İLKÖGRETİM TÜRKÇE DERS KiTAPLARINDA YER ALAN
SÖZVARLIGININ DERLEM TEMELLi İNCELENMESİ
Okt. Özlem KURTOGLU
Mersin Üniversitesi
Yrd. Doç. Dr. Aygül UÇAR
Mersin Üniversitesi
Özet
Bu çalışmanın amacı, ilköğretim Türkçe ders kitaplarındaki adılların türlerini ve s ıldıklarını
belirlemek, adıllarla ilgili etkinlikleri irdelemek, adiann çocukların dünyalarına ve onların gelişim
basarnaklarına uygun olup olmadığını tartış mak, bazı deyimierin ve atasözlerinin kullanım
V Õ N L Õ N L D U Õ Q Õ yayınevi ve sınıflara göre karşıl aştırmaktır. Bu amaçla, 2006 - 201 O yıllan aras ında
basılan, 29 yayınevinin Türkçe ders kitaplanndan oluşan 43 163 7 sözcüklük bir İlköğretim Türkçe
Ders Kitapları (İTDK) Deriemi oluşturulmuştur. Derlemdeki adıBarın türleri ve sıklıklan derlem
dilbilimi yöntemi kullanılarak bağımlı dizinlerin incelenmesiyle belirlenmiştir. Daha sonra İTDK
Derieminde sık kullanılan adlar çocuklara uygunluğu bakımından ince lenmiş ; Çakır ve Aksan
(201 l)'de incelenen metinlerdeki adlar, atasözleri ve deyimler, İTDK derlernindeki kullanımlan
ile karşılaştırılmıştır.
Anahtar Sözcükler: Türkçe ders kitapları, derlem dil bilimi, adlar,
adıllar,
atasözleri ve deyimler.
ı. GİRİŞ
Ders
ölçütler arasında, metinlerio
öğrencilerin dünyalarına yönelik olması, onların gelişim basarnaklarına ve seviyelerine uygun olarak,
açık ve anlaşılır bir dille yazılması yer almaktadu (Göçer, 2007: 112'den aktaran Şahin vd., 2007: 320;
< Õ O G Õ ] vd., 2008: 59). Türkçe ders kitaplarını kapsayan bir derlem oluşturulması, bu kitaplarda
kullanılan dile ve sözvarlığına ilişkin genel bir değerlendirme yapılabilmesi açısından yararlıdır.
kitaplarının hazulanmasında
temel
alınan eğitimbilimsel
İlköğretim Türkçe Ders Kitaplarındaki (İTDK) sözvarlığında öğrencilerin metin bağlaşıklığını
adlar ve adı llar önemli yer tutmaktadır. Ad, en genel anlamda bir nesne (örn.
ağaç), bir kişi (örn. kadın), soyut bir kavram (örn. mutluluk) ya da kişinin (örn. Suzan) ya da yerin
(örn. Londra) özel adı için kullanılır (Göksel ve Kerslake, 2005: 49). Adlar sayı, kişi ve duruma göre
çekimlenebilir (örn. ağaçlar, çantam, mutluluğu). Adıl ise, göndergeyi açıkça adlandırmanın gerekli
olmadığı ya da bunun yapılamadığı bağlamlarda bir ad yerine kullanılan sözcüktür (Göksel ve
Kerslake, 2005: 50). $ G Õ + D U da kişi, sayı ve durum için çekimlenebilir (örn. bunlar, hepimiz, şurada).
kavramaları açısından
d R F X N O D U Õ Q adları
ve
adıilan öğrenebilmesi
nedenle, bu kitaplardaki adların ve
büyük önem taşımaktadır.
adılların doğru
için en önemli araç Türkçe ders kitaplarıdır. Bu
kullanımı ve o R F X ÷ D görelik" ilkesine uygunluğu
2. AMAÇ VE SINIRLILIKLAR
Bu çalışmanın temel amacı, İTDK' daki metinlerde geçen sözvarlığını incelemektir. İncelenen
sözvarlığı adıllar, adlar, atasözleri ve deyimler ile sınırlandırılmıştır. Bu çalışmada, İTDK'daki
94
metinlerde yer alan
türlerini ve sıklıklan belirlenmiş, metinlerde geçen ve dilbilgisel
bağlaşıklığı sağlayan gönderim öğelerinden adıllarla ilgili etkinlikler aclılların kullanımı açısından
irdelenmiş, adların kullanımı o R F X ÷ D görelik" ilkesi açısından değerlendirilmiş ve sözvarlığı öğretimi
için önemli olan kimi atasözleri ve deyimlerio farklı yayınevi ve sınıflara göre kullanımlan
adılların
incelenmiştir.
