öabt
ÖSYM
sınav tekniğine
uygundur.
ÖĞRETMENLİK ALAN BİLGİSİ TESTİ
ÖABT
BİYOLOJİ
Alan B!lg!s!
Kom!syon
Alan Eğ!t!m!
Kom!syon
Konu Anlatımı
Özgün Sorular
Ayrıntılı Çözümler
Test Stratej!ler!
Çıkmış Sorular
KOMİSYON
ÖABT Biyoloji Konu Anlatımlı
ISBN 978-605-364-740-9
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1.Baskı: Mayıs 2014, Ankara
Proje-Yayın Yönetmeni: Cansel Işık Kahraman
Dizgi-Grafik Tasarım: Buğra SİNDEL
Kapak Tasarımı: Gürsel AVCI
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti.
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No:13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
E-ileti: [email protected]
İnternet: www.pegem.net
ÖN SÖZ
Sevgili Öğretmen Adayları,
Elinizdeki bu kitap, Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) Biyoloji Öğretmenliği Alan Bilgisi
Testi (ÖABT-Biyoloji) kapsamındaki soruları çözmek için gerekli bilgi, beceri ve teknikleri
edinme ve geliştirme sürecinde siz değerli öğretmen adaylarımıza kılavuz olarak hazırlanmıştır.
Kitabın hazırlanış sürecinde, sınav kapsamındaki temel alanlarda kapsamlı alanyazın taraması
yapılmış, bu kitabın gerek ÖABT’de gerekse gelecekteki meslek hayatınızda ihtiyacınızı
maksimum derecede karşılayacak bir başucu kitabı niteliğinde olması hedeflenmiştir.
Detaylı, güncel ve anlaşılır bir dilde yazılan konu anlatımları, çıkmış sorular ve detaylı
açıklamalarıyla desteklenmiş, her ünite içeriği ÖSYM formatına uygun, çözümlü test
sorularıyla pekiştirilmiştir. Ayrıca konu anlatımlarında verilen bilgi ve çözüm tekniklerine ek
olarak uyarı kutucuklarıyla önemli konulara dikkat çekilmiştir.
Yoğun bir araştırma ve çalışma sürecinde hazırlanmış olan bu kitapla ilgili görüş ve önerilerinizi
[email protected] adresini kullanarak bizimle paylaşabilirsiniz.
Geleceğimizi güvenle emanet ettiğimiz siz değerli öğretmenlerimizin hizmet öncesi ve hizmet
içi eğitimlerine katkıda bulunabilmek ümidiyle...
Başarılar...
BİYOLOJİ ÖABT İLE İLGİLİ ÖNEMLİ BİLGİLER
BİYOLOJİ ÖABT, 50 sorudan oluşmakta ve Biyoloji Öğretmeni Adaylarının Alan Bilgisi (Hücre ve Metabolizma, Bitki
Biyolojisi, İnsan ve Hayvan Biyolojisi, Ekoloji, Canlıların Sınıflandırılması, Genetik ve Evrim) ile Alan Eğitimi alanlarındaki
bilgi ve becerilerini ölçmeyi hedeflemektedir.
Öğretmenlik Alan Bilgisi Testinde çıkan sorular, Biyoloji Öğretmenlik Lisans Programlarında verilen akademik disiplinlere
paralel olarak hazırlanmaktadır. Sınavdaki Alan-Soru dağılımı aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.
Genel Yüzde
Alan Bilgisi Testi
Yaklaşık Yüzde
% 80
1 - 40
a. Hücre ve Metabolizma
% 16
b. Bitki Biyolojisi
% 10
c. İnsan ve Hayvan Biyolojisi
% 20
d. Ekoloji
% 10
e. Canlıların Sınıflandırılması
%8
% 16
f. Genetik ve Evrim
Alan Eğitimi Testi
Soru Sayısı
% 20
41 - 50
Genel Kültür, Genel Yetenek ve Eğitim Bilimleri Sınavlarınıza ek olarak gireceğiniz Öğretmenlik Alan Bilgisi Testi ile
ilgili verilen bu bilgiler 2013 BİYOLOJİ ÖABT sınavı çerçevesinde hazırlanmıştır. Sınav içeriğinde yapılabilecek olası
değişiklikleri ÖSYM'nin web sitesinden takip edebilirsiniz.
İÇİNDEKİLER
ALAN BİLGİSİ
1. BÖLÜM: CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ
Canlıların Ortak Özellikleri ............................................................................................................................................. 5
1. Hücresel Yapı .................................................................................................................................................... 5
2. Beslenme ........................................................................................................................................................... 5
3. Solunum ve ATP Üretimi.................................................................................................................................... 5
4. Metabolizma ...................................................................................................................................................... 5
5. Organizasyon..................................................................................................................................................... 5
6. Hareket .............................................................................................................................................................. 6
7. Çevresel Uyarılara Tepki.................................................................................................................................... 6
8. Üreme ................................................................................................................................................................ 6
9. Boşaltım ............................................................................................................................................................. 6
10. Büyüme............................................................................................................................................................ 6
11. Kimyasal Yapı .................................................................................................................................................. 6
12. Homeostasi (İç Denge) .................................................................................................................................... 6
Çözümlü Test .............................................................................................................................................................. 7
Çözümler .................................................................................................................................................................... 8
2. BÖLÜM: CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ
Canlıların Temel Bileşenleri ......................................................................................................................................... 11
A. İnorganik Bileşikler ............................................................................................................................................... 11
B. Organik Bileşikler ................................................................................................................................................. 13
1. Karbonhidratlar (şekerler) ................................................................................................................................ 13
2. Yağlar (Lipitler)................................................................................................................................................. 15
3. Proteinler ......................................................................................................................................................... 16
4. Vitaminler ......................................................................................................................................................... 18
C. Metabolizma ve Kimyasal Enerji .......................................................................................................................... 20
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 23
Çözümler .................................................................................................................................................................. 25
vi
D. Enzimler ............................................................................................................................................................... 26
1. Basit Enzimler .................................................................................................................................................. 26
2. Bileşik (Konjuge) Enzimler ............................................................................................................................... 26
3. Enzimlerin Sınıflandırılması ............................................................................................................................. 27
4. Enzimlerin Çalışması ....................................................................................................................................... 27
5. Enzimlerin Çalışmasına Etki Eden Faktörler ................................................................................................... 28
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 31
Çözümler .................................................................................................................................................................. 33
E. Nükleik Asitler ...................................................................................................................................................... 35
1. DNA (Deoksiribonükleik asit) ........................................................................................................................... 37
2. RNA (Ribonükleik asit)..................................................................................................................................... 39
F. Genetik Şifre ve Protein Sentezi ........................................................................................................................... 41
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 45
Çözümler .................................................................................................................................................................. 46
3. BÖLÜM: CANLILARIN ÇEŞİTLİLİĞİ VE SINIFLANDIRILMASI
Canlıların Sınıflandırılması Ve Canlılar Alemi ............................................................................................................ 49
A. Canlıların Sınıflandırılması................................................................................................................................... 49
1. Amprik (Yapay) Sınıflandırma ......................................................................................................................... 49
2. Filogenetik (Doğal) Sınıflandırma ................................................................................................................... 49
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 53
Çözümler .................................................................................................................................................................. 55
B. Virüsler ................................................................................................................................................................. 56
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 58
Çözümler .................................................................................................................................................................. 59
C. Canlılar Alemi....................................................................................................................................................... 60
1. Bakteri Alemi ................................................................................................................................................... 61
2. Archae Alemi .................................................................................................................................................. 64
3. Protista Alemi .................................................................................................................................................. 65
4. Mantarlar (Fungi) ............................................................................................................................................ 67
5. Bitkiler Alemi (Plantae) ................................................................................................................................... 67
6. Hayvanlar Alemi (Animalae) ........................................................................................................................... 69
D. Biyolojik Çeşitlilik.................................................................................................................................................. 75
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 77
Çözümler .................................................................................................................................................................. 79
vii
4. BÖLÜM: EKOLOJİ
Ekoloji ............................................................................................................................................................................ 83
A. Ekolojik Kavramlar ............................................................................................................................................... 83
B. Biyomlar ............................................................................................................................................................... 84
1. Karasal Biyomlar ............................................................................................................................................. 84
2. Sucul Biyomlar ................................................................................................................................................ 85
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 86
Çözümler .................................................................................................................................................................. 87
C. Populasyon ve Hayvan Topluluğu ........................................................................................................................ 88
1. Populasyonun Büyüklüğü ............................................................................................................................... 88
2. Populasyon Yoğunluğu ................................................................................................................................... 88
3. Doğam Ve Ölüm Oranı ................................................................................................................................... 88
4. Yaş Dağılımı ................................................................................................................................................... 89
5. Büyüme Eğrileri .............................................................................................................................................. 89
6. Rekabet .......................................................................................................................................................... 90
7. Av - Avcı İlişkisi ............................................................................................................................................... 90
8. Populasyon Dağılımı ....................................................................................................................................... 91
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 92
Çözümler .................................................................................................................................................................. 93
D. Besin Zinciri ve Enerji Piramidi ............................................................................................................................ 94
1. Predatör Zincir ............................................................................................................................................... 94
2. Parazit Zincir .................................................................................................................................................. 95
3. Saprofit Zincir ................................................................................................................................................. 95
Çözümlü Test ............................................................................................................................................................ 96
Çözümler .................................................................................................................................................................. 97
E. Doğadaki Madde Döngüsü................................................................................................................................... 98
1. Karbon Döngüsü ............................................................................................................................................ 98
2. Oksijen Döngüsü ........................................................................................................................................... 98
3. Azot Döngüsü ................................................................................................................................................ 98
4. Su Döngüsü ................................................................................................................................................... 99
5. Fosfor Döngüsü ........................................................................................................................................... 100
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 101
Çözümler ................................................................................................................................................................ 102
F. Beslenme Şekilleri ve Etkileşim .......................................................................................................................... 103
1. Ototrof Canlılar ............................................................................................................................................ 103
2. Hem Otorotof hem de Heterotrof Canlılar .................................................................................................... 104
3. Heteotrof Canlılar ......................................................................................................................................... 104
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 106
Çözümler ................................................................................................................................................................ 107
viii
5. BÖLÜM: HÜCRE
Hücre ........................................................................................................................................................................... 111
A. Hücre Zarının Yapısı .......................................................................................................................................... 112
B. Hücre Zarından Madde Geçişleri ....................................................................................................................... 115
1. Pasif Taşıma ................................................................................................................................................. 115
2. Aktif Taşıma .................................................................................................................................................. 117
3. Porlardan Geçemeyen Moleküllerin Taşınması ............................................................................................ 118
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 120
Çözümler ................................................................................................................................................................ 122
C. Sitoplazma ve Organeller................................................................................................................................... 123
1. Mitokondri ..................................................................................................................................................... 123
2. Ribozom ........................................................................................................................................................ 124
3. Endoplazmik Retikulum ................................................................................................................................ 124
4. Golgi Aygıtı ................................................................................................................................................... 125
5. Lizozom ........................................................................................................................................................ 125
6. Peroksizom ................................................................................................................................................... 126
7. Koful (Vokuol) ............................................................................................................................................... 126
8. Plastidler ....................................................................................................................................................... 126
9. Sentrozom .................................................................................................................................................... 127
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 128
Çözümler ................................................................................................................................................................ 130
D. Çekirdek ............................................................................................................................................................. 131
E. Kalıtım Materyali ................................................................................................................................................ 131
F. İnsan Karyotipi .................................................................................................................................................... 133
G. Mutasyonlar ....................................................................................................................................................... 134
