HEMŞİRELİKTE
TEMEL KAVRAMLAR
Doç. Dr. Yurdanur DİKMEN
Hemşirelik Esasları Anabilim Dalı
2015
1
Neler öğreneceğiz?








Kavram nedir?
Hemşirelikte Temel Kavramlar
İnsan Kavramı
Temel İnsan Gereksinimleri
Sağlıklı Bireyin Tanılanması
Sağlık & Hastalık Kavramları
Sağlık ve Hastalık Modelleri
Sağlık Davranışları ve Etkileyen Faktörler
2
Kavramın tanımı

Kavram, düşünceyle kavranılan demektir.

Kavram, insan zihninde anlamlanan, farklı obje
ve olguların değişebilen ortak özelliklerini temsil
eden bir bilgi formudur/yapısıdır ve bir sözcükle
ifade edilir.
3
Kavram, nesnel gerçekliğin insan
beyninde yansıma biçimidir.
 Kavramlar algılama-yarılama yoluyla
gerçekleşir.
 Duyular aracılığı ile olgular, imajlar ve
objeler algılandıktan sonra yargılanıp
düşüncemizde, zihnimizde soyut bir hale
getirilir.

4
İşte,
İmaj içeren bu soyut düşünceye
KAVRAM denir.
5
KAVRAMLAR
Soyuttur: düşüncenin tanımıdır.
 Geneldir: algılanan özellikler bu
özelliklere sahip nesnelere yayılır.
 Ölçülebilir: davranışlarla ölçülebilir.
 Bellekte saklanabilir.

6

Kavram; bireysel algılama deneyimi ile bir
objeye/olaya ait nitelikleri bütünleyen
düşünceleri formüle eden bir araçtır.

Hemşirelik, insan, çevre, sağlık/hastalık
vb. kavramlar, hemşirelik disiplinini
oluşturan bilimsel içerikte yer alan temel
kavramlardır.
7

Bir bilim ve sanat olarak tanımlanan hemşirelik
disiplininde geliştirilen kuram ya da modeller,
hemşirenin hasta bakımına sistematik
yaklaşımını sağlayan araçlardır.

Hemşirelik kuram ve modellerinden dolayısıyla
hizmetten söz edebilmek için en sık kullanılan
hemşirelik tanımları ve bu tanımlarda yer alan
temel kavramları ele almak gerekir.
8
KURAM NEDİR?
Görüş demektir.
 Olayları açıklayan genel ilkedir.
 Kavramlar arasındaki ilişkiyi sağlar.
 Bilimsel bilginin ortaya çıkmasını sağlar.

9
Kavramları Öğrenmek Hemşireye neler
kazandırır?




Analitik düşünebilme yeteneğini geliştirir
Bakım işlevlerinde amaç belirleme ve
geliştirme yeteneğini kazandırır
Uygulama, eğitim, araştırma işlevlerine
rehberlik eder
Rollerini, işlev ve uygulamalarını algılamasını
sağlar
10
Kavram Öğrenme

Kavram öğrenme birey dünyaya geldiğinde başlar,
ölünceye kadar devam eder.

Çocuğun ilk geliştirdiği kavram belki de biberon
kavramıdır.

Yaş ilerledikçe çocuk daha karmaşık kavramları öğrenir.

Çocuklar kavramların örneklerini rastlantısal olarak
deneyim kazanarak öğrenirler.

Kavram öğrenmenin planlı biçimde öğretimi okullarda
gerçekleşir.
11
 Kavram
hangi öğrenme
yöntemiyle öğrenilirse
öğrenilsin, iki aşamada
gerçekleştirilir.
 İlk
aşama kavram
oluşturma, ikinci aşama
ise kavram kazanmadır.
12

İster çocuk, ister yetişkin olalım, hiç bilmediğimiz
yeni bir alanda bir şeyler öğrenmeye ve
kavramlar geliştirmeye başladığımız zaman,
mutlaka somut yaşantılara gereksinimimiz
olacaktır.

Böyle bir durumda görsel-işitsel eğitim araçları
kullanılacaktır.

Çünkü somut yaşantıları ancak bu araçlar
kazandırabilir.
13
Kavram Haritaları

Kavram haritaları, kavramların ve bu
kavramlar arasındaki ilişkilerin grafiksel bir
teknikle sunulmasıdır.

Kavram haritaları bilginin zihinde nasıl
anlamlandırıldığı ve kavramlar arasındaki
bağların zihinde nasıl yapılandırıldığını
ifade eden şematik bir gösterimdir.

Bir kavram haritası daha geniş bir kavram
başlığı altındaki kavramların birbirleriyle
ilişkilerini gösteren iki boyutlu bir şemadır.
14
Kavram Haritalarının Yararları





Kavram haritası yönetimini
diğerlerinden üstün kılan öncelikli
avantajı, esas fikirlerin görsel
sunumunu elde edilebilir kılmasıdır.

