Eğitim Programları ve Öğretim
ÖĞRETİM İLKE ve
YÖNTEMLERİ
doç. dr. mehmet zahit dirik
Doç. Dr. Mehmet Zahit Dirik
EĞİTİM PROGRAMLARI VE ÖĞRETİM
ÖĞRETİM İLKE VE YÖNTEMLERİ
ISBN 978-605-364-832-1
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Ekim 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Hilal Sultan Coşkun
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet:www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
SUNUŞ
Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim.
Yunus Emre
İyi öğretmen, umut veren, hoşnutluk yaratan, güçleştirmeyip kolaylaştırandır. Bir öğretmen, öğretim hizmetinde işi zorlaştırıyorsa, bütün çabalara rağmen
öğrencilerini öğretim hedeflerine yaklaştıramıyorsa, ya kişiliği öğretmenliğe uygun değildir ya da duyuşsal ve bilişsel olarak öğretmenlik için gerekli özelliklere,
bilgi ve becerilere sahip değildir.
Bu kitap, öğretmenlerin kişilik özelliklerini bir anda değiştirme iddiasında
değildir. Böyle bir güce de sahip değildir. Ancak bu konuda öğretmen adaylarının
kendilerini test etmeleri açısından bir ölçüt verilebilir. Bu ölçüt insan sevgisi ve
insana hizmet etmekten haz duymaktır. Bu sevgi ve haz duygusuna sahip değilseniz, kitabı okumanıza da gerek yoktur. Sağlığınız ve gelecekteki mutluluğunuz
için kendinize sevebileceğiniz, severek çalışabileceğiniz başka bir alan bulmak en
akılcı yol olacaktır.
İnsanları seviyor ve onlara hizmet etmekten haz duyuyorsanız bu kitap, eğitim öğretim hizmetinde işinizi kolaylaştırmak için gerekli bilgilerin önemli bir
bölümünü kazandıracak, mesleki alandaki duyuşsal gelişiminize de katkıda bulunacaktır.
Kitap eğitim fakültelerinde öğrenim gören öğrencilerin, almak zorunda oldukları, “Öğretim İlke ve Yöntemleri” dersinin Yüksek Öğretim Kurulu tarafından
geliştirilmiş olan ders içeriklerine uygun olarak hazırlanmıştır. Öğretmen adaylarının hizmet öncesi eğitim ve gelişmelerine katkıda bulunmak kaynağın öncelikli
amacıdır. Eğitim öğretim hizmetinde bulunan öğretmen ve eğitimcilerin de bilgilerini tazelemeleri ve kendilerini geliştirmelerinde yararlı olması beklenmektedir.
Ayrıca eğitime ilgi duyan her bireyin, kitapta yararlanacağı birçok bilgiyi bulabileceği düşünülmektedir.
Kitapta, eğitim programları ve öğretim bilim dalında, yurt içi ve yurt dışında yayınlanan temel kaynaklardan yararlanmanın yanı sıra, yazarın, kırk yılı aşan
mesleki çalışmalarındaki, gözlem, yaşantı ve deneyimlerine dayalı yorumlara da
yer verilmektedir. Bu yorumların, alan bilgilerine katkı getirmesi, yeni bilimsel
çalışmaları özendirmesinin yanı sıra, okuyanların öğrenme ve anlamalarını da kolaylaştırması beklenmektedir.
Bu kitabın yazılmasında, başta, değerli hocam Prof. Dr. Fatma Varış olmak
üzere, bu güne kadar kendilerinden yararlandığım öğretmenlerimin ve meslektaşlarımın önemli katkıları olmuştur. Türk eğitim sistemi içerisinde yıllarca değişik öğretim kademelerinde etkileşme fırsatı bulduğum öğrencilerimin de bu
kitabın yazılmasında önemli katkıları vardır. Hepsine teşekkürlerimi sunuyorum.
Okuyanların, kitaptan kolayca yararlanmaları, edindikleri bilgi, beceri ve tutumları kolayca uygulayabilmeleri çalışmanın temel amacıdır. Bu amaca ulaştığı
ölçüde görevini yapmış olacaktır. Yayının geliştirilebilmesi okuyucuların eleştiri
ve öneri ile sağlanabilir. Bu nedenle değerli eleştiri ve önerilerinizi gönderirseniz
yazarı mutlu edersiniz.
M. Zahit Dirik
Uludağ Üniversitesi
Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi
BURSA, 2014
İÇİNDEKİLER
1. BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR İNSAN VE EĞİTİM
İNSAN VE EĞİTİM...............................................................................................................2
1. Eğitim nedir? Nasıl tanımlanabilir? .................................................................................2
2. Öğretim................................................................................................................................5
3. Öğrenme ..............................................................................................................................6
4. Öğretme ...............................................................................................................................7
5. Öğrenmeyi Öğrenme .........................................................................................................9
6. Çevre ve Çevre Düzenleme ...............................................................................................9
7. Sistem - Eğitim Sistemi ....................................................................................................14
8. Eğitim İhtiyacı ..................................................................................................................15
9. Başarı..................................................................................................................................17
10. Erişi .................................................................................................................................18
Örnek Olay ...........................................................................................................................18
Tartışma .................................................................................................................................19
Kaynaklar...............................................................................................................................21
2. BÖLÜM
PROGRAM, PROGRAM GELİŞTİRME, ÖGELER VE İŞLEVLER
1. Program Kavramı ............................................................................................................23
1.1. Eğitim programı .....................................................................................................23
1.2. Öğretim programı ...................................................................................................24
1.3. Okul programı .........................................................................................................25
1.4. Ders programı .........................................................................................................25
1.5. Müfredat programı .................................................................................................25
2. Program Kavramının Geçirdiği Aşamalar ....................................................................27
2.1. Program anlayışının ders kitapları ile sınırlanması............................................27
2.2. Bir merkezde hazırlanan, konu ağırlıklı program yaklaşımı ............................27
2.3. Öğretmenler tarafından hazırlanan programlar .................................................28
2.4. İlgililerin katılımı ile hazırlanan, araştırma sürecine dönüşmüş
programlar ......................................................................................................................29
vi
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
3. Eğitimde Program Geliştirme ........................................................................................31
4. Eğitim Programının Öğeleri ...........................................................................................34
4.1. Eğitim Programlarında İnsan Öğesi .....................................................................35
4.2. Eğitim Programların Teknik Öğeleri....................................................................36
4.2.1. Amaç – Hedef.................................................................................................37
4.2.1.1. Amaç ve Hedeflerin Dikey (Hiyerarşik) Düzenlenişi ......................39
4.2.1.2. Hedeflerin Yatay Dizilişi - Aşamalı Sınıflaması .................................44
4.2.1.3. Hedef Yazma...........................................................................................50
4.2.1.4. Öğretmenlerin Taksonomiden Yararlanmaları .................................52
4.2.2. İçerik - Muhteva ( Konu, Kapsam) .............................................................57
4.2.2.1. Programlarda içeriğin seçimi ve düzenlenişi ile ilgili bazı
ölçütler ..................................................................................................................58
4.2.2.2. İçeriğin Düzenlenmesi ..........................................................................60
4.2.2.3. Hedef İçerik Çizelgesi - Belirtke Tablosu ...........................................63
4.2.3. Öğrenme Öğretme Süreci .............................................................................64
4.2.4. Değerlendirme Süreci ...................................................................................65
4.2.4.1. Tanıma Yerleştirme Değerlendirmeleri ..............................................68
4.2.4.2. Sürecin Değerlendirilmesi - Biçimlendirici Değerlendirmeler .......68
4.2.4.3. Toplam Değerlendirme -Sonucun, Ürünün Değerlendirilmesi ......69
