TALAS SAVAÞI
BÝBLÝYOGRAFYA :
Zemahþerî, el-Keþþâf (nþr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd v.dðr.), Riyad 1418/1998, I, 648-649 [neþredenlerin notu]; VII, 152; Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl, Beyrut 1410/1990, IV, 291; Süyûtî, el-Ýtšån
(nþr. Mustafa Dîb el-Buga), Beyrut-Dýmaþk 1416/
1966, I, 175; Muhammed et-Trablusî, el-Keþfü’lilâhî £an þedîdi’²-²a£f ve’l-mev²û£ ve’l-vâhî (nþr.
M. Mahmûd Ahmed Bekkâr), Beyrut 1408/1987, II,
723; Seyyid Muhammed Hüseynî – Mahbûbe Müezzin, “Sûre-i Talâk”, DMT, IX, 393-394.
ÿBekir Topaloðlu
–
TALAS SAVAÞI
—
Müslüman Araplar’la Karluk
Türkleri’nin Çin ordularý karþýsýnda
zafer kazandýðý savaþ
(133/751).
˜
™
Çin’de T’ang hânedaný, 659 yýlýnda Batý Göktürkleri’ni kendisine baðlayýp Tanrý
daðlarýnýn güneyindeki þehir devletleri üzerinde otorite tesis ederken Batý Göktürkleri’nden gelen Türgiþler baðýmsýzlýklarýný
uzun süre sürdürmüþlerdi. II. Göktürk Devleti’nin 682’de güçlü bir þekilde ortaya çýkmasý ve Türgiþler’in batýda güçlenip komþularýyla rekabete girmesi Çinliler’in bölgedeki hedeflerini sona erdirmiþti. Batý Türkistan’daki Çin nüfuzunu ortadan kaldýran
Kapgan Kaðan, Türgiþler’i yenip kendisine baðlayarak bölgede Göktürk gücünü yeniden hâkim kýldý. Ancak Kuteybe b. Müslim’in Mâverâünnehir’i fethi ve Batý Türkistan’a düzenlediði askerî harekât bölgenin siyasî hayatýnda önemli deðiþikliklere
yol açtý. Su-lu Kaðan liderliðinde toparlanan Türgiþ ordusu 720-721 yýlýnda Semerkant üzerine yürüdü. Türgiþler önce yenilmelerine raðmen ardýndan Araplar’ý maðlûp etmeyi baþardýlar. Ancak sonuçta Türgiþ Kaðanlýðý, Arap ordularý karþýsýnda tutunamadý. Zor durumda kalan þehirlerde
Türk beylerinden Fergana ihþîdi, Buhara
ve Semerkant hükümdarlarý, Toharistan
yabgusu Araplar’a karþý Çin’den yardým istemek zorunda kaldýlar. Mâverâünnehir’de ve Batý Türkistan’da Türk-Arap mücadelesinin devam ettiði bu dönemde Çin’de T’ang hânedanýnýn baþýnda güçlü bir
hükümdar olan Hivan-tsâng bulunuyordu.
Hivan-tsâng cesaretiyle meþhur kumandanlarýndan Kuça Valisi Kao Sien-Chih’yi
Türk beylerine yardým etmekle görevlendirdi. Kao Sien-Chih, 748 yýlýnda Tanrý daðlarýnýn kuzeyindeki Tokmak’ý alarak Batý
Türkistan’a giden stratejik mevkiyi ele geçirdi. Bu sýrada Kao’nun idam ettirdiði Taþkent hâkiminin oðlu, babasýnýn intikamýný
almak için Ebû Müslim-i Horasânî ile Yedisu ve Isýk Göl civarýnda yaþayan Karluklar’dan yardým istedi.
Çin ordusu, Ýslâm ordularýyla, Talas (Taraz) nehri kýyýsýnda (bugünkü Evliyaata’nýn
doðusunda) savaþa tutuþtu. Fergana ordusu da Çinliler’in yanýnda yer aldý. Ebû Müslim’in gönderdiði Ýslâm ordusuna Ziyâd b.