3. YÖNTEM
Bu çalışma için 2006 - 201 O yılları arasında basılan, 29 yayınevinin Türkçe ders kitaplarından
oluşan 43 163 7 sözcüklük bir İTDK Deriemi oluşturulmuştur. Derlemdeki adıBarın türleri ve sıklıkları
derlem dilbiliminin araçları kullanılarak bağımlı dizinlerin incelenmesiyle belirlenmiştir. Ayrıca İTDK
Derieminde en sık kullanılan ilk 30 sözcük arasındaki adlar listelenmiştir. Daha sonra, sık kullanılan
adların çocuğun dünyasına yönelik olup olmadığına bakılını ş ve İTDK' da sık kullanılan özel adlar
belirlenmiştir. Ayrıca, Çakır ve Aksan (201 l)'de incelenen metinlerdeki özel adların İTDK'daki
sıkl ıkları bulunmuş; bu metinlerdeki kimi sözcüklerin eşdizim örüntüleri incelenmiş ve çocuğa göre
olmadığı düşünülen adların İTDK 'daki sıklıklarının sınıf ve yayınevlerine göre dağılımlanna
bakılmıştır.
4. SÜREÇ
Adılların Nooj (Silberztein, 2003) programı yardımıyla İTDK derieminde bağımlı dizinleri
di zinler, adılların solunda ve sağında ı O' ar sözcük olacak şekilde
oluşturulmuştur. Toplam 19562 bağımlı dizinden kendi (kalemi), benim (dedem), Oya, oyun, oysa gibi
sıfat, ad ve bağlaçlar, yani adıl olmayan sözcükler çıkarı ldıktan sonra toplam Õ L bağımlı dizin elde
edilmiştir. Bağımlı dizinler Filemaker Pro 7 programı ile incelenmiştir. Adılların türleri (l)'de
görüldüğü gibi sayısal birer değer ve ad verilerek kodlanmıştır.
bulunmuştur.
(1)
Bağımlı
1. Kişi
7. İ yelik adı ll arı
adılları
2. Vurgulukendi
8. Gösterme adılları
3.
9. Soru adı lı kim
Dönüşlü
kendi
4. Basit kişi
adı lı
olarak kendi
1O.
Adıllaşmış sıfatlar, sayı sıfatları
5. Kendi kendi
1 ı. N icelik ad ılları
6. İşteş adıllan
12.
ve belirleyiciler
Diğer
Hunston (2002)'nin belirttiği gibi, bağımlı dizinler dilin kullanımına ait örnekleri yalnızca
bağlam içinde sıralar. 2 Q O D U Õ yorumlamaz. Dolayısıyla bağımlı dizinlerin anlam ya da kullanım ayrımı
ancak araştırmacının bilgi ve sezgisiyle yapılabilir. Bu nedenle, bu çalışmadaki adıllara ilişkin bütün
işaretlerneler tek tek el ile yapılmıştır. Örneğin, "Siz daha önce hiç solucan görmediniz mi?" bağımlı
dizinindeki "siz", kişi adılı olarak işaretlenmiştir. Bağımlı dizinlerde kendini alamamak, kendinden
geçmek gibi kalıplaşmış sözcükler ve deyimler ise ' L ÷ H U başlığı altında toplanmıştır. Adılların
toplam 11787 bağ1mlı dizinindeki kullanımları ı ı farklı adıl türüne göre sınıflandınlmıştır. Ayrıca,
jlüt, kitap, yağmur damlaları gibi kişileştirilmiş cansız varlıklara ve hayvaniara gönderirnde bulunan
D G Õ 8 D U da kişi adılı olarak işaretlenmiştir. Daha sonra Filemaker Pro 7 programının "Bul" modu
kullanılarak işaretlenen adılların türüne göre sıklıkları bulunmuştur.
Adlarla ilgili incelemede de Nooj (Silberztein, 2003) programından yararlanılmıştır. İTDK
derieminde adların solunda ve sağında lO' ar sözcük olacak şekilde bağımlı dizinler oluşturulmuştur.
Türkçenin Eğitimi-Öğretimi Üzerine Çalışmalar
95
Sıfat, eylem vb. ad olmayan sözcükler veritabanından çıkarılmıştır. Örneğin, D F Õ tatlı olaylar"daki
acı, sıfat olduğu
çıkarılmıştır.
için, $ o W Õ P defterimi" tümcesindeki . "aç-" eylem olarak kullanıldığı için
5. BULGULAR VE YORUMLAR
5.1. Sözcük Sıklığı
•
yönelik genel bir bakış açısı sağlamak ve sık kullanılan sözcüklerin çocuğun
dünyasına yönelik olup olmadığını belirlemek amacıyla 1. kademe İTDK'daki en sık kullanılan ilk 30
sözcük Tablo 1'de listelenmiştir. En sık kullamlan ilk 30 sözcük arasında ilk iki sırada her sınıf için
sayı ya da belirsiz tanımlık bir ve katkısız eylemlerden ol- yer almıştır. Genel olarak bakıldığında,
bağlaç olan ve, adıl ve sıfat olarak kullanılabilen bu ve kaynaşık (clitics) olan de, da gibi işlev
sözcüklerin içerik sözcüklerden daha sık ve ilk sıralarda olduğu görülmektedir. 6 Õ N kullanılan ilk 30
sözcük arasında çocuğun dünyasına yönelik olmayan sözcüklerin bulunmadığı gözlenmiştir.