4.2.4.4. Ürünün İzlenmesi – Performans Değerlendirme..............................69
Kaynaklar...............................................................................................................................73
3. BÖLÜM
EĞİTİM ÖĞRETİM ETKİNLİKLERİNİN PLANLANMASI
1. Planlı Çalışmanın Yararları: Plan ...................................................................................78
2. Planlama İlkeleri...............................................................................................................78
3. Okullarda Kullanılan Planlar ..........................................................................................79
3.1. Ünitelendirilmiş yıllık plan ....................................................................................79
3.2. Ders Planı .................................................................................................................84
4. Ders Planı Hazırlamada Dikkat Edilecek Noktalar .....................................................86
4.1. Ders Planın Hazırlanması ....................................................................................91
Kaynaklar...............................................................................................................................96
İçindekiler
vii
4. BÖLÜM
ÖĞRENME VE ÖĞRETMEYE İLİŞKİN İLKELER
1. Öğrenme Kuramları ve Eğitim Uygulamaları ..............................................................98
1.1. Eğitim Uygulamaları Açısından Klasik Koşullanma ..........................................98
1.2. Guthrie’nin Bitişiklik Kuramı ................................................................................99
1.3. Thorndike’ın Bağlaşımcılık Kuramı ......................................................................99
1.4. Edimsel Koşullanma – Skinner .............................................................................99
1.5. Sistematik Davranış Kuramı- Hull .................................................................... 100
1.6. Sosyal Öğrenme – Dollard ve Miller ................................................................ 101
1.7. Gözlem Yoluyla Öğrenme - Bandura ................................................................ 101
1.8. Biliş Kuramları I. Gestalt Okulu......................................................................... 102
1.9. Biliş Kuramları II. Bilgiyi İşleme Kuramı ......................................................... 102
1.10. İnsancıl – Hümanist Yaklaşım.......................................................................... 103
1.11. Nörofizyolojik Kuram ....................................................................................... 104
2. Öğretim İlkeleri ............................................................................................................. 106
2.1. Öğrenme kuramlarının öğretme kuramları ile ilişkisi .................................... 107
2.2. Öğretme kuramlarından yararlanarak geliştirilen öğretim ilkeleri............... 108
2.2.1. Tanıma İlkesi ............................................................................................... 108
2.2.2. Öğrenene Görelik ....................................................................................... 108
2.2.3. Bütünlük İlkesi ............................................................................................ 109
2.2.4. Yerde ve Zamanda Yakından Uzağa İlkesi............................................... 109
2.2.5. Bilinenden Bilinmeyene İlkesi .................................................................. 110
2.2.6. Açıklık İlkesi ................................................................................................ 110
2.2.7. Somuttan Soyuta İlkesi .............................................................................. 111
2.2.8. Etkin Katılım İlkesi ..................................................................................... 113
2.2.9. Hayatilik İlkesi ............................................................................................ 113
2.2.10. Güncellik İlkesi ......................................................................................... 114
2.2.11. Rehberlik İlkesi ......................................................................................... 114
2.2.12. Ekonomiklik İlkesi ................................................................................... 115
2.3. İletişim ve Öğrenme ............................................................................................ 115
2.3.1. Öğretmenler İçin İletişim Kaynaklı Öğretim İlkeleri ............................ 120
Kaynaklar............................................................................................................................ 122
viii
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
5. BÖLÜM
ÖĞRENME ÖĞRETME SÜRECİ – I ÇEVRE DÜZENLEME –
ARAÇ VE GEREÇLER
1. Araç ve Gereçlerin Öğrenmeye Etkileri .................................................................... 125
2. Yaşantı konisinin dayandığı bilimsel ilkeler .............................................................. 128
3. Soyut Bilgi ve Kavramları Somutlaştırma ................................................................ 129
3.1. İki Boyutlu Görseller .......................................................................................... 129
3.1.1. Kavram Haritaları ...................................................................................... 130
3.1.2. Sınıf Tahtaları ............................................................................................. 140
Kaynaklar............................................................................................................................ 148
6. BÖLÜM
ÖĞRENME ÖĞRETME SÜRECİ –
II YÖNTEM SEÇME VE KULLANMA
1. Yöntem (metot) ve İletişim .......................................................................................... 149
2. Yöntem Seçimini Etkileyen Faktörler ........................................................................ 152
3. Yöntem – Metot ............................................................................................................ 155
3.1. Yaklaşım (Strateji) ............................................................................................... 156
3.1.1. Öğretme Yaklaşımları (Öğretme Stratejileri) .......................................... 156
3.1.1.1. Sunuş Yoluyla Öğretme Yaklaşımı.................................................... 157
3.1.1.2. Buluş Yoluyla Öğretme Yaklaşımı .................................................... 159
3.1.1.3. Araştırma Yoluyla Öğretme Yaklaşımı ........................................... 162
3.1.2. Öğrenme Yaklaşımları (Öğrenme Stratejileri) ........................................ 165
3.1.3. Öğrenme Modelleri .................................................................................... 166
3.1.3.1. Tam Öğrenme Yaklaşımı ................................................................... 166
3.1.3.2. İşbirliğine Dayalı Öğrenme "Cooperative Learning" (CL)............ 176
3.1.3.2.1. İşbirlikçi Öğrenme Yaklaşımını Destekleyen Teoriler .......... 178
3.1.3.2.2. İşbirlikçi Öğrenme Teknikleri.................................................. 181
4. Öğretim Yöntem ve Teknikleri ................................................................................... 184
4.1. Anlatım Yöntemi ................................................................................................. 184
4.1.1. Konferans Tekniği....................................................................................... 187
4.2. Gösteri (Demonstrasyon) Yöntemi................................................................... 189
4.3. Soru Cevap Yöntemi ........................................................................................... 192
4.3.1. Soru Seviyeleri............................................................................................ 195
İçindekiler
ix
4.3.2. Soru Sormada Farklı Uygulamalar ........................................................... 195
4.3.3. Soru Sorma Teknikleri .............................................................................. 197
4.4. Problem Çözme Yöntemi ................................................................................... 200
4.5. Laboratuvar Yöntemi ......................................................................................... 206
4.6. Oyunlaştırma – Dramatizasyon – Rol Oynama ............................................. 208
4.7. Örnek Olay Yöntemi ........................................................................................... 213
4.8. Okul Dışı Eğitim Öğretim Etkinlikleri............................................................. 216
4.8.1. Gözlem ......................................................................................................... 217
