European Union
Bulgaria-Serbia
IPA Cross-Border Programme
STRATEGIJA ODRŽIVOG
ISKORIŠĆENJA BIOMASE
OPŠTINA PIROT
Decembar 2013.god.
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border ProgrammeThis
publication has been produced with the assistance of the European Union through the Cross-Border
Programme CCI No 2007CB16IPO006. The contents of this publication are the sole responsibility
of Faculty of Occupational Safety in Nis and can in no way be taken to reflect the viewsof the
European Union or the Managing Authority of the Programme.
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
SADRŽAJ
SADRŽAJ
1. UVOD
1
2. NACIONALNI CILЈ I ZAKONODAVSTVO U VEZI OBNOVLЈIVE
ENERGIJE
3
3. OSNOVNI PODACI O OPŠTINI PIROT
4
4. TEKUĆA SITUACIJA I PREPREKE ZA KORIŠĆENJE ENERGIJE IZ
BIOMASE
6
5. KORIŠĆENJE BIOMASE U OPŠTINI PIROT
12
6. ENERGETSKI POTENCIJAL BIOMASE U OPŠTINI PIROT
6.1 Drvni ostatak nakon seče
6.2 Mogućnost podizanja namenskih zasada za proizvodnju šumske biomase
6.3 Poljoprivredna biomasa na teritoriji opštine Pirot
6.4 Mogućnosti upotrebe agro biomase u energetske svrhe
14
17
17
18
19
7. MOGUĆNOSTI ZA KORIŠĆENJE BIOMASE U ENERGETSKE SVRHE 20
7.1 Lanac isporuke biomase
21
7.2 Usitnjavanje šumske biomase
24
7.3 Baliranje poljoprivrednih i šumskih ostataka
28
7.4 Peletiranje i briketiranje
30
7.5 Gasifikacija biomase
32
8. EKOLOŠKI ASPEKTI
33
9. OPŠTINSKA STRATEGIJA ZA KORIŠĆENJE ENERGIJE IZ BIOMASE
34
9.1 SWOT analiza
35
10. PRIORITETNI PRAVCI ZA KORIŠĆENJE ENERGIJE IZ BIOMASE 39
11. STRATEŠKI CILJEVI I PRIORITETNE MERE
40
12. ZAKLJUČAK
45
Strategija održivog korišćenja biomase predstavlјa sažeti planski dokument izrađen u
okviru projekta "Promocija održivog iskorišćenja biomase za energiju u
prekograničnom regionu","Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in
the Cross Border Region” – ProBioCBR )", a koji je finansiran od strane EU, IPA
Prekograničnim programom između Srbije i Bugarske. Plan se, dakle odnosi na
područje obuhvaćeno predmetnim projektom, a što podrazumeva područje opštine
Pirot.
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
1. UVOD
Biomasa, kao izvor obnovlјive energije, je organska supstanca bilјnog ili
životinjskog porekla (drvo, slama, biorazgradivi ostaci iz polјoprivredne proizvodnje,
stajsko đubrivo, organski deo komunalnog čvrstog otpada). Koristi se u procesima
sagorevanja ili konvertuje u sistemima koji proizvode toplotnu energiju, električnu
energiju ili i toplotnu i električnu. Osim toga, biomasa se koristi za proizvodnju tečnih
i gasovitih goriva – bioetanola, biodizela i biogasa.
Pirot je opština sa velikim površinama pod šumom i poljoprivrednim
zemljištem. Šume pokrivaju oko 30% teritorije, a oko 55% teritorije je obradivo
zemlјište. Pored ostataka iz ratarstva za proizvodnju hrane, postoje velike mogućnosti
za namensko uzgajanje biomase koje neće konkurisati proizvodnji hrane.
Biomasa kao ekološki prihvatljivo gorivo (gorivo prošlosti, sadašnjosti i
budućnosti) je:
• uslovno obnovljivi izvor energije uz primenu mera održivog gazdovanja
šumama;
• ekološki prihvatljivo gorivo koje može dati značajan doprinos u
energetskom bilansu opštine;
• faktor smanjenja zavisnosti od energenata koji se uvoze i
• oslonac ekonomskog razvoja u seoskim područjima.
Najperspektivnije mogućnosti eksploatacije biomase u opštini Pirot su:
- proizvodnja prerađenih goriva u vidu briketa od biomase, a moguća je i
primena
- ko-sagorevanjem ili potpuna zamena loženja mazuta ili
јa uugl
toplanama.
Porazan je, međutim, rezultat istraživanja ovog projekta da je u sadašnjoj
eksploataciji šuma za energetske potrebe energetska efikasnost konverzije šumske
biomase u toplotnu enegiju jedva 20% posmatrajući energetski lanac koji počinje u
šumi a završava se u kućnoj peći. Efikasnost eksploatacije u lancu od šume do
stovarišta je takođe veoma niska i iznosi jedva 50%. Zaključak ove studije
nedvosmisleno upućuje na traženje rešenja koje će biti KOMPROMIS IZMEĐU
ŠUME POTREBE I ŠUME BLAGA.
Uopšteno gledano, strateški plan ima tri osnovne komponente:
1. definiše specifične aktivnosti i zadatke koje bi trebalo sprovesti, kao i one
koji ih sprovode;
2. definiše vremenski okvir za sprovođenje aktivnosti;
3. prepoznaje moguće izvore finansiranja potrebne za sprovođenje aktivnosti.
Strategija održivog korišćenja biomase za područje opštine Pirot (u dal
јnjem
tekstu Plan) definisan je u skladu s gore navedenim.
Predmetni plan ima dva cilјa:
1) podstaći projekte u regiji kojiјučuju
ukl iskorišćavanje biomase u
energetske svrhe, i
1
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
2) pojačati/povećati pozitivne uticaje dobrog planiranja i odlučivanja.
Navedeni cilјevi trebalo bi da se ostvare primarno kroz:
• prepoznavanje i utvrđivanje prepreka;
• izradu odgovarajućih preporuka/smernica.
Izrada Plana i njegov završetak obuhvata nekoliko koraka:
• prikuplјanje relevantnih podloga (prostornih planova, razvojnih strategija,
itd.);
• analizu navedenih podloga, posebno radi utvrđivanja postojećih i mogućih
prepreka za razvoj održivih projekata korišćenja biomase u energetske
svrhe;
• definisanje odgovarajućih preporuka s utvrđenim institucionalnim i
vremenskim okvirom za sprovođenje, među njima i relevantne mehanizme
za sprovođenje (na primer finansijske), gde je to moguće;
Startegija održivog korišćenja biomase započela kao deo projektnih aktivnosti
i deo je šireg procesa koji ima za cilj da poboljša spremnost lokalne zajednice za nove
izazove u procesu pristupanja Srbije Evropskoj Uniji.
2
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
2. NACIONALNI CILЈ I ZAKONODAVSTVO U
VEZI OBNOVLЈIVE ENERGIJE
Podsticaji za korišćenje obnovljivih izvora energije
Podsticajne mere za korišćenje obnovl
јivih izvora za proizvodnju elektri
čne
energije, u smislu Zakona o energetici, obuhvataju obavezu otkupa električne energije
od povlašćenog proizvođača, cene po kojima se ta energija otkupl
јuje (tzv.
fid-in
tarife) i period važenja obaveze otkupa električne energije i preuzimanje balansne
odgovornosti.
Vlada Srbije usvojila je 24. januara 2013. novu uredbu o podsticajnim
cenama za otkup struje iz obnovlјivih izvora energije, kao i Uredbu o uslovima i
postupku sticanja statusa povlašćenog proizvođača električne energije. Novina je da
će se iznosi podsticaja, takozvanih fid-in tarifa jednom godišnje usklađivati s
iznosom inflacije u evro zoni. U novoj uredbi je zadržan period trajanja podsticaja
od 12 godina.
U Srbiji će uskoro početi i izrada nove strategije razvoja energetike od 2015.
do 2025. godine, sa projekcijama 2050. Sadašnja strategija nije u tolikoj meri
obuhvatila projekcije koliko će se zeml
јa približiti EU, koje će obaveze iz toga
proizaći, a u međuvremenu je došlo i do promena na energetskom tržištu i poremećaja
koji nisu mogli da se predvide. Novi dokument treba da obuhvati sve te nove uticaje, a
jedan od osam delova buduće strategije će se odnositi isklјučivo na obnovlјive izvore
energije.
Akcioni plan za biomasu 2010 – 1012.
Vlada Srbije je 2010. godine usvojila Akcioni plan za biomasu kojim su
obuhvaćene procedure za investicije, utvrđeni problemi i predložena rešenja i rokovi,
kao i nadležne ustanove koje treba da rade na tome.
3
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
3. OSNOVNI PODACI O OPŠTINI PIROT
Slika 3.1 Karta opštine Pirot
Primarni zadatak opštine Pirot sastoji se u jasnoj identifikaciji energetskih
problema sa kojim se lokalna zajednica susreće, definisanju resursa kojim ona
raspolaže, a osnovni cilј je aktiviranje datih razvojnih potencijala radi unapre
đenja
standarda života u zajednici. Strategija održivog korišćenja biomase je jedan od
najbolјih načina da se utiče na državnu politiku razvoja pojedinih oblasti i doprinosi
pobolјšanju republičkih planskih dokumenata, kako bi se u budućnosti iskoristili
resursi i komparativne prednosti opštine.
Teritorija opštine Pirot se nalazi u istočnoj Srbiji između 43 09'11'' severne
geografske širine (N) i 220 m 35'10'' istočne geografske dužine (E). U
administrativnom pogledu opština pripada Pirotskom okrugu, koga, pored ove,
sačinjavaju i opštine Dimitrovgrad, Babušnica i Bela Palanka. Područje opštine Pirot
sa severne strane graniči se sa Republikom Bugarskom (u dužini od 65 km).
Na prostoru opštine uočavamo tri rejona: planinski, koji je i najzastupljeniji i
obuhvata 40%, te brdski i ravničarski sa po 30% od ukupne površine. Šume koje
zauzimaju 34% ukupne površine, livade, pašnjaci, jezera, čista pitka voda, endemske
biljke, park prirode na Staroj planini su značajni prirodni resursi. Livade i pašnjaci
čine 62% poljoprivrednog zemljišta i predodređuju ovaj kraj za stočarsku
proizvodnju. Obradivo zemljište se nalazi u dolinama pored reke Nišave i Jerme.
4
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Ukupna površina područja opštine iznosi 1.232 km2 i u ovom pogledu Pirot
spada u tri najveće opštine u Republici Srbiji. Poljoprivredne površine u ukupnim
učestvuju sa 56,8 %.
U naseljenim mestima područja opštine, prema popisu iz 2011. godine, u
20.392 domaćinstava živi 59.380 stanovnika, od kog broja u gradu 39.338 (66 %), a u
selu 20.042 (34 %). Na 1 km2 dolazi 52 stanovnika u proseku, što se bitno razlikuje po
naseljenim mestima. U periodu 2002.-2011. godine broj stanovnika je smanjen za
4.411 stanovnika. Ta tendencija se nastavlja i dalje. Prema proceni u 2006. broj
stanovnika iznosi 61.578, što je 3,5% manje u odnosu na 2002. godinu.
Na području opštine ima 72 naseljenih mesta, sa prosečnim površinama od
17,1 km2, katastarskih opština 74, mesnih zajednica 87 i mesnih kancelarija 24.
5
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
4. TEKUĆA SITUACIJA I PREPREKE
KORIŠĆENJE ENERGIJE IZ BIOMASE
ZA
Percepcija lokalnog stanovništva o mogućoj upotrebi biomase u energetske
svrhe je formirana aktuelnim stanjem društvenog trenutka tranzicije, migracijama
stanovništva, opštim i tehničkim obrazovanjem i nedovoljnom informisanošću.
Faktori koji uobličavaju percepciju lokalnog stanovništva mogu se svrstati u nekoliko
tačaka:
• Tendencija smanjenja populacije orijentisane na ruralni način života i
zamiranje sela, čime nestaje odnos poštovanja, nege i naprosto kulta prema
šumi i drvetu, kao zadnjem osloncu u ekonomski teškim vremenima.
• Preostali stanovnici ruralnog područja poprimaju odnos prema šumama
vlasnika koji su migrirali tako što je smatraju za "res nulius" – ničijom, pa
je privatan šumski posed izložen satiranju, a na državni potes se ne retko
atakuje.
• Ovaj tradicionalno siromašan kraj odvajkada orijentisan (pogotovu u
seoskim sredinama) na konvencionalno korišćenje drveta u vidu otpadne
šumske biomase (granjevina, suva i bolesna stabla, orezine u voćarstvu)
naglo menja svoj odnos prema šumi. Njegovi stanovnici koriste zdravo i
tehničko drvo s poimanjem "kraja sveta".
