Mandalarda Östrüs
Belirleme Yöntemleri
Yrd.Doç.Dr. Deniz YENİ
Afyonkarahisar 2013
Ülkemizde genellikle süt, eti için
beslenen manda dünya çapında
ekonomik önemi olan bir hayvandır.
Mandalar çoğunlukla tropik-subtropik
iklim koşullarına adapte olan bir
hayvan türü olarak düşünülmesine
rağmen
Bulgaristan,
Romanya,
Yunanistan,
İtalya,
Venezuella,
Kolombiya, Brezilya ve Avusturalya
gibi ülkelerde de yetiştirilmektedir.
Manda Üremesinde Mevsimsel
Özellikler
Mandalar
poliöstrik
hayvanlar
olmasına
rağmen
üreme
faaliyetlerinin yıl boyu tüm aylara
eşit olarak dağılmadığını ve bazı
mevsimlerde
yoğunlaştığını
gösteren çalışmalar vardır ( Singh ve ark. 2000,
Aksoy 2002, Gündoğan ve ark. 2003, Uçar ve ark. 2004).
Birdane ve Baki Acar (2013) Kasım,
Ocak ve Mart aylarında östrus
oranlarını sırasıyla %91, %83, %83
olarak belirlemişler ve aylar arasında
fark olmadığını bildirmişlerdir.
Pubertas
Manda düveleri genelde yetişkin
ağırlıklarının
%
55-60’ına
eriştiklerinde pubertasa ulaşırlar.
İlk östruse gelme yaşı ise vücut
kondüsyon skoruna bağlı olarak 1518
ay
ve
21-24
ay
olarak
bildirilmiştir. (Çelik ve Özenç)
Anadolu
mandalarında
ise
ilk
östrusa gelme yaşı ortalama 33 ay
olarak bildirilmiştir. (Gündoğan ve ark. 2003)
Mandalarda Östrüs Siklusu
Östrus ya da kızgınlık pubertasa
ulaşmış ve gebe olmayan dişi
hayvanların periyodik olarak fiziksel ve
psikolojik bazı değişiklikler göstererek
erkeği
kabul
etmesi
olarak
tanımlanabilir.
Seksüel
siklus
ise
östrüsun
başlangıcından müteakip östrüsun
başlangıcına kadar geçen süredir.
Seksüel siklus mandalarda ortalama
21 (18-24) gündür.
 Östrüs süresi ise ortalama 21 (5-36)
saat olarak bildirilmiştir. Anadolu
mandalarında ise bu süre 19,66 saat
olarak bildirilmiştir.
Ovulasyon östrüsün başlangıcından
yaklaşık 30 saat sonra
şekillenmektedir. (Aksoy, 1991, Ahmad 2003)
Mandalarda östrus semptomlarının
ineklere kıyasla daha az belirgin
olması
nedeniyle
östrüsun
belirlenmesi daha güçtür.
Mandalarda Östrus Siklusunu
Etkileyen Faktörler
Birçok araştırmacı
(Beg ve Totey 1999, Singh ve ark.
2000, Aksoy 1999, Uçar ve ark. 2002, Gündoğan ve ark. 2003)
mandalarda östrus siklusu ve
östrus
davranışlarını
etkileyen
faktörleri şöyle sıralamışlardır.
1.Çevresel Faktörler
a. Çevresel sıcaklık
b. Mevsim
c. Işık
2.Yaş ve Vücut Kondüsyon Skoru
3. Beslenme
4.Verim Düzeyleri
5.Hormonal Dengesizlik
Mandalarda Östrüs Belirleme
Yöntemleri
1.Klinik Gözlem
Mandalarda östrüs davranışları
ineklere göre çok daha zayıf ve
belirlenmesi de o derece güçtür.
Erkeğin kabulü mandalarda en
güvenilir östrus belirtisidir.
Ürinasyon sıklığı, vulvada şişme
çara akıntısı önemli östrus
belirtileridir.