4.8.2. Gözlem Gezisi – Gezi İnceleme ................................................................ 221
Kaynaklar............................................................................................................................ 227
7. BÖLÜM
EĞİTİMDE GRUP ÇALIŞMALARI
1. Eğitimde Grup .............................................................................................................. 232
2. Eğitimde Grup Çalışmasının Önemi ve Yararları .................................................... 234
3. Eğitimde Grup, Grupla Çalışma ve Grup Tartışma Yöntemi ................................. 238
4. Grup Çalışmaları ve Grup Tartışma Teknikleri ....................................................... 239
4.1. Çalışma Grupları .................................................................................................. 239
4.2. Panel – Açık Oturum.......................................................................................... 241
4.3. Sorgulama Tekniği - Zıt Panel ........................................................................... 243
4.4. Bilgi Şöleni – Sempozyum .................................................................................. 245
4.5. Münazara .............................................................................................................. 246
4.6. Parlamenter Münazara ....................................................................................... 248
4.7. Forum ................................................................................................................... 250
4.8. Kollegyum ............................................................................................................ 251
4.9. Beyin Fırtınası .................................................................................................... 252
4.10. Akıldan Yazma .................................................................................................. 260
4.11. Vızıltı Grupları ................................................................................................... 261
4.12. Phillips 66........................................................................................................... 262
4.13. Küme Çalışması ................................................................................................. 263
4.14. Seminer ............................................................................................................... 265
4.15. Çember Tartışma Tekniği ................................................................................. 266
4.16. Atölye Çalışması - Workshop .......................................................................... 267
4.17. Fikir Taraması..................................................................................................... 268
4.18. Altı Şapkalı Düşünme Tekniği ......................................................................... 269
Kaynaklar............................................................................................................................ 275
x
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
8. BÖLÜM
EĞİTİM ÖĞERETİM ETKİNLİKLERİNDE ÖDEV
1. Ödev ............................................................................................................................... 277
1.1. Hazırlık ödevleri ................................................................................................. 278
1.2. Uygulama ve alıştırma ödevleri ........................................................................ 279
1.3. Araştırma ödevleri, proje çalışmaları ............................................................... 279
Kaynaklar............................................................................................................................ 283
9. BÖLÜM
ÖĞRETMENLERİN KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ,
ÖĞRETMEN DAVRANIŞLARI VE ÖĞRETMEN YETERLİKLERİ
1. Genel Kültür.................................................................................................................. 287
2. Özel Alan - Konu Alanı Bilgi ve Becerileri ............................................................... 288
3. Pedagojik Formasyon - Eğitim, Öğretim Bilgi ve Becerileri ................................ 290
4. Öğretmenin Tutum ve Davranışları........................................................................... 292
Kaynaklar............................................................................................................................ 301
Ekler .................................................................................................................................... 302
KAYNAKÇA ...................................................................................................................... 307
ÇİZELGELER LİSTESİ
Çizelge 1. Ölçme Değerlendirme Dersi İçin Belirtke Tablosu .......................................67
Çizelge 2.Ünitelendirilmiş Yıllık Ders Planı .....................................................................83
Çizelge 3. Ders Planı, Örnek–1..........................................................................................88
Çizelge 4. Ders Planı, Örnek–2..........................................................................................90
Çizelge 5. Klasik ve Modern Yöntemler ......................................................................... 151
Çizelge 6. Yaklaşım Yöntem İlişkisi ................................................................................. 160
İçindekiler
xi
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1. Eğitim Sistemi .........................................................................................................15
Şekil 2. Eğitim Sistemi ve Eğitim ihtiyacı ..........................................................................16
Şekil 3. Program Geliştirme Süreci ....................................................................................32
Şekil 4. Program Geliştirmede Tyler Modeli ....................................................................35
Şekil 5. Eğitim Programının Öğeleri..................................................................................40
Şekil 6. Bilişsel Alanın Seviyeleri ........................................................................................45
Şekil 7. Duyuşsal Alanın Seviyeleri ....................................................................................47
Şekil 8. Psikomotor Alanın Seviyeleri ................................................................................48
Şekil 9. Öğrenme Etkinliklerinde Öğretim Alanları ........................................................53
Şekil 10. Öğretimde Alanların Birlikteliği.........................................................................54
Şekil 11. Uludağ Modeli: Kalıcı Davranışa Ulaşmada Davranış Düzeyleri ..................55
Şekil 12. Okul Öğrenmelerinde Somut Soyut İlişkisi ................................................... 112
Şekil 13. İletişim Sürecinin Öğeleri ................................................................................. 116
Şekil 14. İletişim ve Eğitim-Öğretim Süreci................................................................... 117
Şekil 15. Yaşantı Konisi ..................................................................................................... 128
Şekil 16. Örümcek Harita – Altı Düşünce Şapkası ....................................................... 134
Şekil 17. Balık Kılçığı Haritası ......................................................................................... 134
Şekil 18. Hücre İle İlgili Kavram Haritası Örneği ......................................................... 135
Şekil 19. Sayısal Kavram Haritası .................................................................................... 135
Şekil 20. Su ile İlgili Kavram Haritası ............................................................................. 136
Şekil 21. Bir Araştırma Projesi için PERT Serim Örneği ............................................. 136
Şekil 22. Zihin Haritasının Zihin Haritası ..................................................................... 139
Şekil 23. Bilgi Haritasının Bilgi Haritası ......................................................................... 140
Şekil 24. Yöntem, Hedefe Giden Yol ............................................................................... 149
Şekil 25. Farklı Yöntemlerin İletişim Modelleri ............................................................ 150
Şekil 26. Tam Öğrenme Modelinin Başlıca Değişkenleri............................................. 168
1. BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR
İNSAN VE EĞİTİM
TEMEL KAVRAMLAR
Bir yıl sonrasını düşünüyorsan tohum ek,
Ağaç dik on yıl sonrası ise tasarladığın,
Ama yüz yıl sonrası ise düşündüğün, halkı eğit.