Sözvarlığına
Tabloı 1. 1. Kademe İTDK 'daki Sözcük Sıklıkları
Sıra
ı
2
3
4
5
6
7
8
9
10
ll
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
l.sınıf
bir
olçok
ve
çocuk
bu
dede
o
oyun
gelda
••
gun
etne
sonra
anne
el
ben
gitiste••
gorarkadaş
oyna• •
ıçın
bayram
küçük
sev..
guneş
başla-
201
115
94
92
75
70
68
64
64
61
59
55
50
50
48
48
47
44
42
42
39
39
39
38
37
37
35
32
32
31
2. sınıf
bir
olbu
ve
çok
de
yapda
ben
deo
çocuk
•
mı
ne
•
•
ıçın
gitgelvar
anne
versonra
o
daha
..
gun
olbaba
arkadaş
al-
ev
bil-
975
705
443
441
384
315
310
280
274
266
266
247
247
240
220
220
210
196
195
188
187
183
181
178
169
162
157
155
151
150
3. sınıf
bir
olve
bu
ne
da
çok
de
yapo
geldeet•
•
ıçın
gitsonra
çocuk
..
gun
•
mı
verben
alyazdaha
zaman
Atatürk
anlatbakgibi
anne-
747
528
403
337
322
236
228
214
211
208
206
199
184
183
171
156
154
154
154
148
143
140
140
126
115
114
ı
lO
107
103
99
4. sınıf
bir
olve
bu
da
de
yapçok
gel. .
ıçın
dene
o
gitver•
mı
çocuk
.
ınsan
her
yer
anne
sonra
var
..
gun
gibi
kendi
baba
isteetal-
140
743
520
427
398
394
353
300
273
253
250
209
209
196
190
188
187
186
185
183
181
180
172
170
161
152
149
149
144
143
ı
5. sınıf
bir
olbu
ve
da
de
o
yap• •
ıçın
çok
degelyer
ben
verne
gibi
var
çocuk
..
gun
gitkendi
her
zaman
daha
•
ınsan
•
mı
en
Atatürk
sonra
5 .2. 'de adıBarın İTDK derlernindeki kullanımlarına ilişkin bulgulara değinilmiştir.
2244
1379
1049
1000
693
676
554
527
475
429
423
399
398
374
373
370
350
326
318
314
313
293
287
285
270
269
265
263
258
256
96
AdıUar
5.2.
Göksel ve Kerslake (2005)'in adıl sınıflandırması izlenerek bir sıklık listesi oluşturulmuştur. Bu
listede kişi adıilannın sıklığı 6014'tür. Bu sayı, toplam adıl sıklığının yarıdan fazlası olması
bakımından önemlidir. Daha sonra adıllaşmış sıfatlar, sayı adıilan ve belirleyiciler gelmektedir. Kendi
D G Õ L P P 4 farklı kullanımı göze çarpmıştır. Bu farklı kullanımları örnekleyen bağımlı dizinler (2)' de
görülmektedir.
(2)
a. Ben kendimden nefret ediyorum.
(dönüşlü)
•
b. Kendilerine çok teşekkür ediyoruz.
(kişi adılı)
c. Kendi kendine konuşmaya başladı. (ikileme)
d. Ya biz kendimiz bulursak masalları? (vurgulu)
Tablo 2' de
türleri ve sıklıkları verilmiştir. Buna göre, en sık kullanılan adıl türü kişi
adıllarıdır. Ardından gösterme adılları, adıllaşmış sıfatlar, sayı adları ve belirleyiciler gelmektedir.
Kendi D G Õ L P P farklı kullanımlarının sıklıklarının toplamı 97 6' dır ve bu nedenle bu adılın da ders
kitaplarında oldukça sık geçtiği söylenebilir.
adıl
Tablo 2. Adı/ Türleri ve Sıklıkları
Adıl
6ÕNOÕN
Türleri
Kişi adılları
6014
Gösterme adılları
2322
Adıllaşmış sıfatlar, sayı adları
Nicelik adılları
Dönüşlü kendi
Basit kişi
adılı
olarak kendi
ve belirleyiciler
1138
641
421
329
Vurgulu kendi
304
276
156
77
70
Diğer
39
Toplam
11787
Soru adılı kim
İşteş adıUan
Kendi kendi
iyelik adılları
ilgili etkinliklere bakıldığında Koza
şu iki etkinlik (3 - 4) göze çarpmaktadır:
Adıllarla
(3)
Yayınları'nın
4.
sınıf
Türkçe
çalışma kitabındaki
İstediğiniz konuda kısa bir metin yazınız. Yazdığınız metinde bu, o, bunlar, onlar,
öteki, kendi, birkaç, herkes, hangi kelimelerini uygun yerlerde kullanınız.