• Nezadovoljavajući stepen opšteg i tehničkog obrazovanja stanovništva u
urbanim sredinama uslovljava korišćenje šumske biomase isključivo u
vidu tzv. „metrovske“ oblovine prečnika oko 100 mm i cepanog
„metrovskog“ drveta, pa zatim kraćenog na 300 do 350 mm dužine,
sagorevanjem u tehnološki najprimitivnijim mogućim ložištima sa
najmanjim mogućim stepenom korisnosti koji jedva da prelazi 20%
energetske efikasnosti.
• Van urbanih centara nisu poznati sistemi centralizovane proizvodnje i
distribucije toplotne energije, kao i pogodnosti koje ovakvi sistemi
omogućuju.
• Stanovništvo ne poznaje pelet kao gorivo.
• Cena kotlova na pelete su daleko iznad cena kotlova na čvrsto gorivo i
predstavlja nedostižnu investiciju za prosečno domaćinstvo u opštini.
• Danas u opštini nije moguće kupiti kotao na pelete, a još je teže naći
stručno lice koje će ga instalirati i održavati.
Na osnovu uvida stečenog o obaveštenosti stanovništva (razgovorima sa
pojedincima i predstavnicima "obaveštenih" struktura i rezultata anketa, mogu se
izvesti sledeći zaključci:
• Tehnička edukacija predavanjima, štampanim materijalima i obrazovnim
emisijama javnog servisa je nedovoljna ili nikakva;
• Tako, nisu poznati oblici prerađene biomase u vidu ivera, čipsa, briketa i
peleta stanovništu u većem procentualnom iznosu od 10%, pa time ni
mogućnost automatizovanog centralizovanog sagorevanja prerađenog
6
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
•
•
goriva u vidu ivera, koji bi ostavio značajno više vremena seljaku za
bavljenje drugim korisnim radom uz istovremeno komforniji život;
Urbane sredine su u najvećoj mogućoj meri oslonjene na konvencionalna
grejanja lokalnim izvorima toplotne energije i nema vizija o drugojačijem
energetski efikasnijem obliku korišćenja šumske biomase. O tome bi se
mogle napraviti veoma efektivne TV emisije sa primerima sela iz Austrije,
Švedske, Nemačke i Finske, koja se greju daljinskim sistemima na iver ili
čips iz sopstvenih izvora i finansijskim potporama koje čini država u
takvim slučajevima;
Uopšte ne postoji predstava o drugim mogućim konverzijama hemijski
vezane energije u drvetu u neki drugi vid prerađenog goriva ili energije
(drvo u generatorski gas, drvo i pirolitički postupak i sl.).
Pirotski region je sa 34% teritorije pod šumama. Centralizovani sistem
toplifikacije Pirota čine centralni izvori toplotne energije, nedavno izgrađena
kotlarnica Senjak, kao i mreža magistralnih gasovoda. Ovim sistemom gazduje JKP
“Toplana”.
Stara planina proglašena je za Park prirode (1997. godine) kao područje
izuzetno vredno sa stanovišta raznovrsnosti bil
јnog i životinjskog sveta i njihovih
zajednica, te geomorfoloških, geoloških, hidroloških i hidrogeoloških osobenosti i
pojava, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara. Ukupna
površina Parka prirode „Stara planina“ iznosi 142.219.64 hektara, regionalno pripada
istočnoj Srbiji, a administrativno se prostire na teritoriji četiri opštine: Zaječar (9.958
hektara), Knjaževac (57.968 hektara), Pirot (63.194 hektara) i Dimitrovgrad (11.099
hektara).
Vlada Republike Srbije je poverila na staranje Park prirode „Stara planina“
Javnom preduzeću za gazdovanje šumama „Srbijašume“. JP „Srbijašume“ poslove
zaštite, razvoja i održivog korišćenja Parka prirode „Stara planina“ obavl
јa preko
svojih Šumskih gazdinstava.
7
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Slika 4.1 Sadašnja tehnologija eksploatacije šumskog drveta zahteva dosta fizičkog
napora, utroška vremena i energije
Slika 4.2 Ogrevno drvo u pripremi za kraćenje
Podatak o stvarnom potencijalu šumskog regiona Pirota u vidu podatka
izraženog zapreminom drveta od 21701 m3 i preračunatog na prm (prostorni metar)
od 31466,45 prm. otvara mogućnosti za analizu i trasiranje puta ka energetski
efikasnijem korišćenju ove mase.
Ovaj podatak već predstavlja tzv. neto seču ili neto sečivi etat, sa činjenicom
da je bruto sečivi etat 27.126 m3. To znači da je već u šumi, na mestu seče napravljen
8
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
gubitak od 5425,2 m3. Gubitak u izvlačenju šumskog drveta iznosi (21701 - 14.106) =
7595 m3 ili 35% od neto sečivog etata (0,35•21701 = 7595 m3). Ovi podaci su
sistematizovani u tabeli 4.1.
Tabela 4.1 Pregled bruto i neto sečivog etata i nastalih gubitaka od momenta
primarne šumske seče do sagorevanja kod korisnika u konvencionalnim pećima
Seča, gubitak
m3
prm
Potencijal šuma šumarskog područja
Pirota (bruto sečivi etat, ostvareni prinos,
27.126
39332,7
dobit
Neto sečivi etat (neto seča)
21701
31.466
Gubitak u seči
5425,2
7.595,28
Gubitak u izvlačenju iz šume
7595,35
11.013,258
Stvarno dopremljeni deo neto seče
dopremljen do distributera, raspoloživo
14.106
20.453,7
za prodaju
Ukupan gubitak od momenta seče do
13.020,55
18.879,798
dopremanja na stovarište
Ostvarena efikasnost korišćenja šumskog
potencijala od momenta primarne šumske
48%
seče do dopremanja na skladište
Gubitak u efikasnosti sagorevanja
računajući na koeficijenat iskorišćenja
8463,6
12272,22
maksimalno na 40 %
Iskorišćeno od dopremljenog goriva pri
5642,4
8181,48
sagorevanju
Ostvarena efikasnost korišćenja šumskog
potencijala od momenta primarne šumske
20,8%
seče do dopremanja na skladište
Rezultati ove analize sami po sebi govore o ukupnoj efikasnosti konverzije u
toplotnu energiju. Ona iznosi svega 20,8 %.
Međutim, treba imati u vidu da ovde nije kraj i da postoje značajne
aproksimacije u utilizaciji iskorišćene mase jer nisu uzeti u obzir gubici:
• na panjevinu i granjevinu na samom mestu seče, koja bi se mogla
konvertovati npr. u iver ili čips;
• u skladištenju i transportu od distributera do potrošača i
• pravi gubici u ložištima peći (oni su ovde uzeti sa maksimalnom
vrednošću od 40 % a koriste se ložišta sa značajno manjom efikasnošću.
U ovom slučaju je efikasnost konverzije izražena kao:
η k=η ps η i η s
gde je:
η k = 0,208 -efikasnost konverzije sečivog etata u toplotnu energiju;
η ps = 0,8 – efikasnost primarne seče;
η i = 0,65 – efikasnost izvlačenja iz šume;
η s = 0,40 – efikasnost sagorevanja.
9
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Tako je iskorišćeno sagorevanjem:
IS = η kBSE
Gde je.
IS - iskorišćeno sagorevanjem i
BSE – bruto sečivi etat.
Na kraju postoje i druge, znatno efikasnije tehnologije.
Putevi za povećanje ukupne energetske konverzije šumske biomase se sami
ukazuju nakon ove analize.
30,000
27,126
25,000
21701
20,000
14,106
15,000
m3
10,000
5642.4
5,000
0
Bruto sečivi
etat
Neto sečivi
etat
Dopremljeno Konvertovano
na stovarište
u toplotu
Slika 4.3 Stepen iskoristivosti šumske biomase
Upotreba biomase u energetske svrhe zahteva investicije u različitim fazama
realizacije projekta: proizvodnja biomase, proizvodnja/nabavka opreme za pripremu i
preradu biomase u biogorivo, izgradnja bioenergetskih postrojenja, promovisanje
upotrebe bioenergenata kod stanovništva itd.
U Srbiji postoje kreditne olakšice međunarodnih finansijskih organizacija,
domaćih razvojnih fondova i banaka, ali je sa njihovim korišćenjem povezan veliki
broj problema.
Država i lokalne samouprave ne nude dovol
јno finansijskih podsticaja za
korišćenje biomase u energetske svrhe.
10
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Prepreke:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Finansijske prepreke predstavljaju ozbiljnu ne tehničku barijeru za
realizaciju projekta korišćenja biomase u energetske svrhe.
Nedostatak strateških dokumenata u pojedinim područjima – energetska
strategija.
Nizak je nivo identifikacije kvalitetnih razvojnih projekata na Opšinskom i
regionalnom području koji bi proizveli pozitivan efekat na razvoj. Mali
broj razvojnih projekata koji bi doprinosili jačanju privredne
konkurentnosti u odnosu na broj projekata u čistu infrastrukturu.
Nema strateških dokumenata o mogućoj sinergiji šumarstva, polјoprivrede
i energetskog sektora.
Vrlo slaba unutar-sektorska i među-sektorska integrisanost šumarstva,
polјoprivrede i energetike.
Nedovolјno praćenje i usvajanje modernih pristupa i tehnologije u
proizvodnji energije iz biomase, posebno kod malih proizvođača.
Većina nekretnina pol
јoprivrednih gazdinstava nije legalizovana, nije
upisana u zemlјišne knjige i/ili nema potrebne dozvole što je nepovolјno za
proceduru razvoja projekata biomase.
Neodgovarajuća poslovna infrastruktura za privlačenje većih investitora i
nedostatak većih površina spremnih za prihvat investicija.
U prostornom planu nije prepoznat potencijal korišćenja biomase kao
izvora energije.
Nije prepoznat potencijal korišćenja raspoloživih površina i resursa za
proizvodnju poljoprivredne biomase.
Ne postoji monitoring vrste i količine nastalog otpada, posebno biomase.
Prostorni plan ne predviđa postojanje pogona za proizvodnju biogasa i
biogoriva, kao i druge vidove iskorišćavanja biomase, pa samim time ne
propisuje ni uslove za njihovo lociranje i izgradnju.
Nepostojanje povolјnih izvora finansiranja za proizvodnju bioenergije, a
samim tim i nizak stepen opremlјenosti modernijom mehanizacijom i
opremom.
Nema proaktivnih udruženja polјoprivrednih gazdinstava.
Uopštena usitnjenost poseda.
Nerešeni vlasnički odnosi nad šumom i zemlјištem.
Nedostatak adekvatnog kadra i uopšte infrastrukture kao podrške za
korišćenje biomase.
Strategijom nije definisan plan za pobolј
šanje energetske efikasnosti na
nivou opštine (bol
јa izolacija objekata), kao i plan za šćavanje
iskori
alternativnih izvora energije OIE nisu obuhvaćeni razvojnim strategijama i
drugim dokumentima.
Nepostojanje zakona o OIE.
Nedovolјna decentralizacija u planiranju, pripremi i sprovođenju programa
i projekata u području infrastrukture, zaštite okoline i energetske
efikasnosti.
11
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
5. KORIŠĆENJE BIOMASE U OPŠTINI PIROT
Slika 5.1 Pirotski okrug
Energetska efikasnost – ušteda na potrošnji
Godišnja potrošnja od preko 6 miliona m3 ogrevnog drveta, se utroši u
pećima sa veoma niskim stepenom iskorišćenja, ne većim od 40%, dok se se u
savremenim kotlovima na biomasu on kreće i preko 80%.
Zaklјučak se sam nameće. Povećanjem efikasnosti za 20%, oslobađa se
količina od preko 1 mil m3.
Promena načina potrošnje ogrevnog drveta zahteva ulaganja u nabavku
savremenih i energetski efikasnih peći u domaćinstvima.
Slika 5.2 Najmasovnije peći
Na području opštine Pirot tradicija je da se šume najvećim delom koriste za
energetske potrebe, za grejanje i spremanje hrane.
• Intenzitet korišćenja šuma raste sa potrebama vlasnika, kao i sa njihovom
pristupačnošću.
12
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
•
•
•
•
Korišćenje drveta kao izvora energije u domaćinstvima je izuzetno
neracionalno.
Tradicionalnim načinom korišćenja drveta stepen njegovog iskorišćenja
retko prelazi 40%.
Ovaj vid energije je stanovništvu i dalјe ekonomski najprihvatlјiviji.
Tačan obim seča u privatnim šumama nije poznat.
