SEBZECİLİK
Doç. Dr. Murat DEVECİ
• SEBZE NEDĠR?
•
Bahçe tarımı biçiminde yetiĢtirilen,
•
Doğrudan doğruya ve herhangi bir kısmı ayrılmadan,
beslenmesinde kullanılan,
•
Çiğ veya piĢirilmiĢ olarak ve taze veya iĢlenmiĢ olarak tüketilen,
•
Kök, gövde, sürgün, yaprak, çiçek tablası ya da çiçek, meyve,tohum vb. organlarından
yararlanılan
•
Otsu bitkiler
eksrakte edilmeden insan
DĠĞER KÜLTÜR BĠTKĠLERĠNDEN AYIRAN ÖZELLĠKLER
•
Ġnsan beslenmesinde kullanılmaları
•
Doğrudan doğruya beslenmeye hizmet etmeleri
•
Herhangi bir bölümleri ayrılmadan tüketilmeleri
•
Bahçe tarımı Ģeklinde yetiĢtirilmeleri
•
Otsu bitkiler olmaları
•
Kök, yumru, gövde, sürgün, yaprak, çiçek, meyve,tohum gibi kısımlarından
yararlanılmaları
SEBZELERĠN SINIFLANDIRILMASI
•
Yenen kısımlarına göre
•
Ömürlerine göre
•
Çiçek biyolojilerine göre
•
Ġklim isteklerine göre
•
Sistematikteki yerlerine göre
YENEN KISIMLARINA GÖRE SINIFLANDIRILMA
Kökleri ve yumruları yenenler
Havuç, Turp, Kırmızı pancar, ġalgam, Kereviz, Tatlı patates, Patates,Yerelması
Soğanları yenenler
Soğan, Pırasa, Sarımsak, Rezene, ġalot
Sürgünleri ve gövdeleri yenenler
KuĢkonmaz, AlabaĢ
Yaprak ve yaprak sapları yenen sebzeler
Lahanalar, Marul ve Salatalar, Ispanak, Maydanoz, Dereotu, Tere, Pazı, Semizotu, Hindiba,
Nane, Sap kereviz, Ebegümeci
Çiçek ve çiçek tablası yenen sebzeler
Enginar, Karnabahar, Brokkoli
OlgunlaĢmamıĢ meyvesi yenen sebzeler
Patlıcan, Biber, Domates, Kavun, Hıyar, Yazlık kabaklar, Bamya, Taze fasulye, Bakla, Acur
OlgunlaĢmıĢ meyvesi yenen sebzeler
Domates, Kavun, Karpuz, Kırmızı biber, KıĢlık kabak
Tohumları yenen sebzeler
Tatlı mısır, Bezelye, Bakla, Fasulye
Diğer kısımları yenen sebzeler
Mantar
SEBZELERĠN ÖMÜRLERĠNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI
•
Tek Yıllıklar :
Domates Fasulye Kavun Ispanak Biber Bezelye Karpuz Marul
Patlıcan Bakla Kabak Salatalar Patates Börülce Hıyar Sarımsak Fındık turbu Tatlı
patates Acur Karnabahar Tere Semizotu Bamya Brokkoli DereotuTatlı mısır Rezene
Roka Hindiba Yer elması Pepino
•
Ġki Yıllıklar: Havuç Soğan AlabaĢ Kereviz Pırasa Lahanalar Kırmızı pancar,Maydanoz
ġalgam Ġri turplar Pazı
•
Çok Yıllıklar : KuĢkonmaz Enginar Nane Çok yıllık soğan Ravent
SEBZELERĠN ĠKLĠM ĠSTEKLERĠNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI
Sıcak iklim sebzeleri (Yazlık sebzeler)
•
Ortalama sıcaklık değeri 15-30°C arasındaki aylarda yetiĢirler
•
Sıcaklığın 10°C’nin altına inmesiyle geliĢmeleri yavaĢlar
•
0°C’nin civarına ve altına inmesiyle soğuktan zararlanırlar
•
30-35°C’ye kadar olan yüksek sıcaklıktan zarar görmezler
Domates Kavun Bamya Biber Karpuz Fasulye Patlıcan Hıyar
Tatlı mısır Patates Kabak Semizotu Tatlı patates Acur Pepino
Serin iklim sebzeleri (KıĢlık sebzeler)
•
Ortalama sıcaklık değeri 15-25°C arasındaki aylarda yetiĢirler
•
20-25°C’den yüksek sıcaklıklardan hoĢlanmazlar
•
4-7°C’ye kadar olumsuz yönde etkilenmezler
•
Soğuklara karĢı toleranslıdırlar, 0°C’de donmazlar
KuĢkonmaz Pırasa Ispanak Enginar Sarımsak Maydanoz
Kırmızı pancar Soğan Tere Havuç Bezelye Dereotu Lahana Turp
ġalgam Karnabahar Bakla Hindiba Kereviz Marul ve Salatalar
Yer elması Roka Rezene
ÇĠÇEK BĠYOLOJĠLERĠNE GÖRE SINIFLANDIRMA
1. Erselik sebzeler
2. Monoik sebzeler
3. Andromonoik sebzeler
4. Gynomonoik sebzeler
5. Gynoik sebzeler
6. Dioik sebzeler
7. Androik sebzeler
SEBZELERDE ÇĠÇEK
SINIFLANDIRMA
YAPISI
VE
DÖLLENME
BĠYOLOJĠSĠNE
GÖRE
1- Erselik Çiçekliler: Domates, Biber, Patlıcan, Bezelye, Fasulye, Bakla, Marul,
Pırasa, Soğan, Kereviz, Turp, Lahana, Karnabahar, Brüksel Lahanası, Brokkoli,
Maydanoz, Pazı vb.