1. Kromozom Mutasyonları .............................................................................................................................. 134
2. Kromozom Sayısındaki Değişmeler ............................................................................................................. 135
3. Gen Mutasyonları (Nokta Mutasyonları) ...................................................................................................... 136
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 138
Çözümler ................................................................................................................................................................ 139
H. Hücre Bölünmesi................................................................................................................................................ 140
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 147
Çözümler ................................................................................................................................................................ 149
ix
6. BÖLÜM: FOTOSENTEZ
Fotosentez................................................................................................................................................................... 153
A. Işığa Bağlı (Aydınlık) Evre ................................................................................................................................. 154
1. Devirli Fotofosforilasyon ............................................................................................................................... 154
2. Devirsiz Fotofosforilasyon ............................................................................................................................. 155
B. Işıktan Bağımsız (Karanlık) Evre (Calwin Devri) ............................................................................................... 156
C. Fotosentez Hızını Etkileyen Faktörler ............................................................................................................... 158
1. Çevresel Faktörler ........................................................................................................................................ 158
2. Kalıtsal Faktörler ........................................................................................................................................... 159
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 160
Çözümler ................................................................................................................................................................ 162
7. BÖLÜM: HÜCRESEL SOLUNUM
Hücresel Solunum ...................................................................................................................................................... 165
A. Oksijenli (Aerob) Solunum ................................................................................................................................. 165
1. Glikoz (Glikolitik) Reaksiyonlar ..................................................................................................................... 165
2. Krebs Çemberi Reaksiyonları (Sitrik Asit Devri) ........................................................................................... 166
3. E.T.S (Hidrojen yolu) Reaksiyonları .............................................................................................................. 166
B. Oksijensiz (Anaerob) Solunum ......................................................................................................................... 169
1. Glikoliz Evresi ............................................................................................................................................... 169
2. Son Ürün Evresi............................................................................................................................................. 169
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 171
Çözümler ................................................................................................................................................................ 173
x
8. BÖLÜM: BİTKİSEL DOKULAR
Bitkisel Dokular .......................................................................................................................................................... 177
A. Meristem (Bölünür = Sürgen) Doku ................................................................................................................... 177
1. Primer (Birincil) Meristem ............................................................................................................................. 178
2. Sekonder (İkincil) Meristem .......................................................................................................................... 178
B. Temel Doku ....................................................................................................................................................... 178
1. Parankima (Özerk) Doku .............................................................................................................................. 178
2. Kollenkima (Pek Doku) .................................................................................................................................. 179
3. Sklerankima (Sert Doku)................................................................................................................................ 179
C. İletim Doku ........................................................................................................................................................ 180
1. Ksilem (Odun) Borusu ................................................................................................................................. 180
2. Floem (Soymuk) Borusu ................................................................................................................................ 180
D. Örtü Doku .......................................................................................................................................................... 181
1. Epidermis ..................................................................................................................................................... 181
2. Periderm (Mantar Doku) ................................................................................................................................ 182
E. Bitkinin Kısımları ............................................................................................................................................... 182
1. Kök ............................................................................................................................................................... 182
2. Gövde ............................................................................................................................................................ 183
3. Yaprak............................................................................................................................................................ 184
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 185
Çözümler ................................................................................................................................................................ 187
9. BÖLÜM: BİTKİLERDE TAŞIMA SİSTEMİ
Bitkilerde Taşıma Sistemi .......................................................................................................................................... 191
A. Ksilemde Taşıma ............................................................................................................................................... 193
1. Kılcallık ......................................................................................................................................................... 193
2. Kök Basıncı ................................................................................................................................................... 193
3. Terleme (Transpirasyon) Çekim Teorisi ve Kohezyon .................................................................................. 194
B. Terlemeye Etki Eden Faktörler .......................................................................................................................... 195
1. Çevresel Faktörler ........................................................................................................................................ 195
2. Genetiksel Faktörler....................................................................................................................................... 196
C. Floemde Taşıma ............................................................................................................................................... 196
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 197
Çözümler ................................................................................................................................................................ 199
xi
10. BÖLÜM: BİTKİLERDE BESLENME BÜYÜME VE HAREKET
Bitkilerde Beslenme Büyüme ve Hareket ................................................................................................................. 203
A. Makroelementler ............................................................................................................................................... 203
B. Mikroelementler ................................................................................................................................................ 203
C. Minimum Kuralı ................................................................................................................................................. 203
D. Bitkilerde Büyüme ............................................................................................................................................. 204
1. Dış Faktörler ................................................................................................................................................ 204
2. Hormonlar ..................................................................................................................................................... 205
E. Fotoperyodizm .................................................................................................................................................. 206
F. Bitkilerde Hareket .............................................................................................................................................. 207
1. Tropizma (Yönelim) ..................................................................................................................................... 207
2. Nasti (Irganım) .............................................................................................................................................. 208
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 209
Çözümler ................................................................................................................................................................ 211
11. BÖLÜM: BİTKİLERDE ÜREME VE GELİŞME
Bitkilerde Üreme ve Gelişme ..................................................................................................................................... 215
A. Tohumsuz Bitkilerde Üreme .............................................................................................................................. 215
1. Karayosunlarında Üreme ............................................................................................................................. 215
2. Eğrelti Otlarında Üreme ................................................................................................................................ 215
B. Tohumlu Bitkilerde Eşeysiz Üreme ................................................................................................................... 217
1. Çelikle Üreme .............................................................................................................................................. 217
2. Yumru İle Üreme .......................................................................................................................................... 217
3. Sürünücü Gövde İle Üreme ......................................................................................................................... 217
4. Soğan İle Üreme ........................................................................................................................................... 217
C. Tohumlu Bitkilerde Eşeyli Üreme ...................................................................................................................... 217
1. Kapalı Tohumlu Bitkilerde Eşeyli Üreme ...................................................................................................... 217
2. Açık Tohumlu Bitkilerde Eşeyli Üreme ......................................................................................................... 220
D. Tohum ............................................................................................................................................................... 221
E. Meyve ................................................................................................................................................................ 223
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 224
Çözümler ................................................................................................................................................................ 226
xii
12. CANLILARDA ÜREME VE GELİŞME
Canlılarda Üreme ve Gelişme .................................................................................................................................... 229
A. Eşeysiz Üreme .................................................................................................................................................. 229
1. Bölünerek Üreme ......................................................................................................................................... 229
2. Tomurcuklanma ile Üreme ............................................................................................................................ 229
3. Sporla Üreme ................................................................................................................................................ 229
4. Vejetatif Üreme ............................................................................................................................................. 229
5. Rejenerasyon ................................................................................................................................................ 230
B. Eşeyli Üreme ..................................................................................................................................................... 230
1. Konjugasyon (Kavuşma) .............................................................................................................................. 231
2. Partenogenez .............................................................................................................................................. 231
3. Hermafroditizm ............................................................................................................................................ 232
4. Metagenez (Döl Alması) ............................................................................................................................... 232
C. Hayvanlarda Eşeyli Üreme ............................................................................................................................... 233
1. Dış Döllenme ............................................................................................................................................... 233
2. İç Döllenme .................................................................................................................................................. 233
D. Yumurtanın Yapısı ............................................................................................................................................. 234
1. Yumurta Kabuğu .......................................................................................................................................... 234
2. Koryon Zarı .................................................................................................................................................. 234
3. Amniyon Zarı ................................................................................................................................................ 234
4. Allontoyis Kesesi .......................................................................................................................................... 234
5. Vitellus Kesesi ............................................................................................................................................. 234
E. İnsanda Üreme .................................................................................................................................................. 235
1. Erkek Üreme Sistemi ................................................................................................................................... 235
2. Dişi Üreme Sistemi ...................................................................................................................................... 236
F. Hayvanlarda Gelişme ve Büyüme ..................................................................................................................... 239
1. Segmentasyon ............................................................................................................................................. 239
2. Blastula Evresi ............................................................................................................................................. 239
3. Gastrula Evresi ............................................................................................................................................ 240
G. Başkalaşım (Metamorfoz) ................................................................................................................................. 242
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 243
Çözümler ................................................................................................................................................................ 244
xiii
13. BÖLÜM: KALITIM
Kalıtım.......................................................................................................................................................................... 247
A. Kalıtımla İlgili Kavramlar ................................................................................................................................... 247
B. Kalıtım ve Çevre ............................................................................................................................................... 248
C. Genetik ve Olasılık ............................................................................................................................................ 249
D. Eksik Baskınlık .................................................................................................................................................. 254
E. Genotipin Araştırılması (Kontrol = Geri Çaprazlama) ....................................................................................... 255
F. Çok Allellik (Multiple Allelik) ............................................................................................................................... 255
G. Kan Grupları ..................................................................................................................................................... 256
1. ABO Sistemi ................................................................................................................................................ 256
2. Rh Sistemi ................................................................................................................................................... 258
3. MN Sistemi .................................................................................................................................................. 259
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 267
Çözümler ................................................................................................................................................................ 268
14. BÖLÜM: POPULASYON GENETİĞİ
Populasyon Genetiği .................................................................................................................................................. 271
1. Populasyon .................................................................................................................................................. 271
2. Gen Havuzu ................................................................................................................................................. 271
3. Gen Frekansı ............................................................................................................................................... 271
4. Kararlı ve Kararsız Populasyon ................................................................................................................... 271
A. Hardy - Weinberg Kuralı ................................................................................................................................... 272
B. Akraba Evlilikleri ................................................................................................................................................ 274