Sâlih kumanda ediyordu. Kuzeyden Karluklar yardýma geldiler. Zilhicce 133’te (Temmuz 751) Talas nehri kýyýsýndaki Atlah mevkiinde cereyan eden savaþ beþ gün sürdü. Muhtemelen savaþýn son günü Karluk Türkleri Çin ordusuna arkadan saldýrdý (Yýldýz, Ýslâmiyet ve Türkler, s. 36). Ýki
ateþ arasýnda kalan Çinliler aðýr bir yenilgiye uðradý. Makdisî’ye göre Talas Savaþý’nda 100.000 kiþiyi aþkýn Çin ordusundan
45.000 kiþi öldürülmüþ, 25.000 kiþi esir
alýnmýþtýr (el-Bedß ve’t-târîÅ, VI, 74). Savaþýn sebebi ve sonucuyla ilgili olarak önemli bilgiler veren Ýbnü’l-Esîr, Fergana ihþîdi
ile Taþkent (Þâþ) meliki arasýnda ihtilâf çýkýnca ihþîdin Çin imparatorundan yardým
istediðini, onun gönderdiði 100.000 kiþilik bir ordunun Taþkent’i kuþattýðýný, Taþkent melikinin de Çin imparatorunun hâkimiyetini kabul ettiðini, Çin ordusunun
geldiðini haber alan Ebû Müslim’in Ziyâd
b. Sâlih’i onlara karþý sevkettiðini, savaþý
müslümanlarýn kazandýðýný, 50.000 Çinli’nin öldürüldüðünü ve 20.000’inin esir
alýndýðýný, kurtulanlarýn Çin’e kaçtýðýný, savaþýn Zilhicce 133 (Temmuz 751) tarihinde
meydana geldiðini belirtir (el-Kâmil [trc.
Yunus Apaydýn], V, 365). Çin kaynaklarý ise
ordularýnýn asker sayýsýný 30.000 diye kaydeder. Kaynaklardaki bilgilerden, Çin’in ilk
hedef olarak Taþkent’i seçmesinin sebebinin Batý Türkistan’ýn içinde bulunduðu
siyasî durumla ilgili olduðu anlaþýlmaktadýr. Göktürk ve Türgiþ devletlerinin yýkýlmasýnýn ardýndan kendileri için yegâne
tehlikenin Göktürk þehzadelerinin hâkimiyeti altýndaki Taþkent’ten geleceðini bilen Çinliler muhtemelen öncelikle Taþkent’i
ele geçirip þehrin hâkimini itaat altýna almayý planlamýþlar, öte yandan birlik içinde olmayan ve Çinliler’in önünü kesmek
isteyen Türkler, Çin ordusuyla tek baþlarýna mücadele edemeyeceklerini bildiklerinden Çin üzerine bir sefer düzenlemek niyetinde olan Ebû Müslim-i Horasânî’yi Kuça, Karaþar, Hoten ve Kâþgar’ýn iþgaline ikna etmiþler, bu durumu
öðrenen Kao Sien-Chih büyük bir orduyla
harekete geçmiþtir.
T’ang hânedaný bu yenilgiden sonra Batý Türkistan’a hâkim olma emellerinden
vazgeçmek zorunda kaldý ve Türk boylarý
Çin baskýsýndan kurtuldu. Batý Türkistan’da sarsýlan Türk nüfuzu yeniden kuruldu.