(4)
Aşağıdaki
kelimelerden en az on tanesinin geçtiği bir gezi yazısı yazın ız.
ben, sen, o, biz, siz, onlar, bu, şu, o, bunlar,
birkaçı, bazıları, öteki, beriki, kendi
şunlar,
onlar, kimisi,
bazısı,
herkes,
Örnek (3)'te hem adıl, hem sıfat olarak kullanılabilen bu, o, kendi gibi sözcükler
bulunmaktadır. Bunun yanısıra bunlar, onlar, herkes gibi sadece adıl olanlar da vardır. Öğrencinin bu
etkinlik ile adıUan mı yoksa sıfatları mı pekiştirmesinin amaçlandığı açık değildir. (4)'te de
öğrencilerden verilen sözcüklerden en az 1O tanesini kullanarak bir metin oluşturınaları
beklenmektedir. Adılların eksiltili kullanımı metin bağlaşıklığını sağlamak açısından önemlidir. Fakat
öğrencilere metin oluşturmada adıBarın eksiltili kullanımı ile ilgili bir etkinlik verilmeden, onlardan
Türkçenin ( ÷ L W L P L g ÷ U H W L P L Üzerine Çalışmalar
97
metin oluşturmalarını isternek adılların aşırı kullanımının olduğu bir metin yazmalarına neden olabilir.
Örneğin, öğrenciler, verilen on sözcüğü kullanarak, gereksiz yere birçok adılın geçtiği sadece birkaç
türnceden oluşan kısacık bir metin oluşturarak etkinliği tamamiayabilirler (5):
(5)
Ben, kendi
kararımı
çantaını alıp
kendi
başıma
o köye gitmeye karar verdim. Herkes benim bu
duyunca buna çok şaşırdı.
AdıBarın kullanıldığı bir başka etkinlik de Özgün Yayınları 'nın 6. sınıf Türkçe çalışma
yer almaktadır. Fakat (6)'da verilen bu etkinlikte adılların
durum eklerinin pekiştirilmesi amaçlanmıştır.
kitabında
(6)
Aşağıdaki
farklı
türleri ve
kullanımları değil
cümlelerdeki zamirieri uygun isim hal ekleriyle tamamlayınız.
1. Kendisi ... yeni bir eldiven aldı.
6.
2. Bu... bir çözüm bulmalısın.
7. Herkes ...
3. Onlar ... söyleyeceklerim var.
8. Lütfen o ... yardım ediniz!
4. Biz... evin kapısı kuzeye bakar.
9. Ora ... daha önce gördünüz mü?
5. Bu ayakkabıları
başkası... satmayın.
ù X U D ...
istediğiniz
gereçleri bulabilirsiniz.
düşüncesi farklı
olabilir.
I O. < D U Õ Q biz... gelirsen sevinirim.
kitapta yer alan başka bir etkinlik ise (7)' de görülmektedir. Bu etkinlikte benzer türde
adılların kullanıldığı tümeelerin eşleştirilmeleri istenmektedir. "Birileri sizi sordu.", "Anneniz sizi
D U D G Õ "Sizi tebrik ediyorum." ve "Ben kendim giderim." tümceleri, içerisinde kişi adılının
kullanılmış olması bakımından birbirleriyle eşleşebilirler. "Birileri sizi sordu.", % D ] Õ O D U Õ hep geç
N D O Õ U ve "Ötekileri E Õ U D N türncelerinde kullanılan birileri, bazıları ve ötekileri sözcükleri Göksel ve
Kerslake (2005)'in sınıflamasına göre adıllaşmış sıfatlar, sayı adları ve belirleyiciler grubuna
girmektedir ve bu nedenle bu sözcüklerin kullanıldığı türnceler birbirleriyle eşleşebilir. 2 U D \ Õ hiç
görmedim." türncesinde ise bir yer adı lı kullanılmıştır ve verilen türnceler arasında yer adılının
kullanıldığı başka bir örnek bulunmamaktadır. "O benim N L W D E Õ P türncesinde o, gösterme adılıdır ve
bu kullanım ile eşieşebilecek başka bir türnce yoktur. "Ben kendim giderim." tümcesindeki kendi adılı
ise vurgulu bir kullanıma sahiptir ve eş leştirilmesi istenen türnceler arasında böyle bir kullanırnın
bulunduğu bir türnce bulunmamaktadır.
Aynı
(7)
Benzer türde zamirierin kullanıldığı cümleleri eşleştiriniz.
a. 2 U D \ Õ hiç görmedim.
( ) Bazılan hep geç kalır.
b. Birileri sizi sordu.
( ) Ben kendim giderim.
c. O benim kitabım.
( ) Ötekileri bırak.
ç. Sizi tebrik ediyorum.
( ) Anneniz sizi aradı.
Daha önce de belirtildiği ve (2)' de örneklendiği gibi kendi adılının 4 farklı kullanımı vardır.
(8)'de Koza Yayınları'nın 6. sınıf Türkçe çalışma kitabından alınan kendi adılı ile ilgili bir etkinlik
bulunmaktadır fakat bu etkinlik, kendi adılının farklı kullanımlarına yönelik değildir; kişiye göre
çekirolenmiş haller üzerinde durmaktadır. Göz (2003 )'te, yaklaşık 1 milyon sözcülük deriemde, adıl
olarak kendinin s ıklığı 4393'tür. Ayrıca İTDK derieminde de kendi adıimm sıklığı 976'dır. Bu kadar
sık kullanılan bir adılın farklı türlerine yönelik etkinliğin olması beklenen bir durumdur fakat
incelenen çalışma kitaplarında bu tür etkinliklerin bulunmadığı görülmüştür.