Postoje mišljenja koja ne idu u prilog korišćenju drvne biomase (kao što su da
zemni gas predstavlja ekonomski najisplativiji izvor grejanja, da je električna energija
ekološki najprihvatljivija, da je primena ugalja i nafte jednostavna, a kada je drvo u
pitanju da je to ekološki neprihvatljiv izvor energije jer utiče na devastaciju šuma.).
U cilju promene mišljenja insistirati na činjenicama kao što su:
- primenom drvne biomase se ne sme uticati na devastaciju šuma uz uslov
da se njima gazduje na održiv način;
- drvna biomasa je ekološki prihvatljiv izvor energije;
- drvna biomasa predstavlja domaći izvor goriva i njenom primenom se
smanjuje zavisnost od uvoza;
- cena primene drvne biomase za proizvodnju energije je prihvatljivija od
mnogih drugih energenata;
- primena drvne biomase za grejanje je jednostavnija (od ugalja, zemnog
gasa) i manje opasna od drugih energenata posebno od zemnog gasa i
nafte.
Ciljne grupe u promociji drvne biomase treba da budu:
- lokalne samouprave;
- individualna domaćinstva;
- vlasnici šuma;
- preduzeća za preradu drveta i
- proizvođači opreme.
Trenutno stanje korišćenja biomase na području opštine:
- Korišćenje biomase u „krupnoj“ energetici je na niskom nivou;
- Ne postoje direktne mere podsticaja subvencionisanim ili namenskim
kreditima za polјoprivredne proizvođače;
- Nizak nivo svesti zajednice;
- Slaba ekonomska moć potencijalnih zainteresovanih za ulaganje u sektor
biomase (polјpoprivredna gazdinstva, polјoprivredna gazdinstva,
drvoprerađivački sektor i dr).
13
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
6. ENERGETSKI
OPŠTINI PIROT
POTENCIJAL
BIOMASE
U
Površine pod šumama u gazdinskim jedinicama šumskog gazdinstva Pirot
Šumsko gazdinstvo Pirot je jedno od sedamnaest gazdinstava u sastavu JP
„Srbijašume“. S obzirom da ovo gazdinstvo uglavnom pokriva šume sliva Nišave
(jedan mali deo pripada slivu Timoka) često se o njemu govori kao šumskom fondu
Nišavskog šumskog područja.
Slika 6.1 Prostor Stare planine zahvaćen ŠG Pirot
Ukupna površina šuma i šumskog zemljišta Nišavskog područja, kojima
gazduje Šumsko gazdinstvo iz Pirota (sadašnje državne šume) iznosi 39.366 ha od
čega je:
• obraslo
28.692 ha ili 73%
• neobraslo
10.674 ha ili 27%
14
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
10.674;
27%
Obraslo
Neobraslo
28.692;
73%
Slika 6.2 Stanje površina ŠG Pirot
U obrasloj povšini (28.692 ha) učestvuju:
- visoke prirodne šume sa 5.820 ha (20%), sa 1.644.700 m3 (51%) ili 283
m3/ha drvne zapremine i sa prirastom od 31.694 m3/god. (39%) ili 5,4
m3/ha,
- izdanačke šume sa 10.985 ha (38 %), sa 1.535.300 m3 (48 %) ili 140 m3/ha
drvne zapremine i sa prirastom od 46.677 m3/god. (58%) ili 4,2 m3/ha,
- veštački podignute šume i kulture (uglavnom četinara) sa 3.046 ha (11%),
sa 37.600 m3 (1%) ili 78 m3/ha drvne zapremine i sa prirastom od 2.491
m3/god. (3%) ili 0,8 m3/ha,
- šikare sa 7.662 ha (27%),
- šibljaci sa 1.171 ha (4%),
- ostale šume (ogledna polja) sa 8 ha.
U obrasloj povšini (28.692 ha) učestvuju:
- visoke čiste bukove sa 4.431 ha (15%), sa 1.283.300 m3 (40%) ili 290
m3/ha drvne zapremine i sa prirastom od 25.584 m3/god. (32%) ili 5,8
m3/ha,
- visoke mešovite šume bukve, jele, smrče sa 555 ha (2%), sa 199.500 m3
(6%) ili 359 m3/ha drvne zapremine i sa prirastom od 3.200 m3/god. (4%)
ili 5,8 m/ha,
- čiste šume smrče (sa primesom jele) sa 504 ha (2%), sa 132.000 m3 (4%)
ili 262 m3/ha drvne zapremine i sa prirastom od 2.280 m3/god. (3%) ili 4,5
m3/ha.
15
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Tabela 6.1 Pregled raspoložive drvne mase za seču na teritoriji Gornjeg
Ponišavlja (GJ Pirot)
Gazdinska
jedinica
Topli do
P
ha
3.948,42
V
m3
592.796
V*
m3/ha
150,15
Zv
m3/god
11.092
Zv*
m3/god.ha
2.809
SE
m3/god
40%
4436,8
Otp
m3/god
887
NS
m3/god
3549,5
Аrbinje
1912,80
419.501
219,4
6.726
3,516
54%
3632
726
2905,6
Široke luke
3.004,26
662.534
220,5
9.794
3,26
40%
3914
783
3131
Prelesje
2.291,11
378.991
165,4
7.646
3,337
45%
3441
688
2753
Svega drž.
šume
11156,59
2.053.822
35.258
43%
15424
3084
12339
Privatno
17536
1.882.753
26.750
43%
11.702
2340
9362
Sveukupno
28692
3.936.575
62.008
43%
27.126
5425,2
21701
P (ha)
Površina gazdinske jedinice
3
V (m )
Ukupna raspoloživa masa drveta izražena zapreminski
V* (m3/ha)
Raspoloživa masa drveta izražena zapreminski i svedena na površinu
Zv (m3/god)
Godišnji zapreminski prirast
Zv* (m3/god.ha)Specifični godišnji prirast
SE (m3/god)
Sečivi etat (bruto seča, moguća dobit)
Otp (m3/god) Otpad (približno 20% od sečivot etata
NS (m3/god) Neto seča
S obzirom na podatak o ukupnoj obrasloj površini od 39.366 ha, tj. pod
šumom 28.692 ha i neobraslom površinom od 10.674 ha dolazi se do podatka o
šumama u privatnom vlasništvu od (28692 – 11156,59 = 17536 ha, od čega je pod
enklavama u okviru šumskih gazdinstava (Prelesje 51,4 + Topli do 254,14 + Široke
luke 188,70 + Arbinje 39,57 = 534,24 ha). S obzirom da je ukupna raspoloživa masa
drveta izražena zapreminski u opštini Pirot (sajt Srbijašume od 3.936.575 m3)
proizilazi da je u privatnom vlasništvu 1.882.753 m3.
Kako 1 m3 sadrži 1,45 prm (prostornih metara), to znači da 21701 m3 sadrže
31466,45 prm. Zbog nepristupačnosti terena (nema puteva) obično se koristi
maksimum 65 %, što znači da je raspoloživo za dalju upotrebu 14.106 m3 ili
20.453 prm.
16
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
6.1 Drvni ostatak nakon seče
-
-
-
-
Danas se u praksi korišćenja šuma od ukupne biomase stabla najčešće
koristi nadzemni deo debla i grane preko 7 cm debljine.
Prosečna vrednost drvnog ostatka nakon seča iznosi 15,15%-20%.
Usled brojnih ograničenja ovu količinu nije moguće, ni u idealnim
uslovima iskoristiti u celosti. Stepen korišćenja šumskog ostatka zavisi od
mreže šumskih puteva, distance privlačenja, kvaliteta biomase, tehničke
opremljenosti, troškova sakupljanja, cene na tržištu i dr.
U državnim šumama je u početnom periodu moguća godišnja
proizvodnja drvne biomase iz šumskog ostatka u iznosu do 0,2 mil.m3, za
koji se može očekivati ekonomska isplativost.
Uz povećanje stepena iskorišćenja drvnog ostatka nakon seče, u privatnim
šumama se može ostvariti proizvodnja biomase u iznosu do 0,3 mil.m3 na
godišnjem nivou. Ukupno 0,5 mil.
Za dodatno povećanje su neophodna značajna ulaganja.
- U sadašnjim uslovima veće uvećanje obima korišćenja se ne može
posmatrati kao realno.
6.2 Mogućnost podizanja namenskih zasada za proizvodnju
šumske biomase
1) Nedovoljna šumovitost Srbije
2) Napušteno poljoprivredno zemljište
- Prostornim planom je planiran godišnji obim pošumljavanja na oko 5.000
ha. Ako se opredeli samo 10% za namensku proizvodnju drvne biomase, u
narednih 10 godina je moguće zasaditi 5.000 ha šuma za ovu namenu.
- Ukoliko se za istu namenu opredeli identična površina poljoprivrednog
zemljišta, dolazi se do godišnjeg obima sadnje od 1.000 ha namenskih
plantaža.
- Podizanje namenskih zasada zahteva ulaganja.
- Prema podacima iz severne Italije (Spinelli2008) troškovi podizanja
intenzivnih plantaža iznose od 2.000 do 4.000 eur, dok nega na godišnjem
nivou košta prosečno oko 600 eur.
- Imajući uvidu da se radi o namenskoj sadnji prosečan godišnji prinos ovih
sastojina ne bi trebao da bude manji od 100.000 m3 šumske drvne biomase.
17
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
6.3 Poljoprivredna biomasa na teritoriji opštine Pirot
Poljoprivredna površina se prostire na 70.708 ha. Ovom površinom
obuhvaćene su poljoprivredne površine privrednih društava, zadruga i porodičnih
gazdinstava na teritoriji opštine Pirot. Struktura korišćene poljoprivredne površine,
prema podacima iz 2011. g. data je u tabeli 6.1.
Tabela 6.1 Struktura korišćene poljoprivredne površine opštine Pirot prema
podacima iz 2011. god.
Vrsta
Oranice i
poljoprivredne
Voćnjaci
Vinogradi
Livade
Pašnjaci
bašte
površine
Površina [ha]
19455
1671
1611
13535
34413
Poljoprivredna površina u vlasništvu porodičnih gazdinastava zauzima
površinu od 42.682 ha. Struktura korišćene poljoprivredne površine, prema podacima
iz 2011. je data u donjoj tabeli:
Tabela 6.2 Struktura poljoprivredne površine u vlasništvu porodičnih gazdinastava
Vrsta
Oranice i
poljoprivredne
Voćnjaci
Vinogradi
Livade
Pašnjaci
bašte
površine
Površina [ha]
19376
1627
1611
13315
6730
Količina poljoprivredne biomase koja se može iskoristiti za dobijanje energije
preračunava se s obzirom na ukupan prinos pojedinačnih kultura. Iz tog prinosa se
obračunava potencijalna količina poljoprivrednog ostatka koja bi se mogla iskoristiti
za dobijanje energije. Zbog toga je u nastavku dat prinos najznačajnijih
poljoprivrednih kultura na teritoriji opštine Pirot.
Tabela 6.3 Proizvodnja pšenice i kukuruza na teritoriji opštine Pirot
Pšenica
Kukuruz
Prinos ukupno
[t]
13919
Prosečan prinos
[kg/ha]
4235
Prinos ukupno
[t]
11828
Tabela 6.4 Proizvodnja krmnog bilja na teritoriji opštine Pirot
Detelina
Lucerka
Livade (seno)
Prino
Prino
Prinos
Proseča
s
Proseča
s
Proseča
ukupn
n
ukup
n prinos
ukup
n prinos
o
prinos
no
[kg/ha]
no
[kg/ha]
[t]
[kg/ha]
[t]
[t]
1956
4144
5747
5198
2381
1600
4
18
Prosečan prinos
[kg/ha]
3409
Pašnjaci (seno)
Prino
s
Proseča
ukup
n prinos
no
[kg/ha]
[t]
1145
359
3
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Tabela 6.5 Proizvodnja voća i grožđa na teritoriji opštine Pirot
Jabuke
Šljive
Vinogradi
Br. rodnih
Ukupan
Br. rodnih
Ukupan
Br. rodnih
Ukupan
stabala
prinos
stabala
prinos
čokota
prinos
[t]
[t]
[hiljadu]
[t]
73943
1583
463345
11400
9910
6391
6.4 Mogućnosti upotrebe agro biomase u energetske svrhe
Mogućnosti upotrebe agro biomase u energetske svrhe u ovom području su i
sada kao i dugoročnom proteklom periodu veoma skromne, skoro nikakve.