Karluklar 766’da Tanrý daðlarý yöresinde
baðýmsýz devletlerini oluþturdular. Bu ye-
ni siyasî ortam ve nüfus hareketleri Karahanlý Devleti’nin oluþumuna zemin hazýrladý. Hz. Ömer zamanýnda Sâsânî Devleti’nin yýkýlmasýnýn ardýndan bölgede Ýslâm fütuhatý sýrasýnda baþlayan ve bir asýr
devam eden Türk-Arap mücadelesi Talas
Savaþý’ndan sonra yerini dostluða ve iþ birliðine býrakmýþ, saðlanan barýþ ortamýnda Ýslâmiyet Türkler arasýnda hýzla yayýlmýþ, Müslümanlýðý benimseyen Türkler,
Abbâsî halifeliðinin askerî ve siyasî kadrolarýnda yer almaya baþlamýþtýr. Talas Savaþý kültür tarihi açýsýndan da önemli geliþmelere yol açmýþtýr. Çin’de keten ve kenevirden imal edilen kâðýt bu savaþta esir
alýnan Çinliler vasýtasýyla Çin dýþýnda ilk defa Semerkant’ta imal edilmiþ, 178 (794)
yýlýnda Baðdat’ta bir kâðýt imalâthanesi
kurulmuþ, bunu Mýsýr’daki imalâthaneler takip etmiþtir. III. (IX.) yüzyýldan itibaren Endülüs’ten Hindistan’a kadar bütün
Ýslâm ülkelerinde kâðýt yapýmýna baþlanmýþtýr. Kâðýt Avrupa’ya Sicilya ve Endülüs
üzerinden girmiþtir (Yýldýz, Ýslâmiyet ve
Türkler, s. 37-38).
BÝBLÝYOGRAFYA :
Chiou T’ang Shu, nr. 104, vr. 386a, b, c; Ýbn Ebû
Tâhir, Kitâbü Ba³dâd (nþr. Ýzzet Attâr el-Hüseynî –
M. Zâhid el-Kevserî), Kahire 1368/1949, s. 12;
Makdisî, el- Bedß ve’t-târîÅ, VI, 74-75; Ýbnü’l-Esîr,
el-Kâmil, V, 499; a.e. (trc. Yunus Apaydýn), Ýstanbul 1986, V, 365; W. Muir, The Caliphate its Rise, Decline and Fall, Edinburgh 1915, s. 439;
Hakký Dursun Yýldýz, “Talas Savaþý Hakkýnda Bazý Düþünceler”, Cumhuriyetin 50. Yýlýna Armaðan (haz. ÝÜ Ed. Fak.), Ýstanbul 1973, s. 71-82;
a.mlf., Ýslâmiyet ve Türkler, Ýstanbul 1976, s. 36,
37-38; Emel Esin, Ýslâmiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve Ýslâma Giriþ, Ýstanbul 1978, s. 155,
226; R. Grousset, Bozkýr Ýmparatorluðu (trc. M.
Reþat Uzmen), Ýstanbul 1981, s. 128; Ramazan Þeþen, Ýslâm Coðrafyacýlarýna Göre Türkler ve Türk
Ülkeleri, Ankara 1985, s. 188, 207, 238 vd.; Tsuchih T’ung-chien, Taipei 1987, s. 6907-6908; Ýbrahim Kafesoðlu, Türk Millî Kültürü, Ýstanbul 1987,
s. 124, 138, 313; V. V. Barthold, Moðol Ýstilâsýna
Kadar Türkistan (haz. Hakký Dursun Yýldýz), Ankara 1990, s. 211, 212, 252; Hüseyin Salman,
Türgiþler, Ankara 1998, s. 70, 81; J. P. Roux, Orta Asya: Tarih ve Uygarlýk (trc. Lale Arslan), Ýstanbul 2001, s. 190-192; H. A. R. Gibb, Orta Asyada Arap Fetihleri (trc. Hasan Kurt), Ankara
2005, s. 113-115; E. Chavannes, Batý Türklerine
Dair Belgeler (trc. Metin Sirman), Ýstanbul 2006,
s. 296-297; D. M. Dunlop, “A New Source of Information on the Battle of Talas or Atlakh”,
UAJ, XXXVI/3-4 (1964), s. 326-330; Liu En-lin,
“Talas Seferi Hakkýnda Yapýlan Bir Ýnceleme”,
TTK Bildirileri, VII (1972), I, 414-420; N. A. Ziadeh, “The Arabs in Mawarannahr The Battle of
Talas”, Annales de l’institut de lettres orientales, VII: In Memoriam Professeur Fouad Ephrem
Boustany, Beirut 1993-96, s. 199-213; C. E.
Bosworth, “Taraz”, EI 2 (Ýng.), X, 222-223; Cemil
Hee-Soo Le, “Çin”, DÝA, VIII, 324-325.
ÿAhmet Taþaðýl
501
Download

– — ˜ ™