2- Monoik Sebzeler: Bazı hıyar ve kavun çeĢitleri, kabak
3-Dioik Çiçekliler: KuĢkonmaz, Ispanak
4- Trimonoik Sebzeler: Bazı hıyar çeĢitleri, Su kabağı, Kokulu kavun (Ģimama)
5. Ginoik Sebzeler: Bazı hıyar çeĢitleri
6- Androik Sebzeler: Bazı kuĢkonmaz çeĢitleri
7-Andromonoik Sebzeler: Kavun, Karpuz
8- Ginomonoik Sebzeler: Hıyar, Kavun, Kabak
9- Ginomonodioik
: Monoik + Ginoik karıĢımı
10- Ginodioik
: Erselik + Ginoik karıĢımı
11- Androdioik
: Androik +Erselik karıĢımı
12- Trioeik (Trioecious)
: Dioik + erselik karıĢımı
SEBZELERĠN VE SEBZE TARIMININ ÖNEMĠ
1. Beslenme ve sağlık bakımından önemi
2. Ekonomik önemi
SEBZELERĠN BESLENMEDEKĠ YARARLARI
1. Posa maddeleri (lifler) ve sellüloz bağırsakları çalıĢtırır
2. Fermentler sindirim sistemini uyartır
3. Bazik olduklarından vücuttaki asit fazlalığını nötralize eder
4. Vitaminlerden çok zenginler, yararları çok çeĢitli
5. Ġçerdikleri yüksek Fe kan oluĢumuna yardım eder
7. Ġçerdikleri Ca ve Mg kemiklerin oluĢumuna yardım eder
8. Ġçerdikleri Na ve K dokuların oluĢmasına yardım eder
9. Likopen, antosiyanin, karoten vb. renk maddeleri antioksidant etkilidir
10. Ġçerdikleri kokulu ve baharatlı maddeler iĢtah açar
11. Sofralarda değiĢiklik, yenilik ve canlılık yaratır
VĠTAMĠNLER VE SAĞLIK
A
Gözler
B1
Karbonhidrat metabolizması ve sinir sistemi
B2
Hücre metabolizması için gerekli oksidasyon redüksiyon sistemleri
B6
Hemoglobin sentezi
B12
Kan oluĢumu
C
Kan ve damarlar için gerekli
BulaĢıcı hastalıklar ve bakterilerin toksinlerine karĢı direnç
Antioksidant etkili
D
Kemik oluĢumu
E
Alyuvar erimesinin önüne geçme
Hücre bölünmesi, yenilenmesi
Eksikliğinde sinir sistemi bozukluğu, kısırlık, düĢük, kalp ve kas bozuklukları
K
Kanın pıhtılaĢması
PP
Damar sağlamlığı ve elastikiyeti
SAĞLIKLI BESLENME ĠÇĠN BESĠN MADDESĠ GEREKSĠNMESĠ (günlük)
SU
2-4 litre
KARBONHĠDRAT
450 gr
PROTEĠN
70 gr
YAĞ
40-50 gr
SEBZELERDE BĠTKĠSEL LĠF ĠÇERĠĞĠ (%)
Ispanak
3.4
Patlıcan
1.0
Brüksel L.
2.5
Turp
1.0
Havuç
2.4
Soğan
1.0
Biber
2.0
Kabak
0.9
Tere
2.0
Hıyar
0.7
Patates
1.0
Mantar
0.6
Ġçerdikleri toplam kuru maddenin %6-30’u liftir.
Zayıf olanlarda %6-15; yükseklerde %15-30 arasındadır.
SEBZELERDE TAT VE AROMA MADDELERĠ
1. Uçucu Tat Maddeleri
Aromatik hidrokarbonlar
Aldehitler
Asetatlar
Ketonlar
Asitler
Alkoller
Esterler
Sülfür bileĢikleri
2. Uçucu Olmayan Tat Maddeleri
ġekerler
Amino asitler
Organik asitler (malik, laktik, sitrik, okzalik, tartarik)
Lipidler
BAZI SEBZELERE ÖZGÜ TADI VEREN MADDELER
Kereviz
Sarımsak
Soğan
Nane
Biber
Kekik
KuĢkonmaz
Maydanoz
Hıyar
Turp
: Sedanolid+ Sedamon asitanhyanid
: Allicin (2-propenyl-2-propenethiosulphinate)
: Allyl sulphide
: Menthole
: Capsaicine
: Thymol
: Asparagine
: Aprol (1,3,8-p-mentathriene)
: Cucurbitacine
: Ġsotiyosiyonat
SONUÇ
Sebzelerin
•
Su içeriği yüksek (%80-95)
•
Selüloz içeriği yüksek
•
Protein ve özellikle yağ içerikleri düĢük
•
Enerji değeri orta-düĢüktür
Sebzelerin besin içeriği tüketilen kısımlarına göre değiĢiklik gösterir
•
Yapraklar karbonhidratça zayıf, mineral madde ve vitamince zengin,
•
Kök, yumru ve soğanlar KH zengin, bazıları vitamin ve MM ce zengin,
•
Gövde ve sürgünler özellikle lif bakımından zengin,
•
Bazılarında gövde ve sürgünler de bazı vitaminlerce iyi,
•
Tohumlar karbonhidrat ve proteince kuvvetli, çoğunlukla Fe ile Vitamin B1, B2, ve
C bakımından da iyi
Bununla birlikte;
•
Sebzeler tek baĢlarına dengeli beslenme için yeterli değil
•
Ġçerikleri çeĢit ve yetiĢtirme koĢullarına göre değiĢebilir
•
Bünyelerinde zararlı etmenler de bulundurabilir
Mikrobiyolojik bulaĢmalar
Mikotoksinler
Pestisit ve hormon kalıntıları
Nitrat ve nitrit birikimleri
SEBZELERĠN DEĞERLENDĠRME ġEKĠLLERĠ
Taze ve çiğ
Çok sayıda sebze
Taze piĢirilmiĢ
Çok sayıda sebze
KurutulmuĢ
Biber, Soğan, Pırasa, Sarımsak, Domates, Patlıcan,
Havuç, vb.