Zbog specifičnih klimatskih uslova, izrazito skromnih atmosferskih padavina,
velikih površina pod kamenitim goletima i slabo razvijene, bolje rečeno, izrazito
primitivne poljoprivredne proizvodnje, intenzivne migracije stanovništva i vrlo
nepovoljne demografske strukture, u ovom geografskom području se ne može računati
ni na kakve energetske resurse biomase iz poljoprivredne proizvodnje. Čak i u vreme
kada je veći deo od pobrojanih uslova bio zadovoljen, postojao je nedostatak agro
biomasa, pa se za prehranu stoke koristila šumska biomasa. Tako su se za zimsku
prehranu stoke koristili lisnici (osušena šumska bimasa – granjevina zajedno sa
lišćem) kao i poljoprivredni ostaci sa vrlo niskim energetskim vrednostima (stabla
kukuruzovine).
Slika 6.3 Tanki pedološki pokrivač slabo ziratne zemlje ne omogućava
produktivnu poljoprivrenu proizvodnju na Visoku
19
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
7. MOGUĆNOSTI ZA KORIŠĆENJE BIOMASE U
ENERGETSKE SVRHE
Biomasa može biti konvertovana u neki drugi fenotip energije ili prerađeno
biogorivo termo-hemijskom, fizičko-hemijskom ili bio-hemijskom konverzionom
tehnologijom (sl. 7.1)
Slika 7.1 Osnovne tehnologije konverzije biomase
Danas su dominantne u upotrebi termohemijske tehnologije konverzije
enrgije iz biomase (uglavnom su u početnoj fazi razvoja), izuzimajući tehnologiju
sagorevanja koja je najrazvijenija i najčešće primenjivana. Međutim, treba imati u
vidu da gasifikacija i piroliza postaju sve značajnije tehnologije. Pregled
termohemijskih konverzionih tehnologija, proizvoda i potencijalnih krajnjih korisnika
je prikazan na slici 7.2.
Praktično su u primeni četiri osnovne termohemijske tehnologije za konverziju
biomase u energiju: piroliza, gasifikacija, direktno sagorevanje i likvefakcija
(prevođenje u tečnu fazu).
Primarni proizvodi iz ovih konverzionih tehnologija su najčešće prerađena
biogoriva (drveni ugalj, tečno gorivo ili gas) ili neki fenotip energije, najčešće
toplotna.
20
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Kroz dodatne tehnološke postupke mogu se dobiti i drugi sekundarni vidovi
energije ali i proizvodi. Tako se većina poluproizvoda dobijenih iz nafte danas mogu
dobiti iz biomase.
Slika 7.2
korisnici
Termohemijske konverzione tehnologije biomase i potencijalni krajnji
7.1 Lanac isporuke biomase
Lanac isporuke biomase se sastoji iz nekoliko faza. Glavne faze u proizvodnji
biomase su sadnja, uzgoj i prikupljanje energetskih resursa. Pojedne operacije i njihov
redosled mogu da se razlikuju u zavisnosti od tipa materijala (usitnjavanje pre ili
nakon uskladištenja), prisutnosti primesa, strategije isporuke.
Energetski lanac procesa proizvodnje energije iz biomase se sastoji od više
međusobno povezanih i zavisnih faza (dopremanje i priprema goriva, energetska
konverzija, energetsko iskorišćenje, odlaganje produkata ili recikliranje). U okviru
ovog lanca, uloga dopremanja goriva je posebno važna u proizvodnji prerađenih
goriva koja treba da zadovoljavaju zahteve postrojenja za sagorevanje sa posebnim
osvrtom na kvalitet goriva (sadržaj vlage, veličinu čestica, sadržaj pepela) i cenu. U
ovom poglavlju su date osnovne informacije o mogućnostima za dopremanje,
predtretman i uskladištenje goriva.
21
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Slika 7.3 Faze ubiranja, dopremanja i prerade u energetskom lancu korišćenja
biomase
Najznačajnije grupe biomase koje se mogu preraditi u biogoriva su sledeće:
a) biomasa iz ratarske proizvodnje,
b) biomasa kao otpadak u preradi industrijskog bilja,
c) šumska biomasa,
d) ostaci u drvnoprerađivačkoj industriji,
e) biomasa iz voćarstva i vinogradarstva i
f) biomasa sa nekultivisanih površina.
U ovakvoj podeli biomase, šumska biomasa i biomasa u drvnoprerađivačkoj
industriji se obično tretiraju u zajedničkoj grupi pod zajedničkim imenom šumska
biomasa.
Na slici 7.4 su prikazani karakteristični putevi šumske biomase kao goriva do
krajnjih korisnika.
Faza dopremanja goriva u energetskom lancu se sastoji iz serije pojedinačnih
operacija poput sađenja, rašćenja, sečenja, usitnjavanja, povećavanja zapremine,
sušenja, skladištenja, transporta i na kraju korišćenja. Kombinacije ovih operacija
zavise, s jedne strane od vrste biomase, a sa druge od zahteva u sistemu za
sagorevanje. Samim tim to utiče na oblik sirovine i na njenu konačnu cenu. Cilj je da
sve operacije u lancu funkcionišu bez teškoća i efektivno sa aspekta cene uz
minimalni gubitak na putu do konačne konverzije energije za jedan dati sistem.
Redosled operacija u lancu može da bude različit (to su alternativne strategije za
pribavljanje sirovine) kako bi se zadovoljile potrebe date konverzione tehnologije. Sa
druge strane sve to mora da se uklopi u cenovnu strukturu.
U okviru međunarodne agencije za energiju postoji posebno odeljenje IEA
Bioenergy Agreement koje prikuplja veliki broj informacija o proizvodnji čvrstih
biogoriva. Sa ovog aspekta posebna pažnja je posvećena konvencionalnim šumskim
sistemima (task 31) i zeljastim biljkama sa kratkim vegetativnim ciklusom za
dobijanje bioenergije. Više informacija o tome može se dobiti sa sajta
www.ieabioenergy.com.
Danas su razvijene različite tehnologije za efikasnu i ekonomičnu seču
šumskog drveta.
Priprema šumske biomase sledi nakon seče drveća. Postoje brojne tehnološke
mogućnosti koje kao proizvod daju čips u granulaciji i obliku poput onog u industriji
pulpe i furnirskih ploča. Šumski ostaci mogu da budu sakupljeni i uskladišteni u šumi
22
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
pre nego što se usitne ili mogu da se direktno usitnjavaju prilikom ubiranja. Druga
opcija je baliranje i transport ostataka do centralne lokacije gde se materijal usitnjava
velikim čiperima. Sistemi za usitnjavanje se uobičajeno koriste i kada se šumsko drvo
prerađuje rezanjem.
Integrisani sistemi ubiraju energetske komponente (npr. krošnje i granjevinu)
istovremeno sa sečom stabla. Kompletna stabla se obaraju i onda se radi separacija
oblica na obroncima šuma. Energetske komponente se odvajaju od stabla drveta i
usitnjavaju najčešće u istoj ili u drugoj operaciji koja je vrlo bliska operaciji sečenja.
Na ovaj način se cena isporuke značajno smanjuje.
Slika 7.4 Mogući energetski lanci šumske biomase
Za svaku od ovih tehnologija se mogu koristiti različiti nivoi operacije i
opreme. Glavni problemi u izboru tehnologije proističu iz vrste i veličine drveta, vrste
terena (ravan ili postoje veliki usponi), učinka tehnologije, individualnog kvaliteta
opreme i strukture ukupnog sistema. Otud se prilikom kalkulacije cena šumskih
energenata može dobiti veliki opseg cena za isti proizvod. Integrisani sistemi za
prikupljanje su vrlo zahvalni za isporuku relativno homogenih proizvoda po
23
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
prihvatljivoj ceni. Operacije kod integrisanih sistema za ubiranje (koji podrazumevaju
rezanje građe ili obaranje drveta) se mogu definisati na sledeći način:
• obaranje,
• ekstrakcija (odvajanje stabla od granjevine i ostataka korenovog sistema),
• procesuiranje (koje uključuje otklanjanje kore i luženje) i
• usitnjavanje (čipsovanje ili iveranje ostataka).
7.2 Usitnjavanje šumske biomase
Šumsku biomasu predstavlja granjevina, grmlje, panjevina i kora sve do oko
50 mm, pilanski otpad i različito rinfuzno drvo. Ovaj sirovi materijal je dostupan u
različitim oblicima i dimenzijama komada. Smanjenje dimenzija komada može da se
izvrši na tri načina:
• kraćenjem 50-250 mm po komadu;
• iveranjem (čipsovanjem) 5-50 mm po komadu;
• mlevenjem 0-8 mm po komadu.
Goriva sečka (Fuel chips) se izrađuje postupkom seckanja drveta u mašinama
za izradu sečke i može kao sekundarni energent biti konačan šumski proizvod
namenjen tržištu.
Iver (Chips) se može dobiti direktno iveranjem šumskih ostataka (ili
namenskog drveta), kao i usitnjavanjem gorive sečke u mašinama za iveranje. To su
komadi seckanog drveta veličine do 50 mm. Služi i kao sirovina u izradi ploča iverica.
Slika 7.5 Čips (iver) u fazi predtretmana u pripremi za peletiranje
(Forest enterprise)
24
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Prednost korišćenja ivera u sistemima za grejanje je u mogućnostima
automatizacije sistema i što se za izradu ivera može koristiti drvo lošeg kvaliteta.
Nedostaci su veoma velike investicije u ovakve sisteme za grejanje na iver, a za
samostalno snabdevanje iverom neophodno je raspolaganje specijalnom mašinom.
Takođe je za skladištenje neophodno imati posebne prostorije.
Slika 7.6 Piljevina kao sirovina za proizvodnju peleta
Najčešći principi iveranja (čipsovanja) su zasnovani na upotrebi disk i
dobošastih čipera. Disk čiperi se sastoje od teškog rotacionog diska prečnika oko
600-1000 mm i dva do četri noža. Veličina čipsa može da bude modifikovana
podešavanjem noža i nakovanja. Čiperi prave čips koji je gotovo uniformnih
dimenzija zato što ugao sečenja u odnosu na pravac vlakana drveta ostaje
nepromenjen bez obzira na debljinu komada sirovine.
Slika 7.7 Disk i dobošasti čiperi
Dobošasti čiperi se sastoje od rotacionog doboša prečnika od oko 450-600
mm sa ugrađenim noževima u dva do četri dužinski postavljena žleba na cilindričnoj
površini. Kao i kod disk čipera, čips prolazi kroz fiksni nakovanj i veličina čipsovanih
25
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
komada drveta se modifikuje na isti način. Kao rezultat kružnog kretanja dobošastog
čipera, ugao sečenja prema pravcu prostiranja vlakana drveta se u ovom slučaju menja
sa veličinom prečnika drveta. Posledično čips koji nastaje je manje ujednačenih
dimenzija nego što je to slučaj kod disk čipera. Energija potrebna za čipsovanje iznosi
oko 1-3 % od toplotne moći drveta koje se obrađuje. Ona je manja za materijale sa
većim sadržajem vlage, zbog nižeg koeficijenta trenja.
Slika 7.8 Dobošasti čiper – fabrika peleta u Boljevcu
Danas se čiperi proizvode u različitim veličinama i mogu da budu pokretani
integrisanim pogonom, dizel agregatom ili traktorom. Doziranje materijala u mašinu
može da bude ručno kod čipera manjih dimenzija, namenskim kranom ili uređajem za
doziranje. Čiperi mogu da budu lokalno utemeljeni kao samostalne mašine,
postavljeni u okviru proizvodnog sistema ili instalirani na mobilnim mašinama.
Pri produkciji šumskog drvenog čipsa, postoje različiti pristupi u snižavanju
troškova čipsovanja. Sve dok je u pitanju čipsovanje sirovog materijala koji nastaje od
ranog orezivanja drveća (to su stabla sa prečnikom 15-20 cm i krošnje), seča drveća i
čipsovanje u jednoj operaciji je mnogo bolje rešenje zbog nižih troškova. Kada se
koriste šumski ostaci (grane i krošnje u slučaju čiste šumske seče) preporučljiva je
upotreba velikih centralnih čipera na mestu postrojenja za sagorevanje ili centralnih
sistema za skladištenje.
Spiralni iverač se sastoji od pužnog noža postavljenog na horizontalnom
vratilu. Nagib reznih ivica puža je konstantan po osi puža ali se njegov prečnik kreće
od nule na početku vratila do maksimuma na kraju. Okretanjem vratila spiralne oštrice
režu materijal. Uređaj je samodozirajući. Prednost spiralnog iverača je mali utrošak
energije ali veličina ivera značajno varira.
26
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Za proizvodnju ivera dimenzije manje od 5 mm, koriste se mlinovi za
mlevenje (čekićari). Mlinovi za fino mlevenje se sastoje od više noževa koji su
montirani na doboš. Materijal se separiše kroz fiksnu rešetku pod dejstvom
centrifugalnih sila. Veličina čestica se određuje perforacijom sita.