98
(8)
Aşağıdaki
cümlelerde bulunan
boşlukları
"kendi" zamirinin uygun biçimleriyle
doldurun uz.
ı.
Bu kitabı ben ... için
2. Karda kıştayola
3. Dedem ...
5.
Başarının
6 ....
çıkmayı
uzatılan
4. Onlar ... dev
aldım .
sen .. . istedin.
pastayı nazikçe reddetti.
aynasında
görüyorlar.
temeli sizin... olan güveninizdir.
başkalarının
Aşağıda, sık kullanılan
yerine koyabilirsek birbirimizi daha iyi anlarız.
adlar ve
bunların o R F X ÷ D görelik" açısından
uygun olup
olmadığına
yönelik bulgular ve yorumlara değinilmiştir.
5.3. Adlar
Birinci kademede, sınıflara göre İTDK'da en sık kullanılan 30 sözcüklük s ıklık listesi Tablo
ı ' de verilmişti. Bu sıklık listesindeki adiara bakıldığında, en sık kullanılan ad ların çocuk, oyun gibi
çocuğun dünyasına yönelik adlar olduğu görülmektedir. Yine çocuğun dünyas ına yönelik olan anne,
çocuk, baba, arkadaş gibi sözcükler de sık kullanılması bakımından dikkati çekmektedir.
Özel adiara bakıldığında ise en sık kullanılan 40 özel ad aras ında ilk sıra larda Atatürk, Türk,
Mustafa ve Kemal adları görülmektedir (Tablo 3). İstanbul, Ankara gibi bazı şehir adları ve Dünya,
Güneş, Ay gibi adlar da sık kullanılmıştır. Ayrıca Mimar Sinan ve Nasrettin Hoca 'yı, Karagöz ve
Hacivat'ı anlatan metinlerin çok olması nedenjyle bu adlar da sıkça karşımıza çıkmıştır. Burada
dikkati çeken bir başka ad ise Hellen'dir. Hellen Keller' in hayatının anlatıldığı metinler de kitaplarda
sıkça yer aldığı için bu ad, birçok Türkçe addan daha sık kullanılmıştır.
Tablo 3. Özel Adların Sıklığı
••
üzel
Adlar
Atatürk
Türk
Mustafa
Kemal
Anadolu
İstanbul
Türkiye
Hoca
Sinan
Ali
..
..
Sıklık
üzel
Adlar
Sıklık
üzel
Adlar
Sıklık
976
649
Mehmet
Dünya
He ll en
Nevruz
3ı ı
Güneş
266
261
246
232
194
182
170
Cumhuriyet
169
160
158
150
141
138
129
ı 16
95
91
88
85
82
78
77
72
69
67
Türkçe
Ankara
3DúD
Nasrettin
Ay
Ahmet
Hasan
Karagöz
Allah
Ayşe
E lif
Süleyman
ıı ı
Kı zı lay
105
Sultan
üzel
Adlar
2VPDQOÕ
Bora
Selim
Devlet
Halil
Ata
Yunus
Gazi
Amerika
Hacivat
Sıklık
66
60
59
55
53
49
48
44
42
41
Tablo 4'te Çakır ve Aksan Õ l )'de incelenen MEB 4. sınıf Türkçe ders kitabındaki "Bir
Kitabın Hikayesi" başlıklı metinde geçen özel adların metindeki ve İTDK derlernindeki sıklıkları
görülmektedir. Özel adiann sık kullanıldığı, adıl kullanımı ile dilbilgisel bağlaşıklığın sağlanabileceği
durumlarda bile özel adların kullanımının tercih edildiği bu metinde Ali Emiri Efendi en sık kullanılan
özel addır. Metinde, Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan Divan-ü Lügat-it Türk adlı sözlüğün bir
sahafa satılmak üzereyken eserin önemini bilen bir kişi tarafından satın alınması anlatılır. Ali Emiri
Efendi, kitabı satın alan kişi, Burhan Bey sahaf, Faik Reşat Bey ise Ali Emiri Efendi'ye kitabı
alabilmesi için borç para veren bir edebiyat öğretmenidir. Bütün bu özel adların içinde sözlüğün
99
Türkçenin Eğitimi-Öğretimi Üzerine Çalışmalar
onu satın alan kişiden daha az geçmesi dikkat çekicidir. Sözü edilen kişilerin
adlarının İTDK derlernindeki kullammlarına bakıldığında ise yalnızca Kaşgarlı Mahmut'un bu
derlernde bulunduğu görülmektedir.
yazarının adının,
Tablo 4. MEB 4. SınıfTürkçe Ders Kitabındaki Bir Kitabın Hikdyesi Metninde 6 Õ N Kullanılan Özel Adlar
ve İTDK Deriemindeki 6 Õ N O Õ N O D U Õ ..
