kuramı
Gesell
İnsan özelliklerinin temelinde kalıtım yatar. Çocuklar
yaşları ilerledikçe olgunlaşır; gelişimde çevrenin çok az
rolü vardır.
Davranışçı
Kuram
Skinner, Watson,
Bandura
İnsan özellikleri çevrede gerçekleşen deneyimler
yoluyla kazanılır. Yetişkinler çocukların öğrenme ve
davranışlarını olumlu pekiştireçler kullanarak şekillendirebilir.
Siegler, Dodge
Bilgi, saklamak, hatırlamak, yeniden gözden geçirmek
ve zaman içinde değiştirmek amacıyla belirli düşünme
süreçlerini uygulayarak elde edilir. Çocuklar, bilgiyi
sosyal ortamlarda, toplumsal ipuçlarını fark ederek
bunları hafızalarına kaydedip, tekrar gözden geçirip
bunları takip eden sosyal etkileşimlerinde kullanarak
öğrenir.
Bronfenbrenner
Gelişim, çocukların içinde yaşadıkları bireysel, sosyal
ve siyasal sistemlerden etkilenmektedir. Bir birey
olarak çocukla, aile, okul, toplum, sosyal ve siyasal
sistemler arasındaki etkileşimler, çocukların gelişimsel
kazanımları üzerinde belirleyici olmaktadır.
Bilgi İşleme
Kuramı
Ekolojik Sistemler Kuramı
Gelişim Alanları
Gelişim, yaşam boyu süren çok karmaşık ve birçok faktörün etkisi altında
olan bir süreçtir. Gelişim sürecinin sağlıklı bir şekilde devam etmesi için, gelişimin
bütün yönlerinin irdelenmesi ve verimli bir gelişim süreci geçirilebilmesi için bi-
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
11
reylerin desteklenmesi gerekmektedir. Bu amaçla gelişim araştırmacıları, gelişimi
kendi içerisinde belirli özellikler bakımından bütünleşmiş, birbirleriyle etkileşim
halinde bulunan ve evrensel olarak kabul görmüş gelişim dönemlerine ve alanlarına ayırmışlardır. Gelişim dönemleri ortak özellikleri kapsayan yaş aralıklarıyla
ifade edilirken, gelişim alanları ise genel olarak; fiziksel gelişim, bilişsel gelişim,
psiko-sosyal gelişim başlıkları altında incelenmektedir.
1. Fiziksel ve Devinimsel Gelişim
Fiziksel gelişim, beden gelişimi ve psiko-motor (devinimsel) gelişim olmak
üzere iki boyutta incelenmektedir.
Fiziksel gelişim, bedeni oluşturan tüm organların gelişmesi, boyun uzaması,
kilonun artışı, kemiklerin gelişimi, dişlerin çıkması ve değişmesi, kas, beyin ve
tüm sistemler (sinir, sindirim, dolaşım, solunum, boşaltım gibi) ve duyu organlarının gelişimidir. Fiziksel gelişimin en hızlı olduğu dönem, doğum öncesi dönemdir. Bunu bebeklik dönemi (0–2 yaş), okul öncesi dönem (3–6 yaş) ve ergenlik
dönemi izlemektedir (Kandır, 2003).
Fiziksel gelişim bireyin tüm yaşantısında önemli bir yere sahiptir. Özellikle
insan gelişiminin en hızlı olduğu dönemler olarak bilinen bebeklik ve ergenlik döneminde, kişide gözle görülebilir nitelikte değişiklikler meydana gelir. Gelişimin
hızlı olduğu bu dönemleri bireyin sağlıklı geçirmesi, sonraki yaşamının sağlam
temellerini oluşturur (MEB, 2013).
Psiko-motor kelimesi anlam olarak ‘hareket’i ifade eder. Yenidoğanın hareketleri önceleri refleksif iken bu hareketlerin bazıları yaşam süresince devam ederken bazıları ise zamanla psiko-motor becerilere dönüşürler. Nefes alıp vermek ya
da göz kırpıştırmak yaşam boyu süren refleksif hareketlerdir. Fakat düz bir çizgide
yürümek ya da boncukları ipe dizmek, organların kullanımının bilinçli olması ile
yapılan eylemlerdir ve ‘psiko-motor gelişim’ içinde değerlendirilir.
‘Psiko-motor’ davranışların; duyu organları, zihin ve kasların birlikte organize olmasıyla kontrol altına alınmasını sağlayan süreç, ‘psiko-motor gelişimi’ ifade
eder. Psiko-motor gelişim, fiziksel büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişimine
paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanması olarak tanımlanır.