Liyofilize
Mantar, Domates, KuĢkonmaz
Konsantre ve püre
Sarımsak, Domates, Biber
Konserve
Enginar, Bezelye, Fasulye vb.
Derin dondurulmuĢ
Bezelye, Fasulye, Brokkoli, Karnabahar,biber,bezelye
Salamura edilmiĢ
Çok sayıda sebze
Fermante
Lahana, At Turbu, Hardal
Diğer Ģekillerde
Cips, çerez, reçel vb
SAĞLIKLI BESLENME ĠÇĠN GEREKLĠ SEBZE
•
Günlük
: 200 g/kiĢi
•
yıllık
: 75 kg/kiĢi
BAZI ÜLKELERDE SEBZE TÜKETĠMĠ ( kg/kiĢi/yıl)
Sebze Tüketimi
ÜLKELER
200 <
Türkiye
150 - 200
Yunanistan Ġtalya
100 - 150
Ġspanya Portekiz Tunus ABD Fransa Ġsrail
75-100
Suudi Arabistan Yugoslavya Avusturya Japonya
50 - 70
Hollanda Danimarka Ġsviçre Ġngiltere Belçika
50 >
Almanya Yemen Ġsveç Norveç
TÜRKĠYE’DE GIDA TÜKETĠMĠ (%)
Tahıllar
Sebzeler
Meyveler
Süt ve süt ürünleri
Ġçecekler
ġekerler
Yağlar
Et ve et ürünleri
Balık
Tuz ve baharatlar
Diğer
29
24
16
12
8
4
3
3
1
1
1
EKONOMĠK ÖNEM VE YARARLILIK GÖSTERGELERĠ
1. Üretim miktarı
2. EkiliĢ alanı
3. Verimlilik
4. Karlılık
5. Ġstihdam
6. Endüstriye hammadde sağlama
7. UlaĢım sektörüne katkı
8. Girdi sanayiine destek
9. ĠĢgücünü mevsimsel değerlendirme
DÜNYA SEBZE ÜRETĠMĠNDE ÖNDER ÜLKELER
•
•
•
•
Çin
435 milyon ton (%49)
Hindistan
80 milyon ton (%9)
ABD
37 milyon ton (%4)
Türkiye
25 milyon ton (%3)
Dünya toplamı 880 milyon ton
BĠTKĠSEL ÜRETĠM MĠKTAR VE DEĞERLERĠ
Ürün grubu
Üretim
Değer
(106 ton)
(109 YTL)
-------------------------------------------------------------------------------Tarla ürünleri 57.7 (%59)
20.4 (%37)
Bahçe ürünleri 39.4 (%41)
35.1 (%63)
----------------------------------------------------------------------------------TOPLAM
97.1
55.5
BAHÇE ÜRÜNLERĠ ÜRETĠM MĠKTAR VE DEĞERLERĠ
Ürün grubu
Üretim
Değer
6
(10 ton)
(109 YTL)
--------------------------------------------------------------------------------Sebzeler
25.3 (%64)
12.5 (%48)
Meyveler
9.9 (%25)
9.6 (%40)
Üzüm
4.2 (%11)
2.9 (%12)
TÜRKĠYE’DE ARAZĠ KULLANIMI
Kullanım Ģekli
Alan (%)
Tarla bitkileri
67.2
Nadas
18.5
Meyveler
5.9
Sebzeler
4.0
Zeytin
2.4
Bağ
2.0
Toplam
100.0
SEBZELER;
EkiliĢ alanları bakımından
Toplam bitkisel üretim içinde
Bahçe bitkileri içinde
Üretim miktarı bakımından
Toplam bitkisel üretim içinde
Bahçe bitkileri içinde
oranında paya sahiptir
% 3.5
% 21.0
% 21.0
% 62.0
EN FAZLA ÜRETĠLEN SEBZELER
Domates
9 440
Havuç
440
Karpuz
3 825
Kabaklar
375
Soğan
2 500
Marul
375
Kavun
1 750
Pırasa
295
Hıyar
1 725
Ispanak
213
Biber
1 700
Turp
170
Patlıcan
900
K.bahar
110
Lahanalar
700
Bezelye
60
Fasulye
635
Bakla
50
ÜRETĠLEN SEBZELERĠN GRUPLARA DAĞILIMI
•
Meyvesi yenenler
•
Yaprakları yenenler
1 788 000
•
Kökleri yumruları soğanları yenenler
2 845 000
•
Baklagil sebzeleri
607 000
•
Diğerleri
458 500
•
Toplam
19 501 500
25 200 000
ÜRÜN GRUPLARINDA VERĠMLĠLĠK
Tarla bitkileri
340 kg/da
Meyveler
463 kg/da
Sebzeler
2 424 kg/da
BĠRĠM ALANDAN NET GELĠR
Serada
Açıkta sebze tarımına göre
6 kat
Pamuk tarımına göre
12 kat
Yer Fıstığına göre
23 kat
Buğdaya göre
63 kat
daha yüksek gelir elde edilmektedir
DEĞERLENDĠRME DURUMU
% 76 taze iç tüketim
% 20 gıda sanayii
% 4 taze dıĢ satım
ĠġLENMĠġ SEBZE ÜRETĠMĠ
Salça
Konserve
KurutulmuĢ sebze
TurĢu
DondurulmuĢ sebze
Hazır yemek
POTANSĠYEL ĠġLENMĠġ ÜRÜNLER
Kesilmis doğranmıĢ sebze
Kesilmis doğranmıĢ hazır salata
Sebze püreleri
Sebze çimleri
SEBZEÇĠMLERĠ (= VEGETABLE SPROUT)
Karnabahar
Brokoli
Turp
Lahana
Tere
Roka
Marul-salata
Bamya
Kereviz
Soğan
Pırasa
Bezelye
Yonca
Soya
TÜRKĠYE’NĠN SEBZE ĠHRACATI
Yıllar
Miktar*
Değer**
ArtıĢ
2000
422
112
-
2001
577
122
9
2002
554
139
14
2003
694
197
42
2004
950
216
10