Mlin čekićar se sastoji od rotora koji se okreće velikom brzinom sa plutajuće
postavljenim alatima za lomljenje (cementacijom ojačani čekići). Usitnjavanje nastaje
kao posledica udara vrha čekića o rešetki a materijal se nalazi između njih. Mlinovi
čekićari su veoma robusni i u poređenju sa čiperima su znatno manje osetljivi na
manje metalne delove (npr. eksere).
Slika 7.9 Mobilni iverač sa ručnim punjenjem
Slika 7.10 Mobilni iverač sa mehanizovanim punjenjem – kranom
27
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Slika 7.11 Pelet presa
Slika 7.12 Čiper u fabrici peleta u Boljevcu
7.3 Baliranje poljoprivrednih i šumskih ostataka
Zeljasta goriva na bazi biomase poput slame, sena ili žitarica se kompaktiraju
u bale kako bi se povećala njihova zapreminska masa i zapreminska toplotna moć
(energetska gustina) i time olakšala manipulacija. Baliranje slame se najčešće izvodi
kroz dodatnu tehnološku operaciju nakon žetve ili košenja sirovog materijala. Za
energetske žitarice ili mikantus moguća je primena kombinovane operacije koja
podrazumeva istovremeno baliranje i žetvu. Ako je slama osušena na polju pre
28
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
sakupljanja, može se postići poboljšani kvalitet goriva pranjem vodom rastvorljivih
jedinjenja kišom. Tako se može eliminisati u većoj meri hlor i kalijum.
Veličina bala zavisi od mašine za baliranje. Gustina bala za datu mašinu zavisi
od vrste biomase. U praksi su prisutni sledeći tipovi bala:
• prizmatične, konvencionalne bale (male bale visoke gustine, kao i velike
„Hesston“ bale);
• cilindrične bale (proizvedene rolo balirkama) i
• kompaktne bale (proizvedene kompaktnim balerima).
Za proizvodnju prizmatičnih i cilindričnih bala, stoje na raspolaganju mobilne
mašine pokretne po polju. Velike balirke takođe imaju sopstveni pogon, dok su
kompaktne balirke još uvek u fazi razvoja.
Baliranje šumskih ostataka
Baliranje šumskih ostataka pre transporta, u kombinaciji sa centralizovanim
čipsovanjem je relativno novi pristup za smanjenje proizvodnih troškova drvenog
čipsa od šumske biomase. Inicijalna istraživanja u ovom pravcu su početa sredinom
devedesetih godina.
Bale su slične cilindričnim balama slame sa prečnikom od 1,2 m i dužinom 1,2
m. Njihova masa je oko 600 kg i sadržaj vlage iznosi oko 45 % svedeno na radnu
masu.
Transport baliranih šumskih ostataka može da bude do 50 % jeftiniji nego
transport osnovnog materijala u rinfuznom stanju i oko 10 % jeftiniji nego što je
transport konvencionalnog drvenog čipsa.
Novi i inovacioni postupak vezivanja šumskih ostataka razvijen je u Finskoj.
Koriste se ostaci nastali u operaciji seče drveća i skidanja grana i krošnje, direktno na
mestu gde se vrši sečenje. Snopovi vezane šumske biomase su oko 3,3 m dugi i
prečnika oko 0,6-0,7 m. Masa snopa je između 0,4-0,7 t. Približno na svaki 40 cm
snop se obmotava užetom. Učinak sveden na broj snopova je 20-30 snopa/h pri čemu
je energetski sadržaj svakog od ovih snopova oko 1 MWh. Radom u jednoj smeni i
jednom mašinom mogu se proizvesti 20000-60000 snopova godišnje (što svedeno na
energiju iznosi 20-60 GWh/godišnje).
Transport snopova iz šume do najbližeg sabirnog mesta se izvodi klasičnim
šumarskim transportnim sredstvima. Za transport sa sabirnog mesta izvlačenja
balirane šumske biomase do postrojenja za sagorevanje mogu da se koriste obični
kamioni. U jednom tovaru mogu da se transportuju između 60-70 bala. Tako zbog
povećanja gustine snopova, transportni troškovi opadaju. Železnički transport je
alternativno i efikasno rešenje za transport na velike distance.
Na lokaciji postrojenja za sagorevanje snopovi se uskladištavaju na
odgovarajućem skladištu. Pokazalo se da balirana granjevina u toku skladištenja nema
izraženu tendenciju biološke degradacije, a osetljivost na vlagu je smanjena. Sledi da
nije neophodno veliko među-skladište. Nedostatak ove tehnologije je, međutim,
uklanjanje nutrijenata iz šume (budući da ostaci sadrže četine). Primena ove
tehnologije u planinskim predelima je ograničena. Pre sagorevanja snopovi se lome
brzim mašinama za čipsovanje i lomilicama.
29
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
U srpskim uslovima, zbog vrlo slabe mehanizovanosti eksploatacije šuma i
lošeg procesuiranja i predtretmana šumskog otpada iskoristi se samo 65 % šumske
mase i to u obliku deblovine. Preostalih 35 % koji su čist energetski gubitak bi se
moglo iskoristiti na prethodno opisani način
7.4 Peletiranje i briketiranje
Za okrupnjavanje finih čestica drveta (poput drvene prašine i strugotine) u
praktične kompaktne oblike i proizvodnju homogenog čvrstog biogoriva sa velikom
energetskom gustinom primenjuju se postupci briketiranja i peletiranja. Pelete su
cilindri dimenzija Ø 6-20 mm dok su briketi dimenzija Ø 20-100 mm. Briketi se
uglavnom koriste umesto ogrevnog drveta za ručno loženje peći u domaćinstvima.
Pelete mogu da se koriste za peći i kotlove sa automatskim doziranjem zbog svojih
dobrih transportnih svojstava, uniformnog sadržaja vlage, veličine komada i
elementarnog sastava.
Slika 7.13 Briketiranje kao dopunska proiyvodnja
U skladu sa ovakvim svojstvima peletirane i briketirane biomase, peći i
kotlovi za njihovo sagorevanje pružaju mogućnost jednostavnog rukovanja koje je
slično rukovanju sistemima koji koriste naftu kao gorivo. U Švedskoj se pelete
prvenstveno koriste kao zamena za ugalj u velikim termoelektranama. Iz tih razloga se
piljevina peletira jedino zbog redukcije transportnih i skladišnih troškova jer se pelete
ponovo usitnjavaju pre procesa sagorevanja. Proces se sastoji od pet ključnih
proizvodnih operacija:
Sušenje: U zavisnosti od vrste drveta koje se koristi, sadržaj vlage sirovog
materijala pre nego što uđe u pelet presu mora da bude između 8 i 12 % svedeno na
radnu masu. Zbog činjenice da na kvalitet peletiranja utiče trenje između matrice i
sirovog materijala konstantni sadržaj vlažnosti je od suštinskog značaja. Ako je
materijal suviše suv, površina čestica karbonizira tako da lignocelulozni materijal koji
ima funkciju vezivnog sredstva sagori pre nego što je proces završen. Ako je drvo
suviše vlažno, vlaga sadržana u materijalu ga čini mehanički nepostojanim.
30
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Usitnjavanje: Veličina čestica sirovog materijala mora da bude smanjena i
homogenizovana u zavisnosti od prečnika peleta koje se proizvode. Za ovu svrhu se
koriste mlinovi čekićari.
Kondicioniranje se vrši parom. Čestice se pokrivaju tankim slojem tečnosti
kako bi se poboljšala adhezija.
Peletiranje: Za peletiranje drveta se koristi ravna ili prstenasta matrica.
Učinak presa za peletiranje se kreće u rasponu od 100 kg/h do oko 10 t/h.
Slika 7.14 Pelete spremne za isporuku (ForestEnterprise, Pukovac)
Hlađenje: temperatura peleta raste u toku njihovog formiranja. Zato je
neophodno pažljivo hlađenje peleta koje napuštaju presu kako bi se osigurala
odgovarajuća čvrstoća.
Ukupna energetska potrošnja procesa peletiranja je oko 2,5 % od donje
toplotne moći goriva (bez sušenja i kada je materijal suva drvna prašina). Ako je
potrebno sušenje sirovog materijala energetska potrošnja za proizvodnju peleta raste
na otprilike 20 % donje toplotne moći goriva. Proizvodni kapaciteti postojećih
postrojenja za peletiranje u Švedskoj, Danskoj i Austriji variraju u širokom opsegu
između 100 i 100000 tona godišnje.
31
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Slika 7.15 Briket prečnika 50 mm
7.5 Gasifikacija biomase
Pod gasifikacijom biomase podrazumeva se proces konverzije biomase u
korisne (gorive) gasove i hemijske supstance. Trenutno se proces gasifikacije
uglavnom primenjuje kod fosilnih goriva, dok nije u punoj meri zastupljen kod goriva
na bazi biomase. U procesu gasifikacije suštinski dolazi do transformacije goriva iz
jedne forme u drugu. Glavni razlozi za ovu konverziju leže u potrebi za izbacivanjem
iz goriva negorivih supstanci(poput vode i azot), uklanjanje sumpora i azota iz goriva
kako u procesu sagorevanja ne bi došlo do oslobađanja njihovih oksida u atmosferu i
u potrebi za uvećanjem racija C/H u gorivu.
Gasifikacijom goriva na bazi biomase u CO i H 2 ostvaruju se izuzetno dobri
preduslovi za proizvodnju tečnih transportnih goriva.
Slika 7.16 Sagorevanje generatorskog gasa dobijenog korišćenjem bukovog otpada
32
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
8. EKOLOŠKI ASPEKTI
Šumsko drvo kao pripadnik ekosistema uz pomoć sunčeve energije i ugljendioksida iz atmosfere kroz proces fotosinteze nagrađuje svoju masu, a ispušta u
atmosferu kiseonik neophodan za život na Zemlji. S druge strane, prilikom
sagorevanja drveta u atmosferu se ispušta ugljenik u vidu gasovitog produkta ugljendioksida. Na taj način drvo doprinosi kruženju ugljenika u prirodi angažujući ugljenik
iz atmosfere. Ispuštene količine ugljen-dioksida nastale tokom sagorevanja drveta
ponovo učestvuju u procesu fotosinteze drugog drveća, što znači da se ne pojavljuje
višak ugljen-dioksida u atmosferi kao posledica korišćenja drveta kao energenta. Zbog
toga je drvo neutralan materijal sa stanovišta emisije ugljen-dioksida i njegovog
uticaja na stvaranje efekta staklene bašte koji predstavlja glavnog izazivača globalnog
zagrevanja.
Drvo je najčistije gorivo
Dobrom organizacijom sagorevanja drvo proizvodi ekološki prihvatljive
gasovite produkte sagorevanja, a pepeo se može koristiti kao odlično đubrivo.
Gasoviti produkti nastali sagorevanjem drveta ne sadrže sumpor-dioksid, a količine
azot-dioksida su veoma male i u granicama prihvatljivosti, što sve zajedno znači da
sagorevanje drveta ne doprinosi pojavi kiselih kiša. Ova konstatacija se odnosi na
drvo koje pravilno sagoreva. U slučajevima kada drvo neefikasno sagoreva javljaju se
veće količine dima i neprijatni mirisi. Da bi se to svelo na najmanju moguću meru
danas se koriste peći u kojima drvo efikasno sagoreva uz uslov da sadržaj vlage u
njemu bude na nivou vazdušno suvog drveta (ispod 25%).
Tabela 8.1 Emisija ugljen-dioksida (CO 2 ) prilikom sagorevanja drvnih i ostalih vrsta
goriva
Emisija ugljenVrsta goriva
dioksida u kg/kWh
energije
Gas
0,199
Gas u bocama
0,23
Mazut
0,27
Ugalj (prosek)
0,38
Cepano drvo
0,02113
Drvni pelet (pakovanja u PVC džakovima)
0,03
Drvni pelet (pakovanja u džambo vrećama)
0,03
Drvna sečka
0,03
Briket
0,03
33
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
9. OPŠTINSKA STRATEGIJA ZA KORIŠĆENJE
ENERGIJE IZ BIOMASE
Ključna pretpostavka strateškog planiranja je da u tržišnoj privredi lokalna
samouprava unapređuje svoj razvoj stvaranjem okruženja, koje će podsticati privredne
aktivnosti. Nedovoljno razvijena privreda, visoka stopa nezaposlenosti, restruktuiranje
velikih privrednih sistema i komunalnih preduzeća, kao i pronalaženje strateških
partnera u postupku privatizacije, zahtevaju aktivno uključivanje lokalne samouprave
u kreiranje privrednog razvoja opštine kao bitnog činioca oživljavanja privrednih i
društvenih aktivnosti.