Huzursuzluk, vulva dudakları nemli
hiperemik ve şişmiştir.
Aksoy (1991) ve Birdane (2013)
anadolu mandalarında östrusta
vajinal mukus görülme oranını %
100’e yakın olduğunu
bildirmişlerdir.
Roelofs ve ark.(2005) östrus tespiti için 2-3 saat arayla
mandaların davranışlarını gözlemiş ve sonuçta,
Flehmen
Huzursuzluk
Vulvanın Koklanması
Çeneyi sağrıya koyma
Diğer hayvanlara atlama girişimi
Altta durma
3
5
10
15
35
100
Çaranın östrus gününde %52’sinde
saydam, % 41’inde bulanık
%7’sinde beyaz sarı renkte olduğu
bildirilmiştir.
(Danell, 1987)
Birdane MK, (2013)
2. Manda Boğası Varlığı
Dişinin yanında erkek bulunması
östrüs davranışlarını uyararak
östrüs belirtilerinin görülmesini
teşvik eder.
3. Rektal Palpasyon ve Ultrason
Kullanımı
Rektal palpasyon ve ultrason ile
dişi genital organlar muayene edilir.
Yöntemin etkinliği %85-95
arasındadır.
Aksoy(1992) anadolu
mandalarınada tonus artışını % 83,3
olarak bildirmiştir.
Birdane MK, (2013) Anadolu
mandalarında dominant follikül ve CL
çaplarını sırasıyla ortalama 1,33 cm
ve 1,68 cm olarak bildirmiştir.
Birdane MK, (2013)
4. Servikal Mukus Kristalizasyon
Testi
Östrüs döneminde mukus örnekleri
toplanarak lam üzerine ince bir
tabaka olarak yayılır ve kurutulup x
10 objektif ile muayene edilir.
Eğrelti otu benzeri kristalizasyon
değerlendirilir.
Birdane MK, (2013)
5. Vajinal Direncin Ölçülmesi
Mandalarda vajinal direncin
ölçülmesinde Vajinal Elektrik
Direnç Ölçer (VER) probların iyi
sonuçlar verdiği bildirilmiştir.
Östrojen artışına bağlı olarak artan
elektrolit konsantrasyonuna bağlı
olarak elektrik iletimi artarken direç
düşer.
6. Chin Ball ile Östrusun
Belirlenmesi
Vazektomize boğaların çene altına
takılan bir aparat yardımıyla üzerine
atlanan hayvanın sağrı bölgesinin
boyanması esasına dayanır.
8. Kapalı Sistem Kamera
Sistemi
 Bu yöntemde yarım saat içerisinde
bütün gece olan aktiviteler
taranabilir. Sınırlı bir alanda
barındırılan mandalar için
uygundur.
9. KaMaR Dedektörü
Bu dedektör sakrum üzerine
yapıştırılarak kullanılır. Atlama
sırasında oluşan basınç nedeniyle
renk değişimi meydana gelir.
Etkinliği %80-90 arasındadır.
Ayrıca adı geçen yöntemler dışında,
Vajinal pH,
Kuyruğun boyanması,
Pedometre,
Hormon ölçümleri,
Kayıt tutma,
Östrus senkronizasyonu,
Koku dedektörleri,
Sıcaklık ölçümü,
Nanoteknolojik
gibi yöntemlerde kullanılmaktadır.
Sonuç olarak,
Dölverimine
yönelik
çalışmalar
göstermiştir ki elde edilen gebelik
oranlarını etkileyen faktörlerin en
önemlisi,
östrüsun
doğru
belirlenmesi ve uygun çiftleştirme
ya
da
tohumlama
zamanının
ayarlanmasıdır.
Mandalarda
ötrus
belirleme
etkinliğinin artırılması amacıyla
birkaç
yöntemin
kombine
kullanılması uygun olacaktır.
Teşekkür Ederim
Download

Mandalarda Ostrus