Psiko-motor gelişim büyük kas ve küçük kas gelişimi olmak üzere iki alanda
ele alınır.
Büyük kas psiko-motor gelişim: Bu gelişim ‘kaba psiko-motor becerileri’ olarak ifade edilir. Emekleme, ayakta durma, yürüme, koşma, dönme, yuvarlanma,
zıplama, denge gibi hareketler üzerideki kontrolü anlatmak için kullanılmaktadır.
12
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
Küçük kas psiko-motor gelişim: Bu gelişim ‘ince psiko-motor beceriler’ olarak
ifade edilir. Tutma, kavrama, yazma, yırtma, çizme, yapıştırma, kesme gibi becerileri ifade eder.
Doğum Öncesi Gelişim: Fiziksel gelişim bu dönemde çok hızlı bir şekilde
gerçekleşmekle birlikte doğrudan gözlenememektedir. Fakat bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu bulgulara dayanarak, doğum öncesindeki değişim süreci ve
bu sürece ilişkin genetik-çevresel etkiler tasvir edilebilmektedir. Doğum öncesi
dönem, döllenmeyle başlamakta, normal koşullarda ortalama 38 haftalık bir süre
sonucunda, bebeğin doğmasıyla son bulmaktadır. Bu gelişim dönemi; dölüt, embriyo ve fetüs olmak üzere üç evreye ayrılarak betimlenebilir.
Dölüt Evresi: Bu evre döllenmeyle başlar. Kadının yumurtalıklarında üretilen yumurta hücresiyle erkeğin sperm hücresinin birleşmesi sonucu döllenmiş
yumurta oluşur ve bu yeni oluşan hücreye “zigot” denir. Zigot, fallop borusundan
rahme doğru ilerlemeye başlar. Bu sırada, hızlı bir hücre bölünmesi de gerçekleşmeye başlar. Hücre bölünmesiyle çoğalan hücreler bir top haline gelir. Bu hücre
kümesine “blastosist” adı verilir. Blastosist hücreleri, gerçekleştirecekleri fonksiyonlara göre gruplaşarak farklılaşmaya başlarlar. Blastosist, rahme ulaştığı zamanda bölünmesini sürdürür ve bu şekliyle rahim çeperine aşılanır. Böylece; dölüt
evresi, ikinci haftanın sonunda blastosistin rahme aşılanması ile sona erer. Bu evre
sonunda blastosistin büyüklüğü, bir toplu iğne başı kadardır (Sherk, 2006).
Resim 1.1 Döllenmeden 5 gün sonra bir blastosist.
Embriyo Evresi: Embriyo evresi, yaklaşık ikinci haftanın sonunda başlar ve
sekizinci haftanın sonuna kadar devam eder. Embriyo evresi sonunda, bebeğin
organlarının büyük bir çoğunluğu oluşmuş ve bebek, minyatür bir insan yavrusu
haline gelmiştir.
Fetüs Evresi: Fetüs evresi, gebeliğin yaklaşık sekizinci haftasının sonundan
bebeğin doğumuna kadar geçen zaman dilimidir. Dolayısıyla, doğum öncesi dönemin en uzun evresidir. Bu evrede, henüz doğmamış olan bebek fetüs olarak
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
13
adlandırılır ve embriyo evresinde oluşan yapıların büyümesi ve işlevselliğinin artışı gerçekleşir. Bu dönemde; beyinde elektriksel etkinlikler meydana gelir, birçok refleks gelişir, kalp atışı düzenli bir hal alır, bebek görünümü dördüncü aydan itibaren alır, dördüncü veya beşinci aylarda temel vücut yapısı tamamlanır ve
cinsiyet belirlenebilir. Beynin yedinci ve sekizinci aylarda çalışmaya başladığı öne
sürülmektedir. Beynin gelişmesiyle birlikte organizma artık hem biyolojik hem de
psikolojik bir varlık olarak kabul edilmektedir. Yenidoğanın boyu yaklaşık olarak
48-53 cm iken ağırlığı ise 2500-4300 gramdır.