Bir kez ürün verir ekersen tohum,
Bir kez ağaç dikersen on kez ürün verir
Yüz kez olur bu ürün eğitirsen halkı.
Balık verirsen bir kez doyurursun halkı,
Öğretirsen balık tutmasını hep doyar karnı.
Kuan-Tzu (Çinli ozan M.Ö. 645)
2
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
İNSAN VE EĞİTİM
Zigot adı verilen bir hücre olarak anne karnında yaşamına başlayan insanoğlu, doğum öncesi, çocukluk, gençlik, yetişkinlik, yaşlılık dönemlerinden geçerek
yaşam serüvenini tamamlıyor. Doğum öncesi dönemde başlayan bu süreç, kişinin
ölümüne kadar devam ediyor.
İnsanın gelişimi, anne ve babasından aldığı kalıtsal faktörler kadar, kendi yaşam sürecinde etkileştiği çevresel faktörlerinde etkisi ile gerçekleşiyor.
İnsan gelişimi ile ilgilenen bilim insanlarının 19. yüzyılda başlatıp 20. yüzyılda da devam eden;
“İnsan gelişiminde kalıtsal faktörler etkilidir!”
“İnsan gelişiminde çevresel faktörler etkilidir!”
İddialarına dayanan tartışmalar çok gerilerde kalmıştır. Bugün insan gelişiminin, kalıtsal faktörlerle, çevresel faktörlerin ortak etkileşimine bağlı olduğu
bilinmektedir ve bu konuda herhangi bir şüphe kalmamıştır. Artık kalıtım veya
çevrenin etkisizliğini iddia etmek gereksiz olduğu kadar bilimsel gerçeklerle de
çelişmek anlamını taşır. Bu gerçek matematik biliminin desteğinde aşağıdaki formülde daha da somutlaştırılmaktadır.
Gelişim = Kalıtım x Çevre
Bu formülde gelişimin etken değişkenleri olan kalıtım veya çevreyi yok saymak gelişimi de yok saymak anlamına gelecektir.
İnsan gelişimi ile iç içe giren ve onun önemli boyutunu oluşturan eğitim de
kalıtsal ve çevresel faktörlerin etkileşimine bağlıdır. İnsanın eğitimi de, gelişimi
gibi zigot ile başlayan ölünceye kadar devam eden bir süreçtir.
1. Eğitim Nedir? Nasıl Tanımlanabilir?
İnsanın tüm yaşantısını ve etkinliklerini kapsayan eğitim çok yönlü ve kapsamlı bir süreçtir. Bu nedenledir ki eğitimin birçok tanımı yapılabilir. Günümüze
kadar yapılan tanımları ortak bir çerçevede değerlendirirsek, eğitim; gelişmedir,
yetişmedir, sosyalleşmedir, kültürlenmedir, topluma uyum sürecidir, bilgilenmedir, davranışlardaki değişme ve gelişmedir.
Temel Kavramlar İnsan ve Eği m
3
Bu tanımlar içerisinde eğitimciler tarafından en çok paylaşılanı ve kullanılanı;
eğitim, davranışlarda gözlenen değişme ve gelişmedir. Bu tanımda davranış,
bilgi, beceri, tutum vb. tüm davranışları kapsayacak biçimde düşünülmektedir.
Eğitim, davranış değişikliği ise davranış nedir? Nasıl değişir ve gelişir?
Organizmanın gözlenebilen ya da gözlenemeyen her tür etkinliğine davranış
adı verilmektedir (18:97).
İnsan ve diğer canlılarda gözlenen davranışlar üç grupta toplanabilir.
i.
İçgüdüsel davranışlar,
ii.
Refleksiv davranışlar,
iii. Öğrenme ürünü – kültür ürünü davranışlar.
Bir canlı türünün bütün bireylerinde akıl ve düşünceden bağımsız olarak,
doğuştan gelen bilinçsiz her türlü hareket, davranış (21) iç güdüsel davranıştır.
İnsan dışındaki canlıların günlük yaşantıları büyük oranda içgüdüsel davranışlara
bağlıdır. Arıların, karıncaların yaşamı içgüdüsel davranışların etkisinin en yoğun
gözlendiği tipik örneklerdir.
İçgüdüler canlının genetik biçimlenmesi içerisinde kurgulanmış davranışlardır. Değişmezler. Tüm canlılar içerisinde içgüdüsel davranışların en az etkili
olduğu canlının insan olduğu söylenebilir.
Refleks ise, bir uyarana karşılık, otomatik olarak meydana gelen, öğrenilmemiş bir tepkidir. … Reflekslerde uyaran ne kadar kuvvetli olursa, tepki de o kadar
kuvvetli olur(2:41). Refleksler organizmanın yaşama güdüsünden kaynaklanan
doğal tepkilerdir. Koşullandırılabilirler. İnsan dışındaki canlıların eğitimlerinde,
refleksiv koşullandırma, temel yöntem olarak kullanılmaktadır.
Üçüncü grupta yer alan davranışlar öğrenme ürünü, kültür ürünü davranışlardır.
İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik, aklını düşüncesini kullanma yetisidir. İnsanın bir diğer önemli farklılığı da düşüncesinin ürünü olan kültürdür. İnsan kültür üreten canlıdır. İnsanı diğer canlılardan ayıran, farklılaştıran
kültür nedir?
•
Kültür insanların ürettiği maddi ve manevi değerler topluluğudur.
•
Kültür bir insan topluluğunun yaşama biçimidir ( 22, 23 ).