Ozel Adlar
Ali Emiri Efendi
Burhan Bey
Faik Reşat Bey
Kaşgarlı Mahmut
Metindeki Sıklık
ITDK Sınıf 1 Yayınevi
ıÕ -
5
-
3
-
o
o
o
8
7 /Harf
ı
•
İTDK Sıklık
Tablo 4 'te görüldüğü gibi, Kaşgarlı Mahmut İTDK derieminde yalnızca 1 defa, Harf Yayınevi
tarafından basılan 7. sınıf Türkçe ders kitabında geçmektedir. Bu özel adın kullanıldığı bağımlı dizin,
(9)'daki gibidir. Kaşgarlı Mahmut'un eşdizim örüntüleri arasında Divan-ü Lügat-it Türk'ün
bulunmadığı gözlenmiştir. Türkçe için önemli bir eser olan Divan-ü Lügat-it Türk'ün Kaşgarlı
Mahmut tarafından yazılmış olduğunun öğrencilere öğretilmesi amaçlanmış . ise, "Bir Kitabın
Hikayesi" metninde Kaşgarlı Mahmut'tan daha sık kullanılan isimler olması ve İTDK derlernindeki
kullanımda Kaşgarlı Mahmut'un eşdizim örüntüleri arasmda Divan-ü Lügat-it Türk'ün bulunmaması
durumunda, öğrencilerin zihinlerinde eser-yazar ilişkisi olarak Divan-ii Lügat-it Türk ile Kaşgarlı
Mahmut isimlerini eşleştirmelerinin ve bunu hatırlamalarının zor olabileceği düşünülebilir.
(9)
Sözlük yazarlarını anmadan geçmek olur mu? İşleri, iğneyle kuyu kazmaktan farksız
olan bu güzide şahısları rahmetle anıyorum. Türkçenin büyükbabası Kaşgarlı Mahmut
sonra Ali ù L U Nevai, Lügat-ı Çağatai ve Türki-i Osmani yazarı Buharalı ù H \ K Süleyman Efendi ...
Daha önce, Tablo ı' de listeleneo ı. kadernede en sık kullanılan sözcükler arasında geçen adların
çocuğa ve onun dünyasına yönelik olduğuna değinilmiştİ fakat sıklığı az olsa da çocuklara yönelik
olmadığı düşünülen bazı adlar da bulunmaktadır. Tablo 5'te bu adların İTDK' daki ve Göz (2003)'teki
sıklıkları görülmektedir. Bu sözcükler yerine çocukların gelişimine ve onların dünyasına yönelik olan
sözcüklerin tercih edilmesi beklenirdi.
Tablo 5. iTDK Deriemi ve Göz (2003) 'te Sözcük 6 Õ N O Õ N O D U Õ Sözcükler
İTDK
VÕOGÕN
Göz
(2003)
Sözcükler
İTDK
sıklık
sıklık
ı
o
o
fotin
furgon
ı
2
ıç
1
ı
ı
o
aktöre
civanmertlik
ı
dulda
feraset
forsa
ı
Göz
(2003)
sı khk
o
o
Sözcükler
İTDK
sıklık
karpit
1
ı
o
o
ı
4
1
ı
inkı şaf
ı
2
mefhum
ı
islim
ı
meftun
2
•
re
o
Sözcükler
İTDK
sıklık
sıklık
kizir
mahfuz
]
Göz
(2003)
Göz
(2003)
sıklık
meşveret
.. .
m un cı
ı
ı
1
5
nefir
potur
ı
teşri n
ı
ı
o
o
o
o
o
Bir kitapta hangi sözcüklerin ne sıklıkta kullamldığı kadar, kullanılan sözcüklerin hangi
sözcüklerle bir arada kullanılma eğiliminde olduğu da önemlidir. Sözcüklerin eşdizim örüntüleri
açısından bir örnek ele alınacak olursa, Çakır ve Aksan (201 l )'de incelenen MEB 4 . sınıfTürkçe ders
kitabındaki ø V W L N O D O Marşı' nın < D ] Õ h
ş Hikayesi" adlı metinde "kutsal V D Y D ú eşdizimliliği
bulunmaktadır. Kutsal ve savaş sözcüklerinin diğer Türkçe ders kitaplarında bir arada kullanılıp
kullanılmadığının anlaşılm ası için İTDK deriemine bakıldığında böyle bir eşdizim örüntüsüne
rastlanmamıştır. Tablo 6'da kutsal ve savaş sözcüklerinin İTDK derlernindeki eşdizim örüntüleri
görülmektedir.
1
100
Kutsal sözcüğü, topraklar, dava, meslek, ana şejkati, Ganj nehri, Türk dili, vatan, aile ocağı,
balıkçılık, hava, vazife, şehitler ve bayrak ile eşdizim lidir. 6 D Y D ú sözcüğü ise, mikroplarla savaş;
deprem, sel vb. felaketler le V D Y a gibi örüntüler içerisinde geçm i ş, bunun yanısıra Kurtuluş 6 D Y D ú Õ gibi
savaşları anlatmak için de kullanılmıştır. 6 D Y D ú sözcüğünün bağımsızlık, özgürlük, yaşam vb. adlarla
ve haksız sıfatıyla kullanıldığı da görülmüştür.