Doğum öncesi dönemde, çok çeşitli genetik ve çevresel faktörler bebeğe zarar
verebilir ve onun fiziksel gelişimini olumsuz yönde etkileyebilir. Bebeğin fiziksel özellikleri kalıtımsal faktörler tarafından belirlenir. Bazı bebekler, kalıtımsal
faktörlerden ya da doğum öncesinde oluşan genetik anormalliklerden dolayı bazı
kusurlara sahip olabilirler. Ayrıca, doğum öncesi dönemde çevresel faktörler de
bebeğin fiziksel gelişimine etki edebilmektedir. Doğum öncesi gelişimi etkileyen
başlıca çevresel faktörler; annenin gebelik süresince yetersiz beslenmesi, geçirdiği
hastalıklar, kullandığı ilaçlar ya da maruz kaldığı kimyasal-radyoaktif maddeler,
sigara ve alkol kullanımı ve kan uyuşmazlığı olarak belirtilebilir.
Bebeklik Dönemi (0-2 Yaş) Fiziksel ve Devinimsel Gelişim: Doğumdan
sonraki ilk aylarda bebeğin ağırlığı hızla artmaya başlar ve 6200 gr. ile 6800 gr.
arasındadır. Altıncı ay civarı ağırlığı ortalama 8900 gr. olur. Bir yaşından sonra
bebeğin kilo alması yavaşlar. İkinci yılda bu ağırlıktaki artış hızı, bebeğin yürüme
ve koşma için gösterdiği çabaya bağlıdır.
Bebeğin boyu da kilosu gibi hızla artamaya başlar. Yaşamın ilk dört ayında,
bebek yaklaşık olarak 8-10 cm. büyür. İlk yılın sonunda bebeğin boyu ortalama
73-78 cm’ye iken ikinci yılın sonunda boyu 83-88 cm’ye ulaşır. Bebeğin beden oranı çok farklıdır. Yenidoğanın başı, toplam beden uzunluğunun yaklaşık dörtte biri
kadarken, bacak uzunluğu ise tüm beden uzunluğunun yaklaşık üçte biri kadardır. Yenidoğanın bedenindeki bu oran farklılığı zamanla değişir. Bebekler arasında
beden oranı açısından bireysel farklılıklar bulunabilir. Bedensel büyümenin hızı,
sosyo-ekonomik düzey ve bebeğin beslenmesi gibi çevresel faktörlerden etkilenebilir. Doğumda, bebeğin kemikleri olgunlaşmamıştır ve tamamen kıkırdaktan
oluşur (URL-3). Zamanla kemikleşme sürer ve bazı kemiklerin tam biçimlenmesi
ve sertleşmesi ergenliğe kadar sürebilir. Kaslar, kas liflerinin birleşmesinden meydana gelir ve kemiklerin hareket edebilmesini sağlar. Yenidoğan tüm kas liflerine
sahiptir. Başa ve boyna yakın kasların, daha aşağıdaki gövdeye, kollara ve bacaklara ilişkin kaslardan daha erken geliştiği yönünde genel bir görüş hâkimdir. Bebeklerin göz ve solunum kasları iyi gelişmiştir. Kasların büyümesinde de bireysel
farklılıklar vardır.
14
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
Bebek doğumdan hemen sonra vücudunu kontrol edemez, hareketler denetimsizdir ve refleks düzeyindedir. Bebeğin sinirlerinin gelişimi yavaş yavaş olmaktadır ve zamanla refleksleri istendik öğrenilmiş davranışlara dönüştürmektedir
(Yenibaş, 2013).
Doğduğunda refleksif hareketlere sahip olan bebek, daha sonra yürüme ve
elle tutma becerilerini istemli olarak yapmaya başlar. Bu motor gelişim, bebeğin
gelişimi boyunca bedenini gittikçe artan bir biçimde kontrol altına almasını sağlar.
Bebeğin bedenini kontrol edebilmesi, hem bedenin yeterli olgunluğa ulaşmasına
hem de öğrenmeye bağlıdır.
Bebeklerin ilk iki yıl sürecindeki bazı motor becerileri; yaklaşık birinci ayın
sonunda yüzükoyun yatırıldığında çenesini kaldırabilir, yaklaşık iki aylıkken yan
tarafına dönebilir, beşinci ayında bebek kucakta oturabilir, yaklaşık yedi-sekiz aylıkken tek başına dik oturabilir, sekizinci ayda destekle ayakta durabilir, yaklaşık
sekiz, sekiz buçuk aylıkken emekleyebilir, onuncu aydan itibaren bir şeye tutunarak hareket edebilir, on birinci aydan sonra da tek başına ayakta durabilir, yaklaşık
olarak on ikinci aydan itibaren yardım almaksızın yürüyebilir. Yürümeye başlayan bebek, artık küçük çocuk olarak adlandırılır (Yenibaş, 2013). İki yaş civarına
geldiği zaman rahatlıkla koşabilir.