C. Genetik Islah ..................................................................................................................................................... 274
D. Populasyonun Gen Frenkasını Değiştiren Etkenler .......................................................................................... 275
1. Göçler .......................................................................................................................................................... 275
2. İzolasyon (Ayrılma) ...................................................................................................................................... 275
3. Mutasyon ..................................................................................................................................................... 275
4. Doğal Seleksiyon (Seçilim) .......................................................................................................................... 276
5. Genetik Sürüklenme .................................................................................................................................... 276
6. Eş Seçimi ..................................................................................................................................................... 277
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 278
Çözümler ................................................................................................................................................................ 280
xiv
15. BÖLÜM: BİYOTEKNOLOJİ VE GENETİK MÜHENDİSLİĞİ
Biyoteknoloji Ve Genetik Mühendisliği..................................................................................................................... 283
A. Biyoteknolojik Yöntemler ................................................................................................................................... 283
B. Genetik Mühendisliği ......................................................................................................................................... 284
C. Hayvanlarda Klonlama ...................................................................................................................................... 285
D. DNA İzolasyonu ................................................................................................................................................ 286
E. DNA'nın Aktarımı .............................................................................................................................................. 286
1. Transformasyon ........................................................................................................................................... 286
2. Mikroenjeksiyon ........................................................................................................................................... 286
3. Biyolistik Yöntem ......................................................................................................................................... 286
4. Elektroporasyon Yöntemi ............................................................................................................................. 286
F. DNA Parmak İzi ................................................................................................................................................. 286
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 287
Çözümler ................................................................................................................................................................ 289
16. BÖLÜM: CANLILARIN OLUŞUMU VE EVRİM
Canlıların Oluşumu Ve Evrim .................................................................................................................................... 293
A. Abiyogenez (Kendiliğinden Oluş Hipotezi) ........................................................................................................ 293
B. Biyogenez (Canlıdan Oluş) Hipotezi ................................................................................................................. 293
1. Panspermia Hipotezi .................................................................................................................................... 293
2. Ototrof Hipotezi ............................................................................................................................................ 294
3. Heterotrof Hipotezi ....................................................................................................................................... 294
C. LAMARCK'ın Evrimle İlgili Görüşü .................................................................................................................... 295
1. Kullanma ve Kullanmama Hipotezi .............................................................................................................. 295
2. Kazanılan Karakterlerin Kalıtımı .................................................................................................................. 295
D. DARWİN'İN Evrimle İlgili Görüşü ...................................................................................................................... 295
E. Yaratılış Görüşü ................................................................................................................................................ 296
xv
F. Ekolojik Ve Evrimsel Kurallar ............................................................................................................................. 297
1. Coppe Kuralı ................................................................................................................................................ 297
2. Dollo Kuralı .................................................................................................................................................. 297
3. Gloger Kuralı ................................................................................................................................................ 297
4. Allen Kuralı .................................................................................................................................................. 297
5. Bergman Kuralı ............................................................................................................................................ 297
G. Evrimi Destekleyen Kanıtlar .............................................................................................................................. 297
1. Embriyolojiden Elde Edilen Kanıtlar ............................................................................................................. 297
2. Paleantolojik Kanıtlar ................................................................................................................................... 297
3. Sınıflandırmadan Elde Edilen Kanıtlar ......................................................................................................... 297
4. Marfolojiden Elde Edilen Kanıtlar ................................................................................................................. 297
5. Fizyoloji Ve Biyokimyadan Elde Edilen Kanıtlar ........................................................................................... 297
6. Sitoloji Ve Genetikten Elde Edilen Kanıtlar .................................................................................................. 297
7. Biyocoğrafyadan Elde Edilen Kanıtlar ......................................................................................................... 297
8. Körelmiş Organlar ........................................................................................................................................ 297
9. Parazitlerden Elde Edilen Kanıtlar ............................................................................................................... 297
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 298
Çözümler ................................................................................................................................................................ 299
17. BÖLÜM: CANLILARDA DAVRANIŞ
Canlılarda Davranış .................................................................................................................................................... 303
A. Doğal Davranış ................................................................................................................................................. 303
1. İçgüdü .......................................................................................................................................................... 303
2. Refleksler ..................................................................................................................................................... 303
B. Sosyal Davranış ................................................................................................................................................ 304
C. Sonradan Kazanılan Davranış .......................................................................................................................... 304
1. İzleme İle Öğrenme ..................................................................................................................................... 304
2. Alışkanlık Yoluyla Öğrenme ......................................................................................................................... 305
3. Şartlanma Yoluyla Öğrenme ........................................................................................................................ 305
4. Deneme-Yanılma Yoluyla Öğrenme ............................................................................................................. 305
D. Biyolojik Saat (Biyoritm) .................................................................................................................................... 305
E. Hayvanlarda Savunma Davranışları ................................................................................................................. 305
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 306
Çözümler ................................................................................................................................................................ 307
xvi
18. BÖLÜM: HAYVANSAL DOKULAR
Hayvansal Dokular ..................................................................................................................................................... 311
A. Epitel Doku ........................................................................................................................................................ 311
1. Örtü Epiteli ................................................................................................................................................... 311
2. Bez (Salgı) Epiteli ........................................................................................................................................ 312
3. Duyu Epiteli .................................................................................................................................................. 312
B. Bağ ve Destek Doku ......................................................................................................................................... 313
1. Temel Bağ Doku ........................................................................................................................................... 313
2. Kıkırdak Doku ............................................................................................................................................... 314
3. Kemik Doku .................................................................................................................................................. 314
4. Yağ Doku ...................................................................................................................................................... 315
5. Kan Doku ...................................................................................................................................................... 315
C. Kas Doku .......................................................................................................................................................... 317
1. Düz Kas ....................................................................................................................................................... 317
2. Çizgili Kas ..................................................................................................................................................... 318
3. Kalp Kası ..................................................................................................................................................... 318
D. Sinir Doku ......................................................................................................................................................... 319
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 320
Çözümler ................................................................................................................................................................ 322
19. BÖLÜM: SİNİR SİSTEMİ
Sinir Sistemi ................................................................................................................................................................ 325
A. Omurgasız Hayvanlarda Sinir Sistemi .............................................................................................................. 325
B. Omurgalılarda Sinir Sistemi .............................................................................................................................. 326
1. Sinir Hücreleri ve Çeşitleri ........................................................................................................................... 326
2. Bir Nöronun Yapısı ve Kısımları ................................................................................................................... 327
3. Bir Nörondan Başka Bir Nörona İmpuls Geçişi ............................................................................................ 328
C. İnsanda Sinir Sistemi ........................................................................................................................................ 330
II. Merkezi Sinir Sistemi ................................................................................................................................... 330
1. Beyin ............................................................................................................................................................ 330
2. Omurilik (Medulla Spinalis) .......................................................................................................................... 333
II. Çevresel Sinir Sistemi .................................................................................................................................. 334
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 335
Çözümler ................................................................................................................................................................ 337
xvii
20. BÖLÜM: DUYU ORGANLARI
Duyu Organları............................................................................................................................................................ 341
A. Görme Duyusu Göz .......................................................................................................................................... 341
1. Sert Tabaka (Sklera) .................................................................................................................................... 342
2. Damar Tabaka (Koroid) ................................................................................................................................ 342
3. Ağ Tabaka (Retina) ...................................................................................................................................... 342
B. Kulak ve İşitme Duyusu .................................................................................................................................... 344
1. Dış Kulak ...................................................................................................................................................... 344
2. Orta Kulak .................................................................................................................................................... 344
3. İç Kulak ........................................................................................................................................................ 344
C. Burun ve Koku Duyusu ..................................................................................................................................... 345
D. Dil ve Tat Alma Duyusu ..................................................................................................................................... 346
E. Deri ve Dokunma Duyusu ................................................................................................................................. 347
1. Üst Deri (Epidermis) ..................................................................................................................................... 347
2. Alt Deri (Dermis) .......................................................................................................................................... 347
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 349
Çözümler ................................................................................................................................................................ 350
21. BÖLÜM: HORMONLAR VE ENDOKRİN SİSTEM
Hormonlar ve Endokrin Sistemi ................................................................................................................................ 353
A. Hipofiz Bezi ....................................................................................................................................................... 354
1. Ön lop (Anterior) .......................................................................................................................................... 354
2. Ara Lop (Median) ......................................................................................................................................... 355
3. Arka Lop (Posterior) ..................................................................................................................................... 355
B. Tiroid ve Paratiroid Bezi .................................................................................................................................... 355
1. Tiroksin Hormonu ......................................................................................................................................... 356
2. Kalsitonin (Tirokalsitonin) Hormonu ............................................................................................................. 356
xviii
C. Paratroid Bezi ................................................................................................................................................... 356
D. Böbrek Üstü Bezler (Adrenal Bezleri) ............................................................................................................... 357
1. Adrenal Korteks Hormonları ......................................................................................................................... 357
2. Adrenal Medulla (Öz) Hormonları ................................................................................................................ 358
E. Pankreas ............................................................................................................................................................ 359
1. İnsülin Hormonu ............................................................................................................................................ 359
2. Glukagon Hormonu ...................................................................................................................................... 359
F. Eşeysel Bezler (Gonad Hormonları) ................................................................................................................... 359
1. Östrojen Hormonu ........................................................................................................................................ 359
2. Progesteron Hormonu ................................................................................................................................. 359
3. Testosteron Hormonu .................................................................................................................................. 360
G. Timus Bezi ......................................................................................................................................................... 360
H. Epifiz Bezi .......................................................................................................................................................... 360
İ. Plasenta............................................................................................................................................................... 360
1. Koriyonik Gonatotropin ................................................................................................................................. 360
2. Plasental Laktojen ....................................................................................................................................... 360
K. Sindirim Hormonları ........................................................................................................................................... 361