•
Kültür doğanın dışında insanın şekillendirdiği her şeydir (6:3 ).
4
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
Tanımlardan da anlaşıldığı gibi kültürün üreticisi ve kullanıcısı insandır. İnsanın ürettiği her türlü değer, ev, eşya, araç, örf, adet, inanç, dil, bilgi vb. kültür
öğesidir. İnsan eğitiminin temelini de bu, kültürel boyuttaki davranışların paylaşımı ve kullanımı oluşturur.
Eğitim tarihi, eğitimin kültürden ayrı olarak düşünülemeyeceğini ortaya koymaktadır. Eğitim ve kültür birbirini şekillendirmektedir (25:118).
İnsan eğitiminin temelini oluşturan davranışlar nasıl değişir ve gelişir?
Davranış değişikliğinin temeli iletişim ve etkileşim sürecidir. Canlı bir organizma olan insanın çevresindeki canlı ve cansız varlıklarla ve özellikle insanlarla
girdiği iletişim sonucunda davranışlarında değişiklik oluşur. İletişim sonucunda
davranışlarda gözlenen bu değişim ve gelişim eğitimdir. İnsanın çevresi ile kimi
bilinçli, kimi bilinçsiz olarak girdiği etkileşim doğum öncesinden başlar ve ölünceye kadar devam ederek, kişinin eğitim sürecini oluşturur.
İnsanı birey ve toplum üyesi olarak ilgilendiren eğitim, insanın varlığının ve
yaşantısının doğal sonucu olarak ortaya çıkan bir olgudur. Bu doğal süreç bireysel
olarak, bireysel olgu, sosyal boyutta ise sosyal olgu olarak değerlendirilir. Birey
yaşıyorsa ve çevresi ile etkileşiyorsa eğitim sürecinin içerisindedir. Bu nedenledir
ki, Varış’ın (24:6) dediği gibi, insan için eğitilmeme özgürlüğü düşünülemez.
Eğitim tarihi de insanlık tarihi ile özdeştir.
Yaşayan insan, çevresi ile iletişim içerisindedir. Bu iletişim süreci içerisinde
kazandığı davranışlar olumlu ya da olumsuz olabilir. Davranışları olumlu veya
olumsuz olarak niteleyen ilk çağlardan itibaren toplumdur. Büyük ve sağlıklı toplumlarda olumlu değerler açısından büyük benzerlikler bulunmaktadır. Hiç bir
sağlıklı toplum hırsızlığı, dolandırıcılığı, hazırcılığı, insanları kandırmayı olumlu
bir davranış olarak nitelememiştir. Ancak sağlıklı bir toplum içerisinde küçük çıkar grupları, örneğin hırsızlık cemaati için hırsızlık, olumlu bir davranış olarak
nitelenebilir. Hatta bu tür davranışlar kasıtlı ve planlı olarak ta geliştirilebilir.
Günümüz toplumlarında ise olumlu davranışların belirleyicisi bilimsel ilkeler ve toplumsal değerlerdir.
İlk çağlardan beri her toplum, kendi insanlarını eğitmek için eğitim düzenlemeleri yapmıştır. Önceleri, aile içerisinde anne ve babalar, çocuklarının eğitimi
için düzenlemeler yapar, yaşama biçimlerini onlara öğretirlerken; sonraları toplum içerisinde çocuklar ve gençlerle daha kolay ve etkili iletişim kurabilecek insanlar eğitici olarak görevlendirilmiştir.
Temel Kavramlar İnsan ve Eği m
5
Yukarıda da belirttiğimiz gibi eğitim yalnız okulda ve öğretmenler tarafından
gerçekleştirilen bir etkinlik değildir. O her yerde yaşanmaktadır. Bireyler yaşantıları sonucu bazen kasıtlı, bazen kasıtsız, bazen olumlu, bazen olumsuz birçok
davranış kazanmaktadırlar.
Kasıtsız olarak kazanılan davranışlar, kasıtsız kültürlenme veya informel
eğitim olarak nitelenir. Kasıtlı davranış kazanımları ise kasıtlı kültürlenme, diğer
bir deyişle de formel eğitimdir.
Bu gün eğitim bir bilimdir. Eğitimciler ise bilimsel bilgilere dayalı olarak insanları eğiten meslek insanlarıdır. Eğitimciler eğitim görevlerini yerine getirirlerken, bilimin ve toplumun olumlu olarak nitelediği davranışları, kasıtlı düzenlemelerle öğrencilerine kazandırırlar. Kasıtsız olarak kazanılan olumlu davranışları
pekiştirmek, olumsuz davranışları da törpülemek yine eğiticilerin sorumluluğu
içerisindedir.
Doğaldır ki eğitim bilimcilerin düzenlediği eğitim etkinliklerinde, bilimsel
ilkelere ve toplum değerlerine uygun olamayan, onlarla zıtlaşan ve çatışan, istenmeyen davranış değişikliklerinin kazandırılması düşünülemez. Eğitim bilimciler,
bilimsel ilkeler çerçevesinde, toplumlarının da değer ve beklentilerini karşılayacak, bireylerin ilgi ve ihtiyaçlarına cevap verecek olumlu davranış değişikliklerini
gerçekleştirmek için çaba harcayacaktır.
Eğitim biliminin ilkelerine bağlı olarak gerçekleştirilen formel, kasıtlı eğitim
etkinliklerini açıklayan Ertürk’ün tanımı (12:12) eğitimciler tarafından da büyük ölçüde benimsenmektedir. Bu tanıma göre; eğitim, bireyin davranışlarında,
kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak, istendik değişme meydana getirme
sürecidir. Tanımda görüleceği gibi, düzenli eğitim, bireyin davranışlarını, kendi
yaşantısı yolu ile ve önceden belirlenen davranışlar (hedefler) doğrultusunda geliştirmeyi hedeflemektedir.
Eğitim ile birlikte kullanılan bir diğer kavram da öğretimdir. Genelde eğitim
ile birlikte kullanılan öğretim, aslında eğitimden çok farklı bir kavram değildir ve
eğitimin özel bölümlerini açıklamaktadır. Eğitimin, insanın tüm davranış değişim
ve gelişmelerini kapsayan genel ve kapsamlı yapısına karşı, öğretim o bütün içinde
yer alan, sınırlı ve özel davranış değişiklikleridir.