2005
563
273
26
2006
691
341
25
2007
1 008
553
62
* Bin ton
** Milyon Dolar
Son 5 yılda yıllık ortalama artıĢ %20
ĠHRACATIN YAPILDIĞI ÜLKELER
Rusya
% 32
Almanya
% 15
Yunanistan
% 10
Romanya
% 7
Hollanda
% 6
Suudi Arabistan
% 5
Ġhracatın %75 i altı ülkeye
ĠHRAÇ EDĠLEN ÖNEMLĠ ÜRÜNLER
Domates
%50
Biber
%22
Diğerleri
%28
TÜRKĠYE SEBZE ÜRETĠM BÖLGELERĠ
1. Akdeniz
2. Ege
3. Marmara
4. Orta Anadolu
5. Karadeniz
6. Doğu Anadolu
7. Güney Doğu Anadolu
Sebze üretimi bakımından:




Akdeniz
Ege
Marmara
Orta Kuzey Anadolu
Verim bakımından:
 Marmara ve Akdeniz
 Ege
 Orta Kuzey Anadolu
EkiliĢ alanı bakımından:
 Ege
 Akdeniz
 Marmara
AKDENĠZ BÖLGESĠ
Doğu Akdeniz
Batı Akdeniz
Mersin, Adana, Hatay, MaraĢ
Antalya, Isparta, Burdur, Muğla
Seracılık
Seracılık
Yüksek, Alçak ve Mini tünel
Cam seraların %80’i Antalya’da
Açıkta yetiĢtiricilik
Açıkta yetiĢtiricilik
EGE BÖLGESĠ
Güney Ege
Kuzey Ege
Örtü altı tarımı
Sanayi’ye yönelik domates üretimi
Açıkta yetiĢtiricilik
Salça üretiminin %50 si
Açıkta yetiĢtiricilik
MARMARA BÖLGESĠ
Trakya
Güney Marmara
Taze tüketime yönelik yetiĢtiricilik
Sanayi’ye yönelik yetiĢtiricilik
ORTA ANADOLU BÖLGESĠ
Orta Doğu
Orta Güney ve Orta Kuzey
Ġklim sert, dağlık, tarım arazisi az
KıĢları sert, yazları sıcak ve nemli
Toprak yapısı sebzeciliğe uygun değil
YetiĢtiricilik göl ve nehir kıyılarında
yapılmaktadır
Yaygın sebzecilik yapılmamaktadır
Kurağa
dayanıklı
yazlık
sebzeler
(Domates, Patates, Kavun, Kabak vb.)
KıĢlık sebzeler yaygın olarak yetiĢtirilir
Havuç (%50), Lahana, Pırasa
KARADENĠZ BÖLGESĠ
YağıĢlı, dağlık, tarım arazisi az
Yazlık sebzeler (Domates, Patates, Kavun, Kabak vb.)
Sahilde aile iĢletmeciliği Ģeklinde sebze yetiĢtiriciliği yapılmaktadır
Soğan, Fasulye, Lahana, Pırasa
DOĞU ANADOLU BÖLGESĠ
Ġklim sert, dağlık, tarım arazisi az
Vejetasyon süresi kısa
Yaygın sebzecilik yapılmamaktadır
GÜNEY DOĞU ANADOLU BÖLGESĠ
Verimli ve fazla miktarda tarım alanı mevcut, yağıĢ ve su kısıtlı
Yazın hava sıcak ve yağıĢ miktarı azdır
Yaygın sebzecilik yapılmamaktadır
GAP projesi ile sulanan alanlar arttı
Jeotermal enerji ile sera yetiĢtiriciliği baĢladı
SEBZECĠLĠK ĠġLETME ġEKĠLLERĠ
1. Aile Sebzeciliği (Amatör veya Hobi Sebzeciliği)
2. KarıĢık (ara tarımı) sebzeciliği
3. Tarla sebzeciliği
4. Bahçe sebzeciliği (Ticaret sebzeciliği)
5. Serasebzeciliği (örtüaltı sebzeciliği)
1. AĠLE SEBZECĠLĠĞĠ (AMATÖR SEBZECĠLĠK)
1- Ev bahçelerinde veya diğer tarım iĢletmelerinde yapılır,
2- Hedef ailenin veya iĢletmede çalıĢanların gereksinimini karĢılamak,
3- Küçük boyutlu ( kiĢi baĢına 50-100 m2 )
4- Kar amacı yok, taze tüketim ve boĢ zamanı değerlendirme esas,
5- Çok sayıda sebze yetiĢtirilir, fakat yer isteği az olan ve çabuk bozulan türler tercih
edilir (Domates, Biber, Patlıcan, Hıyar, Kabak, Marul,Turp, Tere, Maydanoz, Roka,
Soğan, Sarımsak, Nane, Tatlı mısır, Ispanak, Pırasa vb.)
6- Bazı yerlerde belediyelerin öncülüğünde de yapılır
2. KARIġIK (ARA TARIMI) SEBZECĠLĠĞĠ
1- Sebzeler ikincil ürün
2- Genellikle meyve bahçeleri ve bağ ile birlikte yapılır
3- Meyve ağaçları geliĢtikten sonra terk edilir
3. BAHÇE SEBZECĠLĠĞĠ (Ticaret sebzeciliği)
1- Küçük boyutludur (5-50 da),
2- ġehirlere yakın kurulurlar,
3- Taze tüketime yönelik (lokal pazarlama) üretim yapılır,
4- Üretilen sebze sayısı fazladır,
5- Emek ve sermaye yoğundur,
6- Genellikle aile bireyleri çalıĢır (bazen geçici iĢçi)
7- Kalıcı tesisler kurulur,
8- Mekanizasyon azdır,
9- Toprak çok iyi değerlendirilir,
10- Örtü altı tarımıda yapılır
11- Birim alana gelir ve verim çok yüksektir.