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 362
Çözümler ................................................................................................................................................................ 364
22. BÖLÜM: DESTEK VE HAREKET SİSTEMİ
Destek ve Hareket Sistemi ......................................................................................................................................... 367
A. Bir Hücrelilerde Destek ve Hareket ................................................................................................................... 367
B. Omurgasızlarda Destek ve Hareket .................................................................................................................. 367
1. Hidrostatik İskelet ......................................................................................................................................... 367
2. Dış İskelet ................................................................................................................................................... 368
3. İç İskelet ...................................................................................................................................................... 368
xix
C. Omurgalı Hayvanlarda Destek ve Hareket ....................................................................................................... 368
D. İnsanda İskelet Sistemi ..................................................................................................................................... 368
1. Şekillerine Göre Kemik Çeşitleri ................................................................................................................... 369
2. Eklem Yapısı ve Çeşitleri ............................................................................................................................. 372
E. Kas Sistemi ........................................................................................................................................................ 372
1. İskelet Kasları ............................................................................................................................................... 373
2. Kalp Kası ..................................................................................................................................................... 373
3. Düz Kas ....................................................................................................................................................... 373
F. Çizgili Kasların Çalışma Mekanizması................................................................................................................ 373
G. Kasılmanın Kimyası ........................................................................................................................................... 375
H. Kas ve İskelet İlişkisi .......................................................................................................................................... 377
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 378
Çözümler ................................................................................................................................................................ 379
23. BÖLÜM: SİNDİRİM SİSTEMİ
Sindirim Sistemi ......................................................................................................................................................... 383
A. Sindirim Basamakları ........................................................................................................................................ 383
1. Mekanik (Fiziksel) Sindirim ........................................................................................................................... 383
2. Kimyasal Sindirim ....................................................................................................................................... 383
3. Emilim ......................................................................................................................................................... 383
B. Sindirim Çeşitleri .............................................................................................................................................. 383
1. Hücre İçi Sindirim .......................................................................................................................................... 383
2. Hücre Dışı Sindirim ..................................................................................................................................... 383
C. Canlılarda Sindirim ............................................................................................................................................ 383
1. Saprofitlerde Sindirim ................................................................................................................................... 383
2. Bitkilerde Sindirim ....................................................................................................................................... 383
3. Süngerlerde (Porifera) Sindirim .................................................................................................................. 384
4. Hidrada Sindirim ........................................................................................................................................... 384
5. Toprak Solucanında Sindirim ...................................................................................................................... 384
6. Eklem Bacaklılarda Sindirim ........................................................................................................................ 384
7. Kuşlarda Sindirim ........................................................................................................................................ 385
8. Memelilerde Sindirim ................................................................................................................................... 385
xx
D. Sindirim Çeşitleri ............................................................................................................................................... 385
1. Ağız ................................................................................................................................................................ 386
2. Yutak ............................................................................................................................................................ 386
3. Yemek Borusu .............................................................................................................................................. 386
4. Mide ............................................................................................................................................................ 387
5. İnce Bağırsak .............................................................................................................................................. 387
6. Kalın Bağırsak .............................................................................................................................................. 388
7. Karaciğer ...................................................................................................................................................... 388
8. Pankreas ...................................................................................................................................................... 390
E. Besinlerin Kimyasal Sindirimi ............................................................................................................................. 390
1. Proteinlerin Kimyasal Sindirimi ..................................................................................................................... 390
2. Karbonhidratların Kimyasal Sindirimi ........................................................................................................... 390
3. Yağların Kimyasal Sindirimi ......................................................................................................................... 391
F. Besinlerin Emilimi ............................................................................................................................................... 391
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 392
Çözümler ................................................................................................................................................................ 394
24. BÖLÜM: HAYVANLARDA DOLAŞIM SİSTEMİ
Hayvanlarda Dolaşım Sistemi ................................................................................................................................... 397
A. Omurgalılarda Dolaşım Sistemi ........................................................................................................................ 398
1. Balıklarda Dolaşım ........................................................................................................................................ 398
2. Kurbağalarda Dolaşım ................................................................................................................................ 398
3. Sürüngenlerde Dolaşım .............................................................................................................................. 399
4. Kuş ve Memelilerde Dolaşım ...................................................................................................................... 400
B. Hayvanlarda Isı Düzenlenmesi ......................................................................................................................... 400
C. İnsanda Dolaşım Sistemi .................................................................................................................................. 400
1. Kalbin Yapısı ve Çalışması ........................................................................................................................... 401
2. Kalbin Çalışma Mekanizması
..................................................................................................................... 402
xxi
D. Kandamarlarının Yapısı ve Özellikleri ............................................................................................................... 403
1. Atardamarlar (Arterier) ................................................................................................................................... 403
2. Kılcaldamar (Kapiller) .................................................................................................................................. 404
3. Toplardamarlar (Venler) ................................................................................................................................ 404
E. Kan ile Hücreler Arasında Madde Alışverişi (STARLİNG Hipotezi).................................................................... 405
F. Lenf Dolaşımı...................................................................................................................................................... 407
G. Vücut Savunması............................................................................................................................................... 408
1. Bağışıklık Sistemi ......................................................................................................................................... 409
2. Bağışıklığın Kazanılması ............................................................................................................................ 410
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 412
Çözümler ................................................................................................................................................................ 413
25. BÖLÜM: SOLUNUM SİSTEMİ
Solunum Sistemi ........................................................................................................................................................ 417
A. Hayvanlarda Solunum Sistemi .......................................................................................................................... 417
1. Hücre Yüzeyi ve Deri Solunumu ................................................................................................................... 417
2. Solungaç Solunumu .................................................................................................................................... 417
3. Trake Solunumu ............................................................................................................................................ 418
4. Akciğer Solunumu ........................................................................................................................................ 419
B. İnsanda Solunum Sistemi ................................................................................................................................. 419
1. Burun (Nasus) ............................................................................................................................................... 419
2. Yutak ve Gırtlak (Farinks ve Larinks) .......................................................................................................... 420
3. Soluk Borusu (Trakea) .................................................................................................................................. 420
4. Akciğer ........................................................................................................................................................ 420
C. Soluk Alıp Verme Mekanizması ........................................................................................................................ 421
D. Solunum Gazlarının Taşınması ......................................................................................................................... 421
1. Oksijenin Taşınması....................................................................................................................................... 422
2. Karbondioksitin Taşınması ........................................................................................................................... 422
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 424
Çözümler ................................................................................................................................................................ 426
xxii
26. BÖLÜM: BOŞALTIM SİSTEMİ
Boşaltım Sistemi......................................................................................................................................................... 429
A. Tek Hücrelilerde Boşaltım ................................................................................................................................. 429
B. Omurgasız Hayvanlarda Boşaltım .................................................................................................................... 430
1. Sünger ve Sölenterler ................................................................................................................................... 430
2. Yassı Solucan ............................................................................................................................................. 430
3. Halkalı Solucan ............................................................................................................................................. 430
4. Eklem Bacaklılar ........................................................................................................................................... 431
C. Omurgalılarda Boşaltım Organı ........................................................................................................................ 431
1. Pronefroz Böbrek .......................................................................................................................................... 431
2. Mezonefroz Böbrek ..................................................................................................................................... 431
3. Metanefroz Böbrek ........................................................................................................................................ 431
D. İnsanda Boşaltım Sistemi ................................................................................................................................. 432
E. İdrar Oluşumu ................................................................................................................................................... 434
1. Süzülme (Filtrasyon) ..................................................................................................................................... 434
2. Geri Emilim (Rezorpsiyon) ........................................................................................................................... 434
3. Salgılama (Sekresyon) ................................................................................................................................. 435
F. Böbreğin Görevleri ............................................................................................................................................. 436
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 438
Çözümler ................................................................................................................................................................ 440
KAYNAKLAR ............................................................................................................................................................... 442
xxiii
ALAN EĞİTİMİ
Biyoloji Öğretim Programı ......................................................................................................................................... 443
A. Öğretim Programında Yer Alan Kazanımlar ...................................................................................................... 444
B. Öğretim Programındaki Öğrenme - Öğretme Anlayışı ...................................................................................... 447
C. Öğretim Programındaki Ölçme Değerlendirme Anlayışı ................................................................................... 447
Öğretim Programının Ögeleri .................................................................................................................................... 447
A. Kazanımlar ........................................................................................................................................................ 447
B. İçerik (Ne Öğretelim?) ....................................................................................................................................... 450
1. Giriş Etkinlikleri ............................................................................................................................................. 451
2. Gelişme Etkinlikleri ....................................................................................................................................... 451
C. Bugünkü Öğrenme Anlayışımızda Önemli Yere Sahip Bilim Adamlarının Teorileri .......................................... 453
1. J. PIAGET: Bilişsel Yapılandırmacılık ........................................................................................................... 453
2. L. VYGOTSKY: Sosyal Yapılandırmacılık ..................................................................................................... 454
3. J. BRUNNER: Buluş Yoluyla Öğrenme ......................................................................................................... 455
4. R. GAGNE: Öğrenme Koşulları .................................................................................................................... 455
5. D. AUSUBEL: Anlamlı Öğrenme .................................................................................................................. 456
6. H. GARDNER: Çoklu Zekâ Kuramı .............................................................................................................. 457
D. Yapılandırmacı Teoriye Dayalı Öğretim Modeller .............................................................................................. 457
Öğrenme Halkası .............................................................................................................................................. 457
E. Öğretim Strateji, Yöntem ve Teknikleri .............................................................................................................. 458
1. Öğretim Stratejileri ........................................................................................................................................ 458
2. Öğretim Yöntemleri ....................................................................................................................................... 459
3. Dersin Sonuç Etkinlikleri ve Ölçme Değerlendirme ...................................................................................... 474
Çözümlü Test .......................................................................................................................................................... 479
Çözümler ................................................................................................................................................................ 482
KAYNAKLAR ............................................................................................................................................................... 488
ALAN BİLGİSİ
CANLILARIN ORTAK
ÖZELLİKLERİ
5
CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ
En ilkel canlılar olan algler, bakteri ve archaelerden (monerler) omurgalılara kadar canlıların tamamında görülen
ortak özellikler vardır. Bu özellikler canlılığın varlığı ve
canlı hayatının devamlılığı için gereklidir.