2. Öğretim
Sınırlı bir alanda, eğitime göre daha planlı, daha düzenli daha belirgin zaman ve mekânlı davranış değişikliklerini açıklayan bir kavramdır. Öğretim daha
çok, okullarda yapılan planlı, kontrollü ve örgütlenmiş öğretme faaliyetlerini
6
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
(13, 11) kapsamaktadır. Görüldüğü gibi öğretim de bir davranış değiştirme sürecidir. Eğitimin kapsamlı oluşuna karşın, öğretim onun içinde daha sınırlı ve daha
özel bölümleri açıklamaktadır. Uygulamada genel ve kapsamlı ile özel ve sınırlı
davranış değişiklikleri iç içe girdiğinden, bu iki kavram da genellikle birlikte kullanılmaktadır.
Eğitim öğretim sürecinin ürünü öğrenmedir.
3. Öğrenme
Öğrenme psikologları, öğrenmenin varlığını genel olarak şu üç ölçüte dayalı
olarak incelemektedirler.
•
Davranışlarda bir değişme olmalıdır.
•
Davranışlardaki değişme kalıcı olmalıdır.
•
Davranışlardaki değişme kişinin çevresiyle etkileşimi sonucu (bir yaşantı ürünü) olmalıdır (15:13).
Verilen bu ölçütler çerçevesinde; “Öğrenme, bireye ait, yaşantı ürünü, kalıcı,
izli davranış değişikliği” (13,11) olarak tanımlanabilir.
Öğrenmenin bir ürün olduğu belirtilmişti. Bu ürün diğer ekonomik ürünlerle karşılaştırıldığında, onlardan çok farklı boyutlarda bir değer kazanmaktadır.
Tüm ürünler, öğrenme de dâhil olmak üzere kullanılmadıkları takdirde ortak kaderi paylaşır; zaman içerisinde bozulur, çürür, eksilir, yok olurlar.
Öğrenmenin dışında kalan diğer tüm ürünler kullanım süreleri içerisinde,
değişik bir hızla da olsa eksilmekte, tükenmekte ve yok olmaktadırlar. Öğrenme
ise kullanıldığı ölçüde tazelenmekte, yenilenmekte ve çoğalmaktadır. Bu artış ve
çoğalma yalnız öğrenme ürününe sahip olan bireyi değil onun ile etkileşen tüm
bireyleri de ilgilendirmekte ve etkilemektedir.
Böylesine değerli ürüne sahip
olmada birçok ön koşul ve bilimsel ilke vardır. Bunlardan öne çıkanlar ise; istemek
ve yaşamaktır.
Duygusal olarak bağlantı kurmadığımız şeyleri öğrenemeyiz. Bir birey, öğreneceği davranışları ne kadar istiyor ve ne kadar yoğun yaşıyor ise o kadar kalıcı ve
kullanılabilir davranışlara sahip olacak, yani öğrenecektir. Eski dilde öğrenciye talebe (isteyen) denilmesi de, öğrenme sürecinde isteğin ne kadar önemli olduğunu
vurgulayan kavramsal bir örnektir.
Öğrenmeyi sağlama etkinliği de Öğretme’dir. Öğretme sanıldığı gibi, bilenlerin bildiklerini bilmeyenlere aktarmaları ya da birine zorla davranış kazandırma
değildir.
Temel Kavramlar İnsan ve Eği m
7
4. Öğretme
Öğretme, herhangi bir öğrenmeyi kılavuzlama veya sağlama faaliyetidir
(12,13 ).
Öğretme bir bireyin davranış kazanmasına yani öğrenmesine yardımcı olma,
yol gösterme, öğrenme sürecini kılavuzlama etkinliği olarak açıklanabilir.
Kuan-Tzu nun değişiyle; öğreticilik aç bir insana balık vermek değil balık
tutmayı öğretmektir.
Öğreticiliğin temelinde rehberlik vardır. Öğretici, bireyin öğrenmesine rehberlik etmekte, yol göstermektedir. Bu nedenle öğretim süreci, rehberlik süreci
olarak açıklanabilir. İstenilen öğrenmeleri sağlayacak bir öğretim sürecinde, öğreticinin bilmesi ve uygulaması gereken birçok bilimsel ilke geliştirilmiştir. Bu
ilkeler içerisinde öne çıkanlar, öğreticilerin öncelikle bilmeleri ve uygulamaları gereken bazı ilkeler aşağıda verilmektedir. Bunlar; tanımak, tanıtmak ve istetmek,
güven vermek ve izlemektir.
Tanımak: Öğretici öğrenecek kişiyi, öğrenciyi çok iyi tanımalıdır. Onun yeteneklerini, gelişim özelliklerini, öğrenme alışkanlıklarını, ihtiyaç ve beklentilerini
bilmelidir. Tanıma öğretme sürecinin ilk ve en önemli adımıdır. Öğretici, öğrenciyi
tanıdığı ölçüde ona yardım ve rehberliği kolaylaşacaktır. Bir eğitimci bu konunun
önemini belirtirken, “Ben öğrencilerimin rüyalarını bilmek isterim!” diyordu.
Tanıtmak ve İstetmek: Öğrenecek kişinin öğreneceği alanı ve kazanacağı
davranışları tanıması, istemesinin sağlanması.
İstek, öğrenmenin de ön koşulu olarak belirtilmişti. Öğretici kazandıracağı
davranışları tanıtırken öğrencinin isteğini de kontrol edecek, isteği geliştirmek
için sürekli çaba harcayacaktır.
İstek geliştirmenin en büyük destekleyicisinin tanıma olduğu unutulmamalıdır. İsteksizliğin arkasında çoğunlukla bilgi ve tanıma eksikliği bulunmaktadır.
Tanıma geliştikçe istekte de büyük ölçüde gelişme gözlenecektir.
Bazı öğrencilerde istek, daha önceki yaşantılara bağlı olarak hazır bulunabilir.
Bu öğretici için büyük kazançtır. Fakat öğretici buna güvenerek tanıma sürecini
ihmal etmemelidir. Çünkü tanımanın yeterince yaşanmaması, kazanılacak davranışlara ulaşmada, büyük ölçüde sorunlar doğurabilir.
Güven vermek: Öğrenen öğreticiye güven duymalıdır. Güven geliştikçe öğrenci daha cesur kararlar alabilecek, daha büyük hedeflere cesaretle yürüyebilecektir. Güvensizlik ise öğrenme için büyük engeldir.