4. TARLA SEBZECĠLĠĞĠ
1- GeniĢ arazilerde yapılır (50➔1000-2000da)
2- YerleĢim birimlerinden uzakta çalıĢılır (arazi kirası)
3- Endüstriye veya uzak pazarlara (yurtdıĢı dahil) üretim
4- YetiĢtirilen sebze sayısı az
5- ĠĢgücü kullanımı en azdır
6- Mekanizasyon oranı yüksektir
7- Kalıcı tesis kurumu ve yatırımlarından kaçınılır
8- Birim alana verim ve gelir düĢüktür
9- Üretim maliyeti düĢüktür
5. SERA SEBZECĠLĠĞĠ
1- Yatırım sermayesi ve iĢletme giderleri yüksek
2- Ġleri teknoloji kullanımı
3- Fazla iĢgücü kullanımı (modern iĢletmeler hariç)
4- Üretim maliyeti yüksek
5- Ürün fiyatları yüksek
6- Birim alandan çok yüksek gelir
7- ĠĢletmeler küçük (0.5-10.0 da)
SERALARDA YETĠġTĠRĠLEN ÜRÜNLER
3%1%
96%
sebze
çiçek
meyve
SERALARDA ÜRÜN DAĞILIMI (SEBZELER)
SERALARIN ĠLLERE DAĞILIMI (%)
15%
11%
46%
28%
Antalya
Mersin
Muğla
Diğerleri
DeğiĢik Enlem Derecelerinde
Gün uzunluğu
Mevsimler ve mevsim değiĢiklikleri
Sıcaklık farkları
COĞRAFĠ DURUM
1.
2.
3.
4.
Ova
Yayla
Vadi
Yamaç vb.
YÜKSELTĠ (RAKIM) VE SICAKLIK
Yükseklik farkı
Sıcaklık farkı
0.6 °C
1.0 °C
100 m
167 m
EĞĠM
% 1-2 eğim
% 3 eğim
≥ %5
istenen bir özellik !
yüzeysel sulama güçleĢir
teras veya seki gerekli
1.2.1. Derinlik
SEBZELERDE ORTALAMA KÖK DERĠNLĠKLERĠ
Yüzlek (45-60 cm)
Orta Derin (60- 120 cm)
Brokkoli
Bakla
Domates
Brüksel Lahanası
Bezelye
Enginar
Çin Lahanası
Biber
Karpuz
Fındık Turbu
Havuç
KıĢlık Kabaklar
Hindiba
Hıyar
KuĢkonmaz
Ispanak
Ġri turplar
Tatlı Patates
Karnabahar
Kavun
Kereviz
Kırmızı Pancar
Lahana
Patlıcan
Marul-Salata
Pazı
Derin ( >120 cm)
Maydanoz
ġalgam
Patates
Yazlık Kabaklar
Pırasa
Taze Fasulye
Sarımsak
Soğan
Tatlı Mısır
SEBZELERĠN TOPRAKTA FAZLA SUYA DAYANIMLARI
(ASFĠKSĠ TOLERANSLARI)
Çok Hassas
Orta Düzeyde Hassas
Kısmen Dayanıklı
: Fasulye, Brassicacea sebzeleri, Bakla, Kabak, Turp, Ispanak,
Karpuz, Domates,
: Hıyar, Patlıcan, Soğan, Sarımsak, Bezelye
: Börülce, Tatlı Patates, Su Teresi
TOPRAĞI OLUġTURAN
ALDIKLARI ĠSĠMLER
•
•
•
•
•
•
20 mm <
2-20 mm
0.2-2.0 mm
0.05-0.2 mm
0.02-0.05 mm
0.002 mm >
PARÇACIKLARIN
BÜYÜKLÜKLERĠNE
TaĢ
Çakıl
Kaba kum
Ġnce Kum
Mil
Kil
TAġLI TOPRAKLAR
• %80’den fazla taĢ içerirler
• Kum ve kısmen kireç içerikleri de yüksektir
• Gerçek taĢlı topraklar sebze tarımı için uygun değildir
• Fakat %60’a kadar taĢ-çakıl içerenlerde sebze tarımı yapılabilir
• Çabuk ısınan, sıcak, havadar ve süzek topraklardır
Erkenci domates, kabak, hıyar, ayrıca biber, patlıcan, fasulye tarımı yapılabilir
KUMLU TOPRAKLAR
• %60’dan fazla kum içerirler
• Kumun orijini kuvars olursa zayıf, kireç ise biraz verimlidirler
• Çok süzek ve havadardırlar
• Su ve besin maddeleri tutmaları azdır
• Organik madde içerikleri düĢüktür, parçalanmaları hızlıdır
• Çabuk ısınırlar ve çabuk soğurlar
GÖRE
•
KuĢkonmaz, kökleri ve yumruları yenen sebzeler (havuç, turp, kereviz, Ģalgam,
patates, tatlı patates) ile karpuz ve kısmen hıyar ile kavun gibi türler için uygun
TINLI TOPRAKLAR
• Killi ve kumlu toprakların arasındadırlar
• %20-25 kum ve %20-50 kil içerirler
• Ayrıca silt ve humus da içerirler
• Ġyi su ve besin maddesi tutma yetenekleri vardır