1. Hücresel Yapı
Bütün canlılar hücre veya hücrelerden meydana gelir.
3. Solunum ve ATP Üretimi
Bütün canlılar aldıkları besinleri hücresel solunumla yıkarak metabolik ATP üretirler. Solunum bir canlıda kesintisiz devam etmelidir. Tüm canlıların kullandığı ortak
enerji ATP'dir. ATP üretimi ve tüketimi canlılık göstergesidir. Solunum oksijenin varlığında ya da yokluğunda iki
şekilde gerçekleşir.
•
tamda yıkılarak ATP elde edilmesidir. Enerji üretme
Canlılar yapısal ve işlevsel bakımdan en küçük birim
olayı mitokondri organelinde gerçekleşir. Oksijenli
olan hücrelerden oluşmuştur. Bazı canlılar tek hücrelidir.
solunumda besin tam parçalandığından ve elektron
Örneğin, bakteri, amip ve paramesyum gibi. Bazı canlılar
enerjisinden yararlanıldığı için üretilen ATP miktarı
ise çok hücrelidir. Örneğin, bitki, mantar ve hayvan gibi.
fazladır.
Hücresel yapıya göre prokaryot ve ökaryot olmak üzere
ikiye ayrılır.
•
•
Anaerob solunum: Organik besinlerin oksijensiz ortamda yıkılarak enerji elde edilmesidir. Besinler laktik
Prokaryot hücre: Zarla çevrili çekirdek ve zarla çev-
asit ve etil alkol gibi organik bileşiklere kadar parça-
rili organelleri olmayan hücrelerdir. Organel olarak
landığı için ve E.T.S kullanılmadığından üretilen ATP
yalnızca ribozom organelini bulundurur. Bakteri ve
miktarı azdır.
archae âleminde bulunan canlılar prokaryottur.
•
Aerob solunum: Organik besinlerin oksijenli or-
Ökaryot hücre: Yönetici molekül olan DNA çekirdek
içerisinde bulunur. Zarla çevrili organelleri vardır.
Hücre organizasyonu bu organeller arasında koordineli olarak yapılır. Protista, mantar, bitki ve hayvanlar
Anaerob solunum bütün canlılarda sitoplazmada gerçekleşir. Aerob solunum bakterilerde
mezozomda, ökaryotlarda ise mitokondride
gerçekleşir.
NOT
âleminde yer alan canlılar ökaryot hücre yapısındadır. Bütün hücrelerde hücre zarı sitoplazma, DNA,
RNA, ribozom ve enzim bulunur.
4. Metabolizma
Hücrede meydana gelen anabolik (yapım) ve katabolik
(yıkım) tepkimelerinin tamamına metabolizma denir.
2. Beslenme
•
Anabolizma (özümleme = asimilayon): Basit mole-
Bütün canlılar yaşamlarını sürdürebilmek ve metabolik
küllerin birleştirilerek karmaşık moleküller sentezlen-
aktivitelerini devam ettirebilmek için beslenmeye ihtiyaç
mesidir. Bu olayda ATP harcanır. Reaksiyon ender-
duyarlar. Beslenme canlıların enerji eldesi ve kütlesel ar-
goniktir. Fotosentez, protein sentezi ve yağ sentezi
tışı için mutlaka gereklidir. Bütün canlılar su ve mineral
anabolik olaylardır.
madde gibi inorganik besinleri mutlaka dışarıdan hazır
olarak alır.
•
Ototrof beslenme: Bu canlılar inorganik maddeleri
•
Katabolizma (yadımlama = disimilasyon): Komp-
kullanarak kendi besinlerini kendi üreten canlılardır.
leks moleküllerin daha basit moleküllere parçalanma-
Bu canlılara üretici ya da ototrof canlı denir. Örne-
sıdır. Sindirim, solunum proteinlerin hidrolizi, katabolik
ğin fotosentetikler ışığı kullanırken kemosentetikler
olaylardır.
oksitlenme enerjisini kullanırlar. Bakteri, algler, fitoplanktonlar ve bitkiler ototrof beslenir.
•
Heterotrof beslenme: Bu canlılar kendi besinlerini
5. Organizasyon
üretemedikleri için besinlerini dış ortamdan hazır alarak beslenirler. Bu canlılara tüketici ya da heterotrof
Her canlı belirli bir organizasyona sahiptir. Tek hücreli
canlı denir. Heterotrof canlılar diğer canlıları besin
canlılarda organizasyon hücrenin farklı kısımlarında fark-
olarak kullanır. Örneğin, mantarlar, hayvanlar bazı
lı görevleri üstlenmesiyle olur. Çok hücreli canlılarda be-
protistler, heterotrof beslenirler.
lirli bir görev için özelleşmiş dokular ve organlar bulunur.
Atom → Molekül → Organel → Hücre → Doku → Organ
→ Sistem → Organizma
6
6. Hareket
9. Boşaltım
Hareket üreme, korunma, beslenme veya uygun ortam
Hücrelerde metabolik faaliyetler sonucunda meydana
bulma için yapılır. Bütün canlılarda görülen hareket iki
gelen atıkların ya da beslenme ile alınan bazı gereksiz
şekildedir. Sünger, mercan gibi bazı canlılarda yer değiş-
zararlı madde ve yan ürünlerin dışarı atılmasına boşal-
tirme görülmez. Bu nedenle pasif hareket görülür. Bitki-
tım denir. Canlılar boşaltım yaparak kararlı bir iç denge
lerde ve mantarlarda da pasif hareket gözlenir. Kamçısı
(homeostasi) sağlamış olur.
olmayan bir bakterinin deniz dalgasıyla savrularak yer
Bakterilerde boşaltım yüzeyden difüzyonla gerçekleşir-
değiştirmesi pasif harekettir. Bazı tek hücreliler ve hay-
ken protistlerde kontraktil kofullarla, omurgasızlarda ise
vanlarda aktif hareket görülür. Amip yalancı ayaklarıyla,
nefridyum ve protonefridyum denilen yapılarla boşaltım
öglena kamçısıyla, paramesyum silleriyle, bazı omurgalı
sağlanır. Omurgalılarda aktif bir boşaltım vardır. Memeli-
ve omurgasızlar iskelet ve kaslarıyla aktif hareket eder.
ler terleme yaparak, nefes vererek ve böbreklerden idrar
atarak boşaltımı sağlar. Bitkiler de hayvanlarda olduğu
gibi aktif bir boşaltım yoktur. Atıklar yıl boyu kofulda
7. Çevresel Uyarılara Tepki
Bütün canlılar dışarıdan gelen değişimleri ve uyartıları algılayarak onlara karşı tepki gösterirler. Dışarıdan
birikir. Yaprak dökümüylede atıklar bitkiden uzaklaşır.
Ayrıca bitkilerde stoma, lentiseller ve hidatodlardan da
boşaltım yapılır.
canlılara fiziksel, kimyasal ve mekaniksel uyarılar gelir.
Örneğin öglenanın ışığına doğru hareketi fiziksel tepki,
bitki köklerinin gübreye yönelmesi kimyasal tepki, kedi-
10. Büyüme
nin sese doğru yönelmesi mekaniksel bir tepkidir. Uyarı
Canlılar dışardan aldıkları besinleri yapılarına katarak
şiddeti arttıkça tepkinin dereceside artabilir.
hacimsel ve kütlesel artış sağlayarak büyürler. Bitkilerde meristem dokunun varlığı sayesinde sınırsız büyüme
görünür. Hayvanlarda ise bölünen dokuların zamanla bö-
8. Üreme
Canlıların nesillerini devam ettirebilmek için kendilerine
benzer bireyler meydana getirme olayına üreme denir.
Üreme yaşam için değil populasyonların devamı için gereklidir.
•
Eşeysiz üreme: Tek bir canlının çeşitli yollarla ken-
lünme özelliklerini yitirmesiyle sınırlı bir büyüme görülür.
Bitki ve hayvanların büyümesi hücre bölünmesiyle olur.
Fakat tek hücrelilerde bölünme üreme demektir. Bu nedenle tek hücreliler hacimsel artış sağlayarak büyürler.
Büyümeyle birlikte canlıdaki hücre organ ve dokuların
görevlerini tam olarak yapması anlamına gelen olgunlaşmaya da gelişme denir.
disiyle aynı özellikte yeni bireyler oluşturmasıdır.
Bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme ve vejetatif
üreme gibi çeşitleri vardır. Eşeysiz üremeyle oluşan
calıların genetik yapıları ata canlı ile aynıdır. Bakterilerin bölünmesi, hidranın tomurcuklanması, eşeysiz
üremedir. Ayrıca canlılar yıpranan kısımları yeniler.
Buna rejenerasyon denir. Rejenerasyon yenilenmeye bağlı üremedir.
•
11. Kimyasal Yapı
Bütün canlı hücrelerin yapısında kimyasal maddeler
bulunur. Bu kimyasal maddelere örnek DNA, RNA, su,
karbonhidratlar, proteinler ve yağlar verilir. Bütün canlılarda protein sentezi evrenseldir. Ayrıca canlılarda DNA
ve RNA bulunduğu için mutasyona uğrayabilir.
Eşeyli üreme: Erkek ve dişi üreme hücrelerinin
(sperm ve yumurta) birleşmesiyle yeni bir canlının
oluşturulmasına eşeyli üreme denir. Eşeyli üremeyle
oluşan canlıların genetik yapıları ata canlıdan farklı
12. Homeostasi (İç denge)
olur. Böylece tür içi çeşitlilik sağlanmış olur. Eşeyli
Sağlıklı her hücrenin kendine ait kararlı bir iç dengesi
üremenin temeli mayoz bölünme ve döllenmedir. Ma-
vardır. Bu denge asidik ve bazik karakterli çeşitli kimya-
yoz bölünme ile gametler oluşur. Döllenme ile gamet-
sallarla sağlanır. Homeostasinin korunmasında sinir sis-
ler birleşir. Oluşan canlı ata bireyden daha dirençli
temi ve endokrin sistem önemlidir.
olabilir.