Kapsam oluşturulması ve
bütünleştirilmesinin değerlendirilmesinde
kolaylıkla kullanılabilir.

Kavram haritaları, öğrenci merkezli, öğrenci
aktif yöntemlerdir ve öğrenciyle öğretmen
tartışarak bir haritayı oluşturduklarında
öğretmen öğrenci etkileşimini teşvik eder.

Kavramlar arasındaki doğrusal ilişkilerin
tanımlanmalarına yararlı bir alternatif
oluşturur.

Bir sistem içindeki ilişkilerin gösterilmesinde
yararlı alternatiflerdir.

Düşünmeyi sağlar, ezberciliği ortadan
kaldırır

Düşünmeyi sağlar, ezberciliği ortadan
kaldırır
Öğrenmeyi gözle görülebilir
biçimde arttırır.
Farklı öğrenme şekillerine ve
öğrenciler arasındaki diğer bireysel
farklılıklara hitap eder.
Pek çok değişik konu, öğretim
aşaması ve not seviyesi için
uygundur.
Öğrenilmesi, öğretilmesi ve
kullanılması kolaydır.
15
Kavram haritalarının yapımında izlenmesi
önerilen genel kurallar şunlardır:
1.
Öğretilecek konunun kavramları listelenir.
2.
Kavramlar listesinde en genel veya en üst
düzeyde olan sözcük ayrı bir sayfanın başına
yazılır. Bundan sonra öğretilmek istenen ilişkili
kavramlar aşamalı bir düzende sayfaya
yerleştirilir.
16
3. Kavramlar haritadaki diğer sözcüklerden
kolayca ayırt edilebilmelidir. Bunun için
kavramlar kutu veya yuvarlak içine alınır.
4. Öğretilmek istenen kavramlar arası
ilişkiler, genelleme ve ilkeler ayrıca
listelenir.
17
5-Kavram haritasında iki kavram arasındaki ilişkiyi
göstermek üzere iki kutu bir çizgi ile bağlanır.
Bazı hallerde ilişkinin yönü önemli olduğu için
belirtilecek ilişki yönü ok ile gösterilir.
6-Harita çok sayıda kavramı, ilişkiyi ve ilkeyi
içeriyorsa önce en önemli elemanları topluca
gösteren bir genel harita, sonra genel haritanın
bölümlerini ayrı gösteren ayrıntılı haritalar
yapılmalıdır.
18
Örnek-1
19
Örnek-2
20
Örnek-3
KALEM
Kullanılır
Yapılır
KALEM
Tahta
Plastik
Metal
Çeşitleri
vardır
Yazmak
Boyama
k
Çizmek
Tükenmez Kalem
Keçeli Kalem
Kurşun Kalem
Dolma Kalemi
21
ÖDEV:
Bu sınıftaki tüm öğrenciler, kendisini
anlattığı bir kavram haritası
hazırlayacaklar!!!!!!!!
 Bu kavram haritasını çizgisiz bir kağıda
hazırlayarak, haftaya Pazartesi gününe
kadar benim odama bırakacaklar!!!!!!!!!

22
HEMŞİRELİKTE TEMEL KAVRAMLAR
23

İnsan bedensel, duygusal, sosyal ve
entellektüel gereksinimleri olan bir
bütündür.

Bireyin sağlıklı olabilmesi için tüm bu
gereksinimlerinin dengeli ve yeterli bir
biçimde karşılanması gerekir.
24

Hemşirelik birey, aile ya da toplumun
sağlık ve hastalıkları ile ilgili
gereksinimlerini saptar ve bu
gereksinimleri karşılamada bireye
yardımcı olur.

Hemşireliğin temel amacı insana
yardımdır, diğer bir deyişle kendi temel
gereksinimlerini karşılayamayan bireylere
yardımdır.
25
Hemşirelik mesleğinin tüm boyutlarını
etkileyen ve onu yönlendiren temel
kavramlar;
İNSAN
SAĞLIK
ÇEVRE
HASTALIK
26
Toplum-çevre
insan
Sağlık
Hastalık
Şekil 1: Hemşirelikteki Temel Kavramların İlişkisi
27

Bu kavramlarının en önemlisi ise insandır.

Çünkü sağlıklı ya da hasta insan olmadan
hemşirelik var olamaz.

Hemşirelik bakımının odağında insan vardır.

Bu kavramlar arasındaki ilişki sonucu hemşirelik
bakımının temellendiği hemşirelik kuramları
(bakım modelleri) ortaya çıkar.
28
İnsan Kavramı

Insan, biyolojik, psikolojik, sosyal ve
kültürel bir varlıktır.

Bu nedenle insanı biyolojik, psikolojik,
sosyal ve kültürel yönü ile bir bütün olarak
ele almak gerekir.
29

İnsanla uğraşan bir sağlık disiplini olarak hemşirelik
hizmetlerinin odağı insandır.