Jedan od najvećih potencijala za ekonomski razvoj Opštine Pirot je postojeći
raspoloživi potencijal šumske biomase i potencijal poljoprivrednog zemljišta koji
mogu uz dodatni podsticaj da budu pokretači bioenergetike i otvore nova radna mesta.
Koje su koristi za lokalnu zajednicu od proizvodnje i korišćenja drvne
biomase?
Srbija ima veliki potencijal za iskorišćavanje energije iz drvne
Uzimajući u obzir da se trenutno drvna masa iskorištava u šumarskoj
prerađivačkoj industriji, ali da drvni ostaci ostaju uglavnom neiskorišćeni,
mogućnost da se lokalna zajednica razvije u pravcu proizvodnje goriva
biomase.
biomase.
i drvnoovo daje
iz drvne
Na ovaj način lokalna zajednica obezbeđuje maksimalnu korist iz drvne
biomase:
 Lokalna proizvodnja energije, omogućava nova i očuvanje postojeća radna
mesta;
 Ostvarivanje dodatnog prihoda u šumarstvu, poljoprivredi i drvnoj
industriji;
 Uspostavljaju se novčani tokovi u lokalnoj zajednici (investicije-zaradeporezi);
 Povećanje lokalne i regionalne privredne aktivnosti;
 Lokalno gorivo, koje smanjuje zavisnost od uvoza energije;
 Ostvaruju se ciljevi smanjenja efekta na klimatske promene upotrebom
obnovljivog izvora energije i sprovođenjem mera energetske efikasnosti;
 Zamenom do sada korišćenih goriva, lož ulja i uglja eliminiše se emisija
štetnih gasova, uzročnika nastajanja „kiselih kiša“;
 Iskorišćavaju se drvni ostaci, koji bi, u protivnom, predstavljali otpad i
veliki gubitak energije;
Korišćenje biomase tamo gde postoje realne mogućnosti, kao što je to kod nas,
pruža višestruke mogućnosti za zaposlenje lokalnog stanovništva. Jako je bitno na
pravi način organizovati celi lanac koji biomasa prođe – od drvnog ostatka do toplotne
ili električne energije u kući. Na dnu lanca biomase se nalazi drvni ostatak, čije
prikupljanje i prerada zahtevaju radnu snagu. Radna snaga je potrebna za izgradnju i
upravljanje novim energetskim postrojenjima i manjim individualnim kotlovima, u
kojima će se za loženje koristiti lokalno proizvedena biomasa. Ove nove mogućnosti
34
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
zapošljavanja predstavljaju direktan i vidljiv uticaj povećanog korišćenja biomase.
Indirektni uticaj organizovanog korišćenja biomase vidljiv je kroz prateće aktivnosti:
transporta biomase, proizvodnje i održavanja opreme, profesionalnih usluga i
savetovanja i dr.
Strateške smernice za korišćenje šumske i poljoprivredne biomase u
energetske svrhe su sledeće:
- Promovisati korišćenje šumske i poljoprivredne biomase u energetske svrhe
na način koji ne ugrožava bezbednost stanovništva hranom i industriju
prerade drveta za potrebnim drvnim sortimentom.
- Promovisati korišćenje poljoprivredne i šumske biomase u energetske svrhe
na način koji će smanjiti emisiju štetnih gasova, obezbediti rast šumskog
potencijala i potencijala poljoprivrednog zemljišta, u poređenju sa
postojećom praksom, neće povećati negativne efekte na zdravlje i na
životnu sredinu.
- Promovisati korišćenje šumske i poljprivredne biomase u energetske svrhe
na način koji ima pozitivan uticaj na zapošljavanje, razvoj aktivnosti koje će
obezbediti socijalno održiv razvoj za ruralna područja.
9.1 SWOT analiza
Prednosti/Snage:
• Veliko šumsko bogatstvo;
• Dostupnost neiskorišćenog zemljišta za podizanje plantaža brzorastućih
vrsta za energetske potrebe;
• Rešenost i motivisanost lokalne samouprave da se suoči sa problemima i
uporno radi na njihovom rešavanju;
• Zainteresovanih privatnih šumovlasnika za poboljšanje stanja svoje
imovine, a time i popravljanje svog ekonomskog položaja;
• Korišćenjem domaćih izvora energije smanjuje se zavisnost od uvoza
energenata, što je posebno značajno s obzirom da su cene naftnih derivata
u porastu;
• Motivisanost i želja za unapređenjem životne sredine uz korišćenje
obnovljiivh izvora energije i spremnost lokalne samouprave za rešavanje
problema na području zaštite životne sredine;
• Blizina univerzitetskih centara, jačanje obrazovnog sistema te mogućnost
lakšeg pristupa potrebnom znanju i informacijama;
• Manji rizik od šumskih požara zbog nesakupljenih šumskih odpadaka;
• Smanjenje emisije štetnih gasova sa efektom staklene bašte;
Mogućnosti/prilike korišćenja biomase za proizvodnju energije u
opštini/okrugu proizlaze iz sledećeg:
• Doprinos sigurnom snabdevanju energijom;
• Smanjivanje emisija gasova staklene bašte i drugih zagađujućih materija
koje nastaju pri korišćenju fosilnih goriva;
• Povećanjem privrednih aktivnosti i transporta očekuje se povećanje
potrošnje energije, time i mogućnost povećanja korišćenja biomase;
35
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
•
•
•
•
Stvaranje novih i očuvanje postojećih radnih mesta;
Uspostavljanje novčanih tokova u lokalnoj zajednici;
Lokalna energija smanjuje zavisnost od uvoza;
Povećanje konkurentnosti opštine;
Potencijalni pozitivni uticaji korišćenja biomase
Socijalni uticaji:
-Povećanje kvaliteta života:
• Životna sredina
• Zdravlje ljudi
• Obrazovanje
-Društvena kohezija i stabilnost:
• Smanjivanje ruralne depopulacije
• Regionalni razvoj
• Diverzifikacija ruralnih aktivnosti
Ekonomski uticaji:
• Povećano zapošljavanje
• Stvaranje prihoda i bogatstva
• Podsticanje ulaganja
• Podrška pratećoj industriji
• Povećana produktivnost
• Poboljšana konkurentnost opštine/regiona
• Mobilnost radne snage i populacije
• Unapređena infrastruktura
• Povećanje kapaciteta za investicije i imigraciju
• Povećanje sigurnosti snabdevanja energijom/diverzifikacija izvora energije
• Regionalni razvoj
• Smanjen regionalni trgovinski bilans
• Povećanje izvoznog potencijala
• Izjednačavanje statusa privatnih šuma sa republičkim
Potencijalne prepreke/slabosti za korišćenje biomase za proizvodnju energije
u opštini/regionu ogledaju se u:
• Periodičnost raspoloživosti biomase
• Sigurnost snabdevanja biomasom
• Potreba za zemljom i moguća konkurencija sa usevima za hranu
• Skladištenje zahteva više prostora u odnosu na konkurentska goriva
• Rukovanje i održavanje postrojenja biomase zahteva specijalizovane radnike
• Niži energetski sadržaj po količini u odnosu na fosilna goriva
• Stepen pripremljenosti urbanističko-projektne dokumentacije i nedostatak
konkretnih projekata i programa
• Sve manji broj domaćinstava na selu i njihova preorijentacija i vezivanje
egzistencije za grad
36
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
• Nedostatak savremenih tehnologija za održivo koriščenje raspoloživih
prirodnih
• Nedostatak motivacije usled nepostojanja podsticajnih mehanizama
• Prisutne su značajne površine zapuštenog i neobrađenog zemljišta,
devastacija i degradacija plodnog zemljišta
• Šume i zemljište koje je uglavnom u privatnom posedu karakteriše
rascepkanost i usitnjenost poseda
• Niski prinosi i relativno male setvene površine pod ratarskim usevima
onemogućavaju formiranje sirovinske baze za veće prerađivačke kapacitete za
proizvodnju biogoriva
• Stočarska proizvodnja je sitnovlasnička, postoji mali broj većih farmi
• Povećanje proizvodnje useva za proizvodnju biogoriva potencijalno bi
smanjile proizvodnju hrane iz istih
• Elementarne nepogode (grad, poplave, suša) kojima su potencijalno izloženi
bioenergetski usevi
• Neizgrađena svest lokalnog stanovništva o zaštiti životne sredine, nedovoljna
institucionalna povezanost svih lokalnih subjekata u delokrugu mogućih akcija
na planu zaštite životne sredine te nedovoljna ulaganja u edukaciju o pitanju
zaštite životne sredine
• Nedovoljno promovisanje prednosti korištenja biomase (javni marketing,
okrugli stolovi, privredne komore i udruženja, sajmovi, škole) radi povećanja
informiranosti s aspekta uticaja na životnu sredinu i povoljnih ekonomskih
učinaka
• Nedovoljni podsticaji i krediti za razvoj korišćenja biomase u energetske
svrhe
• Slaba razvijenost finansijskih institucija, nesređenost zemljišnih knjiga
• Nedostatak stručne savetodavne institucije za područje proizvodnje i
korišćenja obnovljivih izvora energije
• Sporost usvajanja evropskih i drugih međunarodnih standarda i propisa
• Skromne ekonomske mogućnosti vlasnika šuma, često u vremenima
značajnih poremećaja u privrednom i društvenom razvoju zemlje, primoravaju
vlasnike da iz svoje šume uzimaju znatno iznad njenih mogućnosti, iako stanje
šuma zahteva njegovu pomoć, čime se ugrožava
• Nedovoljno izgrađena organizaciona struktura Udruženja šumovlasnika
• Usitnjenost privatnih poseda (veliki broj vlasnika) nedovoljna materijalna i
tehnička opremljenost
• Neizgrađen informacioni sistem
• Stepen pripremljenosti urbanističko-projektne dokumentacije i nedostatak
konkretnih projekata i programa
• Nedostatak savremenih tehnologija za održivo koriščenje raspoloživih
prirodnih
• Nedostatak motivacije za korišćenje biomase usled nepostojanja podsticajnih
finansijskih mehanizama
37
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Opasnosti/Pretnje:
• Nizak prirast stanovništva i odlazak mladih/depopulacija seoskih sredina
• Lokalna raspoloživost biomase
• Sve manji broj domaćinstava na selu i njihova preorijentacija i vezivanje
egzistencije za grad
• Nedovoljna informatička pismenost
• Neusklađena zakonska regulativa
• Otpor adminisracije prema donošenju zakonske regulative koja uvodi više
reda u sektor privatnih šuma
• Neravnopravan tretman privatnih i državnih šuma
• Usitnjenost parcela
• Neažurno vođenje katastra stanja i promena u privatnim šumama
38
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
10. PRIORITETNI PRAVCI ZA KORIŠĆENJE
ENERGIJE IZ BIOMASE
PRIORITETNI PRAVAC
korišćenje energije iz biomase
–
Razvoj
opštinske
infrastrukture
za
► Stanje i razvoj energetske infrastrukture u jednoj lokalnoj zajednici
predstavljaju pokazatelj ekonomskog i privrednog razvoja sredine.
► Razvojem infrastrukture i u urbanim i u seoskim sredinama, stvaraju se
osnovni preduslovi za dugoročan razvoj privrede i društva u celini.
► Kroz racionalno korišćenje energije čuva se okruženje, prirodna dobra i
ekonomično korišćenje energije predstavljaju prioritet svake napredne
društvene zajednice.
► Ključna pretpostavka strateškog plana je da u tržišnoj privredi lokalna
samouprava unapređuje svoj razvoj stvaranjem povoljnog okruženja, koje će
podsticati privredne aktivnosti.
► Aktiviranje razvojnih lokalnih potencijala za veću upošljenost.
► Strateški plan se zasniva na objektivno sagledanim pokazateljima lokalnih
potencijala, ekonomskim mogućnostima i mestu lokalne zajednice opštine
Pirot u regionu i Republici Srbiji.
39
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
11. STRATEŠKI CILJEVI I PRIORITETNE MERE
Strateški ciljevi:
1. Uspostavljanje podsticajnog okruženja u opštini Pirot za proizvodnju i
korišćenje energije koja potiče iz lokalne biomase;
2. Jačanje kapaciteta lokalnih aktera na teritoriji opoštine Pirot u oblasti
proizvodnje i korišćenja energije koja potiče iz biomase;
3. Tehnička priprema za pilot investicije u proizvodnju i korišćenje energije
koja potiče iz biomase na teritoriji opštine Pirot.
Prioritetne mere i aktivnosti :
1. Uspostavljanje podsticajnog okruženja za proizvodnju i korišćenje
energije koja potiče iz obnovljivih izvora
1.1. Izraditi potrebne studije i analize o korišćenju potencijala biomase kao
izvora energije u opštini Pirot.