7
ÇÖZÜMLÜ TEST
1. Tüm canlılar tarafından gerçekleştirilebilen
temel hayatsal olaylarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
5. Aşağıda verilen hücresel yapılardan hangisi
bütün canlılarda gözlenmez?
A) Hücre zarı
A) Hücresel solunumla ATP üretme
B) Çekirdek
D) Ribozom
C) Sitoplazma
E) Yönetici molekül
B) Hücreye özgü kompleks organik besinleri sentezleme
C) Bütün metabolik olaylarda ATP enerjisi kullanma
D) Hücrelerde oluşan metabolik atıkları dışarı atma
E) Hücreye alınan besinleri yapıya katma
6. Aşağıdakilerden hangisi bireyin hayatını devam
ettirebilmesi için metabolik ATP'nin üretildiği
olaydır?
A) Beslenme
B) Metabolizma
D) Boşaltım
C) Üreme
E) Solunum
2. Aşağıda verilen canlıların özellikleri ile ilgili açıklamalardan hangisi yanlıştır?
A) Çok hücreli canlılarda doku ve organ düzeyinde
organizasyon görülür.
B) Bütün canlılar eşeyli üreyerek nesillerini devam
ettirir.
C) Canlılar çevresel uyaranlara karşı tepki gösterirler.
D) Canlılar biyolojik olaylarda enzim kullanır.
E) Tek hücreli ve çok hücreli canlılarda kendi besinini üreten türler bulunur.
7.
I.
Kendine özgü moleküller sentezleme
II. Kompleks organik molekülleri monomerlerine
dönüştürme
III. İnorganik maddelerden organik madde sentezleme
IV. Anaerob solunumla ATP sentezleme
Yukarıda verilenlerden hangileri bütün canlılarda
görülebilecek ortak özelliklerdendir?
3. Aşağıdakilerden hangisi bütün canlılarda ortaktır?
A) Prokaryot hücre tipi
A) I ve II
B) II ve III
D) I, II ve III
C) III ve IV
E) II, III ve IV
B) Ototrof beslenme
C) Aerob solunum
D) Adaptasyon
E) Aktif hareket
8. Aşağıdaki canlılardan hangisi aktif hareket
edemez?
A) Paramesyum
4. Aşağıdakilerden hangisi beslenmenin amacı
değildir?
B) Mantarlar
D) Amip
C) Öglena
E) Balık
A) Canlıların yapısına katılacak moleküllerin temin
edilmesi
B) Hücresel solunum için besin temini
C) Hücrede düzenleyici görev alacak besinlerin
sentezi
D) Canlıya özgü kompleks besinlerin üretimi
E) DNA'nın oluşumunu sağlayan genlerin dışarıdan
alınması
9. Aşağıdakilerden hangisi canlılarda homeostasiyi
sağlamaz?
A) Solunum
B) Boşaltım
D) Metabolizma
C) Beslenme
E) Adaptasyon
8
ÇÖZÜMLER
1. Hücrede bütün biyosentez olaylarında ATP kullanılır. Fa-
6. Hücresel solunumda amaç hücre için gerekli ATP'nin
kat hidroliz reaksiyonlarında ATP harcanmaz.
üretilmesidir.
Cevap C
Cevap E
2. Üreme canlının yaşamı için değil neslinin devamı için
gereklidir. Canlıların bazıları eşeysiz üreyerekte çoğalabilir.
Cevap B
7. I → Protein sentezi
II → Proteinin hidrolizi
III → Fotosentez ve kemosentez
IV → Fermantasyon
I ve II nolu olaylar bütün canlılarda evrenseldir.
Cevap A
3. Bütün canlılar yaşadığı ortama uyum sağlayarak adapte
olurlar.
Cevap D
8. Mantarlar bitkiler de olduğu gibi pasif hareket ederler.
Çünkü aktif hareket edecek organları yoktur.
Cevap B
4. Canlılardaki yönetici molekül olan DNA kendini eşleyerek çoğalır. DNA molekülü dışarıdan alınmaz.
Cevap E
9. Sağlıklı her canlı hücrenin kararlı bir iç dengesi vardır.
5. Çekirdek ökaryot hücrelerde bulunur, prokaryot hücrelerde bulunmaz.
Cevap B
Bu denge asidik, bazik ve kimyasallarla sağlanır.
Cevap E
CANLILARIN TEMEL
BİLEŞENLERİ
11
CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ
• Kovalent bağ: İki atom arasında bir veya daha fazla
elektronun paylaşılmasıyla karakterize edilen kimyasal
Canlılar yaşamlarını sürdürmek için organik ve inorga-
bağdır. Yani elektron çiftlerinin paylaşılmasıyla oluşan
nik maddelere ihtiyaç duyar. Hayatsal fonksiyonlar bir
bağlara kovalent bağ denir.
organizmayı meydana getiren kimyasal maddelerin beH
lirli bir düzen içinde bir araya gelmesiyle oluşur. Bu olay
canlılığın temelidir. Canlı varlıklardaki bu düzen cansız
maddelerde görülmeyen sindirim, solunum, dolaşım gibi
sistemleşmeyi meydana getirmiştir. Cansız maddelerin
H
H
C
CH (Metan molekülü)
4
yapı taşına atom denir. Aynı veya farklı atomların bir araya gelerek oluşturdukları atom topluluğuna molekül denir. Aynı tür atomlardan oluşan maddelere element denir.
H
Atomlar elementleri, elementler ise organik ve inorganik
bileşikleri meydan getirir. Organik bileşikler sadece hücre
• Hidrojen bağı: Bir moleküldeki hidrojen atomu ile diğer
içerisinde sentezlenirken, inorganik maddelerin kaynağı
molekülün bir atomun boş elektronu arasında kurulan
tabiattır.
kimyasal bağdır. Bu bağlar biyolojik moleküllerin yapısına katıldığı için büyük bir öneme sahiptir.
Canlıların Temel Bileşenleri
Canlılardaki inorganik
bileşikler
Canlılardaki organik
bileşikler
• Su
• Karbonhidratlar
• Lipitler (Yağlar)
• Mineral
104.5°
H
H
O
H
H
O
• Proteinler
• Asit
• Vitaminler
• Baz
• Enerji (ATP)
• Tuzlar
• Enzimler
• Nükleik asitler
• Su: İki hidrojen bir oksijen atomunun birleşmesiyle oluşur. Canlılar için yaşam sıvısıdır. Canlı yapısının büyük
bir kısmını su oluşturur. İnsan vücudunun %74'ü sudur.
Su canlıların temel bileşenidir. Su her canlıda farklı miktarda bulunur. Su bitkilerinde su miktarı %98'e kadar yükselirken, tohumlarda bu oran %15 kadardır. Su sindirim
A. İnorganik Bileşikler
kanalında kimyasal sindirimi kolaylaştırır. Enzimlerin ça-
Canlı vücudunda sentezlenemez. Bu besinleri canlılar
lışması için su mutlaka şarttır. Terlemeyle dışarı atılarak
dışardan hazır olarak alır. Kökeni tabiattır. Organizma-
vücut ısısını ayarlar. Metabolizma sonucu oluşan zararlı
da hem yapısal olarak hem de düzenleyici olarak görev
artıkların seyreltilmesinde ve atılmasında rol oynar. Ka-
yapar. Yapısında C, H ve O elementlerinin en az birini
rarlı bir madde olduğunda kimyasal reaksiyonlarda iyon-
taşımayan elementlerdir. Molekülleri oluşturan atomlar
laşmaz bu nedenle hücrenin pH'sını korur. İyi bir çözücü
arasında üç çeşit bağ vardır.
olduğundan besinlerin kanda çözünerek dokulara ulaş-
• İyonik bağ: Atomlar elektron verip ya da aldıklarında
masını kolaylaştırır. Buharlaşma ısısı yüksek olduğun-
iyon adını alırlar. (+) yüklü iyonlara katyon, (-) yüklü iyon-
dan ani sıcaklık değişmelerinde gaz hâline geçerek vü-
lara ise anyon denir. Farklı elektrik yüklü iyonların birbiri-
cudun korunmasını sağlar. Adhezyon kuvveti ile yüzeye,
ni çekmesiyle oluşan bağa iyonik bağ denir.
kohezyon kuvveti ile birbirine tutunarak bitkilerde suda
çözünmüş maddelerin taşınmasını kolaylaştırır.
+
−
• Mineraller: Doğal olarak oluşur. Bir parçası bütün özelliklerini taşır. Katı hâlde olup nadiren sıvıdır. Hücredeki
metabolik faaliyetlerin sürdürülebilmesi için minerallere
Na
Cl
ihtiyaç vardır. Organizmada mutlaka bulunmak zorundadır. İnsan vücudu mineralleri sentezleyemez bu nedenle
dışarıdan alır. Minerallerin kaynağı doğadır. Mineraller
enzimlerin kofaktör kısmını oluşturduğu için vücutta dü-
Sodyum Klorür
zenleyicidir. Aynı zamanda yapıcı ve onarıcı özelliği de
12
vardır. Canlı vücudunda organik besinlere bağlı buluna-
• İyot (I): Süt ve süt ürünleri iyot bakımından zengindir.
bildiği gibi kanda çözünmüş hâlde de bulunabilir. Mine-
Tiroid bezinden salgılanan tiroksin hormonunun yapısın-
raller, enzim ve hormon gibi moleküllerin yapısında bu-
da iyot vardır. İyot en fazla tiroid bezinde bulunur. Vücu-
lunur. Kanın pıhtılaşmasında görevlidir. Kemik ve dişlerin
da yeterinde iyot alınmazsa tiroksin az salgılanır buna
yapısına katılır. Nükleik asit ve ATP'nin yapısına katılır.
bağlı basit guatr oluşur. Bu hastalarda uyku, halsizlik,
Kan ve kasların yapısında bulunur. Hücre zarının geçir-
şişmanlama, üşüme gibi olumsuluklar açığa çıkar. İyot,
genliğinde önemlidir. Mineraller sindirilemez ve enerji
iyotlu topraklarda yetişen bitkilerden ve su ürünlerinden
vermezler. Hücre zarından hemen geçerek kana karışır-
vücuda kazandırılır.
lar. Mineral eksikliğinde enzimler düzenli çalışamaz ve
hastalıklar ortaya çıkar.