• Havalanmaları da iyidir
Bütün sebze türleri için uygun, ideal sebze toprağı
KĠLLĠ TOPRAKLAR
• %60’dan fazla kil içerirler
• Su ve besin maddesi tutma özellikleri yüksektir
• Verimli topraklardır
• K, Mg, Ca, Na ve Fe bakımından zengindirler
Drenajı kötüdür
• Geç ısınıp geç tava gelirler
• Bol ahır gübresi ve yeĢil gübre ile iyileĢtirilebilirler
• Toprak altı organları yenen sebzeler için uygun değil
Lahana, pırasa, sanayi domates yetiĢtiriciliği yapılabilir
KĠREÇLĠ TOPRAKLAR
• Genellikle derinlikleri azdır
• Çok çabuk kuruduklarından sık sulama gerektirir
• Bazı mikro elementlerin alımı kısıtlanır, kloroz görülür
• Bol ahır gübresi ve yeĢil gübre ile iyileĢtirilebilirler
• Havuç, fasulye, bezelye, bakla ve Ģalgam bu tip topraklara toleransı yüksek bitkilerdir
Toprakların Kireç Ġçeriğine Göre Sınıflandırılması
% 0-1
CaCO3
Az kireçli
% 1-5
CaCO3
Kireçli
% 5-15
CaCO3
Orta kireçli
% 15-25
CaCO3
Fazla kireçli
% 25 <
CaCO3
Çok fazla kireçli
HUMUSLU TOPRAKLAR
• %25’den fazla organik madde içerirler
• N yüksek K ve P düĢüktür
• Besin içeriği, asitliği ve su tutma özellikleri yüksek
• Kireçleme yapılarak pH sı iyileĢtirilebilir
• Kereviz, Ģalgam ve havuç yetiĢtiriciliği yapılabilir
TOPRAĞIN pH’SI
Toprak pH’sı: Toprak suyunda bulunan hidrojen iyonlarının konsantrasyonunu ifade eder
YÜKSEK VEYA DÜġÜK pH’NIN ETKĠLERĠ
Kök geliĢmesi azalır
Yüksekliğinde B, Mn, Fe, Cu ve Zn alımı güçleĢir
DüĢüklüğünde Ca, P ve Mg alımı güçleĢir
FARKLI SEBZE TÜRLERĠ ĠÇĠN UYGUN pH ARALIĞI
• Patates
5.0-6.5
ġalgam
• Kabak
5.5-6.5
Hıyar
• Karpuz
5.5-6.7
Karnabahar
• Fasulye
6.0-6.5
Lahana
• Marul
6.0-6.5
Ispanak
• Çin Lah.
6.0-6.5
Domates
• Patlıcan
6.0-6.5
Turp
• Tatlı patates
5.5-7.0
KuĢkonmaz
• Havuç
5.5-7.0
Sonuç: 6.0-7.0 pH aralığı tüm sebzeler için elveriĢli
5.5-7.0
5.5-7.0
5.5-7.0
6.0-7.0
6.0-7.0
6.0-7.0
6.0-7.0
6.0-8.0
TOPRAK pH’SINI YÜKSELTMEK ĠÇĠN GEREKLĠ KĠREÇ MĠKTARLARI
pH değiĢimi
Gerekli Kireç Miktarı (kg/da)
Kumlu Toprak
Tınlı Toprak
Killi toprak
6.0→6.5
70
200
270
5.5→6.5
135
385
520
5.0→6.5
200
520
750
4.5→6.5
250
660
950
4.0→6.5
300
800
1130
TOPRAK pH’SINI DÜġÜRMEK ĠÇĠN GEREKLĠ KÜKÜRT MĠKTARLARI
pH değiĢimi
Gerekli Kükürt Miktarı (kg/da)
Kumlu Toprak
Tınlı Toprak
Killi toprak
8.5→6.5
225
285
340
8.0→6.5
135
170
225
7.5→6.5
55
90
115
7.0→6.5
10
17
35
TOPRAK TUZLULUĞU
TUZUN OLUMSUZ ETKĠLERĠ
• Su alımını olumsuz etkiler
• Besin maddesi alımını olumsuz etkiler
• Minerallerin (Na ve Cl gibi) toksik etkisi vardır
• Antagonistik etki yapar
Elektriksel Ġletkenlik (EC):
Tuz ve asitlerin sudaki çözeltilerinin elektriği iletmesi esasına dayanır. Su içerisinde bulunan
iyonların konsantrasyonları arttıkça artmaktadır.
Buna göre su içerisindeki tuz miktarı arttıkça suyun elektriği iletmesi de artmaktadır.
Buna göre elektriksel iletkenlik iyonların kimyasal aktivitelerinin bir ölçüsü olarak kabul
edilmektedir . Damıtık sıvılar elektrik akımı iletmezler. Büyük direnç gösterirler. Ġletkenlik
direncin tersidir.
Direnç birimi ohm/m dir.
Elektriksel iletkenlikte mhos/cm standart birim olarak kullanılmaktadır.