1.2. Uspostaviti mehanizme za savetovanje i koordinaciju.
1.3. Predložiti poboljšanja koja će smanjiti administrativne zahteve u procesu
implementacije obnovljivih izvora energije.
1.4. Intenziviranje istraživanja potencijala biomase opštine Pirot radi njene
verifikacije i realnijeg bilansiranja.
1.5 Izrada i promocija i baze potencijala biomase opštine Pirot
uspostavljanjem specijalizovanog informacionog sistema.
1.6. Sistematizovanje i redovno ažuriranje potencijala biomase opštine Pirot.
1.7. Donošenje lokalnih propisa za podsticanje korišćenja energije iz biomase.
1.8. Izrada registra zgrada sa osnovnim podacima o grejnim sistemima (tip
goriva, kapacitet bojlera, veličina kotlarnica, godišnja potrošnja goriva, izgradnja
zagreva površinu, katalog projekata za investiture).
1.9. Dosledno sprovođenje planiranih mera u oblasti OIE i energetski
efikasnije potrošnje energije koje su definisane programskim dokumentima države.
1.10. Mere ekonomskih podsticaja (kroz nastavljanje već uspostavljene šeme
podrške za proizvodnju električne energije iz biomase i kogeneracije toplotne i
električne energije sa visokom efikasnošću procesa, kao i pripremom smernica za
podršku proizvodnje toplotne energije iz biomase na lokalnom nivou), direktne
finansijske stimulacije i odgovarajuće poreske politike.
1.11. Unapređenje administrativnih procedura za investiranje u oblasti OIE i
provera njihove efikasnosti kroz demonstracione projekte.
1.12. Uvođenje sistema organizovanog upravljanja energijom (sistem
energetskog menadžmenta) i sistematsko planiranje projekata u oblasti bioenergetike.
40
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
1.13. Osnivanje regionalnog revolving fonda za razvoj korišćenja biomase u
energetske svrhe.
1.14. Povećanje lokalne i regionalne pripremljenosti na negativne uticaje
klimatskih promena.
1.15. Po zadovoljavanju potreba za proizvodnjom hrane, podsticati uzgoj
relevantnih kultura za proizvodnju biogoriva u skladu sa kriterijumima održivosti
prema Direktivi 2009/28/EZ.
1.16. Iskoristiti raspoloživa finansijska sredstva iz fondova opštine, i države,
izradom i realizacijom projekata sa tematikom, odlaganja i iskorišćavanja šumske
poljoprivredne biomase u energetske svrhe.
1.17. Podsticati iskorišćavanje mogućnosti finansiranja iz međunarodnih,
predpristupnih i pristupnih fondova u cilju razvoja i primenu projekata korišćenja
biomase u energetske svrhe, a koji bi primarno obuhvatali izgradnju sistema i
institucionalnih kapaciteta za podršku razvoju preduzetništva, šumarstva i
poljoprivrede.
1.18. Prostornim planom predvideti uvezivanje energije proizvedene iz
biomase sa sistemom elektrodistribucije.
1.19. Sređivanje zemljišnih knjiga.
1.20. U prostornim planovima definisati uslove za funkcionalni smještaj
pogona za biomasu i pritom navesti potrebne analize tehničkih, ekoloških i prostornih
karakteristika.
1.21. Uvezati strategiju razvoja opštine sa energetskim sektorom u pogledu
iskorišćavanja biomase uz uspostavljanje neophodne prateće infrastrukture kao i
izrada i implementacija projekata ulaganja u pogone za iskorišćavanje biomase.
1.22. Uspostavljanje sistema za monitoring proizvodnje i gazdovanja
biomasom.
1.23. Podsticanja lokalne mere za proizvodnju i korišćenje energije biomase.
1.24. Finansijska pomoć za proizvodnju energetskih useva.
1.25. Uvođenje podsticajnih mere za transfer znanja i tehnologija iz oblasti
bioenergetike.
1.26. Stručna i finansijska podrška organizovanju vlasnika šuma u cilju jačanja
njihovih sposobnosti u realizaciji održivog gazdovanja.
1.27. Stvaranje zakonskih preduslova za nesmetano sprovođenje održivog
gazdovanja u slučajevima kada vlasnici nisu u mogućnosti, ne žele ili nemaju interes
da sprovode planska dokumenta, čime ugrožavaju opšti interes i interes drugih
vlasnika šuma.
1.28. Stvaranje normativnih preduslova za šumski posed u privatnom
vlasništvu koji će onemogućiti dalju fragmentaciju.
1.29. Direktna finansijska subvencija koja bi u prvim godinama morala da
iznosi i do 50% od vrednosti investicije, kako bi se cena ulaganja u kotlove na pelete
što više približila ceni kotlova na ugalj i drvo.
41
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
1.30. Podrška tržištu drvne biomase.
Razvoj kapaciteta za potrošnju biomase mora da bude u skladu sa izgradnjom
kapaciteta za njenu proizvodnju. U protivnom je neophodan uvoz ovih energenata.
Podrška i proizvođačima drvne biomase:
- subvencije za podizanje namenskih brzorastućih šumskih zasada;
- subvencije za konverzije izdanačkih sastojina u privremene brzorastuće
namenske plantaže za proizvodnju biomase;
- poreske olakšice za isporučenu biomasu na domaćem tržištu;
- podrška privatnim vlasnicima šuma za proizvodnju biomase kroz fondove
ruralnog razvoja;
- destimulacija izvoza drvne biomase i proizvoda od drvne biomase i
- davanje prioriteta u snabdevanju sirovinom (drvnom biomasom) za
domaće potrošače biomase, od strane javnih preduzeća za gazdovanje
šumama u držanom vlasništvu.
2. Jačanje kapaciteta lokalnih aktera u oblasti proizvodnje i korišćenja
energije koja potiče iz biomase.
2.1. Izraditi program za podizanje nivoa svesti i jačanje kapaciteta (obučavanje
stručnjaka...) korišćenja energije koja potiče iz biomase.
2.2. Sprovesti aktivnosti programa za podizanje nivoa svesti i jačanje
kapaciteta (obučavanje stručnjaka...) korišćenja energije koja potiče iz biomase.
2.3. Podrška osnivanju trening centara za korišćenje energije iz biomase.
2.4. Podrška obučavanju stručnjaka za bioenergetiku.
2.5. Razvoj i unapređenje konkurentnosti MSP u oblasti bioenergetike.
2.6. Unapređenje ekoloških aspekata poslovanja privrednih subjekata.
2.7. Obuka zaposlenih u opštinskoj Upravi u oblasti bioenergetike.
2.8. Edukovati stanovništvo o pozitivnim ekološkim efektima korišćenja
biomase, obrazovanje i razvijanje javne svesti radi podsticanja masovnijeg korišćenja
energije biomase.
2.9. Razvijanje održive proizvodnje biomase, biogasa i biogoriva
visokoefikasnim tehnologijama i obezbeđivanje finansijske podrške za takav razvoj i
formiranje tržišta biomase, organizovati tribine, emisije i razne medijske nastupe u
cilju podizanja svesti građanstva o značaju zaštite životne sredine.
2.10. Edukacija i podizanje nivoa svesti stanovništva o zaštiti životne sredine i
i iskorišćavanja biomase.
2.11. Sistematsko promovisanje najboljih praksi primenjenih u zemljama EU
(efikasno korišćenje energije i OIE).
2.12. Podsticati udruživanje primarnih proizvođača biomase (formiranja
zadruga, udruženja, klastera) u cilju prevazilaženja problema nedovoljnih finansijskih
sredstava potrebnih za finansiranje procesa koji dovode do dodatne vrednosti.
42
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
2.13. Raditi na školovanju novih i prekvalifikaciji postojećih kadrova u skladu
sa potrebama opštine, te zapošljavanju manje kvalifikovane radne snage, posebno
kada je reč o upravljanju i iskorišćavanju šumske i poljoprivredne biomase.
2.14. Povećanje površina pod šumama podsticanjem aktivnosti i pružanjem
pomoći na pošumljavanju zemljišta na kome je ekonomski i ekološki isplativo gajiti
šumu (degradirana zemljišta, napuštena poljoprivredna zemljišta, neobrasla šumska
zemljišta itd.).
2.15. Stvaranje efikasnog sistema podrške privatnim vlasnicima šuma i
osnivanju malih i srednjih preduzeća u šumarstvu i lancu bioenergetike.
3. Tehnička priprema za pilot investicije u proizvodnju i korišćenje
energije koja potiče iz biomase.
3.1. Identifikovati odgovarajuća tehnička rešenja.
3.2. Odabrati odgovarajuće objekte, zemljišta, zgrade.
3.3. Pomoći u pripremi tehničke dokumentacije za izabrana rešenja.
3.4. Energetska sanacija zgrada i uvođenje bioenergetike u sektoru zgradarstva
(u javnom sektoru).
3.5. Zamena ulja za loženje, uglja i prirodnog gasa koji se koriste za grejanje
biomasom i, uvođenje daljinskih sistema grejanja baziranih na korišćenju biomase i
kombinovanoj proizvodnji električne i toplotne energije.
3.6. Razvoj distributivne mreže za priključenje manjih proizvođača električne
energije.
3.7. Promocija i razvoj korišćenja obnovljivih izvora energije iz biomase u
opštini Pirot. Izrada koncepta dizajna za zamenu kotlova na mazut sa kotlova na
biomasu za sisteme grejanja javnih objekata.
3.9. Pred-investicione studije za zamenu sistema grejanja javnih objekata u
nadležnosti opštine Pirot i korišćenje biomase za dobijanje toplotne energije i
kogeneraciju.
3.10. Osnivanje regionalnog sabirno-distributivnog centra za biomasu.
3.11. Izrada studija o potencijalima proizvodnje energije iz obnovljivih izvora
na teritoriji opštine Pirot.
3.12. Izrada investicionih studija za korišćenje biomase u školama.
3.13. Izrada strateškog dokumenta koji bi definisao potreban okvir za
delovanje javnog i privatnog sektora u pogledu korišćenja obnovljivih izvora energije.
3.14. Definisati raspoloživo zemljište za energetske nasade usklađeno sa
ostalim potrebama zajednice.
3.15. Izraditi plan upravljanja šumskom poljoprivrednom biomasom, uz
uspostavljanje neophodne prateće infrastrukture i poboljšati energetsku efikasnost
korišćenjem biomase za proizvodnju energije.
43
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
3.16. Definisati raspoloživo zemljište za energetske nasade usklađeno s
ostalim potrebama zajednice.
3.17. Prostornim planovima obezbediti održivo korišćenje prostora, pre svega
zemljišta na osnovu sektorskih i međusektorskih analiza.
3.18. U prostornim planovima predvideti koridore za odgovarajuću
infrastrukturu, pristupne puteve, pre svega energetsku infrastrukturu na lokalnom
nivou.
3.19. Izraditi procenu potencijala za energetsko iskorišćavanje ostataka iz
voćarstva te u skladu sa rezultatima delovati u cilju optimalnog gazdovanja
voćnjacima.
3.20. Utvrđivanje stanja šuma u privatnom vlasništvu i razvoj sistema
planiranja i kontrole gazdovanja privatnim šumama.
Indikatori:
 Udeo energije koja potiče od biomase u ukupnoj potrošnji energije.
 Broj radnih mesta u vezi sa proizvodnjom i distribucijom energije koja potiče
iz biomase.
 Prihodi od prodaje energije koja potiče iz biomase u vezi sa proizvodnjom i
distribucijom.
 Broj subjekata (domaćinstava, ustanova, preduzetnika...) koji koriste energiju
koja potiče iz biomase.
44
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
10. ZAKLJUČAK
U sadašnjem društvenom i ekonomskom trenutku od svih vidova korišćenja
šumske biomase treba se koncentrisati na sledeće četiri stavke:
1. Povećanu efikasnot eksploatacije šumskog drveta koje sa 48% mora da se
podigne bar na 75%.
2. Podizanje svesti stanovništva tako da se u upotrebu ubace energetski
efikasni uređaji za loženje čiji koeficijent konverzije treba da dostigne bar 90%.
3. Gradnju postrojenja za peletiranje i
4. Gradnju postrojenja za briketiranje kojima bi se iskoristio gubitak u šumi od
52% sečivog etata.
Obrazloženja za stavke 3. i 4. (slede iz izvršnih rezimea investicionih studija).
U investicionoj studiji iskorišćenja šumske biomase peletiranjem (rađenoj za
pilot područje Pirot) se pošlo od zaključka istraživanja potencijala šuma Gornjeg
Ponišavlja (Studija - Potencijal šumske biomase ŠG Pirot) da je nedozvoljiivo
niska efikasnost iskorišćenja drvne mase posečene u šumi. Brojčani podaci o toj
efikasnosti su sledeći:
* Realni potencijal šumskog regiona Pirota izražen u vidu podatka o zapremini
raspoloživog sečivog etata drveta od 21701 m3 i preračunatog na prm
(prostorni metar) od 31466,45 prm otvara mogućnosti za analizu i trasiranje
puta ka energetski efikasnijem korišćenju ove mase.