• Bakır (Cu) ve Çinko (Zn): Vücudu yeniler, kemik yapımını hızlandırır. Akyuvarların oluşumuna katkıda bulu-
• Kalsiyum (Ca) ve Fosfor (P): Vücudumuzda en faz-
nur. Enzimlerin çalışmasını sağlar. Kanda eşik değerin
la bulunan minerallerdir. Kalsiyumun kanda albumine
üzerinde bulunursa inhibitör etkisi yapar. Çinko prostat
bağlı olarak taşınır. Eksikliğinde bağırsaklarda emilim
bezinin fonksiyonunu düzenler. Bağışıklık sistemini des-
bozukluğu olur. Genellikle vücudumuzda kalsiyum ve
tekler ve yaraların iyileşmesini sağlar. Bakır vücut doku-
fosfor bileşik yaparak bulunur. Kalsiyum ve fosfor kemik
sunu yeniler. Enerji üretiminde görevlidir. Alyuvarların
ve dişlerin sağlığı için önemlidir. Kemik ve dişlere sert-
oluşumuna katkıda bulunur.
lik verir. %99'u kemik ve dişlerde bulunur. Kalsiyumun
bağırsaklardan emilmesinde D vitamininin kolaylaştırıcı
bir etkisi vardır. Kalsiyum kasların kasılmasında, kanın
pıhtılaşmasında ve bazı enzimlerin çalışmasında görevlidir. Vücuda kazandırılamaz. Bunun sonucunda gelişme
çağındaki bireylerde kalsiyum eksikliğine bağlı raşitizm
denilen hastalık ortaya çıkar. Yetişkenlerde ise vücudun
fazla kalsiyum kaybetmesi sonucunda osteomalazi denilen kemik erimesi oluşur. Ayrıca fosfor DNA, RNA, ATP,
fosfolipit, kreatin-fosfatın yapısına katılır.
• Sodyum (Na) ve Potasyum (K): Fazlalığında damar sertliği ve tansiyon, azlığında ise kas güçsüzlüğü
ve solunum yetmezliği görülür. Sodyum daha çok vücut
sıvılarında ve dokularda osmotik basınç oluşturarak su
• Magnezyum (Mg): Kemiklerin yapısına katılır. Bu nedenle büyüme, üreme ve iskelet gelişimini destekler.
Magnezyum sinir sisteminin duyarlılığını azaltır. Antistres mineralidir. Kandaki şekerin enerjiye dönüşmesinde görevlidir. Ayrıca cildi ve saçı güzelleştirir. Astım
ve alerjik nezleyi hafifletir. Kaslarda kramp oluşumunu
engeller. Magnezyum kalp, böbrek ve beyin fonksiyonlarının yerine gelmesinde görevlidir. Klorofilin yapısında
bulunur. Özellikle yeşil yapraklı bitkilerde yaygındır.
• Krom (Cr): Glikoz metabolizmasında görevlidir. İnsülin
hormonunun glikozu hücrelere geçirmesini sağlar.
• Flor (F): Diş sağlığı bakımından önemlidir. Eksikliği dişlerin çürümesine, fazlalığı dişlerin sararmasına yol açar.
tutulmasında görev alır. Potasyum ise fazla suyun böb-
+
• Asitler: Suda çözündüklerinde hidrojen (H ) iyonu
reklerden atılmasında görevlidir. Na ve K sinir hücrelerin-
veren bütün bileşiklere asit denir. Tatları ekşidir. Turnu-
de impuls iletiminde ayrıca kasların kasılmasında büyük
sol kağıdını kırmızıya çevirirler. Yapılarında karbon (C)
öneme sahiptir. Ayrıca bu mineraller hücre içi ve hücre
atomu içeren asitler organiktir. Örneğin pirüvik asit, laktik
dışı sıvıların asit-baz dengesini sağlamada görevlidir.
asit, sitrik asit gibi. Yapısında karbon atomu içermeyen
Potasyum kalbin çalışma ritmini düzenler.
asitler ise inorganiktir. Örneğin hidroklorikasit (HCI) gibi.
• Demir (Fe): Bağışıklık sistemini güçlendirir. Demirin
• Bazlar: Suda çözündüklerinde hidroksil (OH−) iyonu
fazlası zehirleyicidir. Vücudumuzda toplam 6 gr kadar
veren bütün bileşiklere baz denir. Tatları acıdır. Turnusol
demir vardır. Fe vücudumuzda hemoglobin ve miyog-
kağıdını maviye çevirirler. Organik bazlar yapısında C
lobinin yapısında bulunur. Demirin diğer kısmıda dalak,
ve N bulunur. Örneğin metilamin (CH3NH2) organik baz-
karaciğer ve kırmızı kemik iliğinde kan yapımı için depo-
dır. Sodyum hidroksit (NaOH) ve potasyum hidroksit ise
lanır. Fe alyuvarların oksijen taşımasını sağlar ayrıca ba-
(KOH) inorganik bazdır.
ğışıklık sisteminde önemlidir. Vücudun demir ihtiyacının
büyük bir kısmı karaciğerde parçalanan eritrositlerden
karşılanır. Demir eksikliğinde kansızlık ve üşüme görülür.
Besinlerdeki demir, midenin ve bağırsakların ilk kısmında
++
serbest hâle geçer. Böylece iki değerlikli (Fe ) demire
indirgenir. Demir, apoferin proteini ile birleşerek ferritini
yapar böylece vücuda kazandırılır. Demir bitkilerde klorofilin sentezinde görevlidir.
100 10−1 10−2 10−3 10−4 10−5 10−6 10−7 10−8 10−9 10−10 10−11 10−12 10−13 10−14
0
1
2
3
Asitlik artar
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Bazlık artar
Limon suyu
Kan
Kahve Yağmur
Kabartma
Amonyak
(2.3)
(7.3-7.5)
suyu
tozu
Mide asidi
Domates
Tükrük
Sabun
suyu
(1.0-3.0)
Saf su
Deterjanlar
Sirke
Ekmek İnek sütü
Deniz suyu
(6.6)
(7.8-8.)
14
13
• Tuzlar: Asitler ve bazlar bir araya geldiğinde, asidin H
+
−
iyonu ile bazın OH iyonu birleşir. Bu birleşme sırasında
bir molekül su açığa çıkar ve tuz meydana gelir.
NaOH + HCI → NaCl + H O
Asit
NOT
1. Kan şekeri
2
Baz
Açlık durumunda metabolizma bazal metabolizmanında altına düşebilir. Bu durumda sırasıyla enerji verici olarak.
Tuz
2. Depo glikojen
Hücrede ve hücreler arası sıvıda çeşitli tuzlar bulunur.
Bunlardan en önemlileri Na, K ve Ca tuzlarıdır. Tuzlar
3. Yağlar
4. Eşeysel organ proteinleri
hücrede asit-baz dengesinin korunmasında ve osmotik
5. Kas proteinleri
basıncın ayarlanmasında önemlidir.
6. Sinir sistemi proteinleri harcanır.
B. Organik Bileşikler
• Solunum reaksiyonlarında yıkıldıklarında enerji verme
Canlının kendi vücudunda sentezlenen bileşikleridir.
miktarı sırasıyla;
Tamamında C, H ve O elementleri bulunur. Organik
yağlar (9.1 k. kal/gram) > proteinler (5.6 k. kal/gram) >
moleküllerin canlıda yapıya katılma, enerji sağlama ve
karbonhidratlar (4.2 k. kal/gram)
düzenleme gibi üç temel görevi vardır. Karbonhidratlar,
protein ve yağlar karaciğerde birbirine dönüşebilir. Proteinin yapısında azot bulunduğu için proteinler yağ ve
karbonhidratlara dönüşürken azot kısmı atılır. Bu olaya
deaminasyon denir. Doğada organik moleküller makro
• Organizmada besinler yapıya katılma miktarı bakımından sırasıyla;
proteinler > yağlar > karbonhidratlar
molekül şeklindedir. Organik makro moleküller tekrarla-
1. Karbonhidratlar (şekerler)
nan birimlerin birbirine bağlanması ve molekülün zincir
Doğada büyük molekül şeklindedir. Sindirilerek vücuda
biçimde uzaması sonucu oluşur. Organik besinlerin yapı
kazandırılır. Üretici canlılar tarafından sentezlenir. Şeker-
taşlarına monomer denir. Örneğin glikoz, aminoasit, yağ
lerden ve şeker türevlerinden oluşan organik besinlerdir.
asidi, gliserol, fruktoz ve galaktoz monomer maddedir.
Karbon (C), hidrojen (H) ve oksijen (O) elementlerinden
Vitamin ve mineraller de monomer yapıdadır. Fakat bu
meydana gelir. Elementlerin arasında (1-2-1) oranı var-
besinlerde polimerleşme olmaz. Monomerlerin bir araya
dır. Genel formülleri Cn H2nOn'dir. Karbonhidratların asıl
gelmesiyle oluşan daha büyük ve kompleks bileşiklere
polimer denir.
görevi hücrede enerji hammaddesi olarak kullanılması-
dır. Bu nedenle bütün canlılarda evrenseldir. Hücre zarının yapısında, hücre çeperinin yapısında, ATP, DNA
Örnek
ve RNA'nın yapısınada katılır. Ayrıca protein ve yağlara
bağlanabilir veya serbestte bulunabilir. Karbonhidratlar
Protein, yağ ve polisaktaritlerdir.
içerdiği şeker sayısına göre üçe ayrılır.
• Açlık hâlindeyken, enerji vermede organik bileşiklerin
Karbonhidratlar
kullanım sırası;
Karbonhidrat → Yağ → Protein
Depolanan besin
miktarı (kg)
12
Protein
10
Disakkaritler
Polisakkaritler
• Triozlar
• Maltoz
• Nişasta
• Tetrozlar
• Sükroz
• Glikojen
• Pentozlar
• Laktoz
• Selüloz
• Heksozlar
Yağ
8
Monosakkaritler
• Kitin
6
4
2
Karbonhidratların monomerleri birbiri ile glikozit bağı ile bağlanır.