Tablo 6. İTDK Deriemi 'nde Kutsal ve 6 D Y D ú sözcüklerinin Eşdizim Örüntüleri
Kutsal sözcüğünün
eşdizim
örüntüleri
Savaş sözcüğünün eşdizim
Kutsal topraklar, kutsal dava, kutsal meslek
Bir ananın kutsal şefkati
Hinduların
kutsal saydıkları Ganj nehri
Türk dili, Türk milleti için kutsal bir hazinedir.
Vatan kutsal bir ana
Aile ocağı, yani ev kutsal bir yer olarak kabul
edilmiştir
B alıkçılık, Ayvalık'ta
kutsal meslek sayı lır .
Çocuklarınıza havanın
kutsal bir
şey olduğunu
Misafirseverlik adeta kutsal bir vazife sayılmıştır.
Şehitler neden kutsaldır?
Temiz kanımı, kutsal bayrağırna içi re içire
örüntüleri
Mikroplarla savaş
Yangın, deprem, sel, savaş ... Nice felaket olur.
Trablusgarp, Balkan ve Çanakkale savaşlarında
Atatürk, Kurtuluş Savaşı'nda
1. Dünya Savaşı'ndan sonra
2. Dünya 6 D Y D ú Õ sı rasında
Sakarya Savaşı bütün şiddetiyle
Mustafa Kemal Atatürk'ün bağımsızlık savaşı
özgürlük savaşımiZln sona ermesi
Bu olay, küçük Mustafa'nın ilk yaşam
savaşıyd1.
Saldırıları, haksız savaşlar
tarihini suçlar.
.
"Biri Anadolu Biri Atatürk" "lstiklal Marşı ' nın < D ] Õ O Õ ú Hikayesi" metinlerindeki bazı
sözcükler, İTD K' daki sıklıklarıy la karşı laştırıldıklarında, Tab lo 7' de görüldüğü gibi bu sözcüklerin
derlernde sık kullanılmadığı, bazılarınınsa hiç bulunmadığı gözlenmiştir. Örneği n önerge ve ıztırap
sözcüklerinin İTDK'da hiç bulunmadığı , ecdad, facia, şükran ve hürmet sözcüklerinin de daha üst
sınıfların kitaplannda yer aldığı görü l müştür.
Tablo 7. MEB 3. ve 4. 6 Õ P I M
etinlerindeki Kimi Sözcüklerin İTDK Deriemindeki S1k/ıklan
İTDK Sınıf 1 Yayınevi
ITDK Sıklık
ecdad
..
onerge
MEB Sınıf 1 Metin
3 1 Biri Anadolu Biri Atatürk
6/MEB
ı
4 1 Istiklal
Marşı ' nın < D ] Õ O Õ ú Hikayesi
-
o
facia
4 1 Istiklal
Marşı 'nın < D ] Õ O Õ ú 5 1 Harf
ı
ıztırap
4 1 İstiklal Marşı'nın < D ] Õ O Õ ú Hikayesi
-
şükran
4 llstildal 0 D U ú Õ 'nın
hürmet
4 1 İstiklal Marşı'nın < D ] Õ ış Hikayesi
8 1 Harf
5 1 Erdem, 8 1 Harf
Adlar
•
.
•
AdıHar
alandaki
ve
< D ] Õ O Õ ş
Hikayesi
Hikayesi
atasözleri ve deyimler de
bulgulara değinilmektedir.
adların dışında,
sözvarlığ ına ilişkin
•
o
ı
3
sözvarlığı açıs ından
önemlidir.
Aşağ ıda
bu
5.4. Atasözleri ve Deyimler
Tablo 8'de "Bir Kitabın Hikayesi" metnindeki atasözleri görülmektedir. Bu atasözlerinin İTDK
Derieminde hiç kullanılmadığı dikkati çekmektedir.
Tablo 8. MEB 4. 6 Õ Q Õ I "Bir Kitabın Hikayesi" Metnindeki Atasözleri ve İTDK 'daki 6 Õ N O L N O D U Õ Atasözü
M eb Sınıf/ Metin
ITDK
•
Sınıf/
ITDK Sıklık
•
Yayınevi
Gözden uzak olan gönülden uzak
olur.
Aceleci sinek süte düşer.
4 1 Bir Kitabın Hikayesi
-
o
4 1 Bir Kitabın Hikayesi
Eve konuk gelse
4 1 Bir Kitabın Hikayesi
-
o
o
uğur
da gelir.
