KARBONHİDRATLAR
Görevleri:
 Enerji verirler (1 gramı 4 k.kalori).
 Beyin çalışması için gerekli enerji
sadece glikozdan sağlanır.
 Asidozis ve ketozisi önlerler.
 Hücre içi-dışı sıvıları dengede
tutarlar
 Sindirilmeyen karbonhidratlar (posa)
barsakların çalışmasını düzenler.
*Genel formülleri CnH2nOn ‘dir.
*Canlıların birinci sırada kullandığı
enerji kaynağıdır.
*Yapısal maddedir.Bitkilerde
çeperin yapısına,bütün canlı
hücrelerde de zarın yapısına
katılarak görev yapar.Bitkisel
hücrelerdeselüloz hücre duvarını
oluşturur.
*ATP, RNA, DNA yapılarında bulunur.Nükleik
asitlerin yapısına riboz ve deoksiriboz molekülü
olarak katılırlar.Riboz RNA ve ATP ‘nin,
deoksiriboz ise DNA’nın yapısına katılır.
*Yapı taşları birbirlerine glikozit bağı ile
bağlanırlar.
*Yapı taşı genellikle glukoz molekülüdür.
*Kas ve karaciğerde glikojen olarak depolanır.
*Glukoz+Benedict ile veya Fehling I-II çözeltisi ile
kırmızı renk vererek ayırt edilir.
Çeşitleri ve Bulundukları Besinler
Yapılarına göre 3’e ayrılırlar :
1- Monosakkaritler (Basit Şekerler): Glikoz
(üzüm şekeri), Fruktoz (meyve şekeri), Galaktoz
(6 karbonlu monosakkarit)
2- Disakkaritler: Sakkaroz (çay şekeri), Laktoz
(süt şekeri), Maltoz (malt şekeri)
3- Polisakkaritler: Nişasta (bitkilerdeki depo
karbonhidrat), Glikojen (kas ve karaciğerdeki
depo karbonhidrat), Selüloz (posa)
*Basit şekerler olarak bilinirler.
*Genel formülü CnH2nOn’dir.n sayısı 3 ile 8
arasında değişir.
*Su ile daha küçük birimlere
ayrıştırılamazlar.
*Sindirime uğramadan direkt kana geçerler.
*Suda çözünürler.
İçerdikleri C sayısına göre;
a.3C’lu Şekerler: Triozlar = Kapalı formülü
C3H6O3 ‘tür.Örnek:Gliseraldehit
b.5C’lu Şekerler: Pentozlar = DNA’nın
yapısında bunan deoksiriboz ve RNA ‘nın
yapısında bulunan riboz 5C’lu
şekerlerdir.Aralarındaki tek fark
deoksiribozda bir oksijen atomunun eksik
olmasıdır.
Riboz : C5H10O5
Deoksiriboz : C5H10O4
c.6C’lu Şekerler: Glukoz , Galaktoz ,
Fruktoz 6C’lu şekerlerdir.Hepsi aynı
sayıda C, H, O atomu içerirler.Kimyasal
bağlanışlarının farklı olmasıyla
birbirlerinden ayrılırlar.Bu yüzden
birbirlerinin izomerleridir.
Glukoz =Üzümşekeri
Galaktoz =Sütşekeri
Fruktoz = Meyveşekeri
2.DİSAKKARİTLER
(ÇİFT ŞEKERLİLER)
*İki monosakkaritin dehidrasyon senteziyle
birleşmesinden meydana gelirler.(Not: Küçük
moleküllü maddelerin su vererek birbirine
bağlanmasına dehidrasyon sentezi denir.)
Monosakkarit + Monosakkarit = Disakkarit +
Su
Glikoz + Glikoz = Maltoz (Meyve şekeri) + H2O
Glikoz + Fruktoz = Sakkaroz(Çay şekeri) + H2O
Glikoz + Galaktoz = Laktoz (Sür şekeri) + H2O
*Maltoz ve sakaroz bitkilerden,laktoz da
hayvanlardan ve insanlardan sağlanır.
*Disakkaritler monosakkaritlere göre daha
az tatlıdırlar.
*Kristal halde bulunurlar.
*İnsan ve hayvanların dışarıdan aldıkları
disakkaritler ,sindirim ile yapı taşlarına
ayrılarak kullanılır.
3.POLİSAKKARİTLER
(ÇOK ŞEKERLİLER)
*Çok sayıda glikozun dehidrasyon sentezi ile birleşmesinden
meydana gelir.
Glikoz +Glikoz +Glikoz +……………….+ Glikoz = Nişasta
Glikoz +Glikoz +Glikoz +……………….+ Glikoz = Selüloz + (n-1)
H2O
Glikoz +Glikoz +Glikoz +……………….+ Glikoz = Glikojen
*Burada son ürünlerin farklı olmasının
nedeni,glikozların bağlanma biçimleri ve
oluşan zincir yapısındaki farklılıklardır.
*Polisakkaritlere dönüşen glukozun fazlası
bitki, hayvan ve insan hücrelerinde yağa
dönüşür.