Karbonhidrat
1
2
3
4
5
6
7
8
Açlık haftaları
NOT
14
a. Monosakkaritler: Basit şekerlerdir. Hidrolizle kendin-
b. Disakkaritler: İki molekül monosakkaritin bir glikozit
den daha küçük şekerlere ayrılmaz. Hücre zarından doğ-
bağıyla birleşmesi sonucunda oluşan şekerlerdir. Birleş-
rudan geçerek kana emilir. Hücresel solunumda enerji
me sırasında glikozit bağından bir molekülde su açığa
verici olarak ilk önce tercih edilir. Suda çözünerek osmo-
çıkar. Suda çözünürler. Sindirilmeden kana geçemezler.
tik basınç oluştururlar. Monosakkaritler içerdikleri karbon
Disakkaritlerin dehidrasyon tepkimesiyle oluşur. Mono-
sayısına göre ayrılır.
merler arasında bir glikozit bağı kurulduğu için bu olaya
• Triozlar: Üç karbonlu (3 C) şekerlerdir. Fotosentezde
ilk olarak triozlar ara bileşik olarak sentezlenir. Örneğin
PGA, PGAL, pirüvat gibi.
glikozitleşme denir. Disakkaritlerin tekrar yapı birimine
dönüşmesi de hidroliz reaksiyonları ile olur.
Dehidrasyon
Glikoz + Glikoz
leküllerin ve ATP'nin ayrıca NAD ve FAD gibi koenzimlerin yapısına katılırlar. Enerji verici olarak kullanılmazlar.
DNA'da deoksiriboz, ATP, RNA, NAD ve FAD'da ise riboz
şekeri bulunur.
Maltoz + H2 O Arpa þekeri
Hidroliz
• Pentozlar: Beş karbonlu (5C) şekerlerdir. Yönetici mo-
Dehidrasyon
Glikoz + Galaktoz
Laktoz + H2 O Süt þekeri
Hidroliz
Dehidrasyon
Glikoz + Fruktoz
Sükroz + H2 O Çay þekeri
Hidroliz
Maltoz disakkariti bitkisel kökenli olup arpa tohumunda,
• Hegsozlar: Altı karbonlu (6C) şekerlerdir. Bu şekerler
laktoz disakkariti hayvansal kökenli olup süt salgısında,
birbirinin izomeridir. Yani kapalı formülleri aynı açık for-
Sükroz (Sakkaroz) disakkariti bitkisel kökenli olup şeker
mülleri ise farklıdır. Hegsozlar izomer oldukları için hay-
pancarı ve şeker kamışında bulunur. Bu şekerler birbiri-
vanların karaciğerinde birbirine dönüşebilir, yapıya katı-
nin izomeridir. Dehidrasyonda su oluşumu iki monomer
labilir, enerji verebilir aynı zamanda polimerleşebilirler
arasındaki OH grupları arasında kurulan glikozit bağı sa-
→ Glikoz: Üzüm şekeridir. Memelilerde kan şekeri ola-
yesinde gerçekleşir.
rakta ölçülür. Solunumda enerji verici olarak temel yakıttır. Vücuda alınan glikozun %20 kadar ilk olarak beyine
gider. Bitkisel kökenli bir şekerdir. Diğer monosakkaritler
kana geçişleri sırasında glikoza dönüşürler. Hücrede osmotik basıncı oluşturur. Benedict ve fehling çözeltisi ile
C H2 O H
H C
O
C O H
H
H O C
kiremit kırmızı renk verir.
→ Fruktoz: Meyve şekeridir. En tatlı şeker fruktozdur.
Bitkisel kökenlidir. Balın içerisinde %90 fruktoz geriye
C H2 O H
H
H C
C
C O H
C O H
H
O
H
HO
C
H O C
C O H
H
H
Galaktoz
O H
Glikoz
kalan ise glikoz bulunur.
H
→ Galaktoz: Süt şekeridir. Hayvansal kökenlidir.
H
H2O
O
H
O
H
O
C
C
C H2 O H
H
O
C
H
C
OH
H
C
OH
H
HO
C
H
H
C
OH
C
OH
HO
C
H
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
H
C
OH
HO
C
H
C H2 O H
H C
O
H
H C
C O H
H
C
C O H
H O C
H
C
O H
O
Laktoz
O
H
HO
C
C
C O H
H
H
c. Polisakkaritler: Dehidrasyon tepkimesi ile oluşur. Temel yapı birimi glikozdur. Çok sayıda glikozun bir araya
H
H
H
Glikoz
Galaktoz
Riboz
gelerek oluşturduğu kompleks yapılı şekerlerdir. Polisakkaritlerin sentezinde (n − 1) tane glikozit bağı kurulduğu için (n − 1) mol H2O açığa çıkar. Sindirilmeden kana
geçemez. Hücrede hem deposal hem de yapısal olarak
bulunur. Polisakkaritlerin birbirinden farklı olmasının teMonosakkaritlerin hücre zarından difüzyon kolaylığı galaktoz, glikoz, fruktoz şeklindedir.
NOT
mel nedeni glikozların farklı bağlanmasından kaynaklanır. Hücreler sitoplazmadaki osmotik basıncı düşürmek
15
için, monomerleri sitoplazmada tutabilmek için ve yapıda
OH
kullanılacak maddeler üretebilmek için monomerleri poli-
H
merlere dönüştürür.
H
• Nişasta: Bitkilerde fotosentezle oluşan çok sayıda glikoz molekülünün dehidrasyonu ile oluşan deposal bir
C
H
OH
H
O
H
H
O
O
polisakkarittir. Fotosentez sonrası üretilen glikozlar bitkiH
de nişasta şeklinde lökoplastlarda depo edilir. Suda çö-
OH
zünmez. İyot (lügol) çözeltisi ile mavi-mor renk oluşturur.
Amiloz ve amilopektin olmak üzere iki tip nişasta bulunur.
H
H
C
H
H
O
OH
H
H
O
O
Amiloz α1 − 4 bağı ile bağlanır. Düz zincir şeklindedir
ve suda çözünmez. Amilopektin β1 − 6 bağı ile bağlanır,
H
OH
dallanmış bir yapıya sahiptir. Suda çözünür.
• Kitin: Omurgasız hayvanların dış iskeletinde ve man-
• n(glukoz)
nişasta + (n − 1) H2O
• n(glukoz)
glikojen + (n − 1) H2O
nomerlerinin yapısında azot vardır (Glikozamin). Yapısal
• n(glukoz)
selüloz + (n − 1) H2O
olarak selüloza benzer. Böceklerin dış yüzeyini örterek
• glukoz + azotlu madde
tarların hücre çeperinde bulunur. Suda çözünmez. Mo-
kitin + n − 1 (H2O)
desteklik yaptığı için yapısal özelliktedir.
n(Asetilglikozamin)
• Glikojen: Hayvan hücrelerinde, mantarlarda ve bakterilerde deposaldır. Yapı olarak amilopektin gibi dallanma
Heparin kanın pıhtılaşmasını önleyen daha
karmaşık yapılı bir polisakkarittir.
NOT
gösterir. Suda çözünür. Iyot çözeltisi ile kahverengi renk
oluşturur. İnsanlarda kas ve karaciğerde bol miktarda bulunur. Kan şekeri düştüğünde glikojen glikoza dönüştürülerek kana verilir. Etçillerde hem hücre içi hem de hücre
dışı sindirimle otçullarda ise yalnızca hücre içi sindirimle
sindirilir.
2. Yağlar (Lipitler)
Yapısında C, H ve O elementlerini bulundurur. Bazılarının yapısında N ve P'de bulunur. Canlıların yapısına
katılmakla beraber hücrede yüksek enerjili besin kaynağıdır. Yapısında C ve H atomu fazla oksijen oranı azdır.
• Selüloz: Bitkilerde ve alglerde hücre çeperinin yapısı-
Bu nedenle diğer besinlere oranla daha fazla enerji verir.
na katılan yapısal polisakkarittir. Selülozu oluşturan gli-
Hücrede yüksek enerjili besin kaynağı olarak kullanılır.
koz zinciri dallanma göstermeden düz zincirler hâlinde
Buna rağmen yanmaları için çok oksijen gerekir. Kutup-
uzanır. Glikoz moleküllerinin birbirine ters dönerek bağ-
lu (polar) yapıda olduğundan suda çözünmezler. Alkol,
lanmasıyla oluşur. Suda çözünmez. Otçullar selülozu iş-
eter, kloroform, benzen gibi organik çözücülerde çözü-
kembe ve bağırsaklarında yaşayan selüloz sindirici bak-
nürler. Hidrolizleri ve emilimleri zor olduğundan hücrede
teriler yardımıyla sindirir. Bu bakteriler, bazı protozoa'lar
ikinci sırada enerji verici olarak kullanılır. Monomerle-
ve odun yiyen böcek türleri salgıladıkları selülaz enzimiyle selülozu sindirirler. Selülozu oluşturan glikozlar uzun
bir zincir şeklinde bağlanırlar.
OH
ri yağ asidi ve gliseroldür. Monomerleri birbiriyle ester
bağıyla bağlanırlar. Yapılarındaki hidrojen miktarı fazla
olduğu için solunumda kullanıldıklarında daha fazla miktarda su açığa çıkar. Yağlar hafif moleküller oldukları için
OH
göçmen kuşlar ve kış uykusuna yatan canlılar tarafından
H
C
H
OH
H
H
O
H
H
H
H
O
C
H
H
O
OH
OH
Organların etrafını sararak organları dış etkilerden korur.
Yağda eriyen (ADEK) vitaminlerin emilimini kolaylaştırır.
H
O
H
depo edilir. Deri altında birikerek ısı izolasyonu sağlar.
H
O
H
Nişastanın bağlanması
OH
Karbonhidrat ve proteinlerin fazlası vücutta yağ olarak
depo edilir.
Download

Book Biyoloji.indb