İlk Çocukluk Döneminde (2-6 Yaş) Fiziksel ve Devinimsel Gelişim: İlk çocukluk (2-6 yaş) dönemindeki fiziksel gelişim hızı, bir önceki döneme göre daha
yavaştır. Bu dönemde sinir sistemi, gelişimini büyük ölçüde tamamlar. Çocuğun
beyin gelişimi devam eder, kalp atışı hızı da giderek normalleşir (azalır). Psikomotor gelişim bakımından okul öncesi dönem çocukları oldukça hareketlidir. Bu
dönemde çocuklar el-göz koordinasyonu gerektiren etkinlikleri daha uzun zamanda yaparlar.
Büyük ve küçük kaslarının gelişimiyle birlikte göz koordinasyonu da gelişmektedir. Bu dönemde bulunan çocuklar sürekli hareket etme ihtiyacı hissederler.
İlk çocukluk döneminde gözlemlenebilecek bazı devinimsel özellikler şunlardır:
İki buçuk yaşında; ayaklarını birer birer kullanarak merdiven inip çıkabilir, ipe
geniş delikli birkaç boncuk geçirir, üçgen, kare ve daireyi yerine yerleştirir, küplerle kule yapar. Üç yaşında; üç tekerlekli bisiklete biner, kalemi tutarak daire şeklini kopya eder. Dört yaşında; parmak ucunda yürür, koşar, merdivenleri ayak
değiştirerek çıkar, tek ayak üzerinde birkaç saniye durur, yardımla öne takla atar,
duran topa tekme ile vurur, kapı kulpu çevirir, sayfaları teker teker çevirir, makasla
düz kesimler yapabilir, yapıştırma yapar, çocuk resminin eksik olan bir parçasını
tamamlar. Beş yaşında; sek sek oynar, üçgen çizer, dört renk bilir, ona kadar sayar,
giyinip soyunur, çoğul ifadeler kullanabilir, altı kısımlı adam çizer, yön değişti-
Okul Öncesi Dönemde Çocukların Gelişim Özellikleri
15
rerek koşar, tek ayak üzerinde birden fazla sıçrar, geriye doğru çift ayak üzerinde sıçrar, kâğıdı yatay-dikey katlar, makasla basit şekilleri keser, yapıştırır, vidalı
nesneleri vidalar, denge tahtası üzerinde yürür. Altı yaşında; düzenli sıçramalar
yapar, koşarken yerden bir şey alabilir, iki tekerlekli bisikleti sürebilir, becerili bir
şekilde tırmanır, kayar, sallanır, koşar, kapı kilidini anahtarla açar, resimlerinde
kompozisyon vardır, ismini yazar, görme organı tam gelişmemiş olduğundan büyük puntoyla yazılmış kitapları inceler. Göz kaslarını, parmak kaslarını ve koordinasyonunu geliştirecek etkinliklere ihtiyaç duyar. Bu etkinlikler; yırtma, kesme,
yapıştırma, boyama, boncuk geçirme gibi çalışmalardır(Yenibaş, 2013).
2. Okul Öncesi Dönemde Bilişsel Gelişim ve Dil Gelişimi
Bu dönemde; fiziksel gelişimde olduğu gibi bilişsel ve dil gelişiminde de hızlı
bir değişim gözlenmektedir. Bilişsel gelişimi ve dil gelişimini ayrı ayrı ele alarak
irdelenmesini sağlayacağız.
2.1. Bilişsel Gelişim
Bireyin çevresindeki dünyayı anlama ve öğrenmesini sağlayan, zihinsel faaliyetlerdeki girişime bilişsel gelişim adı verilir. Bilişsel gelişim bebeklikten yetişkinliğe kadar bireyin, dünyayı anlama yollarının daha karmaşık ve etkili hale gelmesi
sürecidir (Senemoğlu, 2013).
Çocuğun kalıtımsal olarak miras aldığı zihinsel kapasitesi; hem beyin yapısının gelişimi hem de çevresinden gelen uyarıcıların etkisiyle gelişimini hızla devam ettirir. Bebeğin doğuştan getirdiği kapasitesi onun zihinsel gelişimi üzerinde
etkilidir. Bebeğin zihinsel gelişiminde kalıtsal nedenler etkili olduğu gibi; annenin
doğum öncesi dönemde beslenmesi, radyasyona maruz kalması, doğum travmaları ve doğum sonrası geçirilen hastalıklarda bu gelişimi etkilemektedir. Çocuğun
doğum öncesi etkenleri normal ise, herhangi bir hastalık ya da travma geçirmediyse, çevre tarafından gerekli uyaran verildiyse, yeterli ve dengeli beslenmişse ve
duygusal gelişimi normal ise o çocuk doğuştan getirdiği kapasitesini en iyi şekilde
kullanabilecektir. Deneyimler ve beyin gelişimi arasında pozitif yönlü ilişki vardır.
