Događaj mjeseca
SADRŽAJ
INTERVJUSAMINISTROMODBRANEISPORTA
REPUBLIKE AUSTRIJE NORBERTOM DARABOŠEM ......... 4
NEUTRALNOST NE ISKLJUČUJE SOLIDARNOST
MrVidak Latković
„SAVEZNAVOJSKAUREĐUJEPOLIGONZAOBUKU
PLANINSKIH JEDINICA U CRNOJ GORI“ ........................... 6
KOMENTAR:
KRITIKA SVOJE ILI TUĐE VOJSKE ...................................... 7
Ilija Despotović
CRNA GORA I PZM:
AKCIONI PLANOVI NATO-A ZA IZGRADNJU
INSTITUCIJA ODBRANE I ZA BORBU
PROTIV TERORIZMA ......................................................... 9
mr Tihomir Mijović
TEMA:
DOPRINOS U BORBI PROTIV PIRATA .................................11
Mihailo Danilović
PREDSTAVLJAMO:
LIČNA OPREMA ZA ZAŠTITU VOJNIKA ...........................14
RASMUSEN:
OSTVARENI NAPREDAK DAĆE REZULTATE ....................16
VOJNA TEHNIKA:
NOVI TERENAC VOJSKE CRNE GORE ...............................18
IZ DIREKCIJE ZA ZAŠTITU TAJNIH PODATAKA:
DOSTAVLJANJE,ČUVANJEIUNIŠTAVANJESVE PO JASNOJ PROCEDURI .............................................. 20
GLOBUS:
RUSKA IDEJA EVROPSKE BEZBJEDNOSTI ..................... 21
Zorica Minevski
VIJESTI ............................................................................ 22
DNEVNIKVOJNOG POSMATRAČA ................................... 23
KapetanBrankoĐurđić
TEMA: GODIŠNJICA PADA BERLINSKOG ZIDA ............... 24
OliveraĐukanović
FELJTON: GRANICE CRNE GORE U PROŠLOSTI ............... 26
Ilija Despotović
Sastanak ministara odbrane
u Sarajevu
U Sarajevu je održan sastanak ministara odbrane zemalja članica Američko-jadranske povelje (A5). Prisustvovali su ministri odbrane Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Makedonije, Srbije i Slovenije, zamjenik Sekretara za
odbranu SAD Aleksander Versbou, kao
i zamjenici ministara obrane Hrvatske i
Albanije, a teme su bile evroatlantske
integracije i regionalna saradnja.
Ministar odbrane Boro Vučinić je ponovio da je uključenje u evropske i evroatlantske integracije strateško opredjeljenje Crne Gore, izrazivši uvjerenje
da će članstvo u A5 ubrzati put Crne
Gore ka punopravnom članstvu u
NATO. ,,Iskustva država članica u stvaranju funkcionalnog sistema odbrane,
sposobnog da odgovori na savremene
bezbjednosne izazove su za nas dragocjena", rekao je ministar Vučinić. Takođe, naglasio je da je Crna Gora posvećena jačanju dobrosusjedskih odnosa i
regionalne saradnje, što je evidentno i u
oblasti odbrane. Ministar Vučinić je
prisutne upoznao i sa pripremama cr-
nogorskih vojnika za upućivanje u mirovnu misiju u Avganistanu.
Zamjenik Sekretara za odbranu SAD
Aleksander Versbou je istakao da su
SAD odlučne u namjeri da pruže pomoć očuvanju mira u Jugoistočnoj Evropi, kao i da se zalažu za uključivanje
svih članica Američko-jadranske povelje u NATO. Takođe, on je istakao da
SAD podržavaju aspiracije Crne Gore i
Bosne i Hercegovine da se što prije
priključe Akcionom planu za članstvo
(MAP), što su podržali i ostali učesnici
konferencije.
Američko-jadransku povelju potpisali
su ministri inostranih poslova SAD,
Hrvatske, Makedonije i Albanije 2003.
godine u Tirani. Cilj ove inicijative je
jačanje regionalne saradnje, bezbjednosti i stabilnosti, kao preduslova za što
brže uključivanje u evroatlantske integracije. Crna Gora i Bosna i Hercegovina primljene su u punopravno članstvo 4. decembra 2008. godine, dok Srbija ima status posmatrača.
I.R.
IMPRESSUM
Partner - mjesečnik o evroatlantskim
integracijama, odbrani i Vojsci
Novembar 2009. godine BROJ: 20
IZDAVAČ: Ministarstvo odbrane Crne Gore
ZA IZDAVAČA: mr Boro Vučinić
UREDNIK: Vidak Latković
REDAKCIJA: Ilija Despotović , Olivera Đukanović,
Zorica Minevski, Tihomir Mijović, Mihailo Danilović,
Irena Radoman, Sanja Dajević
TEHNIČKI UREDNIK: Miodrag Kankaraš
KONTAKT: Portparol // TEL/FAX: +382 20 241 375
E-MAIL: [email protected]
WEB: www.gov.me/odbrana
ADRESA: Jovana Tomaševića 29
ŠTAMPA: Pobjeda, Podgorica // TIRAŽ: 5.000
PARTNER 3
Intervju
Ministar odbrane i sporta Republike Austrije Norbert Daraboš
Neutralnost ne isključuje solidarnost
Danas, neutralnost za Austriju znači: bez članstva u vojnim savezima, bez stranih trupa trajno
smještenih u našoj zemlji i bez učešća u ratovima. Stoga, naše učešće u mirovnim operacijama
zahtijeva mandat Ujedinjenih nacija, kaže za Partner austrijski ministar odbrane.
Na početku, želim da Vas pitam za Vaše
utiske o prvoj posjeti Crnoj Gori?
Drago mi je da imam priliku da posjetim
vašu naprednu državu i nadam se da će
Crna Gora nastaviti svoj uspješan put razvoja i ubuduće. Iako je ovo moja prva posjeta Crnoj Gori, austrijska Vlada je veoma
zainteresovana za situaciju i razvoj Zapadnog Balkana. Ovaj region je od klujučnog
političkog interesa za našu zemlju. Način na
koji je Crne Gora obnovila svoju nezavisnost - način bez nasilja - zavrjeđuje veliko
poštovanje. Nakon loših iskustava proteklih
20 godina u regionu, Crna Gora se može
smatrati modernom konsolidovanom državom.
zličitim mirovnim operacijama u svijetu?
Možete li nam reći kako je moguće raditi
na dva različita polja - odbrana i sport?
Gdje postoje sličnosti?
Naravno, postoji mnogo posla, ali i mnogo
sličnosti, takođe. I sportisti i vojnici moraju
da imaju visok nivo discipline da bi bili uspješni, ali mnogi vojnicu su odlični sportisti
i mogu koristiti sopstvene terene za trening.
Što danas podrazumijeva neutralnost
Vaše države, s obzirom da austrijske oružane snage veoma aktivno učestvuju u ra-
4 PARTNER
Neutralnost ne isključuje solidarnost. U
skladu sa našim ustavom, Austrija učestvuje
u mirovnim operacijama Ujedinjenih nacija
od daleke 1960. godine. Kao neutralna
država, Austrija je prihvaćena kao zemlja
koja daje svoje trupe od strane učesnica u
mnogim misijama. Danas, neutralnost za
Austriju znači: bez članstva u vojnim savezima, bez stranih trupa trajno smještenih u
našoj zemlji i bez učešća u ratovima. Stoga,
naše učešće u mirovnim operacijama zahtijeva mandat Ujedinjenih nacija. Naša neutralnost je proglašena 1955. godine i od
1960. godine više od 70.000 austrijskih vojika služilo je u misijama očuvanja mira. Dakle, vidite da ovdje ne postoji kontradiktornost između neutralnosti i vojnog angažovanja za mir.
Da li je neutralnost skuplja nego članstvo
u kolektivnom sistemu odbrane?
Vojna neutralnost bila je suštinski politička
odluka. Posljedično, Austrija mora imati
oružane snage koje zahtijevaju određeni
nivo izdataka za odbranu. Sa jedne strane,
postoji prednost članstva, a sa druge strane
prednost suverenog odlučivanja u mnogim
slučajevima i situacijama koje omogućava
da se ne bude dio bilo koje vrste automatizma u bezbjednosti. Stoga, Austrija može
djelovati krediblnije u prevenciji međunarodnih konflikata.
Molim Vas da za neše čitaoce predstavite
ukratko Vaše oružane snage?
Nedavno smo završili reorganizaciju Ministarstva odbrane i Generalštaba. Sada se Austrijske oružane snaga sastoje od Komande
združenih snaga i Logističke komande. One
Intervju
predvode četiri brigade, devet regionalnih
komandi i još neke nezavisne elemente.
Ukupan broj karijernog osoblja, vojnika i
civila, iznosi oko 24 .000.
Austrijski vojnici su prisutni na Zapadnom Blakanu, u Bosni i Hercegovini i na
Kosovu. Kako je Vaše mišljenje o bezbjednosnoj situaciji u našem regionu?
Kao što sam već pomenuo, Zapadni Balkan
je veoma prioritetan za Austriju. Mi smo
veoma zaiteresovani za razvoj regiona koji
će biti stabilan i prosperitetan za sve države.
Smatramo da evropska perspektiva - članstvo svih zemalja u zajedničkoj Evropskoj
uniji - mora biti cilj na duže staze. Kada je
riječ o Bosni i Hercegovini, reformski proces može biti brži. Podržavamo Visokog
predstavnika Valentina Inckoa u svim
naporima da ubrza taj proces. U misiji
EUFOR Altea učetvujemo sa oko 100 vojnika. Kada je riječ o Kosovu, znate da smo
priznali nezavisnost i da će Austrija podržati sve napore EU, odnosno misije EULEX,
i ostaćemo angažovani u KFOR koliko god
to bude potrebno. Trenutno naš doprinos je
sa oko 500 vojnika.
1974. godine. Tri Austrijanca su imenovana
kao komandanti trupa za tu misiju, što je
jasan znak povjerenja Ujedinjenih nacija.
Želim da naglasim da su naši vojnici veoma
poštovani od strane svih učesnika i da imaju veoma dobar ugled između drugih nacionalnih snaga. Iz različtih razloga, smatramo da je naše učešće u UNDOF misiji
veoma važno. Prije svega, vidimo je kao
plodonosan doprinos ka ukupnoj stabilizaciji regiona, a kao drugo, to učešće jača našu
reputaciju kao odgovorne nacije koja doprinosi svojim snagama u okviru globalnih
napora UN u očuvanju mira.
Misija u Čadu ima potpuno različitu prirodu. Naš glavni cilj je da podržimo međunarodne napore u cilju poboljšanja humanitarne situacije u regionu. U vezi sa tim
pitanjem jasno mogu reći da misije EU i UN
treba da odigraju ključnu ulogu. Imajući u
vidu suštinu Vašeg pitanja, dozvolite mi da
pomenem dvije oblasti u kojima smo stekli
posebna iskustva. Iznad svega, saradnja između EU i UN funkcioniše dobro, ali uvijek
postoji prostora za unaprijeđenje. Ubijeđen
sam da ćemo ubuduće vidjeti više slučajeva
gdje jedna organizacija preuzima upravljanje odgovornostima od druge organizacije.
Nedavno se to dogodilo u Čadu gdje je EU
predala misiju UN. Dozvolite mi da pome-
Austrijska Vlada je veoma zainteresovana za situaciju i razvoj Zapadnog Balkana. Ovaj region je od
klujučnog političkog interesa za
našu zemlju.
Takođe, Vaše oružane snage učestvuju u
operacijama na Golanskoj visoravni i u
Čadu. Kava su iskustva iz tih operacija?
nem i primjer Kosova gdje je taj proces realizovan u drugom smjeru, UNMIK je predao nadležnosti EULEX-u. Međunarodna
zajednica mora biti zainteresovana za naučene lekcije iz ovih primjera. Naučene lekcije iz našeg učešća u misijama EU i UN
značajno podržavaju naše ukupne napore
ka transformaciji naše vojske u fleksibilnije
snage. To jasno unaprijeđuje našu sposobnost da doprinesemo multinacionalnim
naporima za stabilizaciju, kao solidaran
partner našim međunarodnim prijteljima.
Učestvujemo u UNDOF (UN posmatračke
snage za oslobođenje - Golan) operaciji od
Šta je cilj reformskog procesa austrijskih
oružanih snaga?
Cilj reforme jeste da se smanji ukupna snaga, broj viših komandi i da se fokusira na
profesionalizam. Za ubuduće treba nam više elemenata visoke spremnosti za međunarodne misije i za brzi odgovor na našoj
teritoriji.
Naučene lekcije iz našeg učešća u
misijama EU i UN značajno podržavaju naše ukupne napore ka
transformaciji naše vojske u fleksibilnije snage. To jasno unaprijeđuje našu sposobnost da doprinesemo multinacionalnim naporima za
stabilizaciju, kao solidaran partner
našim međunarodnim prijteljima.
Kako ocjenjuete saradnju između Austrije i Crne Gore u oblasti odbrane i šta još
može biti urađeno na tom planu?
Saradnja između vojski otpočela je 2006.
godine. U skladu sa našim Memorandumom o razumijevanju, vojna obuka i obrazovanje su jedan od glavnih ciljeva. Prvi
veliki projekat podrazumijeva pomoć u
izgradnji planinske jedinice Vojske Crne
Gore. To se odvija veoma dobro i trebalo bi
biti završeno 2012. godine. Druga polja saradnje su učenje jezika i kursevi za učešće u
međunarodnim misijama. Osim bilateralne
saradnje sarađujemo zajedno u okviru radionica ESDP (Evropske bezbjednosne i odbrambene politike). Nivo saradnje će nastaviti da raste i biće usklađen sa kapacitetima
vojske.
Oružane snage pružaju pomoć u slučaju
prirodnih katastrofa i nepogoda velikih
razmjera. Koliko je taj zadatak važan za
razvoj turizma u Vašoj zemlji?
Taj zadatak nije previše važan za razvoj turizma naše zemlje, ali je jasno poterban u
slučaju nesreća, kao što je bila ogromna lavina 1999. godine u Galturu. Tada su naše
snage i čak snage naših prtnera pomogle da
se evakuišu turisti helikopterima iz doline,
zajedno sa podrškom Crvenog krsta i vatrogasaca u obalsti medicinskog zbrinjavanja i
traganja za žrtvama.
mr Vidak Latković
PARTNER 5
“Der Soldat”, nezavisne vojne novine u Austriji, 18. 11. 2009. god.
„Savezna vojska uređuje poligon za obuku
planinskih jedinica u Crnoj Gori“
Prevod: Alma Redžepagić
U toku bilateralne radne posjete Crnoj
Gori, ministar odbrane Norbert Daraboš je
1. novembra 2009. god. kod Pljevalja otvorio poligon za obuku planinskih jedinica za
potrebe VCG, koji je urađen uz veliku podršku austrijske savezne vojske. „Naše planinske jedinice su među najboljima. Ovo
naše znanje rado dijelimo sa drugima. Na
taj način, savezna vojska pruža konkretnu
pomoć u izgradnji mlade vojske u mladoj
demokratiji u Jugoistočnoj Evropi.“, rekao
je Doroboš prilikom otvaranja.
Beč/Podgorica. Austrijska Savezna vojska
pomaže crnogorskoj vojsci u osposobljavanju planinskog bataljona. Saradnja obuhvata obuku crnogorskih vojnika u planinarstvu u Austriji, planiranje i nabavku opreme kao i pomoć u uređenju poligona za
planinsku obuku. Ovaj poligon, koji je djelimično finansirao i Fa. Ahtlajner iz Tirola,
bi crnogorskim planinskim jedinicama trebalo da omogući efikasnu i realističnu planinsku obuku u zemlji.
Osim vojne infrastrukture bilo je neophodno obezbijediti i planinsko-tehničke uslove
- tu je pomogao Centar za planinsko ratovanje iz Zalfeldena, koji je dio škole za vojne
trupe.
Prilikom utvrđivanja detalja u proljeće
2009. godine definisani su prostor, materijal i osoblje. Nakon obimne pripreme, jedna
mala „radna grupa“ se 21. septembra 2009.
god. uputila sa pola tone materijala i opreme preko Slovenije, Hrvatske i Srbije ka
Crnoj Gori: članovi grupe su bili zastavnik I
klase Klaus Vagenbihler, stvIk Frnac Fuks i
stvIk Stefan Oberajner, svi iz Centra za planinsko ratovanje, kao i zastavnik I klase
Gerhard Hubman iz Centra za međunarodnu saradnju iz Graca. Materijal je obezbije-
koristi tokom cijele godine - u zimskim ali i u
ljetnjim uslovima. Od obližnje kasarne je
udaljen oko 15 minuta hoda preko jednostavnog alpinističkog terena. Na poligonu
preovladavaju pogodan teren, stepenice u
stijeni, kao i alpinističke mogućnosti kretanja
1. i 2. stepena teškoće. Naravno, ugrađeni su i
zahtjevniji elementi za veranje, ali postoje
mogućnosti i za žičare i mostove od sajli. Uspon za veranje, dugačak oko 50 m je novitet u
Crnoj Gori, i spuštanje u dolinu prolaskom
kroz pećine predstavlja posebnu draž.
Preciznim planiranjem i pripremom kao i zadovoljstvom i zainteresovanošću radne grupe za rad, mjere poput ugrađivanja pomoćnih elemenata, ukljanjanja odrona i šiblja,
kao i košenje trave su mogle biti završene za
Do 2011. god. bi trebalo da se uredi i planinski put sa poligonom za veranje. Projekat
„Bataljon planinskih jedinica“ bi trebalo da
se završi 2012. godine zajedničkom vježbom. Projekat saradnje je omogućen pomoću Balkanske inicijative Ministarstva
odbrane Austrije. Austrija pruža podršku
zemljama Zapadnog Balkana prilikom uvođenja EU standarda i u procesima evropskih integracija. Savezna vojska je potpisala
programe bilateralne saradnje sa svim zemljama iz regiona.
U toku pripreme projekta, ppuk Hans Gajsvinkler je 2008. godine uradio studiju izvodljivosti o pomoći u obuci crnogorske
vojske u planinsko-tehničkoj oblasti. Ova
studija je bila osnova za uređivanje poligona za obuku planinskih jedinica na sjeveru Crne Gore, blizu grada Pljevalja kod
granice sa Srbijom gdje je smješten garnizon. Tu bi trebalo da bude otvoren i Centar
za alpinističku obuku Vojske Crne Gore.
6 PARTNER
dila firma Fa. Achleitner. Crnogorska vojska je pružila pomoć u vidu ishrane, smještaja, kao i učešća jednog oficira i više podoficira. Građevinski radovi su počeli 22.
septembra.
samo sedam dana. Jedan dan obuke i uputstava, kao i pripreme za komandanta crnogorske brigade i pješadijskog inspektora su
predstavljale završnicu pružanja pomoći u
septembru 2009. godine.
Poligon je na oko 1.000m nadmorske visine, okrenut ka južnoj strani i može da se
Zastavnik I klase Klaus Wagenbichler
Centar za planinkso ratovanje Saalfelden
Komentar
Kritika svoje
ili tuđe vojske
Istina je samo cjelina, rekli bi filozofi. A
mudri Indusi istinu su objasnili kroz
priču o slonu i slijepcu. Opipa slijepac
slonovu surlu, opipa uši i kaže to je slon. I,
naravno, „pogodio“ je. Ali, ipak, nije vidio slona. I ne može tvrditi da je to, zaista,
slon. Otprilike tako govori priča o istini.
Možda bi ova metaforična pričica mogla
da se primijeni i na česte poglede i „analize“ sistema odbrane u Crnoj Gori, konkretno, Ministarstva odbrane i Vojske
Crne Gore. Jedna od takvih priča bila je i
sjednica Odbora za bezbjednost i odbranu Skupštine Crne Gore, održana 6.
novembra. Ličila je, prije svega, na momente, na saslušavanje ministra odbrane
i načelnika Generalštaba VCG. Pojedini
poslanici su se, štaviše, politički neodmjereno stavili u ulogu „isljednika“,
postavljajući pitanja u stilu - odgovorite
mi, ja vas pitam, i tome slično. Jedan od
poslanika je tražio da ide u „inspekcijsku
posjetu“ Ministarstvu odbrane i Vojsci.
Ministar je nekoliko puta uzvratio izvolite, dođite.
Parlamentarna kontrola vojno-bezbjednosnog sektora države, svakako, podrazumijeva aktivan odnos prema svim
aktivnostima resornog Ministarstva i
Vojske, interesovanje za relevantne informacije, zahtjeve za objašnjenja, pa i „ispitivanje“ najodgovornijih u toj oblasti. Ali
u tu svrhu postoji institut „kontrolnog
saslušanja“, a pomenuta sjednica Odbora
nije bila u toj funkciji. Neki poslanici kao
da su zanemarili pisani izvještaj koji je o
tome podnesen, te ministrovo uvodno
izlaganje. Došli su sa svojom „istinom“ i
samo na njoj insistirali. Parcijalni pristup
bogatoj aktivnosti Ministarstva odbrane
(i Vojske) bila je dominantna karakte-
ristika nekih poslaničkih pogleda i stavova. To je, zatim, preneseno i u medije,
čiji su izvještaji obilježeni upravo tako
intoniranom raspravom na sjednici. U
suštini sadržajna debata, sa detaljnim i
jasnim odgovorima najviših predstavnika Ministarstva i Vojske, prema javnosti je posredovana kroz naslove „Oružje
prodavali na tajnim tenderima“, „Vučinić
neće da kaže šta radi Lakić“. Naknadno,
ugodna, kad je argumentovana, bila bi
svakako poželjna, i ne bi smjela da smeta
bilo kome, pa ni onima na koje se direktno odnosi, kad bi bila motivisana željom,
nastojanjem, da se eliminiše sve ono što
nije dobro, što ne valja, da se svoja vojska
učini boljom, spremnijom, efikasnijom,
da se njena uloga podigne na nivo državnih potreba i interesa. Umjesto toga,
čini se, „kritika“ stanja u odbrani, Vojsci,
pojedini mediji su „dosolili“ takav pristup, naslovima, poput „Vojska špijunira
mimo zakona“.
više se pokušava iskoristiti u svrhu međustranačkog pregonjenja, nastojanja da
se vlast kompromituje. Otuda se ide na
neodmjerene personalizovane tvrdnje,
tipa ko je taj čovjek, šta radi, ili na osporavajuće ocjene - da Vojsci Crne Gore nije
ni potreban Generalštab.
Razumije se, ove konkretne ilustracije
navedene su samo kao još jedna potvrda
izvjesnog, vrlo politiziranog, odnosa prema crnogorskoj Vojsci koju od samog
njenog osnivanja prate neprincipijelna
sumnjičenja, osporavanja, pa i neka vrsta
omalovažavanja. Ponekad, ruku na srce,
to liči na priču o tuđoj vojsci. I najžešća
kritika, naravno, koliko god bila ne-
Na pomenutoj sjednici skupštinskog Odbora, takođe, ponovljene su neke politički vrlo sporne ocjene o strateškom opredjeljenju Crne Gore, odnosno, konkretno, njene Vojske. Jedan od poslanika je
PARTNER 7
Komentar
prenio, kako je naveo, „veoma loše tonove“ koje je čuo u ruskoj Dumi, prilikom
posjete crnogorske parlamentarne delegacije, a koji se odnose na namjere Crne
Gore da postane punopravna članica
NATO-a. Da li ministar (odbrane) ima informacije o reakciji Rusije, upitao je taj
poslanik. Zatim je poslanik iz politički
suprotnog „tabora“ rekao da „niko u ruskoj Dumi nije negirao stavove“ koje su
iznijeli neki crnogorski poslanici o razlozima ulaska Crne Gore u Alijansu. Sam
ministar je kazao da „nema nijedno upozorenje iz Moskve u pogledu naših opredjeljenja da uđemo u NATO“.
Da li su, ili, zašto su, dva poslanika, čuli
različite stvari?
Ali, neka je i to moguće, važnije je pitanje da li treba više brinuti o Rusiji, njenim
bezbjednosnim interesima, ili o Crnoj
Gori i njenim odbrambenim razlozima i
potrebama? Isti je slučaj i priča da Crnoj
Gori nije potreban Generalštab. Poslanik
se, s tim u vezi, pozvao na NATO. Načelnik Generalštaba je na to odgovorio da
„niko nije rekao da nam ne treba Generalštab“.
I Rusija i Amerika jesu velike sile i svaka
realistična politika mora, treba da uvažava te činjenice. Male zemlje osobito. Ali
ovdje treba napuštati manir da se maše
bilo ruskom ili američkom zastavom, da
se argumenti traže u Moskvi, odnosno, u
Vašingtonu. A pogotovu - da se manipuliše moskovskim, vašingtonskim ili briselskim stavovima, a naročito pojedinačnim mišljenjima, ako su i iznesena na
račun Crne Gore. Rusija ima svoje razloge
zašto joj smeta NATO, legitimna je njena
politika protiv te alijanse. Crna Gora, isto
tako, ima svoje razloge da uđe u NATO.
Nije Crna Gora što i Rusija. I nije Crna
Gora gdje i Rusija. S druge strane, ako je
neko nešto, u Vašingtonu, ili Briselu, i
rekao o našem Generalštabu, zar treba da
to bude „smjernica“ za nas. Kakva je to
vojska bez generalštaba? Zar ima neki
drugi naziv za najvišu operativnu komandu u vojsci? Naš Generalštab je po
8 PARTNER
mjeri naše Vojske, a Vojska po mjeri države.
U konkretnom slučaju, u kome se poslanik poziva na ono što je, kaže, čuo u
NATO-u, da nama i ne treba Generalštab,
moglo bi se postaviti još jedno pitanje.
Zašto se na NATO, ili na SAD, kao lidera
te alijanse, različito gleda. Uglavnom negativno, u priči o članstvu Crne Gore u
NATO-u, i ulozi samog NATO-a, a „pozitivno“ kad treba ovdje osporiti Vojsku,
Generalštab, ili nešto drugo. Postavlja se
pitanje - u čemu je „antiamerikanizam“
crnogorskih protivnika NATO-a? I šta je,
u suštini, taj „antiamerikanizam“. Je li moguće da se upravo ti ANTINATO „antiamerikanci“ najviše pozivaju na američku
demokratiju, kad kritikuju ovdašnje
stanje u Crnoj Gori, da su u tome, nerijetko, nekrtitički „veliki amerikanci“, a
„antiamerikanci“ su samo kad se protive
ulasku Crne Gore u alijansu? S druge strane, ti isti se nikad ne pozivaju na Rusiju
kad govore o demokratiji, a kad se protive
NATO-u, odmah im je na umu-a šta ćete
sa Rusijom, da li vodite računa o Rusiji, a
šta će reći Rusija, sve dotle - da će Crna
Gora, ulaskom u NATO, objaviti rat Rusiji. Ima nešto u svemu tome što je, u najmanju ruku, čudno, kontradiktorno, politički neprincipijelno, nezrelo, smušeno.
Zaboravlja se jednostavna činjenica - da je
Crna Gora suverena država, da ima svoju
politiku, svoje državne interese, da nije, i
ne treba da bude, ni „proamerička“, ni
„proruska“. Ni njena demokartija, ni
spoljna politika, ponajmanje odbrana.
Crna Gora ne stremi ka NATO-a ni da bi
bila uz Ameriku, ni protiv Rusije. Ući će u
alijansu samo radi svojih interesa.
Kako da uđe spremnija, kako da se što
bolje pozicionira u NATO-u, da iskoristi
sve prednosti tog članstva - kad bi se o
tome razvila debata, pa i polemika, bio bi,
štaviše, poželjan i onaj ton nesaglasnosti
koji je bio prisutan na nedavnoj sjednici
parlamentarnog Odbora za bezbjednost i
odbranu.
Ilija Despotović
CRNA GORA i PZM
Akcioni planovi NATO-a
za izgradnju institucija odbrane
i borbu protiv terorizma
Akcioni plan partnerstva za izgradnju institucija sistema odbrane (eng.
Partnership Action Plan on Defence
Institutions Building, PAP-DIB)
pokrenut je na NATO samitu u Istambulu 2004. godine, koji su prihvatili
predsjednici i vlade zemalja članica
Savjeta evroatlantskog partnerstva
(EAPC). Dokument istražuje mogućnosti za saradnju sa drugim međunarodnim organizacijama i institucijama (prije svega sa EU i OEBS), koje
dijele opredjeljenja za demokratsku
transformaciju i bezbjednosnu saradnju u evroatlantskom području. Ovaj
relativno novi mehanizam je izrađen
da pripomogne partnerskim zemljama da podstaknu i održe reforme
institucija za odbrambene aktivnosti
u skladu sa sopstvenim potrebama,
ali ispunjavajući međunarodne obaveze i norme. Akcioni plan partnerstva za izgradnju institucija sistema
odbrane predstavlja zajednički rad
partnera u ovoj oblasti, razmjenu iskustava i pomaže u utvrđivanju programa pomoći u sektoru bezbjednosti.
Ovaj mehanizam ima za cilj razvoj
efikasnih institucija odbrane u državama partnerima na osnovama pune i
funkcionalne demokratske kontrole.
Osnovni ciljevi mehanizma PAP-DIB
prikazani su kroz sledeća načela:
čujući obuku i obrazovanje
8.
1.
Javne finansijske procedure, planiranje i procedure upravljanja resursima u oblasti odbrane
Aranžmani za demokratsku kontrolu aktivnosti sistema odbrane
2.
9.
Učešće civila u napretku odbrambene i bezbjednosne politike
3.
Efektivna i javna legislativa i pravni nadzor sektora odbrane
4.
Poboljšavanje u procjeni bezbjednosnih rizika i zahtjeva odbrane
države, prilagođenih sa razvojnim, vodećim, mogućim i interoperabilnim sposobnostima
5.
Mjere optimizacije upravljanja
ministarstvima i agencijama nadležnim za pitanja odbrane
6.
Aranžmani i praksa osiguranja usklađenosti sa međunarodno prihvaćenim normama i praksom uspostavljenom u sistemu odbrane
7.
Kadrovske strukture i praksa u
snagama sistema odbrane, uklju-
Efektivno upravljanje troškovima
odbrane kao i socio-ekonomski
uticaji restruktuiranja odbrambenog sektora i
10.
Aranžmani za obezbj eđivanje
efektivne međunarodne saradnje i
dobrosusedskih odnosa, u oblasti
odbrane i bezbjednosti
U prvom članu PAP - DIB kaže se da
je postojanje efikasnih institucija odbrane, koje su pod efektivnom civilnom i demokratskom kontrolom,
fundamentalno značajno za uspostavljanje međunarodne bezbjednosne saradnje. Proces izgradnje institucija uključuje donošenje pravnih
propisa relevantnih za osnivanje i
funkcionisanje institucija, ali i izgradnju dobre prakse i prevazilaženje
praktičnih problema. Praktični problemi prevazilaze se jačanjem kadra i
stvaranjem efikasne administracije i
ulaganjem u obuku ljudstva. Transformacija starih i uvođenje novih usPARTNER 9
CRNA GORA i PZM
tanova u procesu reforme sistema odbrane može biti izvršena u saglasnosti
sa procesom pristupanja NATO ili samostalno.
Akcioni plan partnerstva za izgradnju institucija sistema odbrane
(PAP-DIB) ima za cilj podršku partnerima u započinjanju ili bržem sprovođenju reforme sistema odbrane i
izgradnje efikasnih institucija, prema
sopstvenim potrebama u skladu sa
obavezama preuzetim iz Okvirnog
dokumenta. Međutim, PAP-DIB se
kao i Akcioni plan Partnerstva za borbu protiv terorizma (PAP-T), ne izdvaja kao potpuno samostalan mehanizam, jer se u primjeni oslanja na
mehanizme PARP i IPAP.
Efikasna implementacija podrazumijeva razvoj opšteg razumijevanja standarda i koncepata vezanih za odbranu, upravljanje odbranom i reformu
sistema bezbjednosti. Postizanje ovakve koncepcijske interoperabilnosti
zahtjeva velika ulaganja u obrazovanje
i povećane napore u razmjeni relevantnih znanja i iskustava između Saveznika i partnerskih zemalja.
Akcioni plan Partnerstva za borbu
protiv terorizma (eng. Partnership
Action Plan against Terrorism, PAP-T)
predstavlja platformu za političke
konsultacije i praktične programe za
borbu protiv terorizma, u skladu sa
normama iz Rezolucije 1373 Savjeta
bezbjednosti UN. Savjet evroatlantskog partnerstva (EAPC) obavezao se,
nakon događaja u SAD od 11. sep10 PARTNER
tembra 2001. godine, da će preduzeti
sve mjere u borbi protiv terorističkih
prijetnji, a 2002. godine usvojio je dokument Akcioni plan partnerstva protiv terorizma (PAP-T). Plan je donijet
na praškom samitu u novembru 2002,
kojim su utvrđene obaveze partnera u
borbi protiv terorizma, kao i obaveze
saveznika u pomoći partnerima pri
izradi efektivnijih i efikasnijih planova u borbi protiv terorizma. Ovim
učestvuju u aktivnostima koje su navedene u planu.
Usvajajući Akcioni plan Partnerstva
za borbu protiv terorizma (PAP-T),
NATO i države partneri obavezali su
se na sledeće:
intenziviranje političkih konsultacija
(razmjena informacija o naoružanju,
terorističkim prijetnjama, planiranju
civilne odbrane i aktivno učešće u
upravljanju krizama);
povećanje spremnosti za borbu protiv
terorizma (reforma sektora bezbjednosti, planiranje odbrane i upotrebe
snaga, saradnje u naoružanju i logistici, vojnoj obuci i vježbama);
sprečavanje podrške terorističkim
grupama (jačanje kontrole granica,
razmjena informacija o ekonomskim kretanjima i kontroli naoružanja),
planom se pomaže organizovanje radionica i seminara na kojima se izučavaju teme o smanjivanju ranjivosti
važnih infrastruktura (komunikacije,
transport, energija i sistemi neophodni za osnovne životne potrebe),
zaštita od eko-terorizma i sajber-terorizma, utvrđivanje granične bezbjednosti, borba protiv trgovine ljudima i razvoj sredstava za otkrivanje
eksplozivnih naprava. Zemlje Mediteranskog dijaloga takođe mogu da
unapređenje sposobnosti za doprinos upravljanju posledicama terorizma izazvanog oružjem za masovno uništenje i unapređenje saradnje i planiranja civilne bezbjednosti i
kroz razne programe, obezbjeđenje
podrške partnera u borbi protiv terorizma.
Sprovođenje PAP-T u praksi, uglavnom je vezano sa aktivnostima Evroatlantskog partnerskog radnog programa (EAPWP) i sadržaj Partnerskih
ciljeva kroz PARP proces.
mr Tihomir Mijović
Tema broja
PRIPADNICI CRNOGORSKE MORNARICE USKORO SE UKLJUČUJU U
POMORSKU OPERACIJU EVROPSKE UNIJE
Doprinos u borbi
protiv pirata
Čelnici Ministarstva odbrane i Vojske
Crne Gore uskoro će odlučiti na koji
vojni brod će biti ukrcani pripadnici
crnogorske Mornarice tokom učestvovanja u misiji EU NAVFOR „ATALANTA”, ali gotovo je izvjesno da će
biti „gosti” italijanskih kolega, koji su
im već poručili da ih „čeka kabina”.
Načelnik Odjeljenja za razvoj (J-5) kapetan bojnog broda Dragoslav Pumpalović podsjetio je da su poslanici u
Skupštini Crne Gore 27. jula usvojili
odluku kojom je predviđeno učešće do
tri pripadnika Vojske Crne Gore u toj
međunarodnoj operaciji, što, kako je
objasnio, znači da država može poslati
jednog, dva ili sva tri pripadnika Vojske.
„S obzirom na to da je „Atalanta“' pomorska operacija, učešće će uzeti pripadnici Mornarice Crne Gore. Oficiri i
podoficiri Mornarice mogu biti raspoređeni na brodovima koji direktno
učestvuju u operaciji ili u komandama
operacije odnosno snaga, kao štabni
oficiri“, rekao je on.
Operacija „EU NAVFOR ATALANTA“
prva je pomorska operacija Evropske
unije i realizuje se u okviru Evropske
bezbjednosne i odbrambene politike
(European Security and Defence Policy-ESDP). Prema Pumpalovićevim
riječima, operacija se sprovodi duž somalijske obale i „roga Afrike“ protiv somalijskih pirata, koji napadaju, pljačkaju i otimaju trgovačke brodove.
kapetan bojnog broda Dragoslav Pumpalović
PARTNER 11
Tema broja
Prvenstveni cilj operacije, kako je kazao, je zaštita brodova Svjetskog programa za hranu - isporuka hrane i pomoći raseljenim licima u Somaliji, zaštita ugroženih putničkih i trgovačkih
brodova duž somalijske obale, te odvraćanje, prevencija i represija protiv
izvršioca piratskih napada.
„Operacija „Atalanta“ sprovodi se kao
podrška rezolucijama Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija 1814 iz 2008.
godine, 1816 (2008), 1838 (2008) i 1846
(2008).
slimo na italijansku Mornaricu, čiji komandant nam je rekao da našeg pripadnika 'čeka kabina' na brodu. Konačna odluka o izboru na čiji brod će se
ukrcati donijeće se nakon završene procedure prihvatanja naše ponude za
učešće u operaciju od strane Evropske
unije”, rekao je komandant Pumpalović u razgovoru za “Partner”.
Ukupno vrijeme boravka u misiji, pre-
radi o bezbjednosti broda i posade. Međutim, rizik postoji, posebno prilikom
intervencija i tokom eskortiranja trgovačkih brodova”, rekao je Pumpalović.
Mandat operacije sadrži sledeće elemente: pružanje zaštite brodovima
Svjetskog programa za hranu, uključujući i prisustvo na brodu jedne naoružane jedinice, posebno prilikom
krstarenja somalijskim teritorijalnim
Početnu operativnu sposobnost misija
je postigla 13. decembra 2008. godine, a
punu operativnu sposobnost februara
iste godine. Savjet Evrope 15.juna 2009.
godine odlučio je da proširi mandat
operacije za još jednu godinu u odnosu
na trenutni datum završetka operacije,
odnosno 13. decembar 2009. godine.
Učesnici iz Evropske unije djeluju zajednički sa Međunarodnom kontakt
grupom za pirateriju, duž obale Somalije, i formiran je zajednički radni
okvir za efikasnu saradnju sa ostalim
snagama koje su angažovane i raspoređene u regionu.
Savjet Evrope, takođe, uključen je u
izgradnju institucionalnih kapaciteta i
obnovu zakona i reda na obali sa ciljem
obezbjeđenja odgovora na surove akte
piratstva.
Komanda operacije smještena je u Velikoj Britaniji, u Nortvudu (u sjedištu
pomorske komandne komponente
NATO za sjevernu Evropu - CC-Mar,
kao dijela Komande zdrženih snaga u
Brunsumu JFC Brunsum).
Komandant operacije je britanski kontradmiral britanac Piter Hadson, a komandant snaga je španski kapetan bojnog broda Huan Garat Karame).
“U pripremi za realizaciju našeg učešća
u “Atalanti” već smo stupili u kontakt sa
mornaricama nekoliko zemalja koje
učestvuju u operaciji. Tu prije svega mi-
12 PARTNER
ma njegovim riječima, zavisiće od postignutog dogovora sa zemljom na čiji
se brod ukrcava pripadnik Vojske Crne
Gore, ali, kako je objasnio, ono neće biti
duže od šest mjeseci.
“Odlukom Skupštine Crne Gore o učešću u operaciji “EU NAFOR Atalanta”
previđena je mogućnost rotacije, odnosno smjenjivosti u misiji”, naglasio je
Pumpalović.
On je istakao da je operacija “Atalanta”
svakako operacija manjeg rizika, pogotovo ako se uporedi sa misijama ISAF-a.
Do sada, kako je rekao, nije zabilježen
nijedan slučaj da su somalijski pirati
napadali na vojne brodove. „Osim toga,
svi angažovani brodovi preduzimaju
striktne mjere bezbjednosti, kada se
vodama, zatim pružanje zaštite trgovačkim brodovima tokom krstarenja u
oblastima gdje su razmještene snage
EU, zatim kontrolu saobraćaja u somalijskim teritorijalnim vodama u
kojima postoji opasnost za pomorski
saobraćaj, te preduzimanje potrebnih
mjera, uključujući i upotrebu sile, radi
odvraćanja, sprječavanja i intervencije
radi sprječavanja piraterije i oružane
pljačke koje mogu biti preduzete u području gdje su razmještene snage EU.
„EU NAVFOR ATALANTA” sastoji se,
u prosjeku, od najmanje šest fregata i tri
pomorska patrolna aviona, što čini nešto preko 1.200 ljudi”, dodao je Pumpalović.
Prema podacima, koje je saopštio Me-
Tema broja
đunarodni pomorski biro (International maritime Beureau - IMB) u Kuala
Lumpuru, broj piratskih napada u
svijetu u prvih devet mjeseci ove godine
veći je nego u cijeloj 2008. godini i to
“uglavnom zbog povećanog broja incidenata u Adenskom zalivu i uz obale
Somalije”.
Odluke Evropskog savjeta
U pripremi za realizaciju operacije
„ATALANTA“' Evropski savjet donio je sljedeće odluke:
- 2008/749/CFSP (Common Foreign Security Policy - Zajednička
spoljna bezbjednosna politika) od
19. septembra o koordinaciji vojnih
aktivnosti Evropske Unije u podršci rezolucijama Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih Nacija 1816 (iz
2008. godine),
- 2008/851/CFSP od 10. novembra
2008. godine o pomorskih snagama
Evropske Unije koje se angažuju
radi doprinosa odvraćanju, prevenciji, aktima represije i aktima piraterije i oružane pljačke duž obala
Somalije,
“Upotreba vatrenog oružja pri napadima zabilježena je u 176 slučajeva u
prva tri kvartala ove godine, dok je u
referentnom razdoblju 2008. godine,
samo 76 napada uključivalo otvaranje
vatre na napadnuto plovilo”, navodi se
u izvještaju IMB-a uz napomenu da je
na području Adenskog zaliva i pokraj
obala Somalije ove godine službeno
zabilježeno ukupno 147 napada.
IMB navodi da su “zabilježeni sve razrađeniji napadi na trgovačke brodove i
upotreba tzv. matičnih brodova koji
isplovljavaju daleko na otvoreno more
i sa kojih pirati u manjim brzim motornim čamcima napadaju brodove na
pučini”.
Od januara do kraja septembra 2009, u
svijetu je zabilježeno 306 napada pirata
na brodove, u odnosu na 293 napada u
2008. godini.
U 114 slučajeva napadači su se uspjeli
popeti na brod, a u 34 navrata su oteli
brod sa kompletnom posadom.
Taktika napada ovih morskih razbojnika do sada je većinom bila da se u
vodama bližim obali Somalije pirati
naoružani automatskim naoružanjem
i ručnim raketnim bacačima, u malim
i brzim plovilima, „zalijeću“ i napadaju velike teretne i putničke brodove,
pričinjavajući ogromnu štetu svjetskoj
- 2008/918/CFSP od 8. decembra
2008. godine o pokretanju vojne
operacije Evropske Unije radi doprinosa odvraćanju, prevenciji, aktima represije i aktima piraterije i
oružane pljačke duž obala Somalije
(“Atalanta”),
- 18. novembra 2008. godine o imenovanju komandanta vojne operacije Evropske Unije radi doprinosa
odvraćanju, prevenciji, aktima represije i aktima piraterije i oružane
pljačke duž obala Somalije.
- Savjet Evrope je 15. juna 2009. godine odlučio da proširi mandat
operacije za još jednu godinu u odnosu na trenutni datum završetka
operacije (13. decembar 2009. godine).
pomorskoj privredi. Samo u proteklih
godinu dana somalijski pirati su od
otkupnine koje su za članove posade i
svoje otete brodove platili brodovlasnici, “zaradili” više od 200 miliona dolara.
Mihailo Danilović
Morski razbojnici
O tome koliko su se pirati dobro
uhodali u svoj posao svjedoči i nedavni slučaj kada su, uprkos stalnim patrolama stranih ratnih brodova, oteli britanski bračni par sa
njihove jahte.
Morski razbojnici praznu jahtu
ostavili su napuštenu na moru, a
pronašli su je britanski ratni brodovi.
Ubrzo je u London stigao i zahtjev
pirata koji drže Pola i Rejčel Čendler da im se za otkup slobode
bračnog para plati čak 4,2 miliona
funti.
PARTNER 13
Predstavljamo
Lična oprema
za zaštitu vojnika
Lična zaštitna oprema izuzetno je bitna za vojnika pješadije,
pored naoružanja i ostale opreme.
Kada govorimo o balističkoj zaštiti često se koriste termini vezani za stepen zaštite koji se postiže određenim proizvodom
(balistički prsluci,šljemovi,balistički oklop vozila i td.).
Ukratko, stepen zaštite II podrazumijeva zaštitu od pištoljske
municije (9mm, magnum 357, magnum 44 i sl.), stepen zaštite
II A podrazumijeva veću zaštitu od pištoljske municije sa težim
zrnima, stepen zaštite III - podrazumijeva dodatnu zaštitu do
zaključno sa kalibrom 7.62 x51 mm sa olovnim jezgrom.Stepen
zaštite III + podrazumijeva dodatnu zaštitu od municije 5.56x
45 mm SS-109, koja sadrži jezgro izrađeno od čelika u prednjem i olova u zadnjem dijelu projektila, stepen zaštite III A
podrazumijeva zaštitu od najmoćnijih kalibara pištoljske i
revolverske municije sa olovnim jezgrom, kao i fragmenata brzine V50 = 500 m/s,dok stepen zaštite IV podrazumijeva,pored
svih ostalih, i zaštitu od metka 7.62 x51 NATO sa standardnim
pancirnim zrnom,sa čeličnim jezgrom.
Napominjemo da se pod pojmom zaštita smatra zaustavljanje
zrna bez proboja, dok se u zavisnosti od brzine, težine, odnosno
probojnosti ne može spriječiti i određeni stepen traume na tijelu
vojnika (od modrice do loma kostiju).
Postoje „meki“ zaštitni prsluci kod kojih su osnovni ulošci
izrađeni spajanjem više slojeva balističkog platna (aramidna
vlakna Kevlar, ili polietilenska Dynema). Ovi prsluci štite tijelo
od parčadnih dejstava razornih projektila, ručnih bombi, kao i
zaštitu od pištoljske municije. U zavisnosti od želje i potrebe
korisnika mogu štititi veću ili manju površinu tijela (gornji dio
trupa - bokove i leđa, vrat, ramena i prepone). Većim ili manjim
slojem balističkog platna postiže se niži ili viši stepen zaštite,
koji može biti do IIIA.
Stepen zaštite IIIA postiže se korišćenjem 36 slojeva Kevlara. Daljim povećanjem zaštite protivpancirne municije za pištolje ne postiže se značajno povećanje
zaštite bez bitnog uticaja na masu i pokretljivost.
14 PARTNER
Predstavljamo
Neophodno je reći da se probojnosti “mekih”
pri probijanju oklopa kod tenkova i borbenih
zaštitnih prsluka na daljinama oko 10 metara
vozila.
postavlja kao ultimatum za sredstva protiv-
Pored pomenutih keramičkih ploča postoje i
pješadijske borbe. Na većim daljinama ra-
nestandardne ploče sa većim stepenom zaštite,
pidno opada vjerovatnoća pogađanja par-
za oko 10 % teže (4,2 kg), radi zaštite od mu-
čadnim dejstvom, te se ozbiljno dovodi u pita-
nicije ruskog porijekla 7.62 x 54 mm sa pan-
nje svrsishodnost upotrebe lične zaštitne
cirno-zapaljivim projektilom veće probojnosti
opreme bazirane na mekoj balističkoj zaštiti,
od prethodne (snajpereskih pušaka »Dragu-
naročito ako se drastično smanjuje pokretlji-
nov«).
vost i iscrpljuje borac pješadije u akciji.
Nabavkom borbene opreme za vojnika pješa-
Balističku zaštitu obezbjeđuju i balističke za-
dije, Vojsci Crne Gore obezbjeđeni su balisti-
štitne ploče :
čki prsluci sa stepenom zaštite IIIA, kao i do-
a) Kompaktne ploče izrađene od balističkog
datne balističke ploče sa stepenom zaštite IV.
Šljem koji smo do sada imali u upotrebi bio je
vrijednosti zaštite V50=600 m/s, a većina ar-
platna u plastičnoj matrici, dostižu stepen za-
Proizvođač je firma „Proizvodnja Mile Dra-
mija u Evropi trenutno koristi šljemove koje
štite III,mase 1,5 kg
gić“ d.o.o. Zrenjanin, koja ima dugogodišnje
imaju vrednosti zaštite V50=620-650 m/s.
b) Kompaktne ploče sa keramikom - izrađene
kombinovanjem balističkog platna u plastičnoj matrici sa prvim slojem keramičkih
ploča,imaju stepen zaštite III +
c) Keramičke ploče - izrađuju se sinterovanjem na visokoj temperaturi i pritisku na bazi
iskustvo u proizvodnji ovakve vrste opreme i
pouzdan je partner u razvoju vojne opreme.
Sudeći po tim pokazateljima i činjenici da na
njemu nema rupa i šrafova za vezivanje unutrašnje opreme, te da je nivo balističke zaštite
Prsluk je namijenjen ljudstvu izloženom izu-
isti na čitavoj površini, šljem koji smo nabavili
zetno visokom nivou rizika na terenu sa mak-
od, sada već svetski poznate firme “Šestan
simalnom površinom zaštite obzirom da se
Bush” d.o.o. Prolog (sudeći po svim dosada-
pruža osnovna zaštita u predjelu grudi, leđa,
šnjim ispitivanjima),više je nego dobar.
takozvane oksidne keramike, najčešće na na
na bočnim stranama, kao i uz dodatnu zaštitu
bazi aluminijum-oksida ili neoksidne kera-
u ramenom, preponskom i vratnom dijelu.
mike, na bazi karbida ili nitrida. Težina ovih
Dodatnu zaštitu na grudnoj i leđnoj strani
ploča je 3,8 kg i imaju stepen zaštite IV.
pružaju džepovi za smještaj balističkih ploča.
Pokušaji da se balistička zaštita glave šljemom
poveća na nivo zaštite od puščane municije do
sada nisu bili mogući, obzirom da visoka energija puščanog zrna dovodi do smrtnog ranja-
Ploče se obično
Po obimu prsluka postavljene su trake za po-
rade u malim di-
stavljanje futrola što prsluk čini posebno prila-
menzijama. Prave
godljivim raznovrsnoj upotrebi.
se tako što se lijepe
Pored balističkog prsluka, kao dio lične zaštit-
na osnovu od
ne opreme kupljen je i šljem sa stepenom za-
usavršavaju dodatni zaštitni elementi na bazi
kompozitnih ma-
štite IIIA, koji je na preliminarnim ispitiva-
„mekih“ zaštitnih prsluka, kompaktnih ploča,
terijala na bazi ba-
njima prema standardu STANAG 2920 (V50
keramičkih ploča i drugih, novijih materijala
lističkog platna či-
>600m/s) postigao vrijednost zaštite V50=
sa ciljem što potpunije zaštite vojnika, uz što
me se izbjegava
678 m/s.
manji uticaj na ukupno opterećenje vojnika,
osnovna negativna
Šljem pruža zaštitu od pištoljske/revolverske
okretnost i preciznost.
osobina keramike, odnosno apsorbovanje
municije kalibra do 44 magnum, analogno
Iskustva stranih armija po pitanju balističke
energije udara cijelom zapreminom, što uzro-
mekim zaštitnim prslucima, ali je osnovna na-
zaštite govore da su lična zaštitna sredstva izu-
kuje razaranje velike površine homogenog
mjena zaštita od parčadi. Nivo zaštite od par-
zetno bitan element opreme savremenog voj-
materijala.
čadi određuje se podatkom V50, koji pred-
nika i napori su na obezbjeđenju maksimalne
Osnovne fizičke osobine koje keramiku čine
stvalja brzinu čeličnog parčeta mase 1,1 ± 0.02
moguće zaštite. S druge strane, vojnici često
pogodnom za ugradnju u elemente oklopne
grama (čelični cilindar prečnika 5.56 mm koji
„skidaju“ i ne koriste sve predviđene elemente
zaštite jesu: visoka tvrdoća zbog posebne stru-
se ispaljuje iz cijevi puške variranjem početne
zaštite, uz izgovor da ne žele da se nespretno i
kture materijala sa homogenim i kompaktnim
brzine) pri kojoj 50 % parčadi probija, a 50%
otežano kreću po bojištu sa smanjenim mo-
kristalnim rešetkama, kao i mala specifična
parčadi ne probija šljem.
gućnostima preciznog gađanja.
masa. Visoka tvdoća omogućuje razaranje
Za savremene šljemove, nivo V50 iznosi oko
ppuk Miroljub Antanasijević
pancirnih projektila, te i kumulativnog mlaza
500-600 m/s u zavisnosti od mase šljema.
maj Emil Halimović
vanja borca lomom vratnih pršljenova zbog
ogromnog optrećenja glave,nezavisno od toga
što šlem ne bi bio probijen.
Novim tehničkim dostignućima razvijaju se i
PARTNER 15
Povod
Generalni sekretar NATO Anders Fog Rasmusen boravio je u dvodnevnoj posjeti Crnoj Gori, uoči
redovnog sastanka ministara inostranih poslova NATO koji će biti održan 3. i 4. decembra u Briselu, a
na kojem će se razmatrati crnogorski zahtjev za dobijanje Akcionog plana za članstvo - MAP
Rasmusen:
Ostvareni napredak daće rezultate
Crna Gora je ostvarila napredak na putu
evroatlanskih integracija, ocijenio je generalni sekretar NATO Anders Rasmusen,
koji nije prejudicirao odluku Alijanse o zahtjevu Podgorice za prijem u Akcioni plan za
članstvo (MAP). On je kazao da nije došao u
Podgoricu da bi najavljivao bilo kakvu odluku koja se odnosi na MAP, jer će o tome
odlučiti šefovi diplomatija država članica
NATO na sastanku naredne sedmice.
“Međutim, ono što mogu da uradim jeste da
čestitam Crnoj Gori na napretku koji je ostvarila na implementaciji reformi koje trebaju da je dovedu bliže standardima NATO.
Taj naporan rad već daje rezultate, iako ima
još toga što treba da se uradi”, kazao je Rasmusen novinarima, nakon susreta sa premijerom Milom Đukanovićem.
Prema njegovim riječima, članstvo u NATO
nije poklon, već se mora zaslužiti, prethodnim ispunjavanjem niza standarda.
“Veoma sam zadovoljan dinamikom odnosa između Crne Gore i NATO. Veoma
cijenimo vašu odluku da doprinesete misiji
ISAF u Avganistanu i pozdravljamo vašu
molbu za MAP”, kazao je Rasmusen.
On je pozitivno ocijenio dosadašnje rezultate Crne Gore u implementaciji obaveza u
okviru evroatlanske integracije i reformi
koje zemlja sprovodi na putu ka članstvu u
NATO.
Rasmusen je konstatovao da je NATO odigrao konstruktivnu ulogu u regionu i istakao da je evropska i evroatlantska integracija sigurna perspektiva Zapadnog Balkana
i najbolji doprinos miru i bezbjednosti.
16 PARTNER
“Moja je vizija da vidim sve zemlje Zapadnog Balkana integrisane u Evropsku uniju i
NATO. Imajući u vidu burnu istoriju ovog
regiona, ne mislim da naš evropski projekat
može biti završen u potpunosti dok sve njegove zemlje ne budu u EU i NATO”, kazao je
on.
Prema njegovim riječima, NATO i EU predstavljaju “izvanredan okvir za bezbjednost i
ekonomski razvoj”.
Đukanović je kazao da je Rasmusenu prenio
očekivanje da će, kao rezultat pune posvećenosti Crne Gore ostvarivanju reformi i dostizanju evropskih i evroatlanskih ciljeva,
ministri inostranih poslova zemalja NATO
odobriti prijem Crne Gore u MAP.
“Ostaje da svi sačekamo rezultate tog sastanka i nijesmo se bavili prejudiciranjem
njegovih rezultata”, naveo je crnogorski
premijer.
Đukanović je rekao da nije nerealan optimizam da će Crna Gora do kraja godine
dobiti poziv za prijem u MAP.
“Smatram da ne gajim nerealan optimizam,
ako nakon ocjena o velikoj posvećenosti
Crne Gore reformama i evropskim i evroatlanskim ciljevima, da će, kao rezultat priznanja i dodatnog podsticaja za dalji napredak ka punopravnom članstvu u NATO,
stići i članstvo u MAP do kraja ove godine”,
kazao je on.
Đukanović je naveo da posjeta generalnog
sekretara NATO Crnoj Gori predstavlja priznanje i dodatno ohrabrenje za sprovođenje
obaveza na putu ka članstvu u Alijansi.
Povod
Posebno vrednovati dostignuća svake
države
Generalnog sekretara Rasmusena primio je
crnogorski predsjednik Filip Vujanović koji
je izrazio očekivanje da će na ministarskom
sastanku NATO-a biti prepoznata dostignuća Crne Gore u integracionim procesima
i omogućen novi korak ka članstvu u Alijansi. On se zahvalio za podršku koju
NATO pruža reformskim procesima koje
Crna Gora ostvaruje na putu ka Alijansi, uz
očekivanje da će biti nastavljena u funkciji
ukupnog razvoja crnogorskog društva.
Vujanović je upoznao Rasmusena sa naporima zvanične Podgorice da obezbijedi široku podršku za integraciju u NATO, koja
nije samo bezbjednosna, već politička i ekonomska potreba Crne Gore.
Rasmusen je, tom prilikom, ponovio da su
vrata NATO-a otvorena za države Zapadnog Balkana i da oni pažljivo vrednuju dostignuća svake države.
Takođe, izrazio je očekivanje da će Crna
Gora nastaviti aktivnosti na dostizanju
standarda NATO-a čime će pomoći ukupnom razvoju svoga društva.
Male države da budu dio velikog bezbjednosnog sistema
Za male države, kao što je Crna Gora, važno
je da budu dio velikog bezbjednosnog sistema, ocijenili su generalni sekretar NATOi
predsjednik Skupštine Crne Gore Ranko
Krivokapić.
Oni su se složili u pozitivnoj ocjeni politike
otvorenih vrata NATO-a za zemlje Zapadnog Balkana.
“Biće obezbijeđena veća stabilnost i bezbjednost ovog dijela Evrope kada sve države
Zapadnog Balkana budu integrisane u
NATO”, smatraju Rasmusen i Krivokapić.
Tokom susreta istaknut je značaj posjete generalnog sekretara NATO, jer prethodi ministarskom sastanku zemalja članica Alijanse. Tim povodom, Krivokapić je izrazio
očekivanje da će Crna Gora biti pozvana u
MAP program i kazao da je zadovoljan reformskim procesima koje je država sprovela.
Generalni sekretar Rasmusen je potvrdio
da Alijansa ostaje dosljedna politici otvorenih vrata i istakao da NATO posebno cijeni odluku Crne Gore da pruži konkretan
doprinos kolektivnoj bezbjednosti upućivanjem svojih vojnika u mirovnu misiju
ISAF u Afganistanu.
“Crna Gora je posvećena integraciji u evroatlantske strukture, a kao mala zemlja velikih vrijednosti i svjesna izazova koje je očekuju u budućnosti, može biti kredibilan
partner NATO-u”, naglasio je predsjednik
parlamenta. Prema njegovim riječima,
“MAP je važan za Crnu Goru zbog ubrzavanja evroatlantske integracije i fokusiranja
na oblasti u kojima je potreban dodatni
napor”.
Alijansa dosljedna politici otvorenih
vrata
Ministri inostranih poslova i odbrane Milan Roćen i Boro Vučinić razgovarali su sa
generalnim sekretarom NATO prvog dana
njegove posjete Crnoj Gori. Rasmusen je visoko ocijenio dosadašnje rezultate i proges
Crne Gore u procesu implementacije obaveza u okviru evroatlanske integracije i reformskih aktivnosti koje naša zemlja sprovodi na putu ka članstvu u NATO. Ističući
značaj regionalne saradnje, on je posebno
naglasio doprinos Crne Gore jačanju stabilnosti regiona. Rasmusen je konstatovao da
je NATO već odigrao konstruktivnu ulogu
u regionu i podvukao da je evropska i evroatlantska integracija sigurna perspektiva
Zapadnog Balkana i najbolji doprinos evropskoj i široj bezbjednosti. Ministri Roćen
i Vučinić izrazili su zadovoljstvo prvom posjetom generalnog sekretara NATO Crnoj
Gori, koja predstavlja priznanje i dodatno
ohrabrenje za sprovođenje obaveza na putu
ka članstvu u Alijansi. Oni su izrazili zahvalnost za pomoć i podršku koju administracija NATO pruža Crnoj Gori i detaljno
upoznali visokog sagovornika sa konkretnim aktivnostima koje Vlada preduzima na
ovom planu. Takođe, ponovili su spremnost
Crne Gore da, u skladu sa svojim realnim
mogućnostima, pruži i puni doprinos u nalaženju odgovora za globalne izazove.
Ministri Roćen i Vučinić su izrazili uvjerenje da će učinci Crne Gore u procesu realizacije programa iz Partnerstva za mir biti
adekvatno vrednovani i na predstojećem
sastanku NATO zemalja u Briselu.
Ko je generalni sekretar NATO-a?
Anders Fog Rasmusen bio je premijer Danske od novembra 2001. do aprila 2009.
godine, a dužnost generalnog sekretara
NATO preuzeo je početkom avgusta ove
godine. Poslije više od sedam godina premijerskog staža, Rasmusen važi za veterana
u međunarodnoj politici. Veliki je detaljista, a posjeduje i jaku vještinu komunikacije. U vrijeme predsjedavanja Danske EU
2002. godine, predvodio je složene pregovore koji su rezultirali prijemom deset novih članica u Uniju. Autor je brojnih knjiga
o liberalnim idejama. Za djelo „Od socijalne do minimalne države“ dobio je nagradu
Adam Smit, koju dodjeljuje društvo Libertas. Lični je prijatelj Džordža Buša, te je bio
jedan od lidera koji su podržali američki rat
protiv terorizma. Rođen je 26. januara 1953.
godine na farmi na zapadu Danske, gdje je i
odrastao. Kada je imao 21 godinu postao je
lider mladih Liberalne partije. Četiri godine kasnije ulazi u parlament. Magistrirao
je ekonomske nauke 1978. godine na univerzitetu Arhus. Obavljao je brojne visoke
funkcije u vladi. Gotovo deceniju je na čelu
Liberalne stranke (Venstre).
mr Vidak Latković
Irena Radoman
PARTNER 17
Tema
Vojna broja
tehnika
Novi terenac
Vojske Crne Gore
kornim balansom pouzdanosti, što ga izdvaja od ostalih konkurenata. U odnosu na
prethodnu generaciju kod koga su bili
izraženi kvarovi pregrijavanja zaptivke glave motora i problemi sa prednjom osovinom, kod ovog modela je to eliminisano.
Izrazita pouzdanost turbo-dizelskog agregata koji pokreće ovo vozilo ogleda se u
tome da isti čak i posle pređenih 200.000
kilometara ne pokazuje prekomjernu potrošnju ulja.
Na ovogodišnjoj proslavi Dana Vojske Crne
Gore predstavljena su nova terenska vojna
vozila marke „Achleitner“ model „Men
Cruiser 4x4 LC300“. Nakon više od dvadeset godina i istrošenih svih eksploatacionih resursa postojećih vozila, pristupilo
se zanavljanju ovog dijela voznog parka.
Terensko vojno vozilo „MenCruiser 4x4
LC300“ razvijeno je u pogonima firme
„Franz Achleitner“ Wörgl Austrija, na bazi
Tojotinog terenca „Land Cruiser 120“ (fabrička oznaka J12). Prilikom odabira terenskih vozila za potrebe VCG težilo se da
se ispune svi taktički i tehnički zahtjevi koje
ovo vozilo treba da ispunjava. Pored svih
uslova koje je firma „Franz Achleitner“
ispunjavala, presudno je bilo što su ponudili
da prilikom koncipiranja vozila i same izrade istog, aktivno učešće uzmu i predstavnici Ministarstva odbrane i VCG, kao i
18 PARTNER
da obezbijede dijagnostičke aparate, obuku
ljudstva u održavanju i vožnji.
Sve počelo 1951. godine
Tojotin terenac „Land Cruiser 120“, pojavio
se 2002. godine, kao nasljednik „lend kruzera“ srednje veličine sa oznakom „90“ i
predstavlja devetu generaciju ovog modela.
Prva generacija Tojotinih terenaca (pojavila
se pod oznakom Jeep BJ), a krenula je u osvajanje bespuća još davne 1951. godine.
Ovo terensko vozilo odlikuje se bespre-
Firma „Franz Achleitner“ iz Wörgla, preko
trideset godina bavi se izradom specijalno
modifikovanih terenskih vozila za potrebe
vojske i policije. Što se tiče vojnog programa
glavna djelatnost je izrada blindiranih vozila na različitim baznim vozilima, kao i
modifikacija Mercedesovog kombija „Sprinter“ (ugradnja pogona na sva četiri točka) za vojne potrebe. Na osnovu iskustva
firme i uslova koje je propisala komisija MO
i VCG modifikovano je bazno vozilo u
jedno savremeno vojno vozilo. U ovom tekstu predstavljeno je vozilo sa zatvorenom
kabinom, dok u narednom periodu treba da
budu isporučena vozila sa otvorenom kabinom i terenska vozila sa blind zaštitom.
TERENSKO VOZILO „MenCruiser 4x4
LC300“ po svojim karaktristikama i konstrukcijom namijenjeno je za prevoz ljudstva
po nepristupačnim terenima i u svim vremenskim uslovima. U prilog ovome govore
podaci da vozilo bez problema savlađuje
vodenu prepreku dubine do 700 mm, minimalna udaljenost šasije od tla je 215 mm,
Vojna tehnika
najveći uspon koji vozilo savlađuje je 42°, a
bočni krizni ugao prevrtanja vozila je 42°.
Vozilo može da vuče prikolicu bez kočnice
težine 750 kilograma, a sa kočnicom težine
2.000 kilograma.
Da bi se od ovakvog jednog pouzdanog
civilnog terenskog vozila dobilo kvalitetno
vojno terensko vozilo bilo je neophodno
izvršiti niz modifikacija koje su se ogledale
u o p re m a nj u v o z i l a e l e kt r i č n o m
instalacijom 12/24 volta i antenskom
instalacijom za potrebe ugradnje vojnih
radio uređaja. Ugrađeni su nosači ličnog
naoružanja za vozača i suvozača, vozilo je
opremljeno vitlom za samoizvlačenje, a
ugrađena su skrivena (ratna) svjetla.
Proračunate su i izrađene nove opruge
amortizera usljed povećanja opterećenja
prednje i zadnje osovine vozila.
Eksterijer vozila
Fabrički prednji branik zamijenjen je
novim, napravljenim od čeličnih profila,
nja svijetla vozila dodatno su maskirana,
štitnicima od poliestera, prilikom čega se
vodilo računa da se ne naruši vidljivi dio
snopa svijetala. Uz desno krilo vozila i „A
stub“ kabine vozila montiran je dodatni
usisnik vazduha pogonskog agregata. Na
obije strane vozila cijelom dužinom vrata
nalazi se stepenik, napravljen od čeličnih
cijevi koji je pričvršćen na šasiju vozila. Na
rubovima krila vozila (prednjim i zadnjim)
ugrađene su gumene obloge koje sprečavaju
izbacivanje kamenja i blata ispod točkova
na vozilo. Na krovu vozila ugrađen je krovni nosač tereta izrađen od aluminijske legure, a namijenjen za smještaj i prevoz lične
opreme vojnika smještenih u vozilo.
Na lijevom „D stubu“ kabine vozila montiran je tipski nosač antene vojnih radio
uređaja, sa kompletnom antenskom kablažom do pozicije uređaja unutar kabine
vozila. Fabrički zadnji branik vozila dodatno je ojačan alumunijskim limom, ugrađena je „OKO“ kuka za vuču prikolice, kao i
utičniča za prikopčavanje iste na eletroinstalaciju vozila. U zadnjem braniku u desnom ćošku ugrađeno je jedno maskirno
(ratno) svijetlo.
Enterijer vozila
koji ujedno služi i kao nosač dodatne zaštite
prednjeg kraja vozila napravljene od
čeličnih cijevi (takozvani bamper). Ispod
branika smješteno je vitlo za samoizvlačenje marke „Vorn“, vučne snage 2.500
kg, opremljeno čeličnom sajlom dužine 25
metara. Pogon vitla obezbijeđen je preko
elektromotora. Na braniku vozila ugrađena
je utičnica za prikopčavanje daljinske komande za upravljanje vitlom. Područje
ispod vitla, kao i prostor ispred prednjih
točkova dodatno su zaštićeni čeličnim pločama. Takođe, u prednjem braniku ugrađena su dva skrivena (ratna) svijetla, kao i
svijetla za maglu. Originalna prednja i zad-
Enterijer baznog vozila dizajniran je na
principu praktičnosti, čemu se težilo i prilikom prilagođavanja istog za vojne potrebe. Prednja konzola je ostavljena u originalnoj izvedbi, dok je na središnjem dijelu
na poziciji za ugradnju audio uređaja postavljen nosač komandne ploče radio uređaja. Ispred suvozača ugrađen je nosač za
„Toughbook“, sa tri tačke za podešavanje.
Na središnjoj konzoli vozila između vozača
i suvozača ugrađen je nosač za smještaj
radio uređaja sa priključcima za antenu i
napajanje, po jedna utičnica za napon 12V i
24 V, kao i glavni prekidač sa indikatorom
napona 24 Volta. Fabrička platnena pokrivka poda vozila uklonjena je iz vozila, a
kompletan pod kabine zajedno sa tovarnim
prostorom prekriven je rebrastim aluminijskim limom ofarbanim u boju vozila.
Ugradnja ovih podnih obloga omogućila je
dodatnu zaštitu elektroinstalacija, kao i lakše održavanje unutrašnjosti vozila.
Obloge vrata takođe su izmijenjene, napravljene su nove od aluminijskog lima, i
ofarbane u boji vozila. Fabričke obloge vrata
iskorišćene su samo u gornjoj zoni, gdje su
ostavljeni prekidači za otvaranje prozora i
ručice za otvaranje vrata. Na vratima vozača i
suvozača ugrađeni su nosači za smještaj ličnog naoružanja. Sjedišta vozila presvučena
su „PRO -TEX“ pamučnim platnom sivomaslinaste boje. U tovarnom prostoru vozila
ugrađene su dvije sklopive klupe (jedna uz
lijevi bok, druga uz desni bok) koje služe za
prevoz još dva člana posade. U tovarnom
prostoru ugrađena je po jedna utičnica za
napon 12V i 24 V. U podu tovarnog prostora
dodata je kutija koja služi za smještaj dva
dopunska akumulatora 12V i prateće elektronike.
potpukovnik Ljubomir Bojović, dipl. inž
potpukovnik Jagoš Radović, dipl. inž
PARTNER 19
Iz rada Direkcije za zaštitu tajnih podataka
Dostavljanje, čuvanje i uništavanje
- sve po jasnoj proceduri
Tajni podatak označen stepenom tajnosti „STROGO TAJNO”, „TAJNO” i
„POVJERLJIVO” unutar bezbjednosne
zone, dostavlja se na korišćenje u zatvorenoj, neprovidnoj koverti na kojoj su
naznačeni podaci o primaocu tog dokumenta.
Tajni podatak sa oznakom stepena tajnosti „STROGO TAJNO”, van bezbjednosne zone, dostavlja se na korišćenje
preko najmanje dva kurira, a dokument
označen stepenom tajnosti „TAJNO” ili
„POVJERLJIVO”, dostavlja jedan kurir.
stavlja se, po pravilu, u dvije koverte.
Spoljna koverta je od tvrdog, neprovidnog, nepropusnog materijala, na kojoj je označen organ kome se dostavlja
tajni podatak. Unutrašnja koverta mora imati oznaku stepena tajnosti podatka, broj i datum akta i podatke o primaocu i pošiljaocu.
Na zahtjev lica kojem predaje ili od koga
preuzima tajni podatak, kurir je dužan
da pokaže kurirsko uvjerenje.
Tajni podaci se uništavaju na način da se
ne mogu raspoznati i obnoviti (spaljivanjem, drobljenjem i dr.). Starješina organa obrazuje komisiju za uništavanje
tajnih podataka. O uništavanju podataka vodi se zapisnik.
Zapisnik za tajne podatke stepena tajnosti „STROGO TAJNO” čuva se deset
godina, za podatke stepena tajnosti „TAJNO” pet godina, za podatke stepena
tajnosti „POVJERLJIVO” tri godine, a
Tajni podatak sa oznakom stepena tajnosti „INTERNO" može se dostavljati
putem kurira ili putem pošte, preporučenom pošiljkom sa povratnicom.
Dostavljanje tajnih podataka stranoj državi ili međunarodnoj organizaciji može se vršiti i putem diplomatske pošte.
Primopredaja tajnog podatka vrši se u
posebnoj prostoriji koju odredi starješina organa kome se tajni podatak dostavlja na korišćenje.
Korisnik tajnog podatka potvrđuje prijem tog podatka potpisom na potvrdi,
odnosno u dostavnoj knjizi, upisivanjem datuma i vremena prijema. (obrazac u prilogu).
Tajni podatak „STROGO TAJNO”, dostavlja se na korišćenje izvan bezbjednosne zone u koverti koja mora biti u
zatvorenom koferu, kutiji ili torbi, sa
zatvaranjem na ključ ili sa šifrovanom
kombinacijom.
Tajni podatak „TAJNO” i „POVJERLJIVO” izvan bezbjednosne zone, do-
20 PARTNER
Tajni podatak može se čuvati u pisanoj
ili elektronskoj formi. Čuvanje i rukovanje tajnim podacima vrši se u skladu
sa Planom čuvanja i rukovanja tajnim
podacima. Umnožavanje, prevođenje ili
sačinjavanje izvoda tajnog podatka vrši
lice koje ima dozvolu za pristup tajnim
podacima, koja nije manjeg stepena od
stepena tajnosti tog podatka.
za podatke stepena tajnosti „INTERNO” godinu dana od dana uništavanja.
O uništavanju tajnih podataka stepena
tajnosti „STROGO TAJNO”, „TAJNO” i
„POVJERLJIVO”, pisanim putem se
obavještava ovlašćeno lice koje je odredilo stepen tajnosti podatka.
P.K., B.D., I.P.
Globus
Ruska ideja
evropske bezbjednosti
Ruski predsjednik Dmitrij Medvedev prilikom posjete Beogradu, krajem oktobra,
predočio je novi koncept evropske bezbjednosti koji zvanična Moskva promoviše još od prošle godine. Suština prijedloga
Dmitrija Medvedeva jeste da se stvori
nova bezbjednosna struktura na starom
kontinentu jer, po njemu, NATO, OEBS i
Sporazum o konvencionalnim snagama u
Evropi, nemaju kapaciteta da riješe sve
bezbjednosne probleme Evrope. Zvanična Srbija prema izvještajima medija, dala
je signal ruskom gostu da je otvorena za
buduće razgovore na tu temu.
vore o međunarodnom pravno obavezujućem sporazumu o zajedničkoj bezbjednosti. Lavrov je objasnio da ruski prijedlozi ne predstavljaju miniranje NATO-a i
drugih organizacija, već da zastupaju stav
da treba jačati sinergiju među organizacijama - da bi se zajednički djelovalo protiv
prijetnji zajedničkoj bezbjednosti. Lavrov
u koji bi trebalo da se ugrade mehanizmi
koji bi bili u saglasnosti s Poveljom Ujedinjenih nacija.
Novim sistemom evropske bezbjednosti
trebalo bi da budu fiksirana jasna pravila
upozorenja i mirnog regulisanja konflikata. "Priprema i potpisivanje sporazuma o
evropskoj bezbjednosti trebalo bi da budu
početak formiranja jedinstvenog bez-
je predložio sastanak šefova svih međunarodnih organizacija koji bi uporedili
bezbjednosne strategije svojih institucija,
radi izrade plana budućeg zajedničkog
djelovanja.
Ruska inicijativa o uspostavljanju novog
koncepta evropske bezbjednosti nije
nova. Medvedev je svoj koncept “nove
evropske bezbjednosne arhitekture” lansirao prošlog juna u Berlinu, ali su zapadne države slabo reagovale na tu inicijativu. Svjetske sile pokrenule su raspravu
o tome na sastanku ministara inostranih
poslova članica OEBS-a na Krfu, juna ove
godine, i saglasile se da razmotre novi
scenario o panevropskoj bezbjednosti, ali
i da on ne može da zamijeni postojeće.
Na otvaranju godišnje konferencije
OEBS-a o bezbjednosti, ministar inostranih poslova Rusije Sergej Lavrov dodatno
je objasnio zašto Rusija predlaže razgo-
Novi evropski bezbjednosni koncept je
predlog po kojem nijedna država ili organizacija poput NATO-a ne bi trebalo da
ima isključivo pravo na to da održava mir i
stabilnost u Evropi i šire. Koncept bi mogao da podrazumijeva i formiranje zajedničkog raketnog odbrambenog sistema
na kontinentu protiv svih oblika prijetnji
zajedničkoj bezbjednosti, kao što su terorizam, organizovani kriminal i slično.
bjednosnog polja u evroatlantskoj zoni
osigurali bi pouzdane i iste garancije tim
zemljama, nezavisno od njihove pripadnosti vojnim savezima", bio je zaključak
ruskog predsjednika tokom obraćanja
poslanicima u Skupštini Srbije.
Z. Minevski
Prvi dio obavezujućeg sporazuma posvećen je osnovnim principima međudržavnih odnosa i prema zamisli Moskve bavio
bi se primjenom i poštovanjem pitanja
kao što su teritorijalni integritet i suverenitet država. Drugi dio je da nijedna
država ni organizacija ne smije imati ekskluzivno pravo na bezbjednost. Treći dio
su pravila za miroljubivo rješavanje kriza,
PARTNER 21
Vijesti
Priprema za vježbu ,, MEDCEUR 2010“
Inicijalna planska konferencija za međunarodnu medicinsku vježbu ,,MEDCEUR 2010“ održana je u Budvi. Prvu od tri planske
konferencije otvorio je načelnik Štaba Generalštaba Vojske Crne
Gore general-major Dragan Milosavljević koji je podsjetio da je
jedna od misija VCG pomoć civilnim strukturama prilikom prirodnih i vještačkih katastrofa.
Delegacija Ministarstva odbrane Danske u Crnoj Gori
Delegecija Ministarstva odbrane Kraljevine Danske, koju je
predvodio šef za komandno-informaci
one sisteme i logistiku u Komandi danske flote kapetan fregate Per
Hojgard-Jensen, boravila je u trodnevnoj posjeti Ministarstvu odbrane Crne Gore. Tom prilikom, predstavljena je Studija integrisanog nadzora akvatorija i vazdušnog prostora nad njom.
Vojska Crne Gore na prvenstvu padobranaca
Vojska Crne Gore je učestvovala na ceremoniji otvaranja trećeg Prvenstva Crne
Gore u padobranstvu na sportskom aerodromu "Špiro Mugoša" u
Podgorici, koje su oragnizovali Vazduhoplovni savez Crne Gore i
Ministarstvo odbrane. U prigodnom letačkom programu, pored
ostalih, Vojska se predstavila sa pet vazduhoplova.
Pripadnici Mornarice dali krv
Pripadnici Mornarice VCG
učestvovali su u akciji dobrovoljnog davanja krvi koja
je realizovana u prostorijama Društva dobrovoljnih
davalaca krvi Luke Bar, povodom 24. novembra Dana oslobođenja Bara.
Oglas za Vest Point
Ministarstvo odbrane Sjedinjenih
Američkih Država u saradnji sa Ministarstvom odbrane Crne Gore raspisalo je oglas za prijem kandidata za
školovanje na Vojnoj akademiji u
Njujorku. Troškovi četvorogodišnjeg
školovanja, smještaja, ishrane i avionskog prevoza su obezbijeđeni, a
kandidat je obavezan da se nakon završetka akademije zaposli u
Vojsci Crne Gore.
22 PARTNER
Susret Vučinić - Lajn
Ministar odbrane Boro Vučinić
primio je u oproštajnu posjetu
ambasadora Velike Britanije
Kevina Lajna. Ministar Vučinić
izrazio je zahvalnost na dosadašnjoj izuzetno dobroj saradnji i doprinosu koji je Lajn dao
jačanju sveukupnih odnosa dviju zemalja.
Ambasador Lajn je istakao da će njegova država nastaviti da podržava napore
Crne Gore na putu evroatlantskih integracija.
Viceadmiral Dragan Samardžić posjetio Austriju
Tom prilikom, viceadmiral Samardžić se
sastao sa načelnikom Generalštaba Oružanih snaga Austrije generalom Edmundom
Entaherom, nakon čega je položio vijenac u
kripti neznanog junaka. Viceadmiral Samardžić je izrazio zahvalnost na pomoći
koju Oružane snage Austrije pružaju Vojsci
Crne Gore, naročito u pogledu pripreme i osposobljavanja planinskog
bataljona. Dogovoren je nastavak saradnje, a za narednu godinu je planirana
alpinistička obuka za pripadnike planinskog bataljona.
Vojna vježba u Vazduhoplovnoj bazi VCG
Ambasadori članica NATO u
Crnoj Gori i vojni atašei posjetili su Vazduhoplovnu bazu
VCG, gdje je prikazana vojna
vježba jedinice koja će biti upućena u ISAF misiju u Avganistanu, kao i
pripadnika Vazduhoplovne baze.
Tom prilikom, ministar odbrane Boro Vučinić je rekao da Crna Gora očekuje
pozitivnu odluku o zahtjevu za dobijanje statusa kandidata za članstvo u
NATO, jer je ispunila veliki dio svojih obaveza na putu evro-atlanskih
integracija. Takođe, ministar Vučinić je kazao da je Skupština Crne Gore u
julu donijela odluku o upućivanju pripadnika VCG u misiju ISAF u
Avganistanu, UNMIL u Liberiji i misiju EU u Somaliju i podsjetio je da se u
centru za obuku u Mađarskoj nalazi kontingent crnogorskih vojnika koji će
prvi biti upućen u misiju ISAF u Avganistanu.
Ministar Vučinić obišao Vazduhoplovnu bazu
Tom prilikom, ministar Vučinić je kazao
da Vazduhoplovna baza VCG raspolaže
dobrim uslovima da se u okviru nje sagradi regionalni centar za obuku pilota
helikoptera. Najavio je i da će Ministarstvo međunarodno afirmisati i projekat
formiranja akro jedinice. „Postoje svega četiri akro grupe u svijetu, i razmišljamo kako stvoriti uslove, na bazi onoga što će biti osmišljeni model i koncept rada tog tima, da ga podržimo“, kazao je Vučinić.
Načelnik Generalštaba VCG Dragan Samardžić kazao je da je zadovoljan
napretkom koji je Vazduhoplovna baza postigla u posljednje dvije godine u
izgradnji infrastrukture i stvaranju uslova za kvalitetnu obuku pilota, kao i
njihovom osposobljenošću. „Ove godine smo imali broj naleta u skladu sa
NATO standardima, što se nije desilo u zadnjih dvadesetak godina. Naši piloti
danas mogu stati rame uz rame sa kolegama iz razvijenih zemalja“, kazao je on.
Dnevnik vojnog posmatrača
Suđenje po zakonu rulje
Početak rata u Liberiji označio je kraj razvoja
države koja je bila primjer za ostale zemlje
„crnog kontinenta“. Nesuđeni ekonomski gigant u ovom dijelu svijeta je tokom četrnaestogodišnjeg rata vraćen 100 godina unazad.
Dovoljno je reći da ni glavni grad, Monrovija,
još nema sistem snabdijevanja električnom
energijom. Doduše, ekonomski razvoj je bio
praćen tipičnim pojavama za zemlje ovog regiona. Pučevi, ogromna korupcija i miješanje
velikih sila tokom hladnog rata držali su ovu
državu na tankom ledu sve do 1989. Tada je
led pukao...
Samuel Kenon Doe, predsjednik koji je i sam
došao pučem na vlast je, je pučem i skinut sa
vlasti. Ali, ovaj puč je bio kapisla koja je zapalila i spržila cijelu zemlju. Doe je pred kamerama mučen i iskasapljen. Ovo je bio fantastičan primjer za sve koji su narednih godina sa
bilo kakvim oružjem i sa bilo kakvim parolama uspijevali da okupe oko sebe istomišljenike i na čelu takvih frakcija postajali bogovi
rata, makar i samo u svom selu. Suđenje, presuđivanje i kasapljenje pred što većim auditorijumom je postala normalna stvar. Rat je prestao oružanom intervencijom međunarodnih
snaga 2003. godine. Međutim, običaji koji su
uhvatili jak korijen tokom 14 godina ne mogu
preko noći da se iskorijene. U tim krvavim
vremenima Liberija je bila poznata kao zemlja
u kojoj su i mališani od 10 godina obučavani
da budu surove ubice. Svijet su obilazile fotografije djece koja su na leđima imala automat-
sku pušku, a u rukama ljudske kosti. Danas ta
bivša djeca imaju porodice u državi koja ne
baš i ne pruža preveliko povjerenje i sigurnost.
Policijski aparat ne funcioniše dobro. Državni
zatvori su toliko „dobro“ čuvani, da je pred
sam moj dolazak u misiju preko 200 zatvorenika pobjeglo iz najvećeg zatvora u zemlji,
koji se inače nalazi u komšiluku naše kuće u
Monroviji. Srećom, tog dana nijesmo dobili
nove „ukućane“.
divljala pa je helikopterima dovučeno pojačanje
iz Grinvila, neposredno po mom odlasku iz tog
mjesta. Ovdje u Kakati, takođe, je bilo uličnog
suđenja i to par mjeseci prije nego što sam
Narod, generalno, nema povjerenja u nijednu
državnu instituciju, pa kad neko bude uhapšen zbog silovanja ili ubistva, obično ne dočeka suđenje živ. Poslije hapšenja policija ima
jedan jedini zadatak - a to je da sačuva osumnjičenog od rulje koja pokušava sama da mu
presudi. Ovdje je rulja sinonim za sud. Lično
sam prisustvovao uviđaju kad je masa u jednom selu napala ljude koji su održavali bdijenje za pokojnikom u kapeli koja je bila, po
tvrdnji seljana, sagrađena na pogrešnom mjestu. Neriješena pitanja vlasništva nad zemljom su dovoljna da se nekom razbije lobanja.
Nigerijska četa u Kakati je ekspresno reagovala, pa je pokojnik bio jedini leš tog dana.
Ipak, imao sam sreće da dosad izbjegnem masivnije izlive strasti. U mjestu Harper, rulja je
upala u zatvor i presudila osumnjičenom za
ritualno ubistvo. Pakistanski mehanizovani
bataljon je prekasno dobio uzbunu i nije na
vrijeme podržao opkoljene policajce. Transporteri koji su raspoređeni po cijelom mjestu
nijesu bili dovoljni da umire masu koja je još
došao. Policija je jedva sačuvala čovjeka, optuženog za silovanje koji je već bio svučen do gole
kože - poslije batinjanja prelazni korak do susreta sa mačetom. Izbori koji se bliže bude u ljudima nadu da će zemlja nastaviti da se oporavlja. Sa druge strane, bude i strah. Predizborni
skupovi su idealna prilika da se masa okupljena
na tim mjestima pretvori u razuzdanu rulju,
željnu svoje „pravde“.
Branko Đurđić,
Kakata, UNMIL
PARTNER 23
Tema
Godišnjica pada Berlinskog zida
Vatromet koji je kasno u ponedjeljak osvijetlio tmurno nebo nad Berlinom, simbolično obaranje
džinovskih domina i veliki koncert označili su kraj svečanosti kojima je obiljeleženo rušenje Berlinskog
zida, prije dvadeset godina.
Festivalu slobode prisustvovali su, pored
nekoliko desetina hiljada ljudi, i brojni
državnici, gosti Angele Merkel, njemačkog kancelara koja je odrasla u istočnoj
Njemačkoj.
Na današnji dan prije 20 godina, kazala je
Angela Merkel, srušen je zid i otvorena je
rekao je predsjednik Rusije.
U video poruci kojom se obratio okupljenima ispred Brandenburške kapije, američki predsjednik Barak Obama naglasio
je da nema jasnijeg odbacivanja tiranije i
snažnije afirmacije slobode od rušenja
zida:
,,Ovaj dan pripada onima koji, uprkos
cinizmu, sumnjama i represiji, vjeruju da
zidovi zaista mogu da padnu. Nemojmo
nikad da zaboravimo 9. novembar 1989,
ni žrtve koje su ga učinile mogućim. Sačuvajmo neraskidivo transatlantsko prijateljstvo i baklju slobode koja obasjava
sve one koji žive u tami tiranije i nadaju se
svjetlijem danu".
Nakon što su lideri održali govore, Ber-
kapija slobode. Istorijski događaji od prije dvadeset godina su prema njenim riječima pokazali da je svijet u stanju da se
uhvati u koštac sa novim izazovima, od
siromaštva do klimatskih promjena.
,,Granice koje su dijelile jedan narod i jedan kontinent postale su porozne - bio je
to jedan od najsrećnijih dana mog života“, rekla je Angela Merkel.
Ruski predsjednik Dmitrij Medvedev
podsjetio je da Berlinski zid nije dijelio
samo jednu zemlju, nego i cijelu Evropu.
,,Uloga tadašnjeg Sovjetskog Saveza u
procesu mirnog ujedinjenja Njemačke,
bila je zaista odlučujuća. Ti dogadjaji donijeli su Evropi slobodu i napredak i bili
su sudbinska prekretnica za cijeli svijet",
24 PARTNER
linci su oborili lanac velikih domina koje
su bile postavljene duž linije na kojoj se
nekada nalazio zid.
Cjelodnevna svečanost
Centralne manifestacije povodom obilježavanja ove godišnjice su počele vjerskom službom u crkvi Gejtcemane (Gethsemane) u istočnom dijelu Berlina, kojem je prisustvovala i njemački kancelar
Angela Merkel u prisustvu velikog broja
visokih stranih gostiju.
Ova crkva je izabrana za jedno od mjesta
na kojima se obiljelažava godišnjica pada
Berlinskog zida jer je bila među najaktivnijim centrima protesta tokom napetih
mjeseci koji su prethodili otvaranju granice i rušenju zida.
Tema
Početak rušenja zida i slobodnog prelaska
građana iz jednog u drugi dio Berlina se
smatra simboličnim početkom ujedinjenja Njemačke, pada komunističkih režima i kraja hladnog rata.
Među svjetskim liderima koji su došli u
Berlin povodom centralne svečanosti povodom godišnjice pada zida su i britanski
premijer Braun, francuski predsednik Nikola Sarkozi i američki državni sekretar
Hilari Klinton.
da istočni dio zemlje kaska na planu ekonomskog rasta.
okupili na nekim od kontrolnih punktova.
Kako javljaju BBC-jevi izvještači iz Berlina, tokom prijepodneva kod djelova zida
koji su ostavljeni kao svojevrsni spomenici u gradu, tekao je muzički program uz
govore u kojima su se učesnici događaja
od prije dvije decenije sjećali dramatičnih
događaja 9. novembra 1989.
Žitelji istočnog dijela grada počeli su da
prelaze na zapad gdje su ih, uz suze, zagrljaje i po koju flašu šampanjca dočekivali
zapadni Berlinci - a neki od njih su se u
programu BBC-ja sjećali tog događaja.
Grupa učenika je položila crvene ruže u
rupice u ostavljenim djelovima betonskog
zida, u znak sjećanja na više od 130 ljudi
ubijenih pri pokušaju da preko zida pobjegnu u zapadni Berlin.
Tokom popodneva njemački kancelar
Angela Merkel, bivši sovjetski lider Mihail
Gorbačov i bivši lider Solidarnosti i predjsednik Poljske Leh Valensa prešli su u
simboličnoj šetnji preko prvog graničnog
prelaza u bivšu Istočnu Nemačku koji je
otvoren 1989. godine - mosta kod ulice
Bornholmer.
,,Otišao sam do zida oko ponoći. Čuo sam
na vijestima šta se događa. Moj prijatelj i ja
nijesmo ništa radili, samo smo posmatrali
šta se dešava i ljude koji su prelazili iz
istočnog dijela grada. Neki od njih su nam
prišli i upitali gdje je najbliža kafana da
odu da nešto popiju. Pozvali smo ih da
mojim kolima odemo zajedno na pivo što
smo i uradili. Dobro se sjećam kako smo
se svi te noći napili", rekao je jedan od
učesnika prvog prelaska u do tada zabranjeni dio Berlina.
,,Za nas je danas poseban dan, kada u Njemačkoj slavimo i kada ćemo večeras biti
zajedno kod Brandenburške kapije. Ovo
nije dan koji slave samo Njemci, već dan
proslave u cijeloj Evropi, posvećen svima
koji imaju više slobode - od Rusije do
mnogih djelova svijeta. Zato kažemo 'hvala' mnogim ljudima koji su nam pomogli
na putu do ovde. Mnogo vam hvala", poručila je Angela Merkel u govoru koji je
održala kod mosta Bornholmer.
,,Srećna sam što mogu da pozdravim
američkog državnog sekretara Hilari
Klinton. Dobrodošli, povodom ovako velikog dana u Njemačkoj koji ćemo proslaviti zajedno sa Evropom i sa mnogim
zemljama svijeta, posebno sa SAD", rekla
je Angela Merkel.
Angela Merkel je odrasla u Istočnoj Njemačkoj i bila je među dvadeset hiljada ljudi koji su prešli most kod ulice Bornholmer tokom istorijske noći u Berlinu
prije dvije decenije.
Kraj granične kontrole
Od ranog jutra, na ulicama Berlina su bivši i današnji politički lideri kao i desetine
hiljada stanovnika glavnog grada Njemačke i turista.
Nakon mjeseci promjena koje su zahvatile
istočnu Evropu i demonstracija održanih
u Njemačkoj, 9. novembra 1989. godine,
politbiro istočnonemačkih komunističkih vlasti ukinuo je granične kontrole prema zapadu uključujući i privatne prelaske
u zapadni deo Berlina.
Kancelar Angela Merkel je rekla u govoru
na svečanosti kraj Brandenburške kapije
da njemačko jedinstvo još nije potpuno i
Iako odluka o ukidanju nije trebalo da
stupi na snagu istog časa, stanovnici oba
dijela Berlina spontano su se iste večeri
Lideri i građani na ulicama
Različiti pogledi na promjene
No ima i onih koji smatraju da pad Berlinskog zida nije bio toliko dobra stvar, prije
svega za razvoj zapadnog Berlina: ,,Sa
ekonomske tačke gledišta, pad zida nije
tako dobar, ali je svakako dobar za građane i za porodice koje su se nakon toga
ponovo našle na okupu“.
Nakon ujedinjenja Njemačke 1990. godine sav novac je usmjeren na razvoj istočnog dijela zemlje i istočnog Berlina. ,,Mi
sa zapada smo tako ostali uskraćeni" rekao je jedan stanovnik Berlina u programu BBC-ja.
Preuzeto sa sajta BBC SERBIAN.com
PARTNER 25
Feljton
Granice Crne Gore
u prošlosti
Granice državne teritorije današnje
Crne Gore formalno su utvrđene Ustavom Narodne Republike Crne Gore od
31. decembra 1946. godine, u okviru Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Prema tumačenju profesora ustavnog prava, akademika dr Mijata Šukovića, u izvještaju Badinterove komisije,
početkom 90-tih godina prošlog vijeka,
u vrijeme raspada bivše Jugoslavije,
konstatovan je državni karakter granica
između republika-članica ondašnje šestočlane jugoslovenske federacije, pa i
državnih granica Crne Gore.
jasno označenu državnu teritoriju. Uvijek je Crna Gora na svim evropskim
kartama predstavljana kao posebna državna teritorija. U prošlosti, Crna Gora
se graničila sa raznim državama, sa
Raškom, Bosnom, Hrvatskom, Mletačkom Republikom, Francuskom, Turskom, Austro-Ugarskom.
Crna Gora je u istoriji imala dva perioda
jem vremenu Crna Gora je imala poslije
balkanskih ratova. Relativno veliku teritoriju Crna Gora je imala i u vrijeme
kraljevske Jugoslavije, ali ne pod državnim imenom, već kao Zetska banovina. U tom periodu ranija državna teritorija Crne Gore bila je dio teritorije
Zetske banovine. Tada je Crna Gora bila
izbrisana i kao država i kao entitet. Crna
Formalno-pravno, Crna Gora je državnu granicu sa Srbijom imala još od 30.
oktobra 1913. godine, kada su dvije, i
tada nezavisne države, postigle Sporazum o srpsko-crnogorskoj granici,
koji su kasnije ratifikovali parlamenti
obje države. Sa Italijom i Albanijom,
takođe, Crna Gora je utvrdila državne
granice još dok je prvi put bila nezavisna
država.
Crnogorske granice su se, pak, mijenjale
kroz istoriju. Tim pitanjem se posebno
bavio univerzitetski profesor dr Mihailo
Burić, autor „Geografsko-istorijskog atlasa Crne Gore“. U atlasu su prikazane
promjene državnih granica Crne Gore
kroz vijekove. Burić je utvrdio da se
Crna Gora, kao država, nalazila na prvim kartama Evrope, koje su, na italijanskom jeziku, bile štampane 1500.
godine. Crna Gora je na tim kartama
bila označena kao Monte Negro. Desetak godina kasnije, takođe, na jednoj
karti Evrope, granice Crne Gore su bile
jasno ucrtane. I Duklja, kao državna
prethodnica Crne Gore, imala je svoju
26 PARTNER
Mapa jugoistočne Evrope poslije Berlinskog kongresa 1878. godine
Izvor: "Istorijski atlas" - Robert H. Labberton, E. Elaxton and Co., 1884.
najveće teritorijalne ekspanzije, u vrijeme dukljanske države, kada je njena
državna teritorija bila znatno veća od
sadašnje, i nakon 1500. godine, širenjem
teritorije podlovćenske Crne Gore. Veća
proširenja su bila poslije bitke na Krusima i Martinićima, krajem 18. vijeka i
nakon Berlinskog kongresa, 1878. godine. Najveći teritorijalni opseg u novi-
Gora je, kao država, ponovo obnovljena
na osnovama tekovina Narodno-oslobodilačke borbe protiv nacizma i monarhističkog državnog i društvenog
uređenja Kraljevine Jugoslavije. Državna teritorija Crne Gore danas obuhvata
13.812 kvadratnih kilometara. Njene
državne granice duge su 614 kilometara.
I. Despotović
Download

Untitled - Ministarstvo odbrane