-
Türkçenin Eğitimi-Oğretimi Üzerine Çalışmalar
ı Oı
ve Aksan (20ll)'de incelenen MEB 3. ve 4. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki bazı
metinlerde kullanılan deyimierin İTDK derieminde genellikle farklı sınıflarda kullanıldığı
gözlenmiştir. Bu durum, hangi deyimierin hangi sınıflarda öğretilmesinin planlandığı konusunda bir
kesinlik olmadığını göstermektedir. MEB 3. sınıf Türkçe ders kitabında "Seyfi Dede" metninde kulak
kabartmak deyimi geçmesine rağmen, bu deyimin öğretimine ilişkin etkinlikler MEB 4. sınıf Türkçe
ders kitabının Konuşan Eşyalar metnine yönelik etkinlikler arasında bulunmaktadır. Bu durum, aynı
yayınevinin farklı sınıflara yönelik kitaplannda bile deyimlerle ilgili sınıflara göre bir öğretim sırası
izlenmediğini düşündürmektedir. Yüzünü ekşitmek, işin kolayına kaçmak, bzçakla kesilir gibi ve can
kulağıyla dinlemek deyimleri ise İTDK derieminde hiç kullanılmamıştır.
dDNÕU
Tablo 9. MEB 3. ve 4. 6 Õ Q Õ I Metinlerindeki Kimi Deyimler ve İTDK Deriemindeki Sıklıkları
Deyim
Meb
kulak kabartmak
3 /Seyfi Dede
yüzünü ekşitmek
3 /Seyfi Dede
işin kolayına
kaçmak
bardaktan
Sınıf/
Metin
.
3 /Seyfi Dede
İTDK Sınıf/ Yayınevi
İTDK Sıklık
5 Harf, 5 Özgün
2
••
4/ Konuşan Eşyalar
3 üzgün, 7 Pasifik
2
4/ Konuşan Eşyalar
-
o
4/ Konuşan Eşyalar
5 Harf, 5 Özgün
2
4/ Konuşan Eşyalar
4MEB
ı
boşanırcasına
bıçakla kesilir
kulağını
gibi
kabartmak
küçük dilini yutmak
o
o
••
hayretten donakalmak
4/ Konuşan Eşyalar
6 üzgün
ı
kendini atamamak
4/ Konuşan Eşyalar
2MEB
ı
4 1 Bir Kitabın Hikayesi
-
Can kulağıyla
dinlemek
.
o
Atasözleri ve deyimler, Türkçenin etkili bir biçimde kullanılması açısından önemlidir fakat
Türkçenin sözvarlığında önemli yeri olan bazı atasözü ve deyimierin ders kitaplarında sık
kullanılmadığı ve hangi düzeyde öğretileceğine ilişkin planlama olmadığı görülmektedir.
6. SONUÇ VE ÖNERiLER
İTDK'daki sözvarlığının derlem temelli bir yaklaşımla incelendiği bu çalışmada şu sonuçlara
varılmıştır: $ G Õ 8 D U ve adların günlük hayatta olduğu gibi İTDK derieminde de sık kullanıldığı
türlerine yönelik etkinliklerio sayıca çok az olduğu görülmüştür.
Derlernde sık kullanılan adların ise o R F X ÷ X Q dünyasına yönelik" olduğu ancak sayıca az olsa da
çocuğun dünyasına yönelik olmayan adların da bulunduğu dikkati çekmiştir. İncelenen metinlerde
kullanılan ve sözvarlığı açısından önemli olan bazı atasözleri ve deyimierin İTDK derieminde hiç
kullanılmamış olduğu veya farklı yayınevleri tarafından basılan kitaplarda farklı sınıflarda yer aldığı
gözlenmiştir.
Ancak
adılların
görülmüştür.
Bu sonuçlar doğrultusunda adılların türleri ile ilgili etkinliklerio sayısı ve niteliğinin arttırılması
gerektiği söylenebilir. Ayrıca, hangi atasözü ve deyimierin hangi sınıflarda öğretileceğine dair farklı
yayınevlerine ait kitaplarda tutarlı bir yol izlenmesi gereklidir.
102
KAYNAKLAR
Adalı, O. (1983). Anadili Olarak Türkçe Öğretimi Üzerine. Türk Dili: Dil Öğretimi Özel Sayısz, 31-35.
Çakır,
ö. ve Aksan, Y. (2011). Türkçe Ders Kitaplarında Yer Alan Metinlerin Metinsellik Ölçütlerine,
Metne Bağlı Etkinlikterin Strateji Geliştirmeye Uygunlukianna Göre incelenmesi. 4.
Uluslararası Türkçenin Eğitimi-Öğretimi Kurultayı'nda sunulan bildiri, Sakarya Üniversitesi,
Sakarya.
Göksel, A. ve Kerslake, C. (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar. New York: Routledge.
Göz, İ. (2003). Yazı/ı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü. Ankara: TDK.
Keçik, İ. ve Subaşı Uzun, L. (2004). Türkçe Sözlü ve Yazılı Anlatım. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi
Yayınları.
Silberztein, M. (2003). Nooj Manual. [Çevrimiçi]: http://www.nooj4nlp.net adresinden erişilmiştir.
ùDKLQ
A., Karadüz, A., Göçer, A., ù D K L Q E., Coşkun, E., Akyol, H., Gündüz, 0., Umagan, S.,
T. ve Temur, T. (2007). İlköğretimde Türkçe Öğretimi. Ankara: Pegem.
ùLPúHN
Download

Kutsal - Mersin Üniversitesi