Erken yaşlardaki uyaranlar, milyarlarca nöron bağlantılarının (sinapsis) oluşumunu etkiler. Bu dönem, nöronların gelişmesi ve bağlantılarının oluşumu için kritik
bir dönemdir.
Yeni doğan bebek, refleks olarak eline verilen nesneyi yakalamaktadır. Ama
yakaladığı nesne onun için bir uyarıcıdır ve sinirler yoluyla beyin hücreleri arasında sinaptik bağlantı oluşmasını sağlar. Bebek benzer ve farklı nesneleri yaka-
16
Örnek Uygulamalarla Okul Öncesi Dönemde Fen Eği mi
lamaya devam ettikçe beyin hücreleri arasındaki sinaptik bağlantılar artmaktadır.
Başlangıçta yakalama refleksinin etkisiyle tuttuğu nesneleri, büyüdükçe bilinçli
olarak tutmaktadır. Tuttuğu nesneyi ağzına götürerek onun özellikleri hakkında
bilgi edinmektedir. Bir süre sonra bebek o nesnenin ne tür özelliklere sahip olduğunu daha tutmadan, ağzına alıp bakmadan bilecektir (Yenibaş, 2013). Bebek için
her uyarıcı, Piaget’e göre bebekte bir şema oluşturur.
Zihinsel gelişimle ilgilenen Jean Piaget’e göre bebeklikten yetişkinliğe doğru
şemalar; olgunlaşma, yaşantı kazanma, uyum ve örgütleme yoluyla sürekli olarak
değişir ve gelişir. “Uyum”, yaşam boyu devam eder. Bilişsel gelişim açısından olduğu kadar diğer fiziksel ve psiko-sosyal gelişim açısından da sürekli olarak uyum
sağlamak durumundadır. Uyum ise iki açıdan ele alınmaktadır. Özümleme ve düzenleme. “Özümleme”, çocuğun karşılaştığı yeni bir olayı, fikri, objeyi, kendisinde
daha önceden var olan bilişsel yapı içine almasıdır. Mevcut şemayı yeni durumlara, objelere, olaylara göre yeniden biçimlendirme, şekillendirme sürecine de “düzenleme” denilmektedir (Senemoğlu, 2005).
Piaget bilişsel gelişimi dört evreye ayırmıştır.
I. Duyu-Motor Dönemi (0-2 yaş)
Duyu-motor dönem doğum ile iki yaş arasını kapsar. Bebek bu dönemde
duyarak, hissederek, yaparak dünyayı öğrenmektedir. Bu dönemin en önemli işi
de duyu organlarının bilincine kavuşmak ve bedeninin farkına varıp onu istediği
gibi kullanabilmeyi öğrenmektir. Dönemin sonunda da yürüyebilir ve beden hareketlerini istediği şekilde yönlendirebilir. Bu dönem, bebeğin vücudunun çeşitli
kısımları arasında koordinasyon sağlamasıyla biter (Bacanlı, 2006).
Bebeğin bu dönemde kazandığı davranışlar Piaget’e göre, doğuştan getirilen
reflekslerin şema halinde geliştirilmesidir. Bebeğin doğuştan sahip olduğu iki refleks (emme ve yakalama) diğer birçok davranışın kökenini oluşturur. Kişi emme
refleksini geliştirerek yeme, ısırma, yememe, tükürme gibi şemalar edinir (Bacanlı, 2006).
Bu dönemdeki bebeklerde nesnelerin devamlılığı yoktur ve taklit yeteneği
gelişmeye başlar. Bu dönemin sonunda bebek, motor ve duygusal etkinliklerinin
koordinasyonunu geliştirir, karmaşık olmayan zihinsel işlemler yapma, konuşma
ve sembolik düşünce başlar (Selçuk, 2012).
Bu dönemin en önemli zihinsel kazancı ‘sürekli nesne’ kavramının edinilmesidir. Bebek ilk aylarda gözünün önünden giden nesnelerin yok olduğunu zanneder; ancak bu dönemin sonunda var olmaya devam ettiklerini kavrar. Bebek
etrafındaki nesne ve kişilerin görünüp yok olmaları ve yeniden ortaya çıkmaları
Download

Book 1.indb - Pegem.net