*Polisakkaritler bitkilerde ve hayvanlarda
depo edilir.
*Glukoz ve diğer basit şekerler depo
edilemezler.Çünkü bunlar kolay
çözündükleri için hücre dışına
çıkabilirler.Daha büyük moleküllü ve daha
az çözünen polisakkaritler ise hücre
zarından dışarı çıkamaz.Hücre dışına
çıkamadıkları için depo edilirler ve osmotik
basıncının ayarlanmasında görev alırlar.
NİŞASTA:
*Bitkilerde glikozun depo şeklidir.
*Düz zincirlidir.
*Suda az çözünür.
*İyot ile maviye boyanır.
*Nişasta lökoplastlarda depo edilir.Yumru ve tohumlarda
ise daha çok depolanır.
*Tahıllarda ve patateste bol bulunur.
GLİKOJEN:
*Hayvanlarda glikozun depo şeklidir.
*Suda çözünür.
*İyot ile kahverengi-kırmızıya boyanır.
*En fazla kas ve karaciğerde bulunur.
*Karaciğerde depo edilen glikojen,ihtiyaç duyulduğunda
glukoza dönüşerek kana geçer.Kas hücrelerinde depo
edilen glikojen ise sadece kasa kasılmasında enerji
sağlamak için glukoza çevrilir.
SELÜLOZ:
*Bitkilerde yapı maddesidir.
*Hücre çeperinin yapısına katılır.
*Suda çözünmez.
*İnsanlarda ve diğer hayvanlarda sindirim sisteminde
selülozu sindirecek enzimler üretilmediği için selüloz
sindirilemeden atılır.
*Otçul hayvanlar bakterilerin ürettikleri enzimlerle
selülozu sindirip kullanırlar.
Karbonhidrat eksikliği nelere sebep olur?
Öncelikle B vitaminleri , bazı aminoasitler ve lif eksikliği
görülür. Bunun yanında halsizlik ,yorgunluk, depresyon,
unutkanlık, sinir sistemi bozuklukları, sindirim sistemi
rahatsızlıkları, proteinin vücut tarafından
kullanılamaması sonucu yapım ve onarımda azalma,
yetersiz lif alımından ötürü uzun vadede kanser ve kalp
hastalıkları görülebilir.
Karbonhidrat Alımı İle İlgili Sorunlar
 Aşırı
basit şeker: Şişmanlık, diş çürüğü,
Diyabet, Kalp-damar hastalıkları
 Kompleks
CHO (Posa) : Şişmanlık ve
hiperlipideminin tedavisinde, kan şekeri
yüksekliğini
düşürmede
ve
kolon
fonksiyonlarını düzenlemede
olumlu etki
yapar.
Ancak çok fazla alınırsa kalsiyum, demir ve
çinko emilimini azaltabilir.
 Yetersiz
Alım:
Kas
glikojen
depolarında azalmaya bağlı çabuk
yorulma ve performansta düşme,
merkezi sinir sistemi etkilenmesine
bağlı konsantrasyonda güçlük, kas
kasılmasını kontrol yoksunluğu, baş
dönmesi, açlık duygusu ve uyuşukluk,
uzun sürerse zayıflık
Bir insanın günde alması gereken karbonhidrat miktarı
nekadardır?
Herkesin metabolizma hızı farklıdır. Bizim
metabolizma hızımız, yaşımıza,
cinsiyetimize, aktivite düzeyimize, kilomuza
vb göre değişmektedir. Metabolizma
hızımıza göre almamız
gereken kalori belirlenir. Bu kalorinin
ortalama olarak %55 i karbonhidratlardan,
%15 i proteinlerden %30 u ise yağlardan
sağlanmalıdır.
Metabolizma hızı 2000 kkal olan bir bireyin aldığı
enerjinin 1100 kilokalorisi karbonhidrattan
gelmelidir.Karbonhidratın miktarı belirlendikten
sonra cinsi için Glisemik İndeksine ve yüküne
bakarak karar verilmelidir.Mesela pirinç pilavının
Glisemik indeksi 139 ,Glisemik yükü 59 dur.Buna
karşın bulgur pilavının glisemik indeksi 48
,glisemik yükü 12 dir.Bu iki besinin aslında
kalorileri yakındır.Gördüğümüz gibi burada
kaloriden çok içerik önem kazanmaktadır.
Glisemik indeksi ve
yükü düşük olan
besinler tok tutar ve
kilo vermemize
yardımcıdır.
Peki karbonhidratlı yiyecekler nelerdir?
Esas olarak Mısır gevreği, tahıl ve ekmek
çeşitleri, pirinç, arpa,yulaf, makarna yüksek
karbonhidrat içerir.
Meyvelerdende, kayısı, hurma, yaban mersini,
muz, incir, üzüm, elma, portakal, armut, ananas,
çilek, karpuz, ve kuru üzüm yüksek karbonhidrat
içermektedir.
Baklagil türlerinden; nohut, kuru fasulye,
börülce, bakla yüksek kompleks karbonhidrat
taşırlar. Bazı kök sebzelerden, patates, tatlı
patates, havuç, mısır da bu gruba dahildir.