* Na te mogućnosti ukazuje već činjenica da ovaj podatak predstavlja tzv. neto
seču ili neto sečivi etat, dok je bruto sečivi etat 27.126 m3. To znači da je već u
šumi, na mestu seče napravljen gubitak od 5425,2 m3. Gubitak u izvlačenju
šumskog drveta iznosi (21701 - 14.106) = 7595 m3 ili 35 % od neto sečivog
etata (0,35•21701) = 7595 m3.
U rezimeu se izvodi da je:
• Raspoloživo za prodaju 14.106 m3 tj. 20.453,7 prm.
• Ukupan gubitak od seče do dopremanja na stovarište 13.020,55 m3 tj.
18.879,798 prm.
• Ukoliko bi se ovaj gubitak bar prepolovio i sveo na 6.000 m3 tj. 8.700
prm.
• Ostvarila bi se ušteda približno od 7.000 m3 tj. 10.150 prm,
• a iskoristivi deo sečivog etata bi se podigao na 21.106 m3 tj. 29.153,7 prm.
Putevi za povećanje ukupnog energetskog iskorišćenja šumske biomase se
sami ukazuju nakon ove analize.
Prikazani rezultati se odnose na ukupan potecijal šumskog gazdinstva. Sledeći
korak u ovoj studiji predstavlja pokušaj da se ostvarena efikasnost korišćenja šumskog
45
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
potencijala od momenta primarne šumske seče do dopremanja na skladište od svega
48 % primereno poveća i tako ostvari značajna ušteda šumskog drveta. Ova studija se
bavi upravo tim problemom i ona pokušava da da odgovor na pitanje:
Kako preostalih 52 % neiskorišćenog, a posečenog drveta pretvoriti u
efikasan energent?
Kao jedno od mogućih rešenja je nađeno da se celokupna granjevina (i koliko
je to moguće panjevina) čipuje delimično na terenu mobilnim čiperima, a delimično
na definisanoj lokaciji fabrike za peletiranje i pretvori u efikasan i racionalan energent
u vidu peleta. Jedan deo čipsa koji po svom kvalitetu zbog udela okorka ne bi mogao
da da visoko kvalitetan pelet (definisan ISO standardima) bi se sagorevao u objektu
fabrike za peletiranje i koristio za sopstvene potrebe kao i potrebe urbanog mesta u
kome je fabrika podignuta.
Kod donošenja odluke o racinalnom učinku postrojenja za peletiranje i
njegovu gradnju pošlo se od izvedenog podatka da je iskoristivi deo sečivog etata
21.106 m3 tj. 29.153,7 prm. Umanje li se ove količine za potencijal Toplog dola
(3549,5 m3 tj. 5146,775 prm), a sa predpostavkom da nije racionalno dopremanje
materijala sa ovog područja na potes Dojkinaca dobiće se raspoložive količine za
projektovanje postrojenja u Dojkincima od 17556,5 m3 odnosno 25.456,9 prm. Dalje,
neka se sadržaj vlage u drvetu kreće u opsegu od 40 do 65% svedeno na radnu masu,
kao i neka je vsta drveta različita, tako da se njegova gustina kreće od 650 do 850
kg/m3. To će značiti da raspoloživa masena količina sečivog etata svedeno na godišnji
nivo iznosi 16 546 do 21 638 t.
Vodeći računa o nephodnosti postojanja rezervi sirovina i najmanjem
mogućem ekonomski isplativom učinku postrojenja izveden je zaključak o
potrebnom učinku postojenja za peletiranje od 2,2 tone na sat (t/h) (sa faktorom
iskorišćenja instaliranog kapaciteta i proizvodnog vremena od 0,71) koji će dati kod rada
pogona od 254 dana u 3 smene i časovnog učinka od 1.559 t/sat, dnevni učinak od 31,681
t/dan i godišnji učinak od 9.504,001 t/godinu.
Ekonomski pokazatelji efekata ovakve proizvodnje se mogu rekapitulirati
sledećim podacima:
• U pogonu za proizvodnju energetskih peleta, u prvoj godini proizvodnje,
može se ostvariti proizvodnja 9.504 tona peleta, koje se mogu prodati na
izvoznom tržištu Zapadne Evrope.
• U pogonu za ovu proizvodnju utroši se oko 10.900 tona raznih vrsta
otpadnog drveta sa vlagom od 15 % računato na radnu masu.
• U pogonu rade u direktnoj proizvodnji 24 radnika i u obezbeđenju i transportu
sirovina 15 radnika - ukupno 39 radnika.
• Ulaganja za opremanje pogona savremenom tehnološkom opremom,
mehanizacijom i prilagođavanje prostora predviđena ulaganja iznose
70.032.000 din odnosno 109.839 Eura.
• Za normalno odvijanje proizvodnje planiraju se trajna obrtna sredstva u
visini od: 8.791.432 dinara odnosno 109.893 Eura.
• Projektovana ulaganja po radnom mestu iznose: 2.021.114 dinara odnosno
25.264 Eura.
46
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
•
•
•
•
Prodajom peleta u izvozu se ostvaruje ukupan prihod od 97.318.400
dinara odnosno 1.216.480 Eura.
Neto dobit iz takvog ukupnog prihoda iznosi 22.272.717 dinara odnosno
278.409 Eura, odnosno 22,89% na ukupan prihod.
Uložena sredstva u ovaj projekat vraćaju se u trećoj godini rada pogona sa
proizvodnjom od 9.504 tone peleta godišnje.
Program nije osetljiv na rizike pa je kritična tačka projekta na 64,24 %
kapaciteta proizvodnje.
 Celokupna ideja o formiranju pogona za briketiranje na lokaciji GJ „Topli do“
i u mestu Topli do se iskristalisala iz njene dislocirnosti u odnosu na preostale
tri gazdinske jedinice ŠG Pirot (Arbinje, Široke luke, Prelesje) i na mogućnost
korišćena potencijala šumske uprave Babušnica ili Srednjeg Ponišavlja, s
obzirom da sam „Topli do“ ne bi mogao svojim potencijalom da podmiri
projektovani racionalni učinak postrojenja. Na lokaciji Dojkinac bi bio
oformljen pogon za peletiranje koji bi „vukao sirovinski konzum“ sa navedene
tri GJ.
U rezimeu ovkvog poslovnog poduhvata u ovoj studiji je zaključeno sledeće:
1. Analiza okruženja, industrijske grane i konkurencije ukazuje na činjenicu da
je reč o vrlo atraktivnoj industriji (niska pregovaračka moć i dobavljača i kupaca), te
da na ciljnom tržištu (Srbije i zemlje regiona) i nema ozbiljnijih konkurenata.
2. Iz ekonomsko-finansijske analize se takođe izvlače sledeći zaključci:
•
Poslovni poduhvat je finansijski opravdan jer su i pokazatelji
profitabilnosti (set statičkih pokazatelja) i pokazatelji likvidnosti
(Gotovinski tok) zadovoljavajući i prihvatljivi
•
Poslovni poduhvat je i društveno opravdan po osnovi:
o značajne supstitucije uvoza drugih energenata,
o izrazito visoke ekološke opravdanosti projekta,
o otvaranja novih radnih mesta i
o velike predispozicije u izvoznim aranžmanima.
3. Takođe nisu uočeni rizici u realizaciji ovog projekta.
 Kod usvajanja odluke o potrebnom učinku postrojenja za briketirannje
vodilo se računa o tome da sirovina ima dovoljno, ali i o najmanjem
mogućem ekonomski isplativom učinku postrojenja. Tako je izveden
zaključak o potrebnom teorijskom učinku postojenja za briketiranje od 1,5
t/h.
Dalje predpostavke o eksploataciji su sledeće:
• Faktor iskorišćenja instaliranog kapaciteta i proizvodnog vremena je 0,71,
• Godišnji broj radnih dana je 254,
• Rad se odvija u tri smene,
pa će to dati:
47
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
- Efektivni časovni učinak prese 1,065 t/h.
- Dnevni učinak postrojenja sa jednom presom u tri smene
(podrazumevajući da se efikasno radi 21 h) 22,365 t/dan.
- Dnevni učinak postrojenja sa dve prese 44,73 t/dan.
- Godišnji učinak sa jednom presom i trosmenskim radom 5680,71 t/god.
- Godišnji učinak sa dve prese 11 361,42 t/god.
Neophodna sirovinska baza za ovakve učinke mora u tom slučaju da
obezbedi:
Potrebnu sirovinu za tri smene sa radom jedne prese 12 780 t/god.
Potrebnu sirovinu za tri smene sa radom dve prese 25562,25 t/god.
 Na osnovu ovakve analize se može zaključiti da potencijal Toplog dola može
da obezbedi sirovinsku bazu (sa predpostavkom o korišćenju granjevine,
panjevine, šipražja i šibljaka) za slučaj rada:
Postrojenja sa jednom presom i trosmenskim radom kada je
potrebna količina sirovine 5680,71 t/god. (tada bi preostala količina od (7033 –
5680 = 1353 t/god.)
Ukoliko bi postrojenje radilo sa sa dve prese i učinkom od 11
361,42 t/god. Tada bi nedostajala količina od (11 361,42-7033 = 4328 t/god), i ona
bi morala da se dovozi sa lokacije Dojkinaca, druge ŠU Babušnica, gazdinstva Pirot
ili iz Srednjeg Ponišavlja.
Ovakve predpostavke važe za slučaj da se sirovinski materijal ostavi na
mestu izvlačenja dok se ne postigne kod njega stanje goriva suvog na vazduhu.
Ukoliko bi se koristio vlažan sirovi materijal, tada bi potrebne količine enormno
porasle (iz proračuna se vidi da bi tada one iznosile za tri smene sa radom jedne
prese 12 780 t/god, odnosno za tri smene sa radom dve prese 25562,25 t/god).
U ovom slučaju se treba rukovoditi iskustvima iz Austrije koja je
intenzivirala centralizovana daljinska grejanja u ruralnim sredinama na čips.
Upravo iz činjenice da će čips suv na vazduhu dati znatno veću količinu toplote,
tamošnji stanovnici ostavljaju slogove izvučene drvne mase na rubu šume da se
prosuše pa je tek nakon toga čipuju. Takva iskustva bi smanjila i u ovom slučaju
utrošak sirovinskog materijala za sušenje i obaranje vlage u sirovini za više od
50%
O ovakvim odlukama u svakom slučaju mora da bude upoznat investitor.
 Strategija održivog korišćenja biomase-Pirot svojim sadržajem nastoji da
ukaže na značajan potencijal biomase u opštini Pirot I mere za
valorizaciju toga potrencijala.
Danas u opštini Pirot postoji 28.692 hektara šuma, koje se uglavnom koriste za
proizvodnju ogrevnog drveta. Korišćenje drveta kao izvora energije u domaćinstvima
je izuzetno neracionalno jer tradicionalnim načinom korišćenja drveta stepen
njegovog iskorišćenja retko prelazi 40%.
Ovaj vid energije je stanovništvu i dalje najprihvatljiviji sa ekonomskog
aspekta.
48
Promoting Sustainable Energy Utilization of Biomass in the Cross Border Region –
ProBioCBR
Project No.: 2007CB16IPO006-2011-2-27
Contract No.: РД 02-29-28/21.01.2013
Tačan godišnji obim seča u privatnim šumama nije poznat. Potencijal bruto
seče( moguća dobit) je SE =27.126m3 /godišnje što je oko 55 MWh.
Za ostvarivanje ove moguće dobiti neophodne su mere podrške koje
podrazumevaju ne samo direktnu finansijsku podršku već i uspostavljanje lokalnog i
sprovođenje nacionalnog institucionalnog i pravnog okvira za sprovođenje.
Mere podrazumevaju i neophodnost izrade studija stanja, potreba, korišćenja,
institucionalnu izgradnju i jačanje kapaciteta, promociju korišćenja biomase i direktnu
podršku kroz subvencije i olakšice.
Mere direktne podrške mogu biti veoma različite i usmerene na svakog od
učesnika u lancu.
Merama podrške posebnu pažnju treba usmeriti na izgradnju centralnih
sistema za proizvodnju toplotne energije, privatna domaćinstva kao i na proizvođače
drvne biomase.
Lokalna inicijativa je značajan generator u definisanju i realizaciji projekata i
zaslužuje posebnu podršku.
49
Download

strategija održivog iskorišćenja biomase opština pirot