8
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
Güven, öğrenen ve öğreten arasında kurulacak karşılıklı sevgi, saygı etkileşimi ve bu etkileşimdeki devamlılık ve kararlılık ile sağlanabilir. Güven geliştirme,
ileride moral çevre düzenleme içerisinde incelenecektir.
İzlemek: Amaca, istenilen davranışa doğru öğrenci nasıl gelişiyor? Karşılaştığı sorunlarla baş edebiliyor mu? Öğretici, öğrencisinin tüm gelişim evrelerini
yakından izleyecek, yol gösterici rehberlik ile sorunlarını zamanında çözmesine
yardımcı olacaktır.
Tanımak, tanıtmak, istetmek, güven vermek ve izlemek öğreticilik davranışlarının temelini oluşturmaktadır.
Öğreticilik rehberlik, yol göstericilik olarak tanımlanmıştı. Bir öğreticinin
okullarda üstleneceği rehberlik rolü ise iki yönde gelişecektir. Bunlar; alan rehberliği (öğretim rehberliği) ve eğitim rehberliğidir.
Alan rehberliği: Öğreticinin, sorumluluğunu taşıdığı alanda yapacağı rehberliktir. Buna öğretim rehberliği de diyebiliriz. Öğreticinin, sorumluluğunu taşıdığı alanda, öğrenciye kazandırmak istediği davranışları, kazandırabilmesi için
yapması gereken rehberliktir.
Eğitim rehberliği: Bu öğrencinin, bir birey olarak tüm gelişim alanlarını
kapsayan, onun çevresi ile uyumunu kolaylaştırmayı ve bütünüyle geliştirmeyi
hedefleyen rehberlik hizmetidir. Yani öğreneni, bir bütün olarak, insan olarak geliştirmeyi hedefleyen rehberlik.
Bir öğreticide, bu iki rol birlikte görülmelidir. Bu iki rolü başarı ile gerçekleştiren öğreticiler eğitimci olarak kabul edilebilirler. Okullarda öğretmenlerin öncelikle ve çoğunlukla da yalnız, öğreticilik rolünü önemsedikleri, eğitim rehberliği
sorumluluklarını yerine getirmedikleri gözlenmektedir.
-
Ben dersimi, konumu anlatmakla sorumluyum.
-
Benim dersimde, öğrencinin verdiğim bilgiyi alması önemlidir.
-
Öğrencinin, diğer yön ve alanlardaki gelişimi benim sorumluluğum
değil.
Şeklindeki açıklamalar bu gerçeğin yansımalarıdır. Bilinmelidir ki bütün ile
kaynaşmayan, onun içerisinde yer bulmayan bir parçanın, bütün içinde anlamı da,
kalıcılığı da olamaz. Kişide kalıcı olmayan, iz bırakmayan, en fazla sınava kadar
taşınabilen davranışlar, kişinin yaşamında kullanılamamaktadır.
Temel Kavramlar İnsan ve Eği m
9
5. Öğrenmeyi Öğrenme
Çağımız bilgi dünyasındaki gelişmeler, insanın ihtiyaç duyacağı ve isteyeceği bilgileri okuldan ve eğitim ortamlarından almasını olanaksız kılmaktadır. Bilgi
dünyasındaki büyük gelişmeler insanın çevresinde önemli değişimlere ve sorunlara yol açarken, insanlar çevrelerine daha sağlıklı uyum yapabilmek, sorunlarını
giderebilmek, ilgi ve ihtiyaçlarını karşılayabilmek için yaşamları boyunca eğitim
desteğine ihtiyaç duymaktadırlar.
Her ne kadar modern toplumlarda bireylerin eğitim istekleri yaşam boyu
eğitim düzenlemeleri ile karşılanmaya çalışılsa da, bireylerin isteklerini tümüyle
karşılamak mümkün değildir.
Karşılaşılan sorunlarla baş etmenin en akılcı ve pratik yolu bireyleri kendi
öğrenmelerini sağlayabilecek yeterliklerle donatmaktır.
Bireylere düşünmeyi öğretmek, problemlere akılcı yaklaşma ve çözme becerilerini geliştirmek, günümüz eğitim sistemlerinin temel görevleri arasında yer
almaktadır.
Öğrenmeyi öğrenme, en yalın haliyle mevcut bilgileri kullanarak yeni durumlar için gerekli bilgiyi üretebilmek demektir. Öğrenmeyi öğrenme düşünsel
bir etkinliktir. Herhangi bilgi veya yöntem ile değil tamamıyla düşünsel kapasiteyle ilgilidir. Öğrenmeyi öğrenme insanın sahip olduğu zekayı kullanması, düşünme
yetilerini geliştirmesi ile mümkündür (18:95).
Öğrenciler, okuldaki performanslarını arttırmak için, ilerlemenin kendilerine ne getireceğini tam olarak anlamalı ve kendi hedeflerine varmak için aktif bir
çaba harcamalıdırlar. Bir kişi başarıya ulaşıp, bunun getirdiği o harika özgüven
ve gurur duygularının tadına varınca, öğrenme görevi daha kolay hale gelir (17).
Öğrenci çözümü başka yerlerde aramak yerine, kendisi, çözüm üretebileceğine inanacak ve çözüme kendi çabaları ile ulaşabileceğini bilecektir. Öğrenmeyi
öğrenmenin temelinde, düşünmeyi geliştirme, problem çözme tutum ve davranışlarını geliştirme, analiz ve yorum becerilerini geliştirme, öğrenenin kendine
güvenmesini sağlama ve özgüven geliştirme yer almaktadır.
6. Çevre ve Çevre Düzenleme
Eğitimde önemli bir kavram da çevredir. Eğitimin temeli çevre iletişim ve
etkileşimidir. Eğitim sürecinde insan, çevresindeki canlı, cansız, somut ve soyut
öğelerle iletişim ve etkileşime girerek davranışlarını değiştirir ve geliştirir. Eğitim,
öğretim etkinliklerinin ürünü olan davranış değişikliği ve farklılaşması çevre etkileşimi sonucunda gerçekleşmektedir.
10
Eği m Programları ve Öğre m - Öğre m İlke ve Yöntemleri
Eğitimciler çevrecidir. Eğitimcilerin eğitim, öğretim sorumluluklarının temelinde, kazandıracakları davranışlara uygun çevreler düzenlemek ve düzenlenen
bu çevrelerde öğrencilerin yaşantılarına rehberlik etmek bulunmaktadır. Yani öğreticiler cevre düzenleyicisi ve yaşatıcısıdır. Her öğreticinin hazırlayacağı ve kullanacağı çevre kazandıracağı davranışlara göre şekillenmektedir.