Doğal suların iletke
TUZLULUK BĠRĠMLERĠNDE DÖNÜġTÜRME
%1 tuzluluk = 10 000 ppm
1 mmhos = 640 ppm
SEÇĠLMĠġ BAZI SEBZELERDE TOPRAKTAKĠ
(mmhos/cm oC) YARATTIĞI ÜRÜN KAYIPLARI
Sebzeler
%10 Ürün kaybı
TUZLULUK
%25 Ürün kaybı
DÜZEYĠNĠN
%50 Ürün kaybı
Kırmızı pancar
5.1
6.8
9.6
Brokoli
3.9
5.5
8.2
Domates
3.5
5.0
7.6
Hıyar
3.3
4.4
6.3
Kavun
3.6
5.7
9.1
Ispanak
3.3
5.3
8.6
Patates
2.5
3.8
5.9
Tatlı mısır
2.5
3.8
5.9
Tatlı patates
2.4
3.8
6.0
Biber
2.2
3.3
5.1
Marul
2.1
3.2
5.2
Soğan
1.8
2.8
4.3
Havuç
1.7
2.8
4.6
SEBZELERĠN TOPRAK TUZLULUĞUNA TOLERANSLARI
TOLERANT
ORTA
DUYARLI
EC=12
EC=10
EC=4
Kırmızı pancar
Domates
Turp
Yaprak lahana
Brokkoli
Kereviz
KuĢkonmaz
BaĢ lahana
Fasulye
Ispanak
Biber
Bamya
Karnabahar
Marul ve salatalar
Tatlı mısır
Patates
Kavun
Soğan
Bezelye
Kabak
Hıyar
Karpuz
EC=10
EC=4
EC=3
2. ĠKLĠM
2.1. Donlar
Ġlk ve son don tarihleri
Süreleri, ġiddetleri
2.2. Sıcaklık
2.3. IĢık
2.4. Rüzgarlar
2.5. YağıĢlar
2.6. Nem
SEBZELERĠN VEGETASYON SÜRESĠ UZUNLUKLARI
KISA
Turp
Yer Fasulyesi
Yazlık kabak
Hıyar
Bezelye
Ispanak
SEBZE TÜRLERĠ
SICAKLIKLAR
ORTA
Biber
Domates
Kavun
Lahana
Havuç
T. Mısır
ĠÇĠN
SEBZELER
AlabaĢ, Bakla, Brüksel lah.,
Brokkoli, Ispanak,
GEREKLĠ
OPT
UZUN
Patlıcan
Karpuz
T. Patates
Pırasa
Soğan
Bamya
AYLIK
ORTALAMA
(Max
Min
Max
15-18
4
24
Kırmızı pancar, Lahana ve Turp
Bezelye, Çin lah., Enginar,
Hindiba, Havuç, karnabahar,
15-18
7
24
Kereviz, Marul, Salatalar,
Maydanoz ve Patates
Pırasa, Soğan, Sarımsak
13-24
7
29
Fasulye
15-21
10
27
ve
Min)
Tatlı Mısır
15-24
10
35
Kabak, Kavun, Hıyar
18-24
15
32
Biber, Domates
21-24
18
27
Bamya, Karpuz, Patlıcan,
Tatlı patates, Börülce
21-29
18
35
SEBZELERĠN FARKLI SICAKLIKLARINDA ÇĠMLENME SÜRELERĠ
Sebzeler
0
5
10
15
20
25
30
35
40
Bamya
ÇY
ÇY
ÇY
27
17
12
7
6
7
Bezelye
--
36
13
9
7
6
6
--
--
Biber
ÇY
ÇY
ÇY
25
12
8
8
9
--
Domates
ÇY
ÇY
43
14
8
6
6
9
--
Havuç
ÇY
51
17
10
7
6
6
8
ÇY
Hıyar
ÇY
ÇY
ÇY
13
6
4
3
3
ÇY
Ispanak
62
22
12
7
6
5
6
ÇY
ÇY
Kabak
--
--
--
12
7
4
3
--
--
Karnabahar
--
--
19
10
6
5
4
--
--
Karpuz
ÇY
ÇY
ÇY
85
12
5
4
3
--
Kavun
ÇY
ÇY
ÇY
40
8
4
3
--
--
KuĢkonmaz
ÇY
ÇY
53
21
15
10
12
10
28
Kereviz
ÇY
57
26
14
9
ÇY
ÇY
ÇY
ÇY
Kırmızı pancar
--
42
17
10
6
5
4
4
--
Lahana
--
--
15
9
6
4
3
--
--
Marul ve salata
49
15
7
4
3
2
2
ÇY
ÇY
Maydonoz
--
--
29
17
14
13
12
--
--
Patlıcan
--
--
--
--
13
8
5
--
--
Soğan
135
31
13
7
5
4
4
12
ÇY
Tatlı mısır
ÇY
ÇY
22
12
7
4
4
3
ÇY
Fasulye
ÇY
ÇY
ÇY
16
11
8
6
6
ÇY
Turp
ÇY
ÇY
11
6
4
3
3
--
--
SEBZELER VE IġIK ġĠDDETĠ
Yüksek IĢıktan
HoĢlananlar
Orta IĢıktan
HoĢlananlar
DüĢük IĢıktan
HoĢlananlar
Domates
Soğan
Maydanoz
Biber
Sarımsak
Tere
Patlıcan
Pırasa
KuĢkonmaz*
Kavun
Kök kereviz
Sap kereviz*
Karpuz
Lahana
Mantar*
Hıyar
Karnabahar
Göbekli Ģikori*
Kabak
Brokkoli
Tatlı mısır
Çin lahanası
Tatlı patates
Brüksel lahanası
Fasulye
Ispanak
Marul-salata
Havuç
*EtiyoleĢme istenir !
SEBZELER VE GÜN UZUNLUĞU
Kısa Gün Bitkileri
Uzun Gün Bitkiler
Gün Nötr Bitkiler
Tatlı patates
K. pancar
Domates
Börülce
Ispanak
Biber
Soğan
Patlıcan
Pırasa
Hıyar
Havuç
Kavun
Kereviz
Karpuz
Turp
Kabak
Patates
Fasulye
Lahana
Tatlı mısır
Çin lahanası
Enginar
ġalgam
Maydonoz
YÜKSEK HAVA NEMĠNĠN ETKĠLERĠ
• Transpirasyonda azalma
•
Su ve besin maddesi alımında azalma
•
C/N dengesinin bozulması
•
Polen dinamiğinde azalma, tozlanmada olumsuzluk
•
Fungal ve bakteriyel kökenli hastalıklarda artma
•
Bünye sıcaklığının düzenlemesinde güçlük
DÜġÜK HAVA NEMĠNĠN ETKĠLERĠ
• AĢırı su kaybı ve fazla su tüketimi
•
Yapraklarda solma
•
Yaprakları yenenlerde doku sertleĢmesi, kalite kaybı
•
Stigma sıvısında kuruma ve tozlanmada yetersizlik
•
Stomalarda kapanma, fotosentezde yavaĢlama
•
Büyümede, geliĢmede ve verimde gerileme
•
Çiçek ve meyvelerde dökülme
•
Bazı böceklerin geliĢmesinde (akarlar) artma
RÜZGARIN OLUMLU ETKĠLERĠ
• Transpirasyonu kamçılar, su ve besin maddesi alımını artırır,
•
Sıcaklığı dengeleyici etki yapabilir (uygun rüzgarlar), don olaylarını önler, aĢırı su
kayıplarını önler (nemli rüzgarlar),
•
Tozlamaya yardım eder,
•
Bitkilerin kök sistemini güçlendirir.