Hemşireliğin temeli, hasta/sağlıklı bireyi anlamaya,
tanımaya dayanır.

O nedenle insanı, dolayısıyla kendi varlığımızı daha
bilinçli olarak tanımamız önemlidir.
30
İnsan tanımları

Türkçe sözlüğe göre; toplum halinde bir kültür
çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma
yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen,
gözlemleri sonucunda değiştirebilen ve
biçimlendirebilen canlıdır.

Diğer bir tanım; iki eli olan, iki ayak üzerinde
dolaşan, sözle anlaşan aklı ve düşünme
yeteneği olan en gelişmiş canlıdır.
31

Psikoloji bilimine göre insan; diğer
canlılardan daha yüksek duygusal, bilişsel
(kavrama), gelişimsel güçleri olan canlıdır.

Sosyoloji bilimine göre insan; diğer
canlılara bakarak, kültürel değerler
yaratan, toplumsal kurallar koyarak toplum
içinde yaşayabilen varlıklardır.
32
Hemşire liderlere göre İNSAN

Orem'e göre insan, hayatını devam ettirebilmek için
kendi öz-bakımlarını karşılayabilen varlıktır.

Orem’e göre hemşireliğin ilgi alanı; insan sağlığının
ve yaşamının devamı, hastalıklardan ve
sakatlıklardan kurtulması ve onların olumsuz etkileri
ile baş edebilmesi yani bireysel bakımını
üstlenebilmesi için duyduğu gereksinimlerin
karşılanmasıdır.

İnsan ve çevre birbirleriyle bir bütün oluştururlar ve
bunların birindeki değişiklik öz-bakım sistemini
etkileyebilir.
33

Henderson; insan kavramını biyolojik,
psikolojik, sosyolojik ve ahlaki bileşenler
üzerine temellendirmiştir.

Henderson, insanın on dört temel
gereksinimini (yeme-içme,
solunum,boşaltım, uyku, güvenlik, eğlence,
inançlar….vb) oluşturmuştur.

Bu gereksinimlerin insanın değişik yaşam
biçimlerinden kaynaklanan doyurulma
biçimleri vardır.

Bu yüzden insana bakım vermek için onu
tanımak ve gereksinimlerini bilmek
önemlidir.
34

Abdellah ise insanları fizyolojik-bedensel ve emosyonel,
sosyal gereksinimleri olan varlıklar olarak açıklamıştır.

Bu gereksinimlerin karşılanmasını ise hemşireliğin ilgi
alanı olarak ele almıştır.

İnsanlara mevcut sorunlarının tanınması ve hafifletilmesi
yoluyla yardım edileceğini, her bir sorunun çözümü ile
kişinin sağlıklı duruma dönebileceğini veya kişinin
sorunla başa çıkabileceğini vurgulamıştır.
35

Abdellah kuramında “holizim” (bütünlük)
ve ‘hümanizm’ kavramları üzerinde
durmuştur.

Ona göre hasta birey bir bütündür,
parçaları ise onun sorunudur ve bütün
parçalarından büyük değildir.
36
HOLİZİM
Çağdaş Sağlık Bakımı
HÜMANİZM
HÜMANİZM ve HEMŞİRELİK

Hümanizmin amacı, bireylerin
gereksinimlerini karşılama
hakkına sahip olmalarıdır.

Hümanist görüşe göre insan her
şeyin üzerindedir. İnsan doğada
eşi benzeri olmayan bir varlıktır.
HOLİZM ve HEMŞİRELİK

Holizm kavramı, mantıksal
olarak hümanizmden
ortaya çıkmıştır.

Holizm, bireyi parçaların bir
bütünü olarak görür ve
bireyin bütün yönleriyle
ilgilenir.

Holistik teoride bütün yaşayan organizmalar,
birbirini etkileyen birleşmiş bütünler olarak
görülür.

Bu görüş ışığında, bir parçadaki bozukluk
bütün sistemin bozukluğudur.

Zihin ve beden ayrı değildir. Bir bölümü
etkileyen, tümü etkiler.

Holistik görüş, felsefesi “bütüncül görüş”
anlamına gelir.

Günümüzde “bütüncül sağlık” görüşü; Tüm
insanlara, kendi çevreleri içinde yaklaşım
gösterilmesini öngörür ve bireyin fiziksel, mental,
sosyal bir varlık olduğunu ve her bireyin
diğerlerinden ayrı bir nitelik taşıdığını kabul eder.
Holistik hemşirelik
1- Holizm bireydeki biyopsiko-sosyal ve manevi
(sipiritual) yapılardaki
karşılıklı ilişkilerin
anlaşılmasını ve bu yönde
çalışmasını; bunun
sonucunda bütünün
parçalardan daha önemli
olduğunun farkına
varılmasının içerir.
2- Holizm, bireyi etkileşim
halindeki bir bütün olarak
görür. Bu etkileşimi iç ve
dış çevrede inceler.
her iki görüşü de kabul eder.

Günümüz profesyonel hemşirelik mesleği,
hastanın ve ailesinin holistik (bütüncül),
hümanistik ve demokratik bir şekilde ele
alındığı hasta ile hemşirelik yaklaşımına
dayanır.

Travelbee'ye göre "hem hemşire hem
de hasta insandır”. Bir insan var olan,
gelişen, değişen, sürekli bir süreç olan,
biricik, eşsiz bir bireydir".

Roy ise insanı bir sistem olarak
tanımlamada holistik (bütüncül) ve uyum
terimlerini kullanmıştır.

Roy'a göre birey "değişen çevre ile
sürekli etkileşim içinde olan biyo-psikososyal bir varlıktır, bulunduğu ortama
uyum sağlama yeteneğine sahiptir".
45
TEMEL İNSAN
GEREKSİNİMLERİ
46

Hizmet ettiğimiz birey;
hemşirelik felsefesine
göre sağlam ya da hasta
olsun temelde bir insan
olarak ele alınmalıdır.

Bu bakımdan ona iyi bir
bakım sunabilmek için
önce insanın özelliklerini
ve temel gereksinimlerini
tanımak gerekir.
47

İnsan, fiziksel, sosyal, duygusal ve entellektüel
gereksinimleri olan bir bütündür. İnsanın temel
gereksinimleri çeşitli zamanlarda, çeşitli kişilerce
sıralanmıştır.

Bunlardan biri Abraham Maslow'un sıralaması
olup, temel fizyolojik ihtiyaçlardan (hava alma,
yeme, içme, vb.) kendini gerçekleştirme
ihtiyacına kadar ulaşır
48
TEMEL İNSAN GEREKSİNİMLERİ
49
50
TEMEL İNSAN GEREKSİNİMLERİ
Kendini
gerçekleştirme
Takdir edilme, kişiliğe
saygı gösterilmesi ve
değer verilme
Sosyal gereksinimler
Sevgi, kabul görme, eşit olma, ait
olma
Güvenlik gereksinimleri
Fiziksel, psikolojik güvenlik, korunma
Fizyolojik gereksinimler
Hava, su, beslenme, boşaltım, uyku, dinlenme, ağrıdan
kaçma, cinsellik
51
İnsanın temel gereksinimlerini
etkileyen faktörler
yaş, cinsiyet, zeka, duygular, eğitim,
sosyal ve ekonomik olanaklar,
iyilik ya da hastalık durumudur.
52
Hemşire liderlerinden Virginia Henderson ise bu
gereksinimleri 14 madde halinde açıklamıştır.














1. Normal nefes alma,
2. Yeterli yiyip içmek,
3. Vücut atıklarını atmak,
4. Hareket edip, uygun pozisyon almak,
5. Uyku ve istirahat,
6. Uygun giyimi seçmek, giyinmek ve soyunmak,
7. Çevre ve giysileri değiştirerek vücut ısısını normal tutmak,
8. Vücudu temiz ve bakımlı tutmak,
9. Başkalarına zarar vermekten ve çevreden gelen tehlikelerden korunmak,
10. Duygu, ihtiyaç, korku ve görüşleri ifade etmek için başkaları ile ilişki
kurmak,
11. İnançlarına uygun olarak ibadet etmek,
12. Eğlencelerde yer almak veya katılmak,
13. Çalışmak,
14. Sağlıklı ve normal gelişim için öğrenmek, keşfetmek, merakı gidermek,
var olan sağlık olanaklarını kullanmak.
53

Roper ve arkadaşları insan
gereksinimlerinin saptanmasında Günlük
Yaşam Aktivitesini (G.Y.A.) belirlemiştir.

Günlük Yaşam Aktivitesi Modeli,
hemşirelik süreci uygulamasının özellikle
tanılama aşamasında gerçek ve olası
sorunların saptanmasında kolaylık
sağlamaktadır.
54
Günlük Yaşam Aktiviteleri şunlardır:












1.
Hastanın ve çevrenin güvenliğini sağlama ve
sürdürme
2.
İletişim
3.
Solunum
4.
Yeme ve içme
5.
Boşaltım alışkanlığı
6.
Bireysel hijyen
7.
Beden sıcaklığının kontrolü
8.
Hareket
9.
Çalışma ve eğlence alışkanlıkları
10. Cinselliğini ifade etme
11. Uyku alışkanlığı
12. Ölüm.
55

Hemşire hasta bireyin
gereksinimlerini karşılarken onun
kendine olan saygısını ve güvenini
yitirmemesine özen göstermeli, en
kısa zamanda bağımsız duruma
gelmesi için ona yardımcı
olmalıdır.

Bireyin sağlıklı olabilmesi için
yukarıda sözü edilen tüm
gereksinimlerin dengeli bir biçimde
karşılanması gereklidir.

Eğer bir gereksinim zamanında
karşılanmazsa, sorun-problem
ortaya çıkar.
56

Hemşireliğin temel amacı,
insana yardımdır.

Diğer bir deyişle kendi temel
gereksinimlerini
karşılayamayan bireye
yardım etmektir.

Ancak hangi gereksinimin
daha önemli olduğu ve
hemen karşılanması ve
öncelik verilmesi gerektiği
araştırılır.
57

Hemşire, hastaya ya da sağlıklı bireye verdiği bakımda,
başarılı olabilmesi için temel insan gereksinimlerini ve
bunların öncelik sırasını iyi bilmelidir.

Birey tüm yönleriyle ele alınıp değerlendirilir, ihtiyaçları
doyurulursa mutlu olur.

Ancak unutulmamalıdır ki tüm insanların ortak
ihtiyaçları olmasına rağmen, birbirinin benzeri iki insan
da bulunamaz.

ÇÜNKÜ….
58
Her birey kendine özgüdür
59
Toplum-Çevre

İnsanın duyu organları ve sinir sistemi yolu
ile sürekli mesaj alış-verişinde bulunduğu
dinamik bir ortamı vardır.

Bu ortam, dört ayrı yapıda incelenir.
60

Biyolojik Çevre: Doğal olarak biyolojik ve fizik
elemanların oluşturduğu bir çevredir. Bireyin
bedensel yapısının yanı sıra yakın çevresinden
bir bölümünü oluşturan hava, su gibi birçok canlı
türünün yaşamı için gerekli koşulları sağlayan
ortam, biyolojik çevredir.

Fizikî Çevre: Yakın çevreyi tamamlayan ve
doğal koşulları yapay yolla destekleyen veya
geliştiren ortamdır. Aydınlatma, ısıtma,
havalandırma, sağlıklı barınak fizikî çevreyi
oluşturan ve insanın sağlığını etkileyen önemli
öğelerdir.
61

Sosyal Çevre: İnsanın geniş çevre (grup, toplum) ve
evrensel çevresi (ülke, dünya, uzay) ile etkileşim sürecine
bağlı, bireyin toplumsallaşma olgusunu sağlayan bir
ortamdır. Bireyin bebek-anne ilişkisi ile başlayan sosyal
çevresi, okul, iş gibi sosyal gruba ve topluma dahil olma
ile giderek gelişir.

Kültürel Çevre: İnsanların davranışları, tutumları,
değerleri, inançları ve dilleri içinde yaşadığı kültürel
toplumdan etkilenir. Dolayısıyla, sağlık alışkanlıkları ve
uygulamaları da insanın içinde yaşadığı kültürel çevreden
etkilenir.
62
Biyolojik Çevre:
Mikroorganizmalar, patojenler,
bitkiler, hayvanlar,ekosistem
Fizik Çevre:
İklim,
gürültü,
coğrafya, hava, su, besin
İNSAN
Sosyal Çevre:
Kişilerarası ilişkiler
Aile,
Arkadaş grupları
Toplum
kültür
Kültürel Çevre:
Değerler
Etnik yapı
Din, ırk, dil
İletişim
Gelenek, görenekler
63
SAĞLIK VE HASTALIK
KAVRAMLARI
64
Sağlığın Tanımı

Sağlık kavramının tanımı;
toplumlara, kültürlere göre
değişiklikler gösterir.

Sağlığı etkileyen faktörlerin
başında kültür, toplumun
ekonomik düzeyi ve daha sonra
bireyin fizik ve biyolojik, günlük
faktörler ile sosyal çevresi gelir.
65

Sağlık yakın zamana kadar "hastalık ve
sakatlığın olmayışı" şeklinde dar bir
kapsamda tanımlanmakta idi.

Bu görüş, bireyi etkileyen ruhsal ve sosyal
faktörleri dikkate almamıştır.

Oysa ki sağlık fiziksel olduğu kadar sosyal,
kültürel, ekonomik ve biyolojik faktörler gibi
çeşitli faktörlerden etkilenir.
66

Dünya sağlık örgütü (WHO)'(1974) ne
göre "sağlık sadece hastalık ve sakatlığın
olmayışı değil, fiziksel, sosyal ve mental
yönden tam bir iyilik halidir".
67
Sağlık kavramı subjektif ve objektif
olarak ele alınıp incelendiğinde;
Subjektif sağlık; bireyin kendisinin
fiziksel, sosyal ve ruhsal yönden durumunu anlaması halidir.
Bu bakış açısına göre birey, hasta olmadığı
halde kendini hasta, ya da hasta olduğu halde kendini
sağlıklı olarak algılayabilir.
Bunun için bireyin subjektif olarak sağlık anlayışı saptanmalıdır.
Objektif sağlık ise; doktor muayenesi ve tanı testleri sonuçlarına
göre belirlenen hastalığın olmaması durumudur.
68
Bu durumda bir kişiye
sağlıklı diyebilmek
için, bireyin kendini
hem subjektif hem
de objektif olarak
sağlıklı hissetmesi
gereklidir.
69
Sağlık kavramını etkileyenler
çevre
İnsan biyolojisi
(genetik)
SAĞLIK
Yaşam stili
(alışkanlıklar,
yaşam prensipleri)
Sağlık bakımı
70

Ayrıca, sağlık, bireyin iyilik haline başarılı
olarak uyumu, olumlu, iyi yapıcı duygular,
iyimserlik, yaşama amacı, huzur ve refah
düzeyi, üretken davranışlar gibi etkenlere
sürekli dengeli bir yaşam sürme olarak da
tanımlanmaktadır.
71

Sağlığı korumanın ilerisinde, sağlığı
geliştirmeye önem ve öncelik veren
tanımları sağlık durumunu değişim,
büyüme, olgunlaşma, yaratıcı davranış,
yüksek düzeyde iyilik, kendini
gerçekleştirme gibi süreç belirten
kavramlarla ifade etmektedirler.
72
Her şeyden önce sağlık değişik etmenlerin
bütünleşmesinden oluşan karmaşık yapıda bir kavram
olarak ortaya konmaktadır ve sağlık kavramı üç durumda
ele alınmaktadır.
Negatif
Nötral
Sağlık: “Sağlıksızlık” (engellilik, yaralanma, sakatlık ve hastalık…)
Sağlık: Nötral sağlık, herhangi bir hastalık veya rahatsızlık durumunun olmadığı,
dengeli bir sağlık kavramını belirtmektedir.
Pozitif
Sağlık: Sağlığın pozitif yönü tanımda “tam bir iyilik durumu” şeklinde
ifade edilmektedir.
73

“İyilik” ile “Sağlıksızlık” arasındaki ilişki
genellikle bir süreklilik yapısı içinde ele
alınmaktadır.
Sağlıksızlık (-)
İyilik (+)
74

Kişinin sosyoekonomik, kültürel ve geçmiş
yaşam deneyimleri bu kavramın oluşumunda
etkili olur.

Hemşirenin hastayı sağlık hedeflerine
ulaştırabilmesi için hastanın kendi sağlık
kavramının ne olduğunun da bilmesinin çok
önemi vardır.

Bu kavram da her bir hasta için değişiklik
gösterir. Bu yüzden sağlık ve hastalık her bir
birey için ayrı ayrı tanımlanmalıdır.
75
Örneğin, bir rahatsızlık bir birey için geçici
iken diğeri için kalıcı bir durum olabilir. Ve bu
kişi sağlıklı kabul edilebilir.
Çünkü bu olaya uyum sağlamıştır.
Hastanın sağlık davranışları nedeniyle
hemşirenin sağlık yaklaşımı tam anlamıyla
örtüşmeyebilir.
Bu yüzden hemşire hasta ve ailesiyle
çalışırken hemşirelik işlemlerinde karşılıklı
hedefler saptamalı ve bireyselleştirilmiş bakım
planı hazırlanmalıdır.
76
Sağlıkla İlgili Bazı Kültürel Faktörler




Hastalık ve sağlık kavramları kültürlere bağlıdır.
Bir yörede, toplumun çoğunda bağırsak paraziti
varsa, bu durum hastalıktan sayılmayabilir.
Sigara içen bir kişi, öksürüğünü sigaraya
bağlayıp gerçek nedeninin bir başka şey
olabileceğini dahi düşünmeyebilir.
Çocuğu ishal olan bir anne, tüm çocuklar ishal
oluyor düşüncesiyle bu durumu hastalıktan
saymayabilir.
77

Bir sakatlık olarak bilinen ve kundak
yapılan çocuklarda çok görülen doğuştan
kalça eklemi çıkığı Navajo yerlilerinde çok
yaygın olduğundan hastalık olarak kabul
edilmez.

Ayrıca pek çok kişi hasta veya yakınması
olmadığı zaman kendisini sağlıklı kabul
eder.
78
HASTALIK KAVRAMI ????

Hastalık, “organizmanın yaralanması ya
da çeşitli nedenlerle homeostatik dengenin
bozulması olup, beraberinde fizyolojik,
psikolojik ve sosyal sorunları da getiren bir
durum" olarak tanımlanabilir.
79

Homeostatik (vücudun iç dengesi)
dengenin devamlılığı bozulunca, kişi
çevresindeki değişikliklerle baş edemez
hale gelir ki, bu durum da hastalık hali söz
konusudur.
80
Hastalık Davranışını Etkileyen Faktörler
Kişinin kendini hasta algılamasında 3 farklı kriter
vardır:
 Semptomları görme; ağrı veya ateşin
yükselmesi gibi,
 Kendini nasıl hissettikleri; iyi, kötü, hasta,
 Günlük aktivitelerini sürdürmedeki
becerileri; yeme-içme, uyku, iş, ev, okul gibi.
81

SAĞLIK VE HASTALIK MODELLERİ
82

Sağlık ve hastalık kompleks kavramlardır,
sağlık ve hastalık arasındaki ilişkiyi
anlamak için sağlık ve hastalık modellerini
kullanmak hemşirelere büyük yararlar
sağlayacaktır.
83
Sağlığın korunması ve geliştirilmesinde
bazı modellerden yararlanılmaktadır. Bu
modeller şunlardır.
Sağlık – Hastalık Sürekliliği
 Yüksek – Düzeyde İyilik Modeli
 Ajan - konak - Çevre Modeli
 Sağlık İnancı Modeli

84
Sağlık – Hastalık Sürekliliği



Bu modele göre sağlık dinamik bir süreçtir.
Hemşire hastanın sağlık seviyesini saptarken, sağlık –
hastalık sürekliliği modelinden yararlanabilir. Kişinin iyilik
durumu sağlık-hastalık sürekliliği denilen çizgide değişir.
Bu çizgi en üst düzeydeki sağlıkla ölüm arasında yer alır.
sağlık
Yüksek
Seviyede İyilik
karşılaşılacak risk faktörleri
(sigara, hava kirliliği, beslenme)
Şiddetli
hastalık
hastalık
Şekil : Sağlık - Hastalık Sürekliliği85 .
Üst Düzeyde İyilik Modeli

Bu modele göre sağlık bakımı, sadece hastalıkların
tedavisine odaklanmaktan çok, sağlığın iyileştirilmesi ve
hastalıkların önlenmesine yönelik olmalıdır.

Üst düzeyde iyilik dinamik bir süreçtir.

Hemşire kalıcı fiziksel yetersizliği olan bir hastaya bakım
verirken bu modeli kullanırsa, bireyin fiziksel
yetersizliğini karşılarken, aynı zamanda hastanın
bireysel potansiyelini geliştirmeye devam ettirmek için
bireyin yetersizliğine duygusal, entelektüel, sosyal
yönden uyum sağlamasına yardımcı olur.
86
Ajan-Konak- Çevre Modeli





Bu model daha çok, hastalık nedenlerini tanımlamaya
yönelik geliştirilmiştir.
Bu yaklaşıma göre birey veya grupların sağlık veya
hastalık seviyeleri üç faktöre göre değişir:
- Ajan; varlığı veya yokluğu hastalığa neden olan her
faktör. Biyolojik (canlı organizmalar, parazitler,
bakteriler...), kimyasal (ilaç, zehir, toksik gazlar...),
mekanik (sıcak, soğuk..) veya psikososyal (duygusal
stress..) olarak sınıflandırılabilinir.
- Konakçı; belirli bir hastalığa hassas olan birey veya
grup. Aile hikayesi, yaş, yaşam stili....
- Çevre; fiziksel, sosyal, ekonomik ve diğer faktörler.
Çevre, konakçı dışındaki tüm faktörleri içine alır. Fiziksel
çevre, iklim, yaşam koşulu gibi değişkenleri içerirken,
sosyal çevre ise; bireyin başkalarıyla olan iletişimini,
çatışmalarını kapsamaktadır.
87
Şekil : Ajan - Konak - Çevre Modeli
Konak
Çevre
Ajan
88

Ajan, konakçı ve çevre faktörleri hastalığa
neden olmazlar, ancak kişinin hastalığa
yatkınlığını azaltır veya arttırabilirler.
89
Sağlık İnanç Modeli

Bu model, bakım veren hemşireye
hastanın hastalığı hakkındaki
davranışlarını, algılarını, inanışlarını
etkileyen faktörleri daha iyi anlamasına
yardımcı olur.
90
SAĞLIK DAVRANIŞLARI VE
ETKİLEYEN FAKTÖRLER
91

Bireylerin sağlık davranışları farklıdır.

