1
Osnivač i izdavač: Matica muslimanska Crne Gore
Redakcija:
Dr Avdul Kurpejović
Ismet Hadžić
Sreten Vujović
Osman Grgurević
Sabrija Vulić
Enisa Harović
Bajram Šabanović
Glavni urednik:
Osman Grgurević
Lektor: Sreten Vujović
Korice:
Ak. slikar Ismet Hadžić
Priprema za štampu:DauS - Cetinje
Štampa: IVPE - Cetinje
Časopis izlazi:
jedanput godišnje
Tiraž: 600 primjeraka
Cijena primjerka:
prvi broj je besplatan
Žiro račun Matice: 520-432105-68
Časopi je registrovan kod Ministarstva kulture, sporta i
medija pod brojem: 05-2590/2, 04. XI 2008. godine
Časopis je finansiran iz sredstava Fonda za manjine Crne Gore
2
OSVIT
glas Muslimana Crne Gore
časopis za kulturu, nauku i društvena pitanja
Muslimana Crne Gore
Godina I
Broj 1
Podgorica, 2010.
3
4
Sadržaj
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
KO SU MUSLIMANI CRNE GORE ..................................................... 9
Salko Čoković
USTAVNO PRAVNO GARANTOVANJE I OSTVARIVANJE
NACIONALNOG IDENTITETA MUSLIMANA CRNE GORE .... 19
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
MATICA MUSLIMANSKA CRNE GORE ......................................... 25
Sreten Vujović
„MALI NARODI“ U KONTEKSTU ISTORIJSKIH PROMJENA I
AKTUELNIH DEŠAVANJA .................................................................. 33
Aleksandar Čilikov
PRILOG PROBLEMATICI PROUČAVANJA I
ISTRAŽIVANJA ISLAMSKE UMJETNIČKE KULTURE U
CRNOJ GORI ........................................................................................... 43
Doc. dr Srdjan Vukadinović
KULTURNI MODEL UNIVERZALIZMA I PRIPADANJA U
MULTIKULTURALNOM DRUŠTVU ................................................ 51
Bajram Šabanović
ZAJEDNIŠTVO, SUŽIVOT I TOLERANCIJA U
KNJIŽEVNOSTI ...................................................................................... 61
5
Sabrija Vulić
ZNAMENITOSTI ORIJENTALNE KULTURE U RISNU ................. 67
Zoran Stanojević
ISKUŠENJA MUSLIMANA POSLIJE BALKANSKIH RATOVA
U ARHIVSKOJ GRAĐI DRŽAVNOG ARHIVA CRNE GORE ..... 73
6
Uz prvi broj
Ideja o osnivanju časopisa koji bi se bavio kulturom, na­
ukom i aktuelnim društvenim pitanjima Muslimana u Crnoj
Gori postoji još od osnivanja Matice muslimanske 1996. godine.
Bili smo svjesni, a pogotovo danas, da jedino kroz naučno istra­
živački rad i izdavaštvo možemo očuvati sopstvenu kulturnu
baštinu i nacionalni identitet. Činjenica da je od same ideje do
izlaska iz štampe prvog broja časopisa proteklo punih petnaest
godina dovoljno govori o položaju Muslimana u Crnoj Gori u
prethodnom periodu.
Skupština Matice muslimanske Crne Gore, na Posebnoj
sjednici održanoj 05. 10. 2008. godine donijela je Odluku o
osnivanju časopisa OSVIT glas Muslimana Crne Gore.
Naziv časopisa simbolično označava kraj jednog „mra­
čnog“ perioda za Muslimane Crne Gore i najavljuje „novo
svitanje“. „Osvit“ treba da označi početak intenzivnijeg naučnoistraživačkog rada na proučavanju kulturne baštine, istorije i
etnografije našeg naroda. Želja osnivača je da se oko časopisa
okupe naučni poslenici, istoričari, književnici, umjetnici i drugi
kulturni i javni radnici i daju doprinos proučavanju prošlosti ali
i aktuelnih problematika vezane za status i položaj Muslimana
u Crnoj Gori.
„Osvit“ će biti glas Muslimana Crne Gore, ali je otvoren
za sve stvaraoce koji baštine vrijednosti multietničnosti i hu­
manosti bez obzira na vjeru i naciju. Očekujemo da časopis
bude podstrek i za one naše intelektualce koji u prethodnom
7
periodu iz različitih razloga nijesu htjeli, ili nijesu smjeli javno
govoriti i pisati o sebi, sopstvenom porijeklu i tradiciji. Sljedeći
brojevi časopisa biće za sve njih prilika da javno iskažu svoj stav,
snagom argumenata sruše tabue i razbiju predrasude vezane za
Muslimane. Naše viševjekovno bitisanje na ovim prostorima
svedeno je na fakte čiju vrijednost nanovo otkrivamo. Na nama
je da sakupimo i sačuvamo od zaborava sve te fragmente i da
ih kroz ovaj časopis prezentiramo široj javnosti. „Osvit“ treba
da bude svjedok našeg postojanja i trajanja i nepristrasni, ali
realni posmatrač naše svakodnevice.
Časopis će izlaziti periodično, najmanje jednom godišnje.
Svaki broj donosiće zanimljive priloge iz istorije, kulture,
etnografije, te obrađivati druga aktuelna pitanja. Redakcija
je otvorena za sve ideje i sugestije koje će pomoći konačnom
konceptualnom oblikovanju časopisa.
Redakcija časopisa
8
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
KO SU MUSLIMANI CRNE GORE
Veličina jednog naroda ne mjeri se
brojem, kao što se veličina čovjeka
ne mjeri stasom. Njegova mjera je
količina inteligencije i vrline koju
posjeduje“(Viktor Igo).
Polazno utemeljenje izučavanja etnogeneze, istorije, ku­ltu­
re, etnologije i nacioinalne osobenosti Muslimana Crne Gore je
sadržano u sažetom odgovoru na pitanje:
Ko su Muslimani zapadnog Balkana
.
Muslimani zapadnog Balkana su južnoslovenski narod, kao
što su to i Srbi, Hrvati, Crnogorci...Nacionalno ime je Musliman.
Nastalo je od arapske riječi Muslim, što znači pripadnik islama ( vjere,
konfesije). U poslednjih sto godina taj pojam je dobio značenje
etničke, odnosno nacionalne oznake muslimanskog stanovništva
slovenskog porijekla u Bosni i Hercegovi, dijelovima Srbije i Crne
Gore kao i drugim područjima zapadnog Balkana.
Iako se ne zna od kada se islamizirani hrišćani nazivaju
Muslimani, neka najnovija saznanja govore da je taj naziv
datira i iz vremena turske vladavine. U Povelji sultana Murata
9
II pominje se izraz Muslomanin. U dokumentu sačinjenom u
Zadru neki bosanski Muslimani upisani su kao Mussolomani
di Bossina. (Safet Bandžović i Semiha Kačar, Sandžak Historija
i činjenice, u izdanju Sandžačkog odbora za zaštitu ljudskih
prava i sloboda Novi Pazar, Novi Pazar, 1994. godine).
Istaknuti naučni i kulturni radnici BiH su se saglasili, 1900.
godine, da se termin Muhamedanac, kao netačan i neadekvatan,
izbaci iz upotrebe i zamijeni nazivom Musliman. Od tada se
u muslimanskoj štampi i publicistici upotrebljavala isključivo
riječ Musliman, što je i narod vremenom prihvatio kao svoju
savremenu etničku, odnosno,nacionalnu oznaku.
Slovenski Muslimani zapadnog Balkana i Evrope su
specifična i jedinstvena pojava u evropskoj istoriji, da jedan
narod nastane u svom punom etničkom i nacionalnom biću na
osnovu tzv. religijske inicijacije, islamske religije, civilizacije i
kulture, koje su u nedostatku sopstvene nacionalne države i
jedinstvene teritorije preuzimali ulogu primarnog etničkog i
nacionalnog činioca.
Na osnovu ovog, sažetog, osvrta kojim se daje odgovor na
postavljeno pitanje:
Ko su Slovenski Muslimani zapadnog Balkana
Istraživanjem i detaljnijom obradom dolazi se do cjelo­vitijeg i
pravog odgovora:
Ko su Muslimani Crne Gore
Muslimani Crne Gore su jedan od slovenskih naroda
zapadnog Balkana. Oni izvode svoje porijeklo od domicilnog
hrišćanskog stanovništva Crne Gore koje je primilo islam za
vrijeme turske vladavine.
Osmanlije dolaze na područje današnje Crne Gore u prvoj
polovini XV vijeka, a prijem islama je otpočeo nekoliko de­cenija
kasnije, u drugoj polovini XV vijeka, i trajao je do kraja XVII
vijeka. Prijem islama nije bio nasilan, već rezu­ltat ekonomskosocijalnih, statusnih i ukupnih društvenih pogo­dnosti i
privilegija koje su imali hrišćani prelaskom u islam.
10
Ovaj prelazak nije značio samo prelazak u novu vje­ru, već
istovremeno i promjene u načinu života, porodici i po­rodičnim
odnosima, ishrani, odijevanju, komuniciranju, obi­­čajima, tradiciji
i drugim osobenostima. To ih je sve više udaljavalo od predaka
i konstituisalo u posebnu vjersku manjinu, kasnije kulturnu,
plemensku i na kraju narodnosnu, odnono nacionalnu.
Proučavanje i prezentiranje istorije, etnologije, kulture,
kulturne baštine i nacionalne osobenosti slovenskih Muslimana
Crne Gore, neizostavno zahtijeva da se započne od njihovog
porijekla, koje se vezuje za prijem islama domicilnog hrišćanskog
sta­novništva u vrijeme turske vladavine Crnom Gorom,. jer
se istorijske naučne i druge institucije Crne Gore nijesu ba­
vile istorijom i kulturom ovog naroda, pa tako on nema svoju
istoriju niti istoriografiju. Sve što se zna o Muslimanima, kao
autohtonom slovenskom narodu Crne Gore, koji egzistira skoro
600. godina, napisano je uzgredno u radovima malog broja
istoričara i etnografa. U tim radovima Musalimani su tretirani
kao Muhamedanci, Inovjernici, sve do Danilovog zakonika
1855. godine, kada su Muslimani svrstani i u „inoplemenike“
i time poprimili karakter plemena, kao prelaznog rješenja ka
narodnosnom identitetu.
Intenzivno i kontinuirano proučavanje i prezentiranje
isto­rije, kulture, kulturne baštine, etnologije i nacionalne oso­
benosti Muslimana Crne Gore imamo tek od osnivanja Matice
muslimanske Crne Gore, 1996. Tako je od 1998. godine, kada
izlazi iz štampe prvo izdanje Matice, Program nacionalne
afrimacije Muslimana Crne Gore, do 2010. godine realizovano
devet istraživačkih projekata i objavljeno isto toliko knjiga.
U izdanjima Matice muslimanske obrađeni su kulturni i
nacionalni identitet, djelimično kulturna baština i etnološke
odlike, Muslimani Crne Gore i Slovenski Muslimani zapadnog
Balkana.
Ono što nije istorijski, kulturološki,etrnološki i pravno
sporno jeste činjenica da MUSLIMANI Crne Gore izvode svoje
porijeklo od domicilnog hriršćanskog stanovništva koje je primilo
11
islam za vrijmje turske vladavine. Dakle preci Muslimana Crne Gore
su Dukljani, Zećani, kasnije Crnogorci kao narod i nacija. Preci
Muslimana Crne Gore su Dukljani (Zećani), koji su nastali od
doseljenih Slovena i asimiliranih starosjednilaca Balkana.
Budući Muslimani izvode porijeklo od domicilnog hrišćanskog
stanovništva koje je primilo islam, kasnije Crnogoraca kao
naroda i nacije, to su njihovi korijeni isti. Islamizacija u Crnoj
Gori i na Balkanu je bila isto što i germanizacija, mađarizacija,
italizacija...
Pri izučavanju značaja religije u istorijskom evolutinom
procesu kulturološkog i narodnosnog oformljenja Muslimana
Crne Gore treba polaziti od toga da je religija u ranijim istorijskim
epohama imala presudan uticaj na stvaranje i prihvatanje
najvećeg dijela kulturnih obrazaca i uobličavala život od
rođenja do smrti. Vremenom su se razlike počele ispoljavati i u
onome što se prema mišljenju antropologa i istoričara najsporije
mijenja; u materijalnoj kulturi, strukturi porodice i fonetskom
sloju govora. Sve to dovodi do brojnih i značajnih razlika kojima
je ishodište različita religijska osobenost. Međutim, činjenica je
da razlike u religiji prati čitava lepeza kulturnih karakteristika
pod čijim uticajem se uobličava život pojedinaca i grupa, što
se mora imati u vidu kada se govori o odnosima Muslimana
sa istojezičkim narodima. Nije moguće da takve i tolike razlike
u religiji ostanu bez uticaja na svijest o pripadnosti osobenoj
etničkoj grupi tj. posebnom narodu u odnosu na druge.
Muslimani Crne Gore imaju određene specifičnosti i
osobenosti porijekla. Pošto su Crnogorci u većini slovenskog
porijekla, onda su to i Muslimani u Crnoj Gori. Tako se jasan
odgovor na to ko su crnogorski Muslimani u etničkom pogledu
nalazi u odgovoru na to ko su Crnogorci.
U bivšoj SFRJ po Pravopisu srpsko-hrvatskog jezika,
Pravopisu srpskog jezika, Rječniku srpsko-hrvatskog jezika,
u svim rječnicima, enciklopedijama i zvaničnim statističkim i
drugim podacima, Muslimani su narod kao što su to Crnogroci,
Srbi, Hrvati i drugi.
12
Odrednica Musliman ima dva značenja:
- označava pripadnika islama, islamske vjere (sinonim
je riječi Muhamedanac) vjernika, pobožnika, i uvijek se piše ma­
liom početnmim slovom „m“ i ima istu pravopisnu i zvaničnu
važnost kao i riječ pravoslavac, katolik, jevrej...
- označava pripadnika jugoslovenskog naroda ove
konfesije nastalog, uglavnom, od islamiziranog stanovništva
u srpskohrvatskoj jezičkoj oblasti. (Rječnik SANU, str. 313,
knjiga XIII). Dakle, označava etničku pripadnost. Muslimani
su jugoslovenski narod etnički srodan Crnogorcima, Srbima,
Hrvatima ( Leksikon Jugoslovenskog Leksikografskog zavoda).
Muslimani označavaju etničku pripadnoat, narod, narodnost,
naciju, nacionalnost i tada se uvijek piše velikim početnim
slovom „M“ i time ima istu pravopisnu vrijednost i status kao
i riječi: Srbin, Crnogorac, Hrvat, Rus, Jevrej... Prema tome, i
nemusliman, tj. ateista, može biti po nacionalnosti Musliman.
Nijesu tačne tvrdnje da su Muslimani jedini narod čije ime
sadrži dva značenja i time su jedinstven slučaj, jer u Izraelu i
svuda u svijetu Jevreji su pripadnici vjere i istovremeno nacije.
Isto tako, u Izraelu su Druzi pripadnici kako religije tako i
nacionalnosti.
Slovenski Muslimani zapadnog Balkana i Evrope su spe­
cifičnost kao nacija. Svi drugi narodi i nacije u Evropi, samim
tim i na zapadnom Balkanu su istovremeno sa donošenjem
nacionalnih oslobodilačkih programa, koji su imali državotvorni
karakter stvarali naciju i državu, na principu nacija-država,
dok Slovenski Muslimani nijesu mogli tada niti mogu sada
stvoriti sopsvenu nacionalnu državu, jer nemaju jedinstvenui
teritoriju. Oni su stvarali nacionalni identitet u okviru drugih
država u kojima su imali status manjinskog naroda, odnosno
nacionalne manjine. Tako su Muslimani u Evropi i zapadnom
Balkanu nastali kao narod i nacija na osnovu islamske religije,
civilizacije i kulture koje su, u nedostatku sopstvene nacionalne
države, preuzimali ulogu primarnog etničkog i nacionalnog
činioca.
Muslimani Crne Gore pripadaju izvornom blisko-isto­
čnom-mediteranskom evropskom stablu kulture iz kojeg su
13
nastali svi oblici kulturnog osobenog života koji se temelji na
modernom pojmu Zapada i modernom univerzalnom poimanju
ljudske slobode. Oni su od svog postanka pa i danas imali osje­
ćaj pripadnosti svom posebnom jedinstvenom genu i entitetu,
što ih je indikativno štitilo i obezbjeđivalo egzistenciju na
ovom prostoru, na kome bili izlagani izazovima i iskušenjima
egzistencijalne ugroženosti. Ovaj narod je saglasno objektivnim
uslovima i mogućnostima, prirodnim putem, istorijski uteme­
ljeno i legitimno konstituisao svoj spečifični kulturni i nacionalni
identitet i nacionalno ime, kao političko-kulturnu i nacionalnu
kategoriju.
Muslimani Crne Gore imaju vlastiti istorijski evo­lutivni
proces kulturološkog i narodnosnog oformljenja koji traje
vjekovima. Ovaj proces je utemeljen na islamskoj religiji, kulturi
i civilizaciji. Kod Muslimana dolazi postepeno do prerastanja
vjerskih u kulturne i kulturnih u nacionalne osobenosti, što je
slučaj i kod mnogih drugih naroda i nacija. Na tim osnovama
se temelji nacionalni identitet Muslimana
Za shvatanje i razumijevanje svakog identiteta, pa i na­
cionalnog identiteta Muslimana Crne Gore, potrebno je njegovo
pojmovno određenje i značenje. Čovjek koji je pronašao svoj
identitet ima utisak da je gospodar situacije; osjeća da je pro­
našao sebe. Neotuđivo pravo svakog čovjeka je da smatra svo­
jim sve identitete, pa prema tome i nacionalni.
Međutim, u savremenom društvu nešto se jeste promijenilo
u shvatanju identiteta. Nekada se smatralo da može postojati
samo jedan nacionalni identitet, koji izlučuje svaki drugi, a
danas imamo ljude koji koji imaju više nacionalnih identiteta
i lijepo se osjećaju sa svima. Identitet se danas prije shvata kao
nešto što nastaje, što se formira, mijenja, nešto što čovjek može
da izabere. Savremeni identiteti su u tom smislu suprotstavljeni
tradiciji.
Čovjek je nekada mogao vjerovati da u promjenljivom
svijetu postoji nešto što se ne mijenja, da su nacija i vjera ili pol
nepromjenljivi. Savremeni čovjek više nije siguran u to. Proces
globalizacije,poništava vjerske i nacionalne identitete, podstiče
14
konformizam i dovodi do toga da ljudi slično osjećaju i misle.
Ali, upravo zahvaljujući novim tehnologijama, mi možemo na
globalnom nivou da afirmišemo svoju kulturu i svoj identitet,
što do sada nije bilo moguće.
Muslimani Crne Gore ispunjavaju sve uslove naciona­
lnog identiteta predviđene važećim međunarodno-pravnim
i političkim dokumentima, kao i državnim aktima kojima se
priznaju i statusno određuju narod i nacija. Nacionalni identitet
ovog naroda Crne Gore je osnovna, stabilna, lako prepoznatljiva
i samorazumljiva karakterna osobina. Postojanje Muslimana
Crne Gore je istorijska realnost, jer se radi o originalnom etno­
su, mentalitetu, kulturi, tradiciji, običajima, osobenom indi­
vidualitetu, identitetu i subjektivitetu.
Nepobitna je činjenica da su Muslimani Crne Gore stva­
nost, a stvarnost je važnija od stanja i zabluda davne prošlosti.
Nauka je utvrdila da nema ni jedne činjenice koja isključuje
mogućnost da se iz jednog korijena u određenom istorijskom
evolutivnom procesu formira više nacionalnosti, pa i ako imaju
isti jezik, religiju, porijeklo, čak i zajedničku državu, kakav je
bio slučaj sa Srbima i Crnogorcima. Zašto onda Muslimani ne bi
mogli postojati u više država kao što postoje i drugi narodi, zašto
ne mogu Muslimani u jednoj državi da promijene nacionani
identitet i nacioinalno ime, ali ne da to i nameću Muslimanima
u drugim državama, posebno onima koji nemaju isto porijeklo,
istorijski evolutivni proces narodnosnog oformljenja, odnosno
imaju samo zajedničku religiju, islam. Zato je bez ikakvog
istorijskog, naučnog i pravnog osnova tvrdnja da Muslimani
kao narod više ne postoje raspadom bivše SFRJ. Oni postoje
i dalje, ali nemaju istu državu niti isto nacionalno ime, jer je
u Bosni došlo dao kolektivnog nacionalnog „preimenovanja“
Muslimana u Bošnjake, sa aspiracijama da se takav stav
nametne svim Muslimanima bivše SFRJ, u čemu se u velikoj
mjeri uspjelo.
Notorna je neistina tvrdnja da Muslimani kao nacionalnost
više ne postoje, da postoji „muslimanska vjeroispovijest“, odno­
15
sno religija. To je apsurd, jer ne postoji muslimanska, nego
islamska religija.
Nosiocima velikobošnjačkog nacionalističkog i asimila­
torskog programa smeta nepobitna činjenica postojanja mu­­­
slimanske nacije u modernom smislu, kao nacije svih Mu­
slimana u svijetu, koja je proklamovana Poveljom Konferencije
Organizacije islamskih zemalja, jer je istorijski evolutivni proces
učinio svoje i doveo do odvajanja religijskog od etničkog i
nacionalnog, tako su Muslimani porerasli u nacionalnost, a
islamisti zadržali status vjernika, pripadnika islama.
Akteri Velikobošnjačkog nacionalističkog i asimilator­skog
programa su nelegitimno i nelegalno organizovali i pri­premili
donošenje sramne antimuslimanske rezolucije o navodnom
„vraćanju tradicionalnog imena Bošnjak Musli­manima Crne
Gore“, čime je nanesen najveći zulum Mu­sli­manima Crne Gore
u njihovoj istoriji cijelog postojanja. Ovi akteri dobro znaju da
ne postoje istorijska niti druga saznanja, zvanični statistički ili
drugi podaci o tome da su se ikada u Crnoj Gori islamizirani
hri­šćani nazivali Bošnjacima, nego Turcima, Poturicama, Muha­
medancima i Muslimanima. Kako je onda moguće vraćati
nekome nešto što nikada nije imao niti je to bio.
Sadašnje aktivnosti asimilatorskih bošnjačkih aktera, mo­
tivisane ličnim materijalnim i liderskim ambicijama i interesima,
usmjerenene su na negiranju ličnog nacionalnog izjašnjavanja
građana u popisu stanovništva 2003. godine kao Musliman
ili kao Bošnjak. Tvrdnja da se nametanjem zajedničkog, ne­
postojećeg, dvojnog imena Bošnjak/Musliman „ujedinjuju“ Bo­
šnjaci i Muslimani i time negiraju njihova nacionalna osjećanja
je najobičnija prevara. Njome se želi prikriti činjenica da se tako
razbilo a ne ujedinilo jedinstveno muslimansko nacionalno biće
na Muslimane i novonastale Bošnjake. Na sve se nadovezuje
agresivno atakovanje na vjekovima stvaranu, izuzetno vrije­dnu
i osobenu kulturnu baštinu Muslimana, negiranjem, prisva­
janjem i proglašavanjem bošnjačkom, što ima za cilj etnocid
Muslimana Crne Gore.
16
Po Ustavu Muslimani Crne Gore imaju ista prava i obaveze
kao i drugi autohtoni i ostali narodi i nacionalne manjine. U
Preambuli Ustava iz 2007. godine su Muslimani upisani kao
narod, a u Ustavu iz 1974. godine su ubrojani i imenovani kao
jedan od ravnopravnih i jednakih naroda Crne Gore. Zašto
bi onda mijenjali svoj nacionalni identitet i prihvatali tuđi,
bošnjački?
Matica muslimanska svojim djelovanjem, a posebno
relizacijom Naučno-istraživačkog programa i izdavaštva, zadaje
tešak udarac velikobošnjačkim asimilatorskim aktivnostima, jer
naučnim saznanjima, dokumentima i zvaničnim statističkim i
drugimn podacima, međunarodnim dokumentima o ljudskim
i nacionalnim pravima i slobodama, razobličava i obezvređuje
sve izmišljene argumente o tome da su Muslimani bivše SFRJ
Bošnjaci.
Pozivam Muslimane Crne Gore, kao autohton slovenski
naorod da odbace agresivnu asimilatorsku propagandu negi­
ranja kulturnog i nacionalnog identiteta i imena i nametanja
tuđeg, bošnjačkog. Vjerujem, mnogi su shvatili da su poghriješili
kada su pisali da su ono što stvarno nijesu, te da će na narednom
popisu ispraviti grešku i pisati ono što po nacionalnosti, jesu
Muslimani i ništa drugo.
Neka se prisjete mudrih riječi književnika Jevrema
Brkovića, upućenih onim Crnogorcima koji su predali Crnu
Goru Srbiji i prihvatili tuđi, srpski, nacionalni identitet. Te riječi
glase: „Čovjek sa tuđim nacionalnim identitetom, jeste, biće
i ostaće NIKO i NIŠTA, a prije svega za onoga čiji identitet
uzme i njime se okiti“.
Posebno pozivam intelektualce da razmisle ide li njihovo
pasivno posmatranje i ćutanje u prilog naroda kome pripa­daju,
Muslimanima Crne Gore. Intelektualci koji su „prihvatili“
bošnjaštvo trebaju pročitati i drugu mudrost književnika
Jevrema Brkovića, koja glasi: „Rade nesretnjici da sami sebe ukinu,
da sami sebe ponište, obesnaže, zatru, satru. Toliko ne vole to što jesu,
da hoće ono što nijesu, nesretnjici “
17
Iz rečenog i ukupnog stanja može se izvesti misao i poruka
Ja se za Muslimane Crne Gore najviše bojim od Muslimana
Poruka za sve Muslimane a pogotovo intelektualce iz na­
šeg naroda bi glasila „Ako danas nećemo da smo ono što stvarno
jesmo i zajedno, sjutra ćemo biti ono što nijesmo i odvojeni“.
Identiteti Muslimana Crne Gore su
Nacionalnost (Etnička pripadnost) – Musliman.
Vjeroispovijest – islamska.
Maternji jezik – crnogorski.
Državljanstvo – crnogorsko
Svako drugačije vjersko ili nacionalno izjašnjavanje
i identifikovanje je pogrešno i znači prihvatanje tuđih iden­
titeta.
18
Salko ČOKOVIĆ
USTAVNO PRAVNO GARANTOVANJE I
OSTVARIVANJE NACIONALNOG IDENTITETA
MUSLIMANA CRNE GORE
Pojam nacionalnog identiteta usko je povezan sa pojmom
nacije, koja predstavlja etničku grupu savremenog doba kao
oblik i način povezivanja ljudi koji je objektivno uslovljen
stepenom razvoja proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa.
Nacije su se uglavnom razvijale iz naroda, ali mnogim
nacijama nije prethodio samo jedan ili nekoliko naroda (npr.
Sjedinjene američke države). Jedan od najznačajnijih perioda
u istoriji razvitka nacije je perod poslije Francuske buržoaske
revolucije. Postoji čitava lepeza različitih stavova i teorija u vezi
karakteristika i kriterijuma određivanja nacije, ali najznačajniji
najčešće upotrebljavani u teoriji su: Jedinstvena teritorija,
zajedničko porijeklo, isti jezik, isti običaji, istorijska sudbina i
religija.
Pravo na vjerski, jezički, kulturni, etnički i nacionalni ide­­
n­titet je jedno od osnovnih ljudskih prava. Ono ima uni­ve­rza­
lni karakter i uživa međunarodnu zaštitu. Lično i neotuđivo
pravo svakog čovjeka je da pripada određenom narodu, naciji
ili nacionalnoj grupi.
Obzirom da se pravo na nacionalni identitet nalazi u
do­menu osnovnih ljudskih prava koja imaju univerzalni
19
karakter neophodno je garantovanje i omogućavanje njegovog
ostvarivanja odnosno implementacija akata koji to regulišu.
Muslimanski narod Crne Gore sa „de lege ferenda“ ispu­
nja sve uslove nacionalnog identiteta predviđene važećim
međunarodno-pravnim i političkim dokumentima, kao i
državnim aktima kojima se priznaju i statusno određuju
narodi i nacije. Bez namjere „in meritum“ obrazlaganja ovog
stava samo ću navesti relevantne kriterijume prema mišljenju
dr. Avdula Kurpejovića kao pro argumente: izvorno porijeklo,
kulturni identitet, religijski identitet, zajednički maternji
crnogorski jezik; zajednička domovina i osobeni nacionalni
identitet i ime.
Pravo na identitet je složena kategorija i u sebi sadrži
sljedeće:
- Pravo na vjerski, jezički kulturni i etnički nacinalni
identitet;
- Pravo samoafirmacije i priznavanja ovog prava od strane
države;
- Pravo njegovanja, razvijanja, zaštite i prenošenja iden­
titeta.
Lično pravo svakog pojedinca je da smatra ličnim–svojim
bilo koju vrstu identiteta (religijski, jezički, kulturni i nacionalni).
Proces formiranja nacionalnog identiteta muslimanskog naroda
u Crnoj Gori bio je specifičan, obzirom da Muslimani Crne Gore
izvode svoje porijeklo od domicilnog hrišćanskog stanovništva,
kroz proces islamizacije.
Nacionalni identitet svakog pa i muslimanskog naroda
Crne Gore je od izuzetnog značaja, pa ne smije doći do njegovog
uskraćivanja ili ograničavanja. U pogledu ostvarivanja i zaštite
nacionalnog identiteta postoje dva aspekta: medjunarodni i
unutrašnji. Međunarodni pravni aspekt zaštite nacionalnih
identiteta regulisan je međunarodnim dokumentima o ljudskim
pravima i pravima pripadnika nacionalnih manjina. Unutrašnja
pravna zaštita se ostvaruje na osnovu ustava i zakonskih akata
koji regulišu ovo pitanje. Na isti način se ostvaruje nacionalni
identet muslimanskog naroda Crne Gore.
20
Slijedi enumeracija najznačajnijih dokumenata sa aspekta
unutrašnjo - pravnog garantovanja, ostvarivanja i zaštite na­
cinalnog identiteta muslimanskog naroda Crne Gore i to hro­
nološko istorijski:
- Zakonik knjaza Danila iz 1855. godine;
- Ustav knjaževine Crne Gore iz 1905. godine;
- Ugovor o zaštiti manjina kraljevine SHS iz 1920. godine;
- Dokumenti KPJ prije, u toku drugog svjetskog rata i
drugo zasijedanje AVNOJ-a;
- Ustav FNRJ i ustav CG iz 1946. godine;
- Ustav SFRJ i ustav CG iz 1974. godine;
- Ustav Crne Gore iz 1992. godine;
- Ustav Crne Gore iz 2007. godine;
- Zakon o Vladi Crne Gore kada je osnovano Ministarstvo
za zaštitu pripadnika nacionalnih i etničkih grupa saglasno
ustavu iz 1992. godine;
- Program nacionalne afirmacije Muslimana u Crnoj Gori,
1998. godine;
- Zakon o manjinskim pravima i slobodama iz 2006 go­
dine;
- Odluka o osnivanju Centra za očuvanje i razvoj kulture
manjina iz 2001. i 2007. godine;
- Odluka o osnivanju fonda za manjine, 2008. godine;
- Vladina strategija manjinske politike, 2008 godine. Dr.
Avdul Kurpejović: “Muslimani Crne Gore“
Zakonik knjaza Danila iz 1855. godine ima veliki istorijski
značaj za ostvarivanje nacionalnog identiteta Muslimana Crne
Gore, jer su njegovim odredbama Muslimani svrstani u ino­
plemenike, što je veoma značajno obzirom da pleme u Crnoj
Gori predstavlja prelaznu formu prema kategorijama naroda i
nacije.
Veliki istorijski značaj za ostvarivanje povoljnog statusa
i nacionalnog identiteta crnogorskih Muslimana ima Berlinski
ugovor. Pomenutim ugovorom vlada i knjaz su obavezani da
postupaju u skladu sa njegovim odredbama koje su sadržavale
21
pozitivan odnos prema stanovništvu islamske vjere u Crnoj
Gori.
Značajne inovacije u ovom pogledu donio je i Ustav
Knja­ževine Crne Gore iz 1905. godine. Relevantan dokument
predstavlja dogovor i odluka Muslimanskih intelektualaca
Bosne i Hercegovine iz 1900. godine, da se građani islamske
vjeroispovijesti nacionalno izjašnjavaju i identifikuju kao Mu­
slimani islamske vjeroispovijesti.
Savez komunista Jugoslavije, sukcesor KPJ odnosno SRPJ
komunista, koja je osnovana 1919. godine imao je pozitivan
stav prema Muslimanima o čemu svjedoči niz dokumenata
u kojima su Muslimani tretirani kao narod u smislu njihovog
statusa. Prezentovaću neke:
- Program na kongresu ujedinjenja 1919. godine;
- Proglas KPJ „Studenti Muslimani“ Beogradskog uni­
verziteta 1938. godine;
- Peta zemaljska konferencija KPJ u Zagrebu 1940. go­
dine;
- Proglas i govor Josipa Broza Tita objavljen u „Proleteru“
1941 godine;
- Govor Josipa Broza Tita 1945. godine na dan oslobo­
đenja;
Veliki značaj u pogledu nacionalnog identiteta Muslimana
imaju dva pravna akta : Ustav koji je ustavotvorna skupština
FNRJ donijela 31. januara 1946. godine i ustavni zakon iz 1953.
godine.
Od posebnog značaja je i ustav iz 1974. godine koji je do­
nesen u vremenu decentralizacije države što je stvorilo pozitivan
osnov za regulisanje svih važnijih identitetskih pitanja. Ustav
utvrđuje da su slobode i prava čovjeka i građanina ograničeni
samo jednakim slobodama i pravima drugih i interesima
socijalističkog društva. U Ustavu se kaže da: „Slobode i prava
zajemčeni ustavom ne mogu se oduzeti niti ograničiti’’. Sa ovog
aspekta interesantna je odredba u vezi slobode izražavanja
pripadnosti narodu: ‘’Svakom građaninu je zajemčena sloboda
izražavanja pripadnosti narodu odnosno narodnosti, sloboda
22
izražavanja nacionalne kulture i sloboda upotrebe svoga jezika
i pisma“.
Ustav utvrđuje da građanin može da se izjašnjava kome
narodu pripada, kao i da se ne smije vršiti pritsak ili uticaj na
građanina u pogledu izjašnjavanja.
Ustav Crne Gore iz 1992. godine daje primat unutrašnjem
pravu. Odredbom člana 14 ustava predviđeno je: „Da se
slobode i prava ostvaruju na osnovu ustava’’ čime se Ustavu
Crne Gore daje prioritet u odnosu na međunarodno-pravne
norme ugovornog i običajnog karaktera.
Savremeni pravni propisi kojima je regulisan status Mu­
slimana Crne Gore su: Ustav Crne Gore iz 2007. godine; Zakon
o manjinskim pravima i slobodama u Crnoj Gori; Odluka
o osnivanju fonda za manjine; Odluka o osnivanju fonda
za očuvanje i razvoj kulture manjina; Vladina strategija o
manjnskoj politici. Za razliku od Ustava iz 1992. godine aktuelni
Ustav u članu 17 utvrđuje da se prava i slobode ostavaruju na
osnovu Ustava i potvrđenih međunarodnih sporazuma, čime
na značaju dobijaju i međunarodno pravne norme. Ustav
proklamuje jednakost građana pred zakonom bez obzira na
određenu posebnost ili lično svojstvo.
U dijelu 5 najvišeg pravnog akta zajemčuju se prava i slo­
bode pripadnicima manjinskih naroda i drugih manjinskih
nacionalnih zajednica (posebna manjinska prava i zaštita
identiteta). U tom pogledu propisano je odredbom člana 79
Ustava da se ova prava i slobode mogu koristiti pojedinačno i
u zajednici sa drugima.
Ustav propisuje i jemči sljedeća prava i slobode:
- izražavanje, čuvanje razvijanje, i javno ispoljavanje na­
cionalne, etničke, kulturne i vjerske posebnosti;
- izbor,upotreba i javno isticanje nacionalnih simbola i obi­
lježavanje nacionalnih praznika;
- upotreba svoga jezika i pisma u privatnoj, javnoj i slu­
žbenoj upotrebi’’;
- da se osnivaju prosvjetna, kulturna i vjerska udruženja
uz materijalnu pomoć države;
23
- da se uspostavljaju i održavaju kontakti sa građanima
i udruženjima van Crne Gore, sa kojima se ima zajedničko
nacionalno i etničko porijeklo, kulturno – istorijsko nasljeđe,
kao i vjerska ubjeđenja;
- druga prava utvrđena Ustavom.
Odredbom člana 80 Ustava utvrđena je obaveza države
da zaštiti pripadnike manjinskih naroda i drugih manjinskih
na­cionalnih zajednica od svih oblika nasilne asimilacije.
Za očuvanje nacionalnog identiteta Muslimana u Crnoj
Gori veliki značaj imaju institucije i udruženja koja se bave ovom
problematikom. Matica muslimanska Crne Gore je prva i (za
sada) jedina institucija za istoriju, kulturu, nauku i nacionalna
pitanja Muslimana Crne Gore. Usvajanjem „Programa naciona­
lne afirmacije Muslima u Crnoj Gori“ 1998. godine, i realizacijom
niza naučno-istraživačkih projekata Matica muslimanska daje
nemjerljiv doprinos očuvanju nacionalnog identiteta Muslimana
Crne Gore.
Savjet Muslimanskog naroda Crne Gore je osnovan 2008
godine i predstavlja instituciju koja unapređuje i štiti posebna
prava Muslimanskog naroda Crne Gore, afirmiše kulturni i
nacionalni identitet, promoviše i doprinosi multikulturnom
i multietničkom karakteru Crne Gore, toleranciji, saradnji i
razumijevanju na dobrobit svih građana Crne Gore. Matica
muslimanska i Savjet muslimanskog naroda zajedničkom
aktivnošću trebaju doprinijeti ostvarivanju zaštite nacionalnog i
kulturnog identiteta i ostalih interesa autohtonog muslimanskog
naroda Crne Gore.
24
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
MATICA MUSLIMANSKA CRNE GORE
Matica muslimanska Crne Gore je Samostalno udruženje
u oblasti kulture manjinskog muslimanskog naroda Crne
Gore. Ona predstavlja prvi institucionalni nepolitički oblik
organizovanja Muslimana Crne Gore u području nauke, isto­
rije, kulture, etnologije, etnografije, filozofije, umjetnosti, knji­
ževnosti, ekonomsko-socijalnih, društvenih ljudskih i naci­ona­
lnih prava i sloboda.
Maticu muslimansku Crne Gore su, osnovali muslimanski
intelektualci iz Podgorice, Pljevalja, Bara, Plava i Rožaja. Matica
je osnovana na Osnivačkoj skupštini održanoj 06. 10. 1996.
godine u Podgorici.
Na Posebnoj sjednici Skupštine Matice održanoj 05.10.2008.
godine Matica je, na osnovu člana 79 Ustava i člana 9 Zakona
o manjinskim pravima i slobodama prerasla i osnovana kao
Samostalno udruženje u oblasti kulture manjinskog mu­
slimanskog naroda Crne Gore. Tako je upisana u Registar
Ministarstva unutrašnjih poslova i javne uprave i u Registar
Privrednog suda u Podgorici.
Članstvo Matice muslimanske Crne Gore čine punoljetni
građani muslimanske nacionalnosti kao i građani crnogorske,
srpske, albanske i drugih nacionalnosti koji prihvataju njene
statutarne ciljeve i zadatke. Članom Matice može postati svaki
državljanin Crne Gore i drugih država ako prihvata statutarne
ciljeve i zadatke.
25
Po broju registrovanih članova Matica muslimanska je, uz
Maticu crnogrosku, najbrojnija, jer ima preko sedamsto članova,
veliki broj saradnika i simpatizera.
Matica ima ogranke u Baru, Bijelom Polju, Petnjici, Plavu,
Rožajama i Tivtu, a povjerenike u Pljevljima i Ulcinju kao i u
više evropskih država, SAD, Kanadi i Australiji.
Članovi Matice, od njenog osnivanja do danas su inte­
lektualci, Muslimani i pripadnici drugih naroda koji svojim
dje­lovanjem doprinose očuvanju našeg nacionalnog identiteta
i kulturne baštine. Neki od njih, nažalost, više nijesu sa nama:
Behudin-Butko Halilbegović iz Pljevalja, Jusuf Bibezić iz Bara i
Avaja Tuzović iz Podgorice.
Matica ima svoje organe upravljanja: Predsjednika, Skup­
štinu, Upravni odbor, čijim radom rukovodi Generalni sekretar,
Nadzorni odbor i Sud časti. Uz to Matica muslimanska po
potrebi, za konkretne aktivnosti formira komisije, redakcije,
odbore i druga radna tijela.
Osnovni ciljevi osnivanja Matice muslimanske
Statutom Matice muslimanske su utvrđeni osnovni ciljevi
Matice:
- istraživanje, izučavanje, proučavanje i prezentacija isto­
rije, kulture i kulturne baštine, etnologije, osobenog istorijskog
evolutivnog procesa narodnosnog oformljenja Muslimana Crne
Gore;
- unapređenje i afirmacija duhovnog, kulturnog i na­ci­o­
nalnog identiteta i nacionalnog imena autohtonog muslima­n­
skog naroda Crne Gore;
- očuvanje nacionalnog statusa, društveno-političkog po­
ložaja i ravnopravnost i na tim osnovama konstitutivnosti i
drža­votvornosti Muslimana Crne Gore.
Muslimani, kao autohtoni manjinski narod, imaju za
cilj izgradnju demokratske, građanske, multinacionalne, mu­
lti­kulturalne i multikonfesionalne evropske države Crne Go­
26
re, jer se samo u takvoj državi obezbeđuju ravnopravnost,
ko­nstitutivnost i državotvornost svih građana. U tom pravcu
cilj je Matice muslimanske da se ostvaruju i štite svi identiteti
od negiranja, diskriminacije i asimilacije, a posebno od veli­
kobošnjačke asimilacije.
Zadaci Matice muslimanske
Zadaci Matice muslimanske se izvode iz osnovnih ciljeva
utvrđenih njenim Statutom. Prioritetni i trajni zadaci Matice su
Naučno-istraživački rad i izdavaštvo kako bi se bar djelimično
nadoknadilo propušteno u istoriji postojanja i trajanja musli­
manskog naroda Crne Gore. Tme se daje izuzetan doprinos
očuvanju kulturnog i nacionalnog identiteta. Na ostvarivanju
ovog prioritetnog zadatka Matica je postigla značajne rezultate,
u izuzetno teškim i ograničavajućim uslovima djelovanja.
Od osnivanja do danas, Matica muslimanska je realizovala
devet istraživačkih projekata i o rezultatima istraživanja i pro­
učavanja objavila toliko izdanja:
1. Program nacionalne afirmacije Muslimana u Crnoj Gori,
1998. godinr, autor dr Avdul Kurpejović.
2. Kulturni identitet muslimanskog naroda u Crnoj Gori, Zbo­
rnik, 2001. godine.
3. Etnološke odlike muslimanskog naroda u Crnoj Gori, autor:
dr Avdul Kurpejović, 2002. godine.
4. Bibliografija muslimanskog narroda Crne Gore, autor:
Ljiljana Lipovina, 2004.
5. Kulturna baština muslimanskog naroda Crne Gore, Zbornik,
2006. godine.
6. Slovenski Muslimani zapadnog Balkana, autor: dr Avdul
Ku­rpejović, 2006.
7. Vjerske, kulturne i etnološke odlike tradicionalnog braka
i porodice muslimanskog naroda Crne Gore, autor: dr Avdul Ku­
rpejović, 2007.
27
8. Muslimani Crne Gore – Značajna istorijska saznanja, do­
kumenta, institucije i događaji, autor: dr Avdul Kurpejović, 2008.
godine
9. Matica muslimanska – Informativni vodič, autori Dr
Avdul Kurpejović i Osman Grgurević, 2010. godine.
U toku je realizacija četiri projekta:
- Vjersko i kulturno u nacionalnom identitetu Muslimana
Crne Gore;
- Iseljavanje Muslimana Crne Gore u Tursku;
- Kulturni i nacionalni status i položaj Muslimana Crne
Gore;
- Izdavanje prvog i drugog broja časopisa „OSVIT glas
Mu­slimana Crne Gore“
U julu 2010 godine je održan naučni skup. „Očuvanje kul­
turnog identiteta i baštine Muslimana Crne Gore“. Ovo je
prvi naučni skup na tu temu u istoriji Muslimana u Crnoj Gori.
Na ovom naučnom skupu je podneseno 18. referata čiji autori
su crnogroske, srpske, albanske i muslimanske nacionalnosti,
što mu daje još veći značaj i doprinos multikulturalnosti Crne
Gore.
Za kulturnu i nacionalnu afirmaciju Muslimana Crne
Gore od izuzetnog je značaja osnivanje časopisa „OSVIT Glas
Muslimana Crne Gore“.
Sva izdanja Matice su distribuirana bibliotekama, kul­tu­
rnim i naučnim institucijama i nevladinim organizacijama iz
zemlje i inostranstva koje se bave pitanjima zaštite manjinskih
prava i sloboda. Izdanja su preko Centra za iseljenike i naših
povjerenika distribuirana našim sunarodnicima širom svijeta.
Za najveći broj izdanja su organizovane promocije u Podgorici
i drugim gradovima Crne Gore. O svim izdanjima su objavljeni
prikazi u dnevnim listovima i stručnim časopisima.
U realizaciji istraživačkih projekata Matica muslimanska
je, do kraja 2008. godine, angažovala 21 saradnika i autora i
time pokazala spremnost da se što veći broj naučnih radnika
uključi u naučno-istraživački rad. Nažalost, finansiranje Matice
28
muslimanske za sada nije predviđeno Budžetom Crne Gore,
tako da realizacija pojedinačnih projekata zavisi od sredstava
odobrenih za konkretan projekat.
Uz realizaciju ovih istraživačkih projekata i izdanja Matica
muslimanska je na svojim organima upravljanja usvojila četiri
dokumenta o kulturnom i nacionalnom identitetu i društvenopolitičkom statusu i položaju Muslimana Crne Gore, koja su
distribuirana na odgovarajuće adrese u Crnoj Gori i adrese
eropskih institucija za ljudska i manjinska prava.
Ta dokumenta su:
1. Ocjene i stavovi o društveno-ekonomskom i političkom
položaju, nacionalnom, statusu i zaštiti kulturnog i nacionalnog
identiteta autohtonog muslimanskog naroda u Crnoj Gori,
2002. godine;
2. Apel muslimanskom narodu Crne Gore za očuvanje
nacionalnog identiteta i imena, povodom popisa stanovništva,
2003. godine;
3. Kulturni, nacionalni i društveno-politički status i položaj
Muslimana Crne Gore, 2006. godine;
4. Zaštita nacionalnog i kulturnog identiteta i kulturne
baštine muslimanskog naroda Crne Gore, 2009. godine.
Ostvarivanje statutarnih ciljeva i zadataka Matice
Objektivan prilaz analizi ostvarivanja statutarnih ciljeva i
zadataka Matice u vremenu od njenog osnivanja pokazuje da je
njen doprinos izučavanju, istraživanju, očuvanju, unapređenju
i afirmaciji istorije, kulture, običaja, tradicije, etnologije i na­
cionalne osobenosti Muslimana bio izuzetno značajan, jer se
naučne i druge institucije niti naučni radnici Crne Gore nijesu
bavili, niti se sada bave, ovim pitanjem.
29
U ovom periodu Matica muslimanska je izrasla u
respektabilnu nacionalnu instituciju u oblasti nauke, kulturne
baštine, etnologije, društvenih i nacionalnih pitanja Muslimana
Crne Gore. Matica je postala naučno i kulturno središte i
svjedočišće Muslimana Crne Gore. Izučavanjem, očuvanjem,
zaštitom i prezentacijom kulturno-istorijskog nasljeđa Musli­
mana daje se značajan doprinos očuvanju njihovog vjerskog,
kulturnog i nacionalnog identiuteta i imena.
Matica muslimanska Crne Gore je bila i ostaje otvorena za
sve koji stručno i kompetentno svjedoče, razmišljamju, istražuju
i rezultate svoga rada prezentiraju, uvjereni da je potvrđivanje
u stvaralaštvu u suštiti jedina i prava potvrda trajanja. Ona je
danas prepoznatljiva karika u kulturnom i naučnom životu
Crne Gore, jer uživa povjerenje kod građana, intelektualaca,
naučnih i kulturnih radnika i institucija.
U proteklom vremenu organi Matice su pokrenuli rje­
šavanje brojnih pitanja iz domena kulture i nacionalne oso­
benosti Muslimana:
- pitanje izbornog sistema i autentične zastupljenosti Mu­
slimana u državnim i lokalnim organima;
- usaglašavanje Zakona o manjinskim pravima slobodama
sa Ustavom;
- dosljedna primjena Zakona o manjinskim pravima i slo­
bodama i Odluke o osnivanju Fonda za manjine;
- podnošenja Inicijative Ministarstvu za unutrašnje poslove
i upravu, Ministarstvu za ljudska prava i slobode i Ombudsmanu
za pokretanje postupka kod Ustavnog suda zabrane korišćenja
dvojne, asimilatorske, kombinatorike Bošnjak/Musliman;
- pokretanje pitanja finansijske podrške redovnoj
djelatnosti Matice po članu 9 Zakona o manjinskim pravima i
slobodama i članu 79 Ustava Crne Gore;
- davanje mišljenja, sugestija i prijedloga na Nacrt zakona o
kulturi, Nacrt zakona o zaštiti kulturnih dobara, Nacrt programa
razvoja nacionalne kulture Crne Gore, Nacrtu zakona o zabrani
diskriminacije;
30
- razmatranju implementacije Okvirne konvencije za zašti­
tu nacionalnih manjina.
Pored ovoga Matica muslimanska kontinuirano učestvuje
u organizaciji manifestacija na kojima se prezentira kulturna
baština Muslimana.
Matica muslimanska je dala vidan doprinos insti­tu­ci­
onalnom organizovanju Muslimana time što je uspješno orga­
nizovala pripreme i održavanje Elektorske skupštine na kojoj
su izabrani članovi Savjeta muslimanskog naroda. Matica je
pripremila i uspješno organizovala konstitutivnu sjednicu Sa­
vjeta na kojoj su izabrani organi i donesen Statut.
Među zadacima Matice je i uspostavljanje nužne saradnje
i koordinacije djelovanja sa Savjetom muslimanskog naroda i
drugim organima i institucijama Muslimana Crne Gore.
Saradnja sa dijasporom, saglasno finansijskim mogu­
ćno­­stima i drugim objektivnim i subjektivnim uslovima, ni­
je zadovoljavajuća, jer se u inostranstvu nalazi znatan broj
Mu­slimana koji su izloženi pritiscima radi napuštanja svog
nacionalnog identiteta i nametanja tuđeg, bošnjačkog.
31
32
Sreten VUJOVIĆ
„MALI NARODI“ U KONTEKSTU ISTORIJSKIH
PROMJENA I AKTUELNIH DEŠAVANJA
Istorija nažalost na našim prostorima, često potvrđuje
staru naviku i potrebu da slabiji bude uvijek ugrožen, onu koja
sa humanim ima malo dodirnih tačaka. Ovakve težnje su tokom
vremena poprimile sasvim drugačiju fizionomiju, i predstavljaju
želju za dominacijom iz koristoljublja, bilo o kojoj vrsti da se
radi: ekonomskom, strategijskom, ali nerijetko i ksenofobičnom,
jako prisutnom kod nekih naroda, osobito onih koji su se
vjekovima formirali preko podaničke svijesti, a ona u krajnjoj
liniji predstavlja neku vrstu negativnog samopotvrđivanja i
anahrone osvetoljubivosti, po logici „naslijeđenog grijeha“.
Ovi odnosi bi se u istorijskom hodu mogli uslovno po­
dijeliti u tri ravni:
1. Traganje za moćnim „zaštitnikom“ (i u istoriji i danas) i ideje
ujedinjanja južnoslovenskih naroda;
2. Interesno i profitersko ponašanje, koje u osnovi ima kompleks
podaničke svijesti (Napori Crnogoraca i Muslimana na očuvanju
vlastitog identiteta i otpori takvim stremljenjima);
3. Neprihvatljivi odnos vlasti u savremenim prilikama prema
pripadnicima „malih naroda“,inače najlojalnijih slojeva društva u
istoriji i danas i korijeni takvog odnosa.
Vremenu dominacije Osmanske Imperije na Balkanu,
pre­thodile su krupne istorijske promjene, koje su u mnogome
33
uticale na kasniji razvoj događaja i bitno obilježile dalji istorijski
hod, počev od promjena u okviru Rimskog Carstva, podjele
Crkve na Istočnu i Zapadnu, te pojave bogumilstva, koja nije
bila dominantno prisutna samo na Bosansko-Hercegovačkom
području već i u današnjoj Crnoj Gori. O tome postoje brojna
materijalna svjedočanstva, od kojih su primjerice na Cetinju
sačuvana samo dva stećka od ukupno pet (po nekim podacima
sedam) koliko ih je bilo samo na lokaciji ispred Vlaške crkve.
Dolaskom Turaka na Balkan ugrožene društvene grupe,
nakon puno stradanja vide šansu da prelaskom u Islam uživaju
zaštitu jedne moćne imperije, a samim tim počinje rađanje novog
etnosa iz korpusa domicilnog stanovništva (Muslimana), koji
kroz dugo istorijsko trajanje postaje nešto osobeno, i razvija se
paralelno sa drugim narodima na ovim prostorima, pri čemu ne
treba zanemariti i druge razloge islamiziranja stanovništva, što
bi svakako zahtijevalo dužu i multidisciplinarnu elaboraciju.
Oko bogumla danas postoje mnoga sporenja, od njihove
negacije do prisvajanja njihovog nasljeđa. Treba imati u vidu
da je ovo učenje nastalo u X vijeku a razvijalo se sve do XV
vijeka među Slovenima na Balkanu i da su kako Istočna tako
i Zapadna crkva žestoko gonile bogumile, koji su na više
Sabora proglašeni jereticima, njihove knjige su spaljivane i
zabranjivane, a organizovano je protiv njih i nekoliko vojnih
pohoda. Prisutna je teza o masovnom prelasku bogumila u
islam, a nju zastupaju uglavnom bošnjački autori. Bogumilstvo
je malo istraženo na teritoriji današnje Crne Gore, premda
postoje brojni dokazi o njihovom prisustvu, čak i na području
Stare Crne Gore. Možda bi dijelom u ovakvom istraživačkom
radu trebalo tražiti objašnjenje specifičnosti crnogorskog
pravoslavlja, umnogome različitog od onog prisutnog u ostalim
južnoslovenskim područjima, a koje je sve do Mitrofana Bana
imalo sasvim drugačija obilježja od onih već uobičajenih, počev
od učešća crkvenih velikodostojnika u ratovima, bitkama, do
načina oblačenja i dekreta iz novijeg vremena da crnogorski
svještenici moraju početi nositi brade i mantije.
34
Iskustvo Crnogoraca moglo bi se primijeniti i na ostale
„male“ južnoslovenske narode. Naime, Crna Gora je u vrijeme
dolaska i prisustva Otomanske Imperije na Balkanu uvijek
tražila moćnog zaštitnika, prvo u zabludi o pokroviteljstvu
„majke Rusije“ do ideje o ujedinjenju južnoslovenskih naroda u
kojoj su veliki narodi vidjeli šansu za „plišano“ proširenje svoje
teritorije i svog političkog uticaja. Te zablude su Crnu Goru i
njene narode skupo koštale, pa smo tako radi „jedinstva“ uveli
srpski jezik, a da bi Crnogorci zaista prihvaltili takvu zajednicu,
bilo je neophodno da nesporni autoritet među Crnogorcima,
Petar II Petrović Njegoš ugradi kosovski mit u svoje najpoznatije
djelo, kako bi zajedno sa ostalima, koji su (izuzev Crnogoraca)
učestvovali u kosovskoj bici, i imali ovaj mit u svom nasljeđu i
Crnogorce okupio oko „zejedničke ideje“.
Posljedice ovakvog razmišljanja su bile kobne i daleko­
sežne, jer ih i danas trpe svi koji žive na području Crne Gore,
izuzev onih koji su se svojevoljno po ne znam koji put priklonili
moćnijemu i većemu i na tome istrajavaju. Da bi bilo jasnije koliko
je namjera ujedinjenja bila iskrena, ili su se u njoj opet probudili
hegemonistički apetiti, najslikovitije govori geografska karta
jednog od njenih propagatora, Vuka Strefanovića Karadžića,
koji područje Srbije, Crne Gore i Bosne imenuje „Srbi“, Hrvate
„Srbo-Hrvati“, Slovence „Srbo-Slovenci“, Makedononce i Grke
„Srbo- Maćedonjani i Grci“ i djelove Ruminije „Bes Arabija ili
Bela Srbija“, te u krilatici „Srbi svi i svuda“. Dakle u konstalaciji
ovakvih ideja niko nije siguran jer „manji potok u veći uvire, kod
uvora gubi svoje ime“. Uz sve ovo trebalo je ukorijeniti i tezu o
zajedničkom porijeklu, premda najnovija naučna istraživanja
dokazuju da su preci Crnogoraca zapravo porijeklom iz
pribaltičke Poljske, o čemu postoje brojni dokazi, počev od
velikog broja toponima i danas prisutnih i u Poljskoj i u Crnoj
Gori do jezičkih i antropoloških osobenosti stanovnika Crne
Gore.
Moćni „zaštitnici“ su uglavnom bili to samo deklarativno,
a često su se pretvarali u svoju deklarativnu suprotnost u
slučajevima kada su njihovi interesi bili ugroženi. Očiti primjeri
35
su za ovo dolazak Dolgorukova u Crnu Goru u vrijeme Šćepana
Maloga, prijetnja Miloša Obrenovića da će zajedno sa turskom
vojskom doći pokoriti Crnu Goru, do 1918. godine i Bijelog terora
na ovim prostorima, gdje su se na istoj strani našli crnogorski
Muslimani, stanovnici Malesije i Crnogorci, okupljeni oko
jedine ideje koja im je kao „malim“ narodima mogla garantovati
uslove opstanka a to je država Crna Gora. I u najnovije vrijeme
vraćanjem suverenosti Crne Gore, ovi narodi su dokazali na
djelu svoju lojalnost matičnoj državi.
Ni taj asimilatorski pokušaj, isključujući, naravno najnoviji
rat nije nastao iz ničega već je brižno pripreman počev od
„Načertanija“ Nikole Garašanina, gdje se sasvim programski
pravosljavlje mijenja terminom „srpstvo“, a kasnije hrišćanstvo
terminom „svetosavlje“. Ovom najnovijem metežu je prethodio
svakako „nepostojeći“ Memorandum SANU.
Crnogorski Muslimani su uglavnom sve do propasti
Otomanske Imperije bili pošteđeni asimilatorskih težnji, budući
su kao pripadnici Islama uživali zaštitu moćne carevine, za razliku
od Bošnjaka islamske vjere, koje su u pojedinim razdobljima
Hrvati nazivali „najrasnijim“ odnosno najboljim Hrvatima,
slično Srbima koji su Crnogorce posmatrali na isti način, pa su
tako Muslimani bili „So Hrvatstva“ a Crnogorci „So Srpstva“.
Valja napomenuti da u najnovije vrijeme po pitanju eksklu­
ziviteta termina „Bošnjak“ samo za pripadnike Islama postoji
negodovanje među bosansko-hercegovačkim intelektualcima,
kojima se na taj način uskraćuje pravo na kompletno kuturnoistorijsko nasljeđe Bosne i Hercegovine, zavisno od toga kojem
etnosu pripadaju. Tako Meša Selimović i recimo Aleksa Šantić
više ne pripadaju svim stanovnicima Bosne i Hercegovine na
isti način, premda i jedan i drugi u svom stvaralaštvu imaju
bitna obilježja svog podneblja. U takvoj samodovoljnosti nekim
narodima postaje tijesno u vlastitoj državi, pa traže „kopču“
izvan njenih granica, povezujući se po osnovu religijskog, a
zanemarujući pritom čitav niz karakteristika koji čini složeno
narodnosno, odnosno nacionalno biće. U ovom slučaju pjesma
Alekse Šantića „Ostajte ovdje“ bi se mogla gotovo podjednako
36
uputiti svim stanovnicima Bosne i Herceovine, ali u sasvim
drugačijem kontekstu koji ne bi označavao poziv prognanima da
ostanu na svojim vjekovnim ognjištima, već poziv asimilatorima
da nastave njegovati vlastite vrijednosti na svojim ognjištima, a
zaborave tuđe i svojatanje onoga što im ne pripada.
Reklo bi se da se Crnogorci nalaze na dobrom i sigurnom
putu nacionalnog otrježnjenja sa svim poteškoćama sa kojima
se susrijeću u najnovije vrijeme, počev od negiranja nacionalnog
identiteta, do uskraćivanja elementarnog ljudskog prava, prava
na svoju vjekovnu crkvu, koja je osobito u vrijeme postojannja
vladikata sačuvala istorijsko i kulturno nasljeđe i pamćenje,
dovodeći svoj narod do samosvijesti o vlastitom biću.
Nakon najnovijeg rata, sasvim drugačija situacija je
sa crnogorskim Muslimanima, koji svoje porijeklo vode od
domicilnog hrišćanskog stanovništva i koji su u svojoj tradiciji
sačuvali svoje korijene, svjesni da su kroz dugi istorijski hod
oformljeni kao zaseban etnos sa specifičnim karakteristikama, i
da nijesu „strano tijelo“ u Crnoj Gori, već autohtoni i državotvorni
narod i da svojim bićem, specifičnostima i postojanjem samo
obogaćuju multietnički, multikulturni i multireligijski prostor
jedine domovine Crne Gore.
Jedan dio crnogorskih Muslimana je u najnovije vrijeme
pokleknuo pred pritiskom „bošnjaštva“, što se može različito
posmatrati i tumačiti, čak i naći opravdanje u velikim stra­
danjima pripadnika islama u najnovijem ratu, ali se nameće
pitanje: Je li ovo samo početak „hoda po mukama“ čije naslage
Crnogorci vjekovima trpe preko imaginarnog „srpstva“ i tek
su na početku izlaska iz ovog paklenog lavirinta u kome bi
„Arijadnina nit“ mogla da bude senzibilnost međunarodne
zajednice, i koja bi se pozabavila svim ovdašnjim traumama
i specifičnostima, odbacujući tezu kako će u Evropskoj Uniji
prestati biti važno narodnosno odnosno nacionalno određenje.
Mogli bi se složiti sa takvom tezom, ali samo u slučajevima
kakve imamo kod evropskih naroda, kod kojih je proces
nacionalnog oformljenja već odavno završen, pa ovakve težnje
u XXI vijeku za mnoge koji površno posmatraju sav specifikum
37
Balkana, mogu djelovati anahrono. Međutim, ostaje činjenica
koja se ne smije zanemariti, da je ovaj proces kod nas počeo i
mora biti doveden do kraja, sviđelo se to kome ili ne.
Znamo takođe da slična, konfuzna vremena, mnogo
koriste za „lov u mutnom“, ali se svakako treba zapitati: Što
nakon toga? Da li se na taj način može „kupiti“ toliko željena
stabilnost na Balkanu? Da li se ova stabilnost može postići time
što će se izvorni građani Crne Gore okrenuti nekom novom
„centru“ i što će isti sa nivoa naroda svesti sebe same na nivo
„nacionalne manjine“ druge države. Stoga imponuje izjava
jednog islamskog velikodostojnika, koji kaže da je Crna Gora
njegova matična država, jer u njoj ostvaruje sva svoja prava i
sudbina njegove porodice je vezana za nju, a Albanija samo
zemlja porijekla, koju takođe treba poštovati jer se samo na
bazi uzajamnog poštovanja mogu graditi dobri međudržavni,
multietnički, multikulturni i multireligijski odnosi. Oni takvi
mogu biti samo ako se na najkvalitetniji način međusobno
prožimaju i nadopunjuju.
U slučaju Muslimana Crna Gora je i jedno i drugo; ona
je i matična država i zemlja porijekla. Kako se i putem koje
magije može osloniti u svom razvoju, na drugačije, tuđe kul­
turno nasljeđe i drugačiji jezik, kada znamo da crnogorski
Muslimani za svoj maternji jezik priznaju crnogorski, a za
svoju domovinu Crnu Goru. Zato postoji nada da će Crnogorci
kao većinski narod uspjeti da dovedu do kraja svoje nacionalno
otrježnjenje i konstituisanje, a kao takvi bi u daljem toku to isto
mogli garantovati i onima koji imaju manje snage i mogućnosti,
uzimajući u obzir vlastito mukotrpno iskustvo.
U različitim istorijskim razdobljima, koja su obilovala
najrazličitijim opasnostima „mali“ narodi su se po nekom ne­
pisanom pravilu priklanjali većem „najsrodnijem“, tako da bi
se o takvoj pojavi moglo govoriti i iz ugla tzv. „kompleksa ma­
log naroda“.
Čitav niz najrazličitijih institucija danas djeluje u Crnoj
Gori i bori se da očuva svoj nacionalni i kulturni identitet, počev
od Dukljanske akademije nauka i umjetnosti, Crnogorskog
38
PEN Centra, Crnogorskog društva nezavisnih književnika,
Matice Crnogorske, Matice Muslimanske… Sluh za ovakvu
vrstu djelatnosti ponajmanje imaju crnogorski političari, koji
najšešće ostvaruju „trule kompromise“, a nipodaštavaju rad
institucija, koje na najkvalitetniji način doprinose kako afirmaciji
crnogorskog društva, tako i jačanju crnogorske države.
Raduje nedavni potez Srbije i otvaranje filijale Matice
Srpske u Crnoj Gori, sa razloga što je do sada bilo prisutno
svojatanje crnogorskih institucija kao „srpskih“, a ovo je izgleda
osim diplomatskih predstavništava, reklo bi se prvi potez od
strane srpske intelektualne elite, koji povlači jasnu crtu između
dviju nacionalnih institucija, Matice Srpske i Matice Crnogorske.
Ne želimo biti maliciozni pa pomišljati kako je ovaj gest samo
želja za prisustvom kako bi se potiranje crnogorskog kulturnog
i nacionalnog identiteta moglo obavljati na „licu mjesta“ a ne sa
distance, preko državne granice, kao što je bio slučaj sa iskazom
jednog srpskog akademika prilikom formiranja CANU: Sad
imamo akademče da ukine crnogorsko kapče! Vjerujemo, dakle da
je ovo dobronamjeran signal iz nama susjedne države Srbije.
Hoće li takvih signala biti i sa drugih strana, ostaje da se vidi.
Državni čelnici se očigledno prema najlojalnijim struktu­
rama crnogorskog društva odnose ignorantski, po logici: Oni
su pouzdani čuvari naših vrijedniosti, da vidimo što ćemo sa
ovima drugima? Međutim, ostaje upitanost da li te „druge“
treba i dalje potpomagati na vlastitu štetu, na štetu stabilnosti
vlastite države u kojoj dobar dio opozicionog promišljanja nije
borba protiv političkih ideja, već borba protiv vlastite države.
Tako je bilo moguće da neki poslanik po osnovu kontinuiranog
djelovanja protiv vlastite države ostvari pozamašnu nacionalnu
penziju nacije koju ne priznaje i tu se dolazi do apsurda:
Ne priznajem naciju, ali njen novac je dobrodošao! Bilo bi
svrsishodnije da se ova sredstva upotrijebe onamo gdje bi dala
rezultat za dobrobit svih građana Crne Gore, a ne u svrhu
negiranja svega što postoji na crnogorskim prostorima, a što se
ne uklapa u bilo koju vrstu velikodržavnog projekta.
39
U ovom smislu napori Matice Muslimanske, mada i mnogih
crnogorskih institucija djeluju često kao „Sizifov posao“, od
koga se ne odustaje uz vjerovanje da će ideja doživjeti svoju
punu valorizaciju na način kako bi to zaista trebalo. Ovo nije
prvi put da u da u turbulentnoj balkanskoj stvarnosti od drveta
ne vidimo cijelu šumu.
Djelatnost protiv vlastite države u svakoj civilizovanoj
državi ima najtežu i najsramniju, i najstrože sankcionisanu
krivično-pravnu odrednicu, koja nema sinonima, pa se jasno
i bez kompleksa naziva „veleizdajom“ ili izdajom državnih ili
nacionalnih interesa. Crna Gora je stoga, valjda jedina država na
svijetu, koja ovakvu djelatnost imenuje opozicionim političkim
djelovanjem, premda su i preko medija prisutni brojni i
nepobitni dokazi da su neke strukture plaćeničke agenture
drugih država, a neke kao primjerice Srpska pravoslavna
crkva, sasvim otvoreno govori o tome u čijem interesu radi,
protiv čega se bori, narušavajući svojom eparhijskom podjelom
čak i državne granice Crne Gore i bez imalo zazora narušava
teritorijalnu cjelokupnost kako Crne Gore tako i susjednih nam
država.
Na ovom tegobnom putu otrježnjenja Crna Gora je imala
tu sreću da su mnogi koji su sva, često tragična dešavanja,
posmatrali sa pristojne distance odmjeravajući „kojem će se
carstvu prikloniti“ dospjeli na suverenističku stranu, koja
bi Crnoj Gori i njenim građanima trebala garantovati makar
minimum nacionalnog i građanskog dostojanstva. No, isto tako
je moguće da takvi djelatnici u nekom mogućem drugačijem
političkom odnosu snaga odaberu i drugačiju poziciju, koja im
se radi „mira u kući“ nudi, u slučaju da se nalaze na ključnim
pozicijama, a sa kojih mogu imati i ulogu onoga koji odlučuje.
Krilatica da „Revolucija jede svoju djecu“ se uvijek iznova
potvrđuje, jer oni koji stoje na ispravnim pozicijama, često
postaju „neugodni svjedoci“ vremena.
Možda je ovim prostorima zaista „suđeno“ da se ideje
koje mogu voditi samo dobru i mirnom suživotu počnu
realizovati tek nakon što dođe „pravo vrijeme“ odnosno kada
40
nas okolnosti prisile na akciju i kada konačno shvatimo da se
u društvo civilizovanih naroda ne može ići sa retrogradnim
idejama koje su još uvijek, možda više nego ikada prisutne na
balkanskoj sceni, samo što ih je teže prepoznati zato što nijesu
propraćene zveckanjem oružja.
No jedno je sigurno. Međunarodna zajednica osjeća svu
težinu gorkog nasljeđa na Balkanu, no kako se ono voljno
prenosi na religijski „teren“ onda ona ima potpuno pravo
kazati da će u tu problematiku ulaziti tek onda kada se bude
zadiralo u problematiku ljudskih prava i sloboda. Krugovi
koji još nijesu odustali od suludih imperijalnih želja koriste
oprobanu metodu „zamjene termina“ odnosno teza, a Evropa
nema vremena da zajedno sa nama ili uporedo sa nama korača
blatnjavim srednjovjekovnim putevima i da nam dokazuje kako
se po tim obrascima ne može graditi savremeno i ići u korak sa
modernim svijetom.
Na nama je, dakle, da jednom počnemo nazivati stvari
pravim imenima, da detektujemo moguća devijantna i štetna
ponašanja, da ih kao takve odstranimo iz zdravog društvenog
tkiva. Crna Gora ima sve potrebne mehanizme da prepozna
i da djeluje onako kako bi djelovala bilo koja država u svijetu
kada se negira njeno biće, ne poštuju njeni simboli, koje je većina
usvojila, pojedini građani svode na nivo građana „drugog
reda“, radi na urušavanju državnog ugleda i to se sve finansira
dobrim dijelom iz državnog budžeta.
Odavno je rečeno da je „Istorija učiteljica života“. Ona
očigledno ove prostore nije ničemu naučila, ili ih je naučila
suprotno svojoj osnovnoj namjeni, pa onda nije ni čudno
ukorijenjeno mišljenje da na balkanskim prostorima ne može
dugo vladati mir i da smo stoga osuđeni na periodične nerede,
ratove, zločine…
Gdje je tu naša slobodna volja i kako objasniti potomstvu
da smo mogli a nijesmo htjeli biti tvorci vlastite sudbine ili
makar bitnije uticati na njen tok!
41
42
Aleksandar ČILIKOV
PRILOG PROBLEMATICI PROUČAVANJA
I ISTRAŽIVANJAISLAMSKE UMJETNIČKE
KULTURE U CRNOJ GORI
Simptomatičan podatak predstavlja činjenica da se u
većini kompleksnih analiza, studija i sinteza posvećenih
viševjekovnoj kulturno – umjetničkoj baštini Crne Gore, po­
tpuno neopravdano podcjenjuje, pa čak i gotovo elimiše,
značaj i kvalitet razvoja islamske umjetničke kulture. Riječ je
o istorijsko – umjetničkim dostignućima koja pokrivaju dug
period od druge polovine XV vijeka pa sve do savremenog
doba – bezmalo polovinu hronologije državne istorije. Često
izrečena mišljenja o Crnoj Gori kao kulturnom prostoru na
kome se prepliću uticaji Istoka i Zapada po pravilu se odnose
na umjetnost Srednjeg i Novog vijeka stvaranog u okrilju dvije
velike hrišćanske konfesije – Pravoslavlja i Katoličanstva. Sama
činjenica da najvećim dijelom sadašnje državne teritorije – od
Primorja, preko centralnih pa do sjevernih oblasti – vjekovima
vlada moćna Otomanska imperija koja preferira i razvija modele
umjetničkog izražavanja različite od onih svojstvenim velikim
hrišćanskim konfesijama, svjedoči o neminovnosti učešća
jednog specifičnog kulturno – umjetničkog korpusa u kreiranju
geneze domicilne istorije umjetnosti. O bitnim karakteristikama
islamske umjetničke kulture Crne Gore, nedavno se osvrnuo u
dnevnoj štampi ugledni novinar, publicista i književnik Rajko
43
Cerović, pišući izvanredan tekst o njenom značaju, kvantitetu i
kvalitetu – elementima o kojima šira javnost tako malo zna, čak
i u okviru dijela populacije islamske vjeroispovijesti.
U pokušaju najosnovnije analize islamske umjetničke
kulture Crne Gore osvrnimo se na neke od bitnih karakteristika
u domenu arhitekture, likovne i primijenjene umjetnosti.
Uspostavljajući pravnu i političku vlast na osvojenim prosto­
rima tokom XVI i XVII vijeka, otomanski vladari širom Crne
Gore formiraju specifične orjentalne gradske ambijente. Riječ
je o kasabama – gradskom prostoru sa čaršijom, džamijom,
hanom, sahat – kulom i tvrđavom. Najživopisniji dio kasaba
predstavljala je čaršija – orjentalni trgovačko – zanatski dio
sa dućanima, hanovima i drugim javnim objektima. U nepo­
srednoj blizini čaršija građeni su reprezentativni objekti poput
džamija, medresa, sahat – kula i turbeta. Živopisne kasabe
sa kaldrmisanim ulicama, magazama, doksatima, avlijama i
še­drvanima, vjekovima su egzistirale na prostoru Crne Gore
– Rožaje, Plav, Gusinje, Berane, Bijelo Polje, Nikšić, Spuž, Po­
dgorica, Ulcinj, Bar, Hercegnovi... Nakon oslobođenja Crne Gore
od otomanske okupacije, tokom druge polovine XIX vijeka, ovi
dragocjeni arhitektonski kompleksi ubrzano propadaju – nekad
usljed ratnih razaranja, često namjernom devastacijom – tako
da ih danas bolje možemo sagledati preko starih fotografija
ili izvanrednih crteža slikara Rasima Hadrovića i književnika
Zuvdije Hodžića, nego na osnovu sačuvanih materijalnih
ostataka. Čak i takav reprezent islamske urbane arhitekture
kakva je podgorička Stara Varoš, decenijama se devastira i sve
više gubi spomenički identitet. Za takvo stanje nijesu krivi samo
zub vremena i nagla moderna urbanizacija već i stanje svijesti
dijela crnogorskih građana i relevantnih institucija. U slučaju
Stare Varoši, autor ovih redova bio je nevoljni svjedok izricanja
otužnih mišljenja pojedinih, na žalost, stručnjaka koji smatraju
islamsku kulturnu baštinu stranim importom, nevažnim i
nepotrebnim akterom u korpusu stvaranja i očuvanja kulturne
baštine Crne Gore. Prema tom nebuloznom rezonu, sve što nije
pravoslavno – hrišćansko i u znaku pan - slovenstva trebalo bi
44
u Crnoj Gori minimizirati i uništiti. Zapitajmo se što bi onda
trebalo činiti sa ilirskim gradinama, djelima grčke i rimske
antike, umjetničkom kulturom iz vremena vladavine Mletačke
Republike i Austrougraske monarhije. Navedenim mišljenjima,
sa stanovišta istorije umjetnosti i zdravog morala, primitivno
politizovanim i nacional – šovinističkim, suprostavlja se stav
razvijenog svijeta prema arhitektonskim djelima orjentalne
konotacije. Dovoljno je samo pomenuti koliko za turističku
privredu Bosne i Hercegovine, pa i Balkana, znače prelijepe
Sarajevska i Mostarska čaršija. Ovi atraktivni spomenici
islamske umjetničke kulture visoko su rangirani kao predmet
pažnje među desetinama hiljada najprobirljivijih turista iz
visokocivilizovanih evropskih i svjetskih sredina. Na žalost,
Crna Gora je, što spletom istorijskih okolnosti, što sopstvenim
nemarom i destrukcijom, nepovratno lišena ovog izuzetno
značajnog i zanimljivog dijela arhitektonske baštine.
Džamija ( arapski : gami; turski: cami – onaj koji skuplja, koji
okuplja svijet) uobičajeni je naziv za muslimansku bogomolju.
Prvu džamiju podigao je Muhamed, osnivač Islama, 622.
godine. Sastojala se od ozidanog dvorišta sa malim natkrivenim
dijelom. Iz osnovnog prototipa razvija se struktura svetilišta sa
velikim dvorištem pod arkadama i dvoranom za molitve, često
sa mnogo stubova (haram). U enterijeru molitvenog prostora
na kibla – zidu, okrenutom u pravcu Meke, nalaze se mihrab
(molitvena i kultna niša ) i mimbar ( uzdignuta propovjedaonica
sa stepeništem). Već od VIII vijeka nezaobilazan element
džamijske strukture čini i minare – vitka, visoka kula sa jednom
ili više galerija, sa koje mujezin poziva vjernike na molitvu.
Džamija sa kupolom definitivno se ustanovljava u XIV vijeku
pod uticajem vizantijskog graditeljstva. Za manje muslimanske
bogomolje uobičajen je naziv mošeja ( arapski: mesgid – mjesto
gdje se klanja).
Islamsku arhitekturu u Crnoj Gori, kada je riječ o gra­
đevinama sakralnog tipa, reprezentuje jedan izuzetan spomenik
kulture čiji kvalitet daleko prevazilazi lokalne granice. Medju
brojnim džamijama podignutim u vrijeme turske okupacije
45
Balkana, u Crnoj Gori najveću pažnju privlači Husein pašina
dzamija u Pljevljima. Istorijski izvori upućuju da je ova raskošna
gradjevina podignuta između šezdesetih i sedamdesetih
godina XVI vijeka, kao zadužbina, u svom vremenu uglednog,
Husein paše Boljevića, porijeklom iz obližnjeg istoimenog
pljevaljskog sela. Prilikom posjete Pljevljima 1664. godine,
slavni islamski putopisac Evlija Čelebija, pominje da se u
gradu nalazi deset džamija, ističući među njima kao »carsku« i
najljepšu Husein pašinu. U svom opisu Čelebija posebno ističe
»divan izradjen minaret i plavu visoku kupolu» flankiranu sa
šest polukupola i trijem sa tri kupole i četiri mramorna stuba «.
Putopisac dalje navodi da je u raskošnu građevinu dopremljen
iz Aleksandrije alem – kamen visok koliko i čovjek, vrijedan
10.000 dukata. Završavajući, oduševljen ljepotom i ukrasom
gradjevine, svoj opis Čelebija posebno ističe predstavom slike
Kabe ( Ćaba – Sveti kamen u Meki ) na crnoj kadifi protkanoj
zlatom uporedjujući rad sa najboljim djelima Manija i Behzada,
slavnih persijskih slikara i gravera. Arhitektonska plastika i
način zidanja Husein pašine džamije ukazuju na mogućnost
da su na njenom stvaranju učestvovali kako orjentalni, tako
i primorski neimari. Unutrašnjost džamije posjeduje slikani
dekor koji se smatra unikatnim na prostorima centralnog
Balkana. Prefinjena, uglavnom biljna, ornamentika upućuje na
najbolje tradicije islikavanja islamskih gradjevina preuzetih iz
persijskog poimanja dekorativnog slikarstva. Čuvena džamija
je u prošlosti posjedovala bogatu biblioteku od koje se do
danas, među skromnim knjižnim fondom, sačuvao Kuran na
persijskom jeziku sa briljantnim minjaturnim slikarstvom koje
se može pripisati nekoj od najboljih persijskih skriptorija XVI
vijeka.
Izuzetno značajnim za proučavanje i istraživanje isla­
mskog graditeljstva u Crnoj Gori može se smatrati rad Bajra
Agovića koji se potrudio da, prije desetak godina, objavni
knjigu » Džamije u Crnoj Gori ». Pomenuto štivo informiše nas
o činjenici da danas na crnogorskoj teritoriji aktivno učestvuje
u vjerskom životu preko sto džamija – izgrađivanih u različitim
46
vremenskim periodima. Među njima ima i onih starih više
vjekova: Škanjevića džamija iz XVI.v., Omerbašića džamija iz
1662., džamija u Gornjim Murićima iz 1602., džamija u Velikom
Ostrosu iz 1680., džamija Ćurjan iz 1682. – opština Bar; džamija
Zaimovića iz 1625., Hajdar – pašina džamija iz XVIII.v. –
opština Berane; Carska džamija iz 1471., Redžepagića džamija
iz 1774., džamija u Martinovićima iz 1800., Vezirova džamija
iz 1745., Čekić džamija iz 1687., džamija u Gornje Vusanje iz
1710. – opština Plav; džamija Rizvanija iz 1609., džamija Hadži
Zekerija iz 1607., Hadžialijina džamija iz 1763. – opština Pljevlja;
Starogradska džamija iz XV vijeka, Osmanagića džamija iz
XVII.v., džamija u Dinoši iz 1770., Dreževića džamija iz XVIII.
v. – opština Podgorica, džamija Sultan Murata II iz 1629, Donja
Kučanska džamija iz 1779. – opština Rožaje; džamija Bregut
iz 1783., džamija Ljamina iz 1689., džamija Meraja iz XVII.v.,
džamija Namazgjah iz 1728., Pašina džamija iz 1719. – opština
Ulcinj i dr.
I sada impozantan broj džamija u odnosu na veličinu
prostora i brojnost stanovništva Crne Gore, u prošlosti je bio
veći o čemu svjedoče materijalni i arhivski podaci. Tako su na
prostoru barske opštine uništene ili ruinirane stare građevine:
Sultan Selimova džamija iz 1574., džamija Sultana Murata II
iz 1559. i džamija Sultana Ahmeta III iz 1730. Interesantna
je sudbina džamije Londže u Starom Baru koja je nastala
prenamjenom prostora stare crkve Sv. Đorđa da bi kasnije
bila porušena. I na prostoru Berana danas ne egzistiraju dvije
džamije : u samom gradu iz 1883. i bogomolja u Haremima
iz 1903. Veći broj starih džamija nepovratno je uništen u
bjelopoljskoj opštini. Medju njima vrijedi pomenuti: džamiju u
Bihoru iz XVI.v., Hajdar pašinu džamiju u Radulićima iz XVIII.
v., Haznadar Mehmed aginu džamiju iz XVII.v., stare džamije
u Ivanju, Zatonu, Šahovićima i Tomaševu. Više starih islamskih
građevina ne postoji danas i u nikšićkoj opštini: Donjogradska
džamija iz 1703.; Pašina džamija iz XVII.v., Hadžidanušina
džamija iz XVIII.v. i džamija u Nudolu iz 1817.g. Stare džamije u
Turiji, Nizamska ispod Visitora, u Gornjoj Ržanici i Novšićima,
47
nekada su egtzistirale na plavskoj teritoriji. Veći broj starih
džamija, od kojih mnoge precizno nedatirane, uništen je tokom
i nakon drugog svjetskog rata na prostoru Pljevalja: drvene
džamije Bubičina i Musluk, Prkos džamija u Ševarima, džamija
u Arap mahali, džamija na Jaliji, džamij u Mijakovićima, džamija
u Planjskom iz 1693., džamije u Buhrićima, Strahovom dolu,
Gracu, Raščićima, Pračici, Boljanićima, Petinama, Lever Tari,
Đurđevića Tari, Odžaku, Hoćevini, Podborovi i Borčinama.
Dvije stare građevine iz XV. vijeka – Mehmed hanova džamija iz
1472. i Hadrovića na Medunu, iz 1467.g. – nekada su postojale na
prostoru opštine Podgorica u okviru koje su nestale i Glavatića
džamija iz 1593., te bogomolje u Golubovcima, Goričanima,
Berislavcima i Tuzima. Medju islamskim objektima ulcinjske
opštine pominju se arhitektonska djela koja danas ne postoje
– džamija na Marinare iz XVIII.v., džamija Meraja iz 1779.g. i
džamija na Meterizima.
Ko su bili ktitori ovog velikog građevinarskog opusa
sakralnog tipa, navodi Bajro Agović u knjizi posvećenoj dža­
mijama u Crnoj Gori: »po nalogu sultana građene su džamije
u Bihoru, Rožaju, Plavu, Medunu, Podgorici, Obodu, Spužu,
Nikšiću, Nerceg Novom, Risnu, Baru i Ulcinju. Oblasni na­
mjesnici (sandžak begovi, paše i veziri) gradili su džamije u
Plje­vljima, Herceg Novom, Nikšiću, Bijelom Polju, Ulcinju i dr.
Mnoge su džamije izgrađivanje troškovima lokalnih feudalaca
(begova, spahija, viših službenika, bogatih trgovaca, zanatlija).
Po manjim gradovima, mahalama i selima, izrađivane su bra­
tstveničke i plemenske džamije a ponegdje i cjelokupnog mu­
slimanskog stanovništva ».
Po pitanju svetovne arhitekture, islamsko graditeljstvo
razvijalo se u Crnoj Gori preko niza zanimljivih modela. Gra­
dili su se mostovi, tvrdjave, odbrambene kule, medrese,
hanovi, sahat – kule, hamami, barutane i dr. Od tog velikog
graditeljskog blaga, rijetko istraživanog i proučavanog, nije
se mnogo sačuvalo u autentičnom obliku. Pravi graditeljski
biser islamske arhitekture svjetovnog karaktera u Crnoj Gori
nesumnjivo predstavlja Redžepagića kula u Plavu. Riječ je o
48
jednom od najinteresantnijih primjera islamske odbrambeno
– stambene arhitekture na Balkanu. Potiče iz XVII.v. a njeni su
graditelji bili iz ugledne muslimanske porodice Redžepagić
čijem se pripadniku Hasanu pripisuju zasluge za izgradnju
trospratne masivne kule sa debelim zidovima i puškarnicama.
Od bogatog islamskog naslijeđa u Herceg Novom plijene
izgledom starogradska Kanli – kula – nekada turski zatvor – i
jedan od simbola grada – Sahat kula na njegovom ulazu.
Poput devastacija kompletnih kasaba i mnogi drugi zna­
čajni objekti islamskog graditeljstva svetovnog karaktera pro­
pali su, zapustjeli ili potpuno uništeni – pomenimo primjer veće
turske tvrđave na lokaciji takozvanog »Nemanjinog grada» u
Podgorici. Kanonom lišen mogućnosti likovnog prikazivanja
ljudske figure u vjerskim objektima, islamski umjetnički kon­
cept, pored arhitekture i nefiguralnog zidnog slikarstva, izu­
zetnu pažnju posvećuje razvoju primijenjene umjetnosti. Preko
Balkana, Južne Italije i Španije islamski stvaraoci unose na
zapadnoevropske prostore fantastične vještine primjenjivane
u cijenjenim umjetničkim zanatima – obrada tekstila, duborez,
staro zlatarstvo. Sporadično proučavana, uglavnom preko
manjih etnoloških rasprava i studija, islamska primijenjena
umjetnost u Crnoj Gori nedovoljno je valorizovana i istraživana.
Tokom viševjekovne otomanske vlasti u značajnim političkim,
administrativnim i kulturnim centrima – Pljevlja, Bijelo Polje,
Nikšić, Podgorica, Bar, Ulcinj, Herceg Novi. – svakako su
postojale brojne radionice u kojima su vrijedni majstori stvarali
izvanredna djela oličena u izradi nakita – posebno filigran,
šivenju i ukrašavanju odjeće i obuće, živopisnog duboreza,
umjetničkog ukrašavanja oružja i drugih upotrebnih metalnih
predmeta. Nedostatak stručnjaka i minoran nivo kvantiteta
do sada obavljenih istraživanja razlog je što se o ovom dijelu
islamske kulturne baštine Crne Gore veoma malo zna.
Kompleksna problematika istraživanja i proučavanja
islamske umjetničke kulture u Crnoj gori, zahtijeva mnogo
slo­ženije i ozbiljnije analize od primarnih kratkih opservacija
kakve posjeduje dosadašnje izlaganje u ovom tekstu. Pored
49
navedenog samo pomenimo nedovoljna etnološka, muzikološka
i istraživanja književnog nasljeđa islamske konotacije – nasljeđa
u kome figurira i tako izuzetna pripovjedačka ličnost poput
»balkanskog Homera» Avda Međedovića čije su vrijednosti još
u prvoj polovini XX.v. zapazili sofisticirani i visokocivilizovani
Britanci.
U odgovoru na pitanje kako i na koji način pristupiti ko­
mpletnoj naučnoj obradi, prezemtaciji i valorizaciji islamskog
umjetničkog naslijeđa u Crnoj Gori navedimo primjer Italije,
zemlje razvijene i visokokvalitetne umjetničke kulture. 1979.
godine u zemlji, srcu katoličanstva, objavljena je, na 763 strane,
kapitalna, bogato ilustrovana, monografija većeg formata pod
nazivom »Gli Arabi in Italia – cultura, contatti e tradizioni»,
čiji su autori Francesko Gabrieli i Umberto Scerrato. Upravo
obimna monografija, tipa italijanske u kojoj su sabrani svi
kvaliteti islamskog naslijeđa na Apeninskom poluostrvu,
neophodna je za osvjetljavanje svih aspekata i vrijednosti
isla­mske umjetničke kulture u Crnoj Gori. Taj kompleksni i
obiman posao, kome prethode niz dugogodišnjih istraživanja
specijalista raznih profila – istoričara, istoričara umjetnosti,
arheologa, etnologa, lingvista, muzikologa, književnika – može
se realizovati samo uz nesebičnu državnu potporu. Država
Crna Gora sa svojim releventnim institucijama, kao reprezent
multikonfensionalnog i multietničkog društva, u kulturnoj je i
moralnoj obavezi da budući rad na projektu izrade monografije
pod nazivom »Islamska umjetnička kultura u Crnoj Gori»,
finansijski bezrezervno podrži.
50
Doc. dr Srđan VUKADINOVIĆ
KULTURNI MODEL UNIVERZALIZMA I
PRIPADANJA U MULTIKULTURALNOM
DRUŠTVU
Sažetak. Dva suprotna pojma, odjeka ili koncepta kao što su
univerzalizam i pripadanje u modernom svijetu dobijaju posebno
značenje u jedinstvu raznolikosti. Iako su univerzalizam i pripadanje
s filozofskog stanovišta dva sasvim oprečna pojma oni se s aspekta
modernog političkog mišljenja pretpostavljaju kao središnji pojmovi.
Univerzalizam se odnosi na opštu zamisao čovječanstva po kojoj su ljudi
prirodno jednaki te dijele iste vrednote i prava. Pripadanje se odnosi na
egzistiranje različitih kultura, grupa ili zajednica zbog čega su posebne
vrednote i tvore ukorijenjenje u razlikama načina i kvaliteta života.
U modernom društvu univerzalizam se protivi hijerarhiji različitosti
i djeluje protiv nje. Ne može se pripadati hijerarhijski nadređenoj ili
podređenoj skupini samo zato što se različito po nekim identitetskim
svojstvima. Moderna društva do 9o-ih godina XX vijeka karakteriše
model multikulturalizma, dok su poslednje godine drugog i prve
trećeg milenijuma period konstituisanja interkulturalizma kao modela
egzistiranja različitosti na uzajamnim interaktivnostima. Globalizacija
i modernizacija na svjetsku pozornicu sve više izvode različitosti i
sučeljavaju ih. Razumijevanje i tumačenje različitosti pojedinca, grupe,
društva i svijeta artikuluše se u mnogostrukim značenjima i simbolima.
U multikulturalnom društvu to je predstavljalo različitostri lišene
interakcije. Crnogorsko društvo kao sastavni dio društava Jugoistočne
Evrope ambijent je u kojemu se u tranzicijskom razdoblju preispituje
relacija univerzalizma i pripadanja u duhu preovlađujućeg shvatanja
jedinstva razlika i interkulturalne komunikacije u modernom svijetu.
51
1. Univerzalizam i pripadanje u vremenu
Progres koji se odvija u vremenu povezan je sa kon­sti­
tuisanjem neke fundamentalne vrijednosti društva. Postoji
više objektivnih pokazatelja u kojima se izražava progres
u različitim sferama društvenog bitisanja. Na prvi pogled bi
mo­glo izgledati da je utvrđivanje progresa po pojedinim dru­
štveno strukturnim segmentima relativno jednostavna stvar i
da isključivo zavisi od konstatovanja objektivnih pokazatelja
društvenog napretka. Međutim, procjena određenog kretanja
u društvu kao progresivnog, a koje se uvijek odvija u vremenu,
uključuje i odredjeno šire društveno gledanje koje će u svojoj
procjeni osim objektivnih konkretnih pokazatelja tretirati i
kvalitet gledišta s kojeg se određena pojavnost odredjuje kao
progres. Relativnost procjene progresa naročito je prisutna u
zbivanjima i društvenim fenomenima koji su u određenom,
konkretnom vremenu u opasnosti da se lociraju u sferu politike
ili bar blizu nje. Ako se određeni vitalni društveni fenomen
smjesti u sferu političkoga,onda je to jedan od načina da u
njegovu procjenu progresivnoga učešće uzmu vanvrijednosni
društveni parametri. Zapravo, takvi pokazatelji imaju u svojoj
biti, jedino, vrijednosnu procjenu koja služi ne kao mjera
opšte progresivnosti, već kao indikator «napretka društva «za
određenog pojedinca ili skupinu, političkog lidera ili političko
– partijsku grupaciju. Fundamentalne vrijednosti međuetničke
pomirljivosti i tolerancije koje se manifestuju u crnogorskom
društvu na razmeđu dva milenijuma, s jedne strane, mogu
se odrediti kao pozitivno smisaone ili progresivne, a s druge,
s obzirom na subjektivne dimenzije tumačenja društvenog
razvitka moguće ih je politizovati što vodi smjeru promjena u više
pravaca. Upravo u drugom segmentu tumačenja leži opasnost
da u slučaju kada nema progresa u istom smjeru postavlja se
pitanje : Koliki je taj hod progresa uopšte? Raznolikosti kao
segmenti progresa u ovoj društvenoj pojavnosti imaju samo
jedan društveni smjer, a to je njihovo jedinstvo.
52
Univerzalizam i pripadanje ili jedinstvo i raznolikost svo­jim
međusobnim proižimanjem konstituišu dinamičku društvenu
cjelinu. Takva cjelina kao opoštost uzima jedinstvo koje je
nadređujuće svemu pojedinačnom i posebnom ili raznolikom.
Različitost se po svome postanku, razvoju i djelo­vanju može
razumjeti samo iz prostora jedinstvenosti. Raznoliko kao
odvojivo od univerzalizma nema svoju samosvojnu opstoj­nost.
Posebno dostignuće razvojnosti jedinstva i raznolikosti,
odnosno univerzalnog i pripadajućeg predstavlja multikultura­
lizam. Multikulturalni model jedinstva različitostri u svome
društvenom biću sadrži i multietničnost i multirasnost. U
njegovoj generičkoj suštini prisutno je egzistiranje različitosti
naroda, kultura i vjera. Narodi živeći jedni pored drugih,
kulture trajući jedna pored druge, a vjere prakticirajući se je­
dna pored druge, tvorile su univerzalizam različitosti. Nijesu
trpjeli ni narodi, ni kulture, ni vjere. Nijesu se ni mijenjale ni
transformisale na štetu jednih, drugih ili trećih.
Jedinstvo različitosti ispoljeno u multikulturalizmu, mu­
lti­etničnosti, multirasnosti i multireligioznosti ne sužava ni
jednu dimenziju univerzalizma. Naprotiv omogućava stalnu
artikulaciju i afirmaciju kulturnih vrijednosti i elemenata kva­
liteta života. Društveni ambijent egzistiranja univerzalizma i
pripadanja kao jedinstva i raznovrsnosti pruža istovjetne mo­
gućnosti za razvoj svima posebnostima.
2. Jedinstvo i raznolikosti u postmoderni
Univerzalizam i pripadanje u svakom vremenu su u kri­
zi, a vrhunac krize događa se u postmoderni. Ovaj fenomen
može se objasniti stavovima dvojice autora Frensisa Fukujame
i Semjuela Hantingtona budući da oba autora svoje koncepcije
grade na pojmovima univerzalizam (prvi) i multikulturalizam
(drugi).
U svom djelu «Kraj istorije i poslednji čovjek « Fukujama
pokazuje da je univerzalno u istoriji, odnosno u vremenu
kratkog i dugog trajanja moguće. Zapravo, Fukujama uviđa
53
dileme koje se javljaju između racionalnog i iracionalnog.
Ra­cionalno je ono što se događa na univerzalnoj i jednakoj
osnovi, a ta univerzalna i jednaka osnova je individualni ide­
ntitet ljudskih bića. Zadnje godine drugog milenijuma dovele
su do urušavanja totalitarnih režima koji su isticali kolektivno
ispred individualnog. Racionalno je ono što se odnosi na
slobodnog pojedinca, odnosno priznanje ljudskog dostojanstva
je­dnak način, dok je iracionalno ono što se odnosi na članove
određene grupe. Poznat je primjer da neke države za svoje
građane priznaju samo članove određene nacionalne grupe.
Takvo priznanje je iracionalno.
Međutim, racionalno i iracionalno je važno u konstituisanju
društvenih momenata i vrijednosti na razmeđu dva milenijuma.
Kultura razlika koju Fukujama naziva kulturni relativizam u
novom milenijumu je sve važnija. Ono što je bila karakteristika
prve polovine XX stoljeća, a to je da se kulturne razlike ispoljene
u kulturnom relativizmu protive homogenizaciji čovjeka, t.j.
univerzalnoj istoriji čovjeka, na početku trećeg milenijuma se
uskladjuje. Univerzalizam koji je glavna značajka moderne ne
uskladjuje se, odnosno ne protivi se kulturnom relativizmu
kao glavnoj značajki postmoderne .1
Iracionalno priznanje, kolektivni identitet i kulturni rela­
tivizam mogu se uskladiti s racionalnim priznanjem, indi­­
vidualnim identitetom i s univerzalizmom u ambijentu je­dnog
drugog modela društva koje nije multikulturalno već inte­
rkulturalno.
S druge strane za razliku od Fukujame, Hantington koji
zastupa zapadni univerzalizam po kome je zapadna civilizacija
jedina univerzalna (što je stajalište moderne), zastupa multi­
kulturalizam po kome je svaka civilizacija različita i koja se
(civilizacije) integrišu u jedinstvu razlika, zapravo zastupa sta­
novište postmoderne.
Univerzalizam i multikulturalizam imaju egzistenciju
u jedinstvu razlika, a te različitosti promovišu fundamentalne
vrijednosti istog smjera.
Mile Babić, Kriza univerzalizma u postmoderni, »Forum Bosne»,
Sarajevo, 2oo2, 16, str.18 – 19.
1
54
3. Okvir funkcionisanja društva u jedinstvu i
različitostima
Jedan od osnovnih teorijskih i empirijskih problema
u sociologiji tokom njenog razvoja je problem određenja i
utvrđivanja definicijskog okvira društva. Nije to problem samo
sociologije već je to čvorno pitanje i drugih društvenih nauka.
Veliki je broj autora koji su na različite načine i utvrđujući razli­
čite polazne i granične principe prilazili definicijskom odre­
đenju organizovane zajednice ljudi kakvo je društvo i njihovoj
međusobnoj povezanosti. Takav «poduhvat« je naročito teško
napraviti u razdoblju koje karakterišu veoma dinamična
društvena zbivanja, a koja su preticala moguća predviđanja
događaja. Poslednjih desetak godina XX vijeka je upravo takav
period.
Elemente, njihove veze i odnose u društvima Jugoistočne
Evrope u pomenutom razdoblju bitno determinišu različite
nacionalne i etničke grupe. Vrijednosne razlike među njima
čine jedinstvo društva. Sklad u društvenim odnosima moguće
je ostvariti međusobnim upoznavanjem i razmjenom različitih
obilježja kvaliteta života grupacija koje egzistiraju u određenom
prostornom realitetu. Mnogi autori razmatrajući ova obilježja
govore o multikulturalnom modelu društva. Uzimajući u obzir
i crnogorsko društvo, kao i druga društva u okruženju, može
se reći da multikulturalizam nije oblik egzistiranja društva koji
obilježava početak trećeg milenijuma, već je to interkulturalni
model.
U prvoj deceniji trećeg milenijuma u crnogorskom društvu
egzistira veliki broj nacionalnih i etničkih grupa. Ovakva
činjenica sama po sebi ukazuje da je riječ o multikulturalnom
društvu u kome medjusobno žive i djeluju jedan pored drugog
tri religiozna i kulturna tipa. Multikulturalni momenti u
crnogorskom društvu ukazuju da različite nacionalne i etničke
grupe žive jedna pored druge i da ih većinska populacija toleriše.
Međutim, u takvom društvenom modelu nema interakcije
izme­đu grupa. Nema razmjene životnog iskustva, stila života i
55
vrijednosti. Samim činom egzistiranja više nacionalnih i etničkih
grupa nije sporno i da je bivše jugoslovensko društvo bilo
multikulturalno. A upravo u tome multikulturalnom društvu
učinjeni su i veliki zločini prema manjinskim narodima. Nije
bilo interakcije među različitim grupama i zato je ovo društvo
puklo po nacionalnim šavovima. Razlike među grupama se
moraju razvijati kao vrhunske vrijednosti koje čine jedinstvo
jednog društva, u ovom slučaju crnogorskog. Činjenica je da
nacionalno homogena društva u kojima nacionalne i etničke
manjine nemaju značajnijeg udjela u populacionoj strukturi
lakše rješavaju brojna pitanja koja su u vezi sa očuvanjem
nacionalnog i etničkog identiteta manjinskih naroda. Nasuprot
tome društva u kojima ove grupacije značajnije učestvuju u
ukupnoj demografskoj strukturi, a Crna Gora je takvo društvo,
mnogo teže rješavaju probleme nacionalnog i etničkog identiteta,
koji u pojedinim slučajevima prevazilazte okvire regulative
međunarodnim konvencijama, a i sopstvenim iskustvomn.
Mnoge od ovih grupacija ne zaboravljaju u svojoj nacionalnoj i
etničkoj svijesti da su se tuđi geostrategijski interesi na Balkanu
prelamali na njihovu štetu. Aveti prošlosti na kraju XX vijeka
«ponovo lebde nad Balkanom« i zbog toga multikulturalni
model predstavlja skokovito rečeno «bjelosvjetsku iluziju«,
budući da pojam «bijeli svijet« u nekima od južnoslovenskih
jezika posjeduje specifično značenje (čežnja za boljim – L.Veljak)
. Pokazalo se da su tendencije ka multikulturalnom društvu na
kraju XX vijeka predstavljale « samo simptom jedne nadolazeće
krize, bolnog prilagođavanja, i to ne bez otpora, jednom mnogo
drugačijem i pluralističkom društvu« 2.
Radi toga je interkulturalizam kao teorijski i praktični
model različit od multikulturalizma mnogo prijemčiviji za
egzistiranje manjinskih naroda, kao i nacionalnih i etničkih
grupacija u crnogorskom društvu. Njegovim se zaživljavanjem
teži kvalitetnijoj zajednici u kojoj manjinske grupacije neće biti
ni potpuno integrisane niti potpuno asimilovane. Svaka će
Andrea Semprini , Multikulturalizam, « Clio «, Beograd, 1999,
str. 124.
2
56
zadržati svoje specifičnosti i svoju samosvjesnost. U takvom
društvenom modelu postojaće interakcija medju većinskim
narodom, manjinskim narodima, nacionalnim i etničkim gru­
pacijama za razliku od multikulturalnog društva, pri čemu će se
međusobno razmjenjivati različite vrijednosti. Multikulturalni
model društva je egzistirao do početka devedesetih godina,
da bi u posljednjoj deceniji drugog milenijuma bio prevaziđen
interkulturalnim modelom.
Interkulturalnim modelom se prevazilaze podjele. Jer,
svaka podjela na osnovu razlika predstavljala bi zločin prema
jedinstvenosti, odnosno prema univerzalizmu. Formula bo­
gatstva razlikama je model za podijeljena društva. Različite ku­
lture, različiti pojedinci i različite grupe ne treba da žive jedni
pored drugih, već jedni sa drugima. Interkulturalizam prihvata
uticaje i prožimanja. U takvom procesu i modelu društva svi
dobijaju. Kada jedna kultura utiče na drugu čini je bogatijom, a
ne asimilira je. To je put egzistencije u crnogorskom društvu na
razmeđu dva milenijuma, i put života u Jugoistočnoj Evropi. To
je put kojim ne mogu ići raznolikost bez jedinstva, niti jedinstvo
bez razlika. To je put kojim se prevazilaze i pogibljeni haos, kao
i pogibljena tiranija. Kroz model multikulturalnog, odnosno
interkulturalnog društva iznova se preispituju i raspravljaju
univerzalizam i raznolikosti.
Pojava univerzalizacije različitosti u modernom svijetu
se na početku trećeg milenijuma odvija kroz dva uporedna
procesa. Na jednoj strani je proces globalizacije i evropskih
integracija u kojima se Njemačka odrekla marke, a Francuzi se
odriču suvereniteta koji se preselio u Brisel. Paralelno sa ovim
teču i procesi regionalizacije. Razvijanje inicijativa regionalne
saradnje vodi u pretvaranju nacionalnih, vjerskih, kulturnih i
drugih razlika u komparativne prednosti regije zasnovane na
preduzetništvu i biznisu. Različitosti u crnogorskom društvu
i njihova univerzalizacija predstavljaju simbol jugoistočno –
evropske saradnje. Kvalitet društvenog ambijenta mijenjaće se
stepenom integracije u jedno šire društvo regionalnih dimenzija.
Univerzalizam multikulturalnog, odnosno interkulturalnog
57
društva ne determiniše prosti zbir različitih kultura, nacija i
religija u jednom prostoru nego integracija , a ne asimilacija u
sklopu većih konstituirajućih raznolikosti. Podjela društvenog
ambijenta na uslovno «naš» i uslovno «njihov» realitet poka­
zuje da takav ambijent nema multikulturalna, odnosno inter­
kulturalna svojstva. U takvim okolnostima različitosti riječ je o
praksi simulacije prožimanja.
Interkulturalna komunikacija u crnogorskom društvu na
razmeđu milenijuma pruža mogućnosti za razvoj pluraliteta
identiteta. Identitetske različitosti podstiču se putem nenasilne
i kulturne komunikacije. U toj komunikaciji različiti kulturni
identiteti prenose svoj međuuticaj jednih na druge. Stvara se
stanje kulturne koegzistencije različitih grupacija koje je dobar
primjer za druga društva u regionu. Integrativna kretanja,
upravo, na primjeru različitosti u Crnoj Gori pokazuju do
kojeg stepena se može ići, ne u unifikaciju, nego harmonizaciju
sa širim društvenim realitetima, a da se pri tome ne izgube
specifične individualnosti.
Literatura:
1) Babić, Mile: Kriza univerzalizma u postmoderni, »Forum
Bosne», Sarajevo, 2002,16.
2) Cavarero, Adriana :Universality and affiliation, «Forum Bosne«,
Sarajevo, 2002, 16.
3) Golubović, Zagorka: Ja i Drugi, «Republika», Beograd, 1999.
4) Fukujama, Frensis: Kraj istorije i posledni čovjek, C I D,
Podgorica, 1997.
5) Huntington, Semjuel: Sukob civilizacija i mpreoblikovanje
svjetskog poretka, C I D, Podgorica, 1998.
6) Semprini, Andrea: Multiukulturalizam, «C l i o«, Beograd,
1999.
7) Vukadinović, Srđan: Jedinstvo raznolikosti, «Revija slobodne
misli», Sarajevo, 2002, VIII, 35.
58
Srđan Vukadinović
THE CULTURAL MODEL UNIVERSALITY AND AFFILATION IN
THE MULTICULTURAL SOCIETY
Summary
Universalism of multicultural or intercultural society do not
determine simple sum of different cultures, nations, religions in one
area but also integrity and not assimilation within bigger constitutive
differences. Division of sociable ambient on conditionally our and
conditionally their reality points that is not multiculturalism, or
interculturalism. In such circumstances of differences it is about practice
of simulation of permeation.
Intercultural communication in Montenegro society in period of
millennium boundary offers possibilities for development of plurality
of identity. Identity differences are stimulated by non violence and
cultural communication. In that communication different cultural
identities pass it inter-influence from one on another. Than it is made
condition of cultural coexistence of different group which give good
example for other societies in the region. Integrative movement, based
on difference in Montenegro, points to which grade is possible to go,
not in to unification but in harmonization with broader sociable realities,
while in same time is not suppose to lose specific individuality.
59
60
Bajram ŠABANOVIĆ
ZAJEDNIŠTVO, SUŽIVOT I TOLERANCIJA U
KNJIŽEVNOSTI
Kroz istoriju, pa do danas vjerska netrpeljivost je bila
jedan od najvećih razloga apsurdnih ljudskih patnji. Kad
dublje pogledamo, između hrišćanstva i islama zaista nema
velike razlike, a besmislenih bratoubilačkih i vjerskih ratova je
bilo previše. Izgleda je tragedija u tome što smo Kainov rod.
U “Kur’anu“ stoji: “…Ti ćeš sigurno naći da su vjernicima
(Muslimanima) najbliži prijatelji oni koji govore: ’mi smo
hrišćani’ jer kod njih ima monaha, a oni se ne ohole“ (poglavlje
Trpeza, 82). Takođe u „Kur’an“ se kaže: „Ne čini drugome što
sebi ne bi želio učiniti“. U „Bibliji“ u Jovanovom otkrovenju
13.9 piše: „Ako ko ima uši neka čuje! Ko u ropstvo vodi, biće u
ropstvo odveden. Ko mačem ubije treba da bude mačem ubijen“.
Takođe, u „Bibliji“: „Prosuta krv se krvlju vraća makar deveto
koljeno“. Vidimo dakle, da ni jedna vjera ne želi prosipanje krvi,
a drugo je pitanje koliko se poštuje što u tim svetim knjigama
piše.
Još je Dositej Obradović u 18. vijeku oštro osuđivao vjer­
sku netrpeljivost. Navodim citat iz „Pisma Haralampiju“: „Ja
neću ni malo gledati ko je koga zakona i vere, niti se to gleda u
današnjem veku prosveštenom“.
U vrijeme pojave panslavizma u književnosti je bilo
proklamovano bratstvo i sloga između Srba, Hrvata i drugih.
61
Branko Radičević u „Đačkom rastanku“ u dijelu „Kolo“ poziva
sve jugoslovenske narode u kolo bratstva i sloge. 1898.godine
kralj Nikola objavljuje pjesmu „Nova Zvijezda“ u kojoj izražava
želju za slogu među našim narodima gdje, pored ostalog,
kaže:
„..Za odbranu Jugoslavlja
i za bratsku zajednicu
brat je bratu vazda dužan
da ga pazi ka’ zjenicu.
Da iščezne razdor kleti
da se kolo sloge vine,
da njom dahne domovina
kada vidi da se grle
njena djeca – omladina“.
Kralj Nikola se i šire, van nacionalnih i balkanskih okvira
zalagao za svjestki mir. U svojoj pjesmi „Bože rašta...“ se
iskazuje kao pacifista:
„...Proklet svako bio živi
slogu svijeta što ne voli
i za dobro i mir ljudi
vječnog Boga što ne moli...
Bjež’ daleko od oružja,
što od krvi zaudara;
bjež’ od čojka koji teži
da ubija, da obara...“
Sjetimo se Šantićevih stihova iz pjesme „Zaboravimo“:
„Što da nas vjere na zlu mržnju gone
Kad naša srca jednom vatrom biju
Kad majke naše pokraj čeda bdiju
Zar jednu pjesmu ne pjevaju one?“
62
Znači, istim jezikom govorimo, ista osjećanja materinska
sve majke imaju; sudbinski smo vezani jedni za druge. Aleksa
Šantić žaleći što sabraća Muslimani iseljavaju za Tursku i želeći
da ih zadrži toplo im se obraćao pjesmom „Ostajte ovdje“:
Ostajte ovdje!... Sunce tuđeg neba
Neće vas grijat’ ko što ovo grije;
Grki su tamo zalogaji hljeba
Gdje svoga nema i gdje brata nije.
Od svoje majke ko će naći bolju?!
A majka vaša zemlja vam je ova;
Bacite pogled po kršu i polju,
Svuda su groblja vaših pradjedova...
Navešću i dio Zmajeve pjesme „Alija“:
„Alija Alija ti u zurnu sviraš,
a svirkom i pjesmom u srce me diraš.
Pusti sada zurnu da elegenišemo
nećemo o Hristu niti o Kuranu
sve što nas deli bacimo na stranu.
Što su nekad jadi ištetili teško,
sve će nam prebolet srce nam viteško“.
Ova Zmajeva pjesma lirskim, toplim, nadahnutim to­
novima predstvalja potvrdu nadreligijskih duhovnih okvira
izostavljajući odrednice koje bi davale konfesionalni karakter.
Kao pacifista i kosmopolita navešću i svoje stihove iz
pjesme „Treba zaboravit“ :
„Ipak treba preći preko svega
nije dobro zaboravit dobro,
al’ je dobro oprostiti zlo...
Bilo je i prošlo živimo za sada
zaboravimo prošlost budućnost nas zove,
63
al’ da vjera u budućnost ne bude prazna nada
rata da ne bude, da vaskrsne srećno doba rada“.
Navodim i neke stihove iz pjesme „Želje“ iz iste zbirke
(„Monitum“):
„Gospod je dao na dar zemlju
jednako svim ljudima, a
oni izmislili vjere i granice
da opravdaju mržnju, ratove, ubice.
Kad bi Gospod ispunio želju
što je ovaj njegov rob ima
da nestanu granice i ratovi među ljudima.“
Interesantna je pjesma Derviša Ledenića „Odjek iz Skadra“
objavljena u listu „Cetinjski vjesnik“ br 45 od 5. aprila 1913.
godine, iz koje navodim odlomak:
„Mi smo braća listom Crnogorci
i potomci slavnih Zećana
to lijepo svako od nas znade
da smo iste krvi i porijekla
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Te zato smo krvavi junaci
kao naša braća Crnogorci.
Muslimani ako smo po vjeri
naša vjera to ništa ne kvari
da smo vjerni svojoj miloj braći
u napretku domovine naše.“
Ne treba zaboraviti pjesmu „Bratstvo“ Ćamila Sijarića
po­svećenu njegovom nekadašnjem komšiji Pavlu Živkoviću,
objavljenu u „Crnogorskom vjesniku“ 1944. godine:
64
„...Danas su nam ozdravila srca,
Danas nas stara rana ne boli.
Mi hoćemo da smo svoji.
A kad opet neko između nas stane,
I prljavu ruku pruži nam ka djeci
Brate – za ruku! Odseci, odseci!“
Da nijesmo na zlom putu na kakvom smo zahvaljujući
našim glavama, ko zna da li bih se sjetio ove, za prilike u kojima
smo veoma indikativne Sijarićeve pjesme. Jednostavna, bolna
s vrhunskom porukom kakva može da se samo očekuje od
umna čovjeka i emotivnog pjesnika. Ovo je vječna bratska tema
o golemoj neprobolnoj rani iz prošlosti koja se do skoro svom
silinom iznova otvrala. Trebalo bi danas i u buduće da nas zla
pamet i tuđa i svoja, ne podređuje svemu suprotnom od onoga
u što vjerujemo kao ljudi.
Tragičnu sudbinu i psihološki profil Muslimana prikazao
je Meša Selimović u romanu „Derviš i smrt“ kroz lik Hasana
koji izriče sud o položaju i sudbini Muslimana:
„...Mi smo kao rukavac koji se odvojio od matice rijeke. Nije
dovoljno velik da bi postao jezero, a ni mali da bi ga zemlja upila...“.
Međutim, piščeva poruka je da je čovjekova sudbina u
samopotvrđivanju kroz borbu za prevazilaženje datih okolnosti
i osvajanje novih prostora slobode. Pisac nam dakle poručuje da
je bitna svijest muslimanske građanske inteligencije o bliskosti
sa ostalim slovenskim, hrišanskim narodima.
Svima treba da nam je jasno da je vrijeme staviti tačku
na prošlost. Moramo smoći snage da pogledamo istini u oči,
da prevaziđemo predrasude i da živimo u bratskoj slozi i
toleranciji, a vjera neka bude ljudskost, pamteći prošlost kao
učiteljicu, da volimo našu Crnu Goru kao jedinu domovinu.
65
66
Sabrija VULIĆ
ZNAMENITOSTI ORIJENTALNE KULTURE U
RISNU
Nakon što je 1483. godine bosanski vladar Vlatko Herce­
gović Kosača bio prisiljen Turcima predati dva svoja posljednja
utvrđenja i posjeda u sjeverozapadnom dijelu Boke, između
Herceg Novog i Risna, Boka je više od 200 godina bila politički
podijeljena između Venecije u svojem jugoistočnom i Turske
u sjeverozapadnom dijelu. Turci uskoro šire vlast na naselja
Morinj i Risan, okolinu Perasta (ali ne i sam grad) te gotovo
na čitav sjeverni dio Boke do naselja Orahovac i Župa (Grbalj),
jugoistočno od Kotora. Razgraničenje venecijanskih i turskih
posjeda u Boki konačno je uspostavljeno duž crte koja je
vodenim, odnosno, morskim dijelom zaliva išla od rta Kobile
preko tjesnaca Verige do naselja Orahovac, dakle sredinom
akvatorijuma zaliva. Prostor sjeverozapadno od spomenute
crte došao je pod vlast Turaka, dok je područje na jugoistoku
od nje ostao u vlasti Venecije.
Povratak teritorija Boke zaposjednutih od Turaka pod
vlast Venecije započeo je krajem 17-og vijeka, Morejskim ratom
(1684-1699). Venecija vraća cjelokupno šire područje Boke pod
svoju upravu 1687. godine, osvajanjem Herceg Novog.
Kao što će se kasnije pokazati, dolazak Turaka na obale
Boke i razgraničenje bokeljskog prostora između dviju snažnih
vojno-političkih cjelina onog vremena, imalo je velik uticaj na
67
daljnji razvoj etničke strukture Boke, ali je i ostavilo duboke
tragove kada je u pitanju kulturna zaostavština. Na žalost
zub vremena, činjenica da je Otomanska imperija u Boki bila
„samo” 200 godina, te nemar, nebriga, ali i neki drugi faktori
učinili su da mnogi spomenici kulture iz doba Turaka nestaju
ili se zaboravljaju.
Posebno se to odnosi na područje Herceg Novog i okoline
o čemu danas postoje brojni vidljivi spomenici kulture poput
Karače, Kanli kule, Sahat kule, Španjole i sličnih uz činjenice da
je na teritoriji Herceg Novog bilo više džamija, medresa, tekija.
Međutim, malo je poznato i gotovo sasvim neistraženo da
na području Risna postoje brojne ostaci iz vremena Otomanske
imperije. Risan je pao pod tursku vlast 1481.g. kada su ga Turci
osvojili pod komandom Hadži bega, i ostao pod Otomanskom
imperijom sa kraćim prekidima do 1687.godine Risan je u tom
periodu doživio pravi procvat kao značajna pogranična lokacija.
U vrijeme boravka Turaka na prostoru Risna prema postojećim
podacima sagrađena je jedna džamija na ime sultana Mehmeda
drugog ili Bajazida Velije o kojoj u svojoj knjizi „Džamije u Crnoj
Gori” piše Bajro Agović. Međutim na osnovu naziva lokacija
te pojedinih ostataka u Risnu je bilo mnogo više džamija. O
tome svjedoče nazivi lokacija poput onog Džamija koji se nalazi
preko puta današnjeg hotela “Teuta”, kao i ostaci pronađeni, ali
prekriveni asfaltom u samom centru grada na mjestu današnje
pijace. Pojedini arheolozi tvrde da postoji mogućnost da je na
širem području Risna bilo preko deset džamija.
Na žalost od zuba vremena i nemara nijesu sačuvane ni
neke od kuća iz turskog perioda, kao i nekoliko kula. Posebno
zanimljiva je Ćatovića kula, za koju se smatra da je iz tog
perioda ,koja je u potpunosti zarasla u bršljan. U Mali (Mahali)
se nalazi kula Radovića u kojoj je živio risanski dizdar Mehmed
aga Rizvanagić
68
Ćatovića kula
U kotorskom lapidariju izložena je kamena ploča, čije se
mjesto pronalaska ne zna, dimenzija 40 puta 40 santimetara sa
arapskim natpisom koji do pisanja ovog teksta nije bio preveden.
Na kamenu piše: “Tabbul-hajrat vel hasenat – Hasan ibn. Aber
– 1289” što u prevodu znači:”dobročinstvo Hasana ibn. Abera iz
1289.g”. Zanimljvio da u lapidariju stoji natpis da je spomenik
iz perioda od 15-17-og vijeka, ali ako računamo da je u pitanju
hidžretska godina to proizilazi da je iz kasnijeg perioda.
69
Ploča sa arapskim natpisom izložena u kotorskom lapidariju
Još jedan komad kamene plastike izaziva pažnju i
uglavnom je nepoznat široj javnosti. Kamena ploča sa zapisom
arapskim pismom na kući Rista Nikovića koju su vlasnici
sačuvali uprkos činjenici da je kuća omalterisana. Pretpostavlja
se da je na ploči zapisan stih neke narodne pjesme koji još nije
preveden i biće jako teško zbog oštećenja nastalih uslijed „zuba
vremena”.
Neistraženi ostaci turske vladavine u Risnu mogu se
pronaći i u risanskoj kaldrmi na putu ka Gabeli i na ruševinama
utvrđenja na brdu Grabovac itd. Svojom ljepotom plijeni i most
na rijeci Spila za koga Lazar Drobnjaković tvrdi da je iz iz perioda
Otomanske vladavine, kao i turski bunar u dvorištu kuće na
Staroj Slanici. No i Drobnjaković je period dvijestogodišnje
turske vladavine u pomenutoj knjizi „strpao” na svega 17
strana.
70
Turski most u Risnu
Risan je kao granični grad u doba turske vladavine bio
veoma razvijen, pravi trgovački centar, uz činjenicu da je imao
barutanu i han (prenoćište, svratište). Risan u sebi krije još
jednu zanimljivost. U kući Toma Avramovica nalazi se Kuran
koji su mu poklonili risanski pomorci poslije pobjede nad
jednim turskim brodom. Na prvoj strani piše: „Ovo mi poslaše
Rišnjani iz San Đovani di Medova kad ga oduzeše od Turaka sa
Crnogorcima 19. 11. 1912. g.”
Dakle, pred istraživačima, istoričarima, arheolozima je
veliki zadatak da od zaborava otrgnu i valorizuju spomenike
kulture u Risnu iz doba Otomanske imperije, kako bi ovaj
prelijepi gradić postao meta svih ljubitelja istorije različitih
kultura
71
72
Zoran STANOJEVIĆ
ISKUŠENJA MUSLIMANA POSLIJE BALKANSKIH
RATOVA U ARHIVSKOJ GRAĐI DRŽAVNOG
ARHIVA CRNE GORE
Muslimanske teme u DACG su zastupljene u skoro svim
fondovima, a najviše i najcjelishodnije u fondovima: „isljedna
komisija“ (Komisja Crnogorske Vlade za izviđaj zloupotreba
državnih činovnika u novooslobođenim krajevima), zatim,
„Ministarsvto unutrašnjih djela“ (1912 – 1913), „Ministarstvo
vojno“, „Ministarski savjet“, Fondu „Oblasna uprava Peć“,
„Oblasna uprava Gusinje“.
Dominantna muslimanska tema u ovim fondovima jeste
pokrštavanje 1913.godine.
Septembra 1912.godine Crna Gora je objavila rat Turskom
Cartsvu, što su brzo učinjele i njene saveznice (Srbija, Bugarska,
Grčka). Prema utvrđenom ratnom planu, jedan dio crnogorske
vojske trebalo je da posjedne Skadar, a drugi da dejstvuje prema
Sandžaku i Metohiji. Za samo desetak dana istočni odred je
ušao u Mojkovac, Bjelo Polje, Berane, Plav, Gusinje, a zatim
je crnogorska vojska zauzela Rožaje, Peć, Đakovicu, Dečane.
Tako se za kratko vrijeme ostvaruje crnogorski ratni plan koji
se odnosio na Sandžak i Metohiju. Nedugo po posijedanju ovih
krajeva od Crnogorske vojske, u svim mjestima uspostavljeni su
određeni organi vlasti. Istovremeno, jedan dio muslimanskog
stanovništva nije se htio pokoriti crnogorskim vlastima. Ra­
73
di umirivanja ovog prostora vlast je preuzimala rigorozne
mjere prema odmetnicima i stanovnoštvu koje je podržavalo
odmetnike. Akcije za umirivanje nepokornog stanovništva,
mnogi državni činovnici na lokalnom nivou su iskoristili za
ličnu osvetu nad nedužnim stanovništvom, za pljačku imovine
i za svakovrsno nasilje i iživljavanje. U takvim okolnostima
mnogi od Muslimana odlučuju da spasu svoje živote, živote
svoje porodice i imovinu prelaskom u pravoslavlje. Pored
ovih slučajeva, bilo je i nasilnih pokušaja pokrštavanja, koje su
sprovodili lokalni crnogorski činovnici i vojni komandanti.
Prva pokrštavanja počela su u januaru 1913. godine i
najmasovnija su bila u Pećkoj i Plavsko – Gusinjskoj oblasti,
gdje je bio i najjači odmetnički pokret. Izvještaji o masovnom
„dobrovoljnom“ pokrštavanju koji su stizali na Cetinje bili su
lažni, a iz autentičnih arhivskih dokumenata se vidi da sam
čin pokrštavanja nije bio dio zvanične crnogorske politike i
Kralja Nikole, niti je bio dio osmišljene državne strategije Crne
Gore. Nasilno pokrštavanje su radili novopostavljeni činovnici
iz redova domicilnog pravoslavnog stanovništva. Stav države
Crne Gore prema nasilnom pokrštavanju proizilazio je iz njene
vjerske politike: „Tolerantan odnos koji je Crna Gora imala prema
svojim muslimanima od 1878 do 1912.godine, najuvjerljiviji
je dokaz o karakteru te politike. U svrhu rasvetljavanja ovih
događaja Crnogorska Vlada je formirala posebnu istražnu
komisiju polovinom 1913.godine. Komisija je imala za cilj
da istraži i prezentira nezakonite