Olumlu Etki Ġçin
• Hafif ve dengeli olmalı (3-15 km/h)
• Sıcaklığı anormal olmamalı
• Nemli olmalı
RÜZGARIN OLUMSUZ ETKĠLERĠ
• Bitkileri yatırır, dalları ve sürgünleri kırar, yaprakları parçalar
• Çiçek,meyve ve tohumların dökülmesine neden olur
• Hastalık etmenlerinin, zararlıların, yabancı otların dağılmasına, yayılmasına yol açar
• Kuru, sıcak rüzgarlar bitkilerin su kaybetmesine, kurumasına yol açar; toprağı çabuk
kurutur, tohumların çimlenmesine engel olur
• Meyilli ve sürülmüĢ arazilerde erozyon yaratır
RÜZGARA KARġI ALINABĠLECEK ÖNLEMLER
Bitki sıralarının yönü
Sırta ekim-dikim ve yön düzenleme
Sera, tünel, screenhouse kullanma
Yüzey örtüleri ve malç kullanma
Rüzgar kıranlardan yararlanma
RÜZGARKIRANLARIN YARARLARI
Fiziksel Yararlar
• Rüzgar hızını azaltma
• IĢınımı yükseltme (kuzey konumu , güney konumu )
• Sıcaklığı değiĢtirme (kuzey konumu , güney konumu )
• Nemi değiĢtirme (gündüz , gece )
Agronomik Etkiler
• Bitkileri mekanik zarardan ( + taĢıdığı malzeme) korur
• Erkencilik sağlar
• Su kaybını azaltır, su ekonomisi sağlar
• Gündüzleri sıcaklıkta artma meydana getirir
• Sulamada ve ilaçlamada düzenlilik sağlar
• Örtü malzemelerini korur
• Örtü içinde yakıt sarfiyatını azaltır
• Don riskini artırır
ÇEVRELEME MATERYALĠNDE ĠSTENEN ÖZELLĠKLER
Dayanım süresi
Ġnsan, hayvan ve diğer zararlılara karĢı koruyuculuğu
Bitkilere zarar verme durumu
Rüzgar kıran etkisi olup olmadığı
Hava sirkülasyonuna karĢı engel olma durumu
Fiyatı
YAPAY ÇĠTLER
Duvar ( TaĢ, Tuğla, Biriket, vb.)
Tel ( Dikenli, Dikensiz, Kafes)
AhĢap ve /veya dal, çalı, vb.
DOĞAL ÇĠTLER
• Dikenli ve sık taçlı olmalı (fakat geniĢ değil)
• Budamaya elveriĢli olmalı; Kuvvetli; Hızlı geliĢmeli
• Sebze hastalıkları ve zararlılarına konukçuluk etmemeli
• KıĢın yaprağını dökmemeli
• Kurağa dayanıklı olmalı
Örnek Bitkiler: Gladiçya, Makluna, Ligistrum, Servi, Mazı, Mimoza, Ġdris, Taflan, Defne,
Ġğde, vb.
SEBZELERĠN RÜZGARA KARġI TOLERANSI
Tolerant
Orta Tolerant
Duyarlı
Lahanalar
Karnabahar
Sırık Fasulye
Pazı
Bezelye
Çin Lahanası
Havuç
Marul-Salata
Hıyar
Soğan
Domates
Kabak
Sarımsak
Biber
Kavun
Pırasa
Patlıcan
Karpuz
Turp
Patates
KuĢkonmaz
K. Pancar
Enginar
Maydanoz
Ispanak
3. SU VARLIĞI
SULAMA SUYU KAYNAĞI VE ÖZELLĠKLERĠ
– Kapasite ve Yeterlilik
– Yararlanabilme Zamanı ve Sağlanabilirlik
– Kalite
KAPASĠTE VE YETERLĠLĠK
30 cm derinlilikte bir toprağı ıslatabilmek için,
– Kumlu taĢlı topraklarda 10 mm sulama suyu
– Ağır ve killi topraklarda 40 mm sulama suyu gereklidir
1 mm’lik sulama = 1 L/m2 = 1 ton/da su demektir.
Bu durumda örneğin;
ağır bir toprakta 45 cm derinliği ıslatmak için her sulamada; 40* 1.5 = 60 ton/da su gerekir.
15 da’lık bir arazide haftada iki kez sulama yapıldığı durumda haftalık su gereksinimi;
60* 15* 2 = 1800 ton’ dur.
SULAMA SUYU KALĠTESĠ
Kimyasal Kalite
Tuzluluk (%, ppm, EC)
Alkalilik (Na konsantrasyonu olarak)
Toksik maddeler içeriği (özellikle Bor)
Kimyasal atıklar (endüstriyel atıklar ve Ģehirsel
atıklar, deterjan vb. )
Biyolojik Kalite
Sıcaklık
Havalanma ve O2 Ġçeriği
Su Sınıfı
Tuzluluk
(mmhos/cm)
ppm
Na içeriği
ppm
Bor
ppm
1
0-1
0-700
0-60
0.0-0.5
2
1-3
700-2000
60-75
0.5-2.0
3
>3
> 2000
> 75
> 2.0
1. Sınıf su: Diğer özellikleri de uygunsa sebzecilikte rahatlıkla kullanılabilir. Herhangi bir
önleme gerek yoktur
2. Sınıf su: Tuzluluğa dayanıklı tür, iyi drenaj koĢulları ve iyi sulama yöntemi koĢuluyla
kullanılabilir.
3. Sınıf su: Sulama suyu olarak değerlendirilmez.
Download

Doç. Dr. Murat DEVECİ - E