Toz şeker, şekerleme, kek, mısır şurubu, meyve suyu,
ekmek, beyaz undan yapılmış makarna ve mısır gevreği
basit karbonhidratlı gıdalara girmektedir.
Yüksek miktarda kompleks karbonhidrat taşıyan besinler
ise, kepek, yulaf, mısır, arpa, karabuğday, mısır unu,
makarna, patates, kepekli pirinç, kıyılmış buğday, tam
tahıllı gevrek, bezelye, musli, fasulye, mercimekdir.
Yüksek karbonhidratlı besinler bize, sağlıklı ve formda
olmak için vitamin, mineral ve lif açısından yeterli bir
kaynak oluştururlar.
Süt ürünleri, yüksek yağ ve proteiyet yoğurt,
çikolatalı n içerikleriyle tanınırlar. Ama,
yağsız süt, disüt yüksek karbonhidratlı
besinler grubuna da girer. Bütün cikolata ve
şeker türleri, ve kurabiyeler yüksek
miktarlarda karbonhidrat içerir.
Vücutta Kullanımları
Glikoz şeklinde emilen karbonhidratlar enerjiye
dönüşür. Açlık durumunda bile kanda 70-90
mg/100cc glikoz bulunur. Kandaki glikozun fazlası
karaciğerde ve kaslarda glikojen olarak depolanır.
Fazla hareket edilince kaslardaki glikojen glikoza
döner, laktik asit oluşur, bu da karaciğerde tekrar
glikojene döner.
Glikojen deposu acil ihtiyaçlar için kullanılır, çok
fazla değildir. Ortalama olarak bir insanda toplam
370 gr CHO olup;
245 gramı kaslarda,
108 gramı karaciğerde glikojen olarak,
17 gramı kanda glikoz şeklindedir.
Glikozun ihtiyaçtan fazlası yağ olarak depo edilir.
Gereksinim
Günlük enerjinin % 55-75’i olacak şekilde
alınmalıdır.
 Basit Şekerler: % 0-10, Sporcular için < % 15
 Birleşik CHO: % 50-70
 Posa: 25-40 gr.
Sağlıklı kişilerin her 1000 kalori için 125-150 gram
CHO alması önerilir. Günde en az 50 gram alınması
ketozisi önlemek için gereklidir.
Karbonhidratların sindirimi ağızda başlar. Tükürükte
bulunan amilaz enzimi nişasta ve glikojen üzerine etki
ederek bu molekülleri parçalar. Sonuçta kısa zincirli bir
polisakkarit olan dekstrin ve iki glikoz molekülünden
oluşan maltoz oluşur
Ağızda başlamış olan karbonhidrat sindirimi pankreastan
salgılanan amilaz enzimi ile ince bağırsakta devam eder.
Pankreastan salgılanan ve tükürüktekinden daha etkili
olan amilaz enzimi ağızda sindirilemeyen nişasta ve
glikojeni onikiparmak bağırsağında maltoz ve dekstrine
parçalar.
İnce bağırsak mukozasından salgılanan sakkaraz
(sükraz), maltaz ve laktaz enzimleri sakkaroz, maltoz
ve laktozu monomerlerine ayırır. Ayrıca dekstrinaz
enzimi de dekstrini glikoz moleküllerine parçalar.
Böylece karbonhidratların sindirimi ince bağırsakta
tamamlanmış olur.
GLİSEMİK İNDEKS
 Basit
olarak yiyeceklerdeki CHO’ların
(glikozun) kana geçiş hızı olarak ifade
edilebilir.
 Yüksek Gİ’li besinler kana hemen geçer ve
glikojenin tekrar sentezlenmesinde düşük
Gİ’li besinlere göre 2 kat fazla etkinlik
gösterir.
 Düşük Gİ’li besinler kana yavaş geçerler.
 Bu nedenle egzersiz öncesinde düşük Gİ’li,
egzersiz sırasında ve sonrasında orta ve
yüksek Gİ’li besinler önerilmektedir.
Yüksek Gİ’li besinler
Glukoz
Pişmiş havuç
Muz
Beyaz ekmek
Bal
Pişmiş pirinç
Orta Gİ’li besinler
Sükroz
Haşla. patates
Makarna
Üzüm
Portakal
Meyve suları
Düşük Gİ’li besinler
Süt
Dondurma
Fruktoz
Yoğurt
Kurubaklagil Kiraz
Fırın patates,cips
Mısır gevreği
Kek, kurabiye
Kepekli ekmek
Mısır haşlama
Bulgur
Kuru kayısı
Greyfurt
Elma
 Sporcular
dışındaki bireylere, özellikle
de diyabetik hastalara ve şişmanlara
başta olmak üzere, Gİ orta ve düşük
besinlerin tüketimi önerilmektedir.
 Yüksek Gİ’li besinler insülin
gereksinimini arttırmaktadır.
Download

KARBONHİDRATLAR - Erhan Ateş Kimya Okulu