Kişinin olumlu veya olumsuz sağlık
davranışı göstermesinde kişinin içinde
bulunduğu ruh hali, o anki sağlık durumu,
sağlığa verdiği önem, hastalıkların
tanılanmasına verdiği önem, sağlığını
algılayış biçimi, özsaygısı, sağlık
sorunlarıyla karşılaşma durumu gibi pek
çok faktör vardır.
92
Bunlar iç ve dış faktörler olmak üzere iki
grupta incelenmektedir.
1- İçsel değişkenler; Bir bireyin gelişimsel
aşamalarını, entelektüel seviyesini,
bireysel fonksiyonların algılanmasını ve
duygusal manevi faktörleri içine almaktadır
93
1- İçsel faktörler:





a) Bireyin Gelişimsel Düzeyi (büyüme..)
b) Entellektüel seviye (eğitim, meslek..)
c) Fonksiyonların algılanması (kronik hast.)
d) Duygusal faktörler (kabullenme, inkar..)
e) Manevi faktörler (değerler, inançlar…)
94
2- Dışsal Faktörler:

Dış değişkenler, bir bireyin aile
uygulamaları(yapısı), sosyo-ekonomik
faktörler ve kültürel değişkenleri kapsar.
95
2- Dışsal Faktörler
a) Aile yapısı /uygulamaları (düzenli
kontrol, sağlık taramaları..)
 b) Sosyo-ekonomik faktörler (maddi
durum….)
 c) Kültürel altyapı (dil,
kültür,anlaşılamamak, sağlık
uygulamaları..)

96
SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME
Sağlığı geliştirme ve hastalığı önlemeye yönelik birçok
program geliştirilmiştir.
Bu programların temel amacı, kişinin iyi olma seviyesinin
tüm boyutlarda geliştirilmesidir.
Sağlığın tüm boyutlarını ilerletmek, hastalıkları önlemek ve
yaşam beklentisini geliştirmek için 7 davranış biçimi
oluşturulmuştur:
 Günde 3 öğün yemek (ara öğün olmaksızın)
 Her gün düzenli kahvaltı
 Haftada 2-3 kez egzersiz yapmak
 Günde kesintisiz 8 saat uyku
 Sigara içmemek
 İdeal vücut ağırlığını korumak
 Alkol kullanmamak
97
Önleyici Bakımın Seviyeleri
1. Birincil Koruma Önlemleri:
a. Sağlığın Daha İyiye Götürülmesi:
 Sağlık eğitimi ve güdüleme,
 Olumlu bir çevre sağlamak,
 Yeterli ve dengeli beslenmek,
 Kişisel hijyen önlemleri almak,
 Aile planlaması uygulamak,
b. Koruyucu Özel Önlemler Alınması
 Bağışıklama, kemoprofilaksi ve gamaglobulin uygulamak,
 Yeterince alınmayan besin maddelerini sağlamak,
 Kazalardan ve karsinojenlerden korunmak,
 Vektör (parazit) kontrolü yapmak,
 Genetik hastalıkları ve doğmalık şekil bozukluklarını önlemek,
 Sosyo-ekonomik önlemlerle yoksulluğu gidermek.
98
2. İkincil Koruma Önlemleri:
 a. Erken Tanı
 b. Uygun Tedavi ve Sakatlığı Azaltma:
* Zamansız ölümleri önleme,
* Komplikasyonları önleme.
3. Üçüncül Koruma Önlemleri:
 a. Medikal Rehabilitasyon,
 b. Sosyal Rehabilitasyon.
99
Temel olarak incelediğimizde;



Birincil koruma; Temel önleme girişimleridir.
Birincil önleme, hastalık riskini azaltıcı davranış
geliştirme, sağlıklı yaşam biçimi geliştirme ve
koruyucu hizmetlerden yararlanmaya yönelik
aktiviteleri kapsamaktadır.
Birincil koruma ile ilgili olarak hemşirelerden
beklenen, risk faktörlerini azaltmaya önem
vermelerinin yanında temel hijyen, besinlerin
sağlıklı olması ve egzersiz konusunda hasta
eğitimini de gerçekleştirmeleridir .
100
İkincil koruma;

Hastalıkların erken tanınması ile hastalığın
patolojik sürece girmesini engelleyecek
aktiviteleri ve hastalık oluşmuşsa ileri koruma ile
bireyin fonksiyonlarının yeniden kazanılmasını
içermektedir.

Örn: kadınlarda periyodik meme muayenesi
yaparak meme kanserini erken teşhis ve tedavi
etmek ikincil korumadır.
101
Üçüncül koruma;



Bireyin tıbbi tedaviyi ve hastalıkla ilgili kısıtlamalara
uyması, hastaların sağlıklı olma çabası içine girmeleri ve
hasta rolünden vazgeçmesi, hasta ve hasta bakımından
sorumlu kişilerin danışmanlık aktivitelerini
kapsamaktadır.
Sakatlık veya aksaklık önlenemez olduğunda üçüncül
önleme aşaması rehabilitasyon ile tamamlanır. Bu
aşamada hemşireliğin amaçları bireyi eski sağlık
durumuna getirmektir.
Örn: Felçli olan bir hastayı iyileştirmek için uygulanan
bakım programının planlanması üçüncül önleme örnek
olarak kabul edilebilir.
102
Teşekkür ederim……
103
Download

hemşirelikte temel kavramlar