Eğitim çevrelerini açıklamak için; çevre, fizik çevre, moral çevre kavramlarının yanı sıra ortam ve durum kavramları da kullanılmaktadır. Farklı kavramlar
kullanılsa da eğitim öğretim etkinliği, düzenlenmiş bir çevrede ve çevre etkileşimi
ile gerçekleşecektir. Gerçekte fizik ve moral çevre öğeleri eğitim sürecinde iç içe
ve birlikte bulunmaktadır. Birbirinden kesin çizgilerle ayrılması da kolay değildir.
Ancak inceleme ve hazırlama kolaylığı nedeni ile çevre, fizik ve moral ayırımı içerisinde ele alınacaktır.
Fizik çevre: Eğitim iletişim ve etkileşiminin yaşandığı çevrenin, fizik, yani
elle tutulan, göz ile görülen somut öğelerinden oluşmaktadır. Sınıf, derslikler, laboratuvar, spor salonu, atölyeler; bu çevrelerdeki her öğe, hava, ısı, ışık, gürültü.
Öğretmen ve öğrenci giysileri, defter, kitap, kalem vb, her türlü kullanım araçları,
tahta, sıra, tablo, şema, şekil ve modeller, teknolojinin eğitime sunduğu her türlü
araç; video, TV, radyo, kaset - disk çalar, bilgisayar, projeksiyon, tepegöz, slayt,
film şeritleri vb.
Fizik çevre genelde maddi kaynak ve yatırım gerektirmekte, bu nedenle hazırlama sorumluluğu daha çok yöneticilerde bulunmaktadır. Öğretmenlerin fizik
çevrenin düzenlenmesindeki sorumluluğu ise planlama ve kullanım aşamalarında
yoğunlaşmaktadır. Öğretmen öğrencileri ile birlikte kullanacağı fizik çevreyi, kazandıracağı davranışlara uygun olarak planlayacak ve belirleyecektir. Daha sonra
okulunda bulunan araç ve gereçleri, çevreden, çevre kurum ve kuruluşlarından
edinebileceği araç ve gereçleri belirleyecek ve bunların kullanacağı çevreye (derslik, laboratuvar vb.) getirilmesini sağlayacaktır. Okulda bulunmayan çevreden de
temin edilemeyen, fakat dersi ve kazandıracağı davranışlar için gerekli gördüğü
araç ve gereçlerin de bir listesini yapıp, bireysel olarak ya da zümre öğretmenleri
ile birlikte yöneticiye bildirecek ve sağlanmasını isteyecektir. Bir okulda zümre öğretmenlerinin kullanacakları fizik çevre öğelerini birlikte planlamaları ve birlikte
alacakları kurul kararı ile okul yöneticisine sunmaları fizik çevre düzenlemeleri
konusunda yöneticilere sorumlulukları hatırlatacak, araç ve gereçlerin teminini
kolaylaştıracaktır.
Eğitim öğretim etkinliklerine öğrencilerin fizik öğeleri ile hazırlanmasından
ise veliler sorumlu olacaktır. Öğrencilerin öğretmenin planladığı çevreye uygun
olarak, defter, kitap ve diğer malzemelerinin temini velilerin sorumluluğundadır.
Temel Kavramlar İnsan ve Eği m
11
Öğretmenler ise planladıkları çevreye uygun olarak kendi giysi, araç, gereç ve
diğer malzemelerini hazırlamakla yükümlüdür.
Görüldüğü gibi öğretmenler planladıkları fizik çevrelerin düzenlenişindeki
sorumlulukları, yöneticiler ve velilerden sonra üçüncü sırada yer almaktadırlar.
Eğitim ortamlarına gelen çevre öğelerini öğrencileri ile birlikte kullanmak,
öğretmenin sorumluluğudur. Ortama gelen ancak kullanılmayan bir öğenin olmayan, bulunamayan bir öğeden daha fazla rahatsızlık yaratacağı da bilinmelidir.
Moral çevre: Eğitim çevrelerinin duygusal iletişim boyutunu oluşturmaktadır. Burada söz konusu olan eğitim çevresinde yaşayanların, öğretici, öğrenci ve
diğerlerinin duygusal iletişim ve etkileşimleridir.
Duygular eğitimde kullanılabilir mi? Bu eğitimciler tarafından sürekli tartışılan bir konudur.
Duygular insanların performanslarında büyük bir artış sağlayabilmektedir.
Korku ile öfke ile ya da aşk ile yapılmış birçok davranışı, normal organizma performansı olarak açıklamak gerçekten güçtür. Duyguların performans üzerindeki
etkisi, uyarıcı (doping) etkisine benzetilebilir. Yoğun ve büyük boyutlarda kullanımı yarardan çok zarar da verebilir. Duygular, özellikle de olumsuz olarak nitelenen
duygular abartıldığında, insanı insan yapan en önemli mekanizmayı, yani aklı,
düşünceyi engellemekte, onun yerine geçmekte; çoğu kez insanın insanca olmayan, ona yakışmayan işler yapmasına yol açmaktadır.
Duygular, özellikle de olumlu duygular insan davranışlarına insani ve estetik
bir boyut ta katmakta, insan davranışlarını renklendirmektedir.
Duyguların eğitim alanında kullanımında farklı yaklaşımlar vardır. Kimileri,
her türlü duyguyu sonuna kadar kullanmayı önermektedir. Bu yolla insana tasarlananın ötesinde büyük işler yaptırılabileceğini ileri sürerken, duyguların uyarıcı
etkisinden yararlanmayı düşünmektedirler.
İlk çağlardan günümüze kadar birçok eğitimci, özellikle olumsuz duyguların
(korku, kin, öfke, nefret vb. ) öne çekilmesini ve yoğun bir şekilde kullanılmasını
önermişler, eğitim etkinliklerinde de bu duyguları öncelikle ve etkili bir şekilde kullanmışlardır. Ancak olumsuz duyguların kısa sürede etkisini göstermesini
kullanım gerekçeleri olarak açıklayanlar, bu duyguların insanda yaratacağı zarar
ve kayıpları pek dikkate almamışlardır.
Download

Book 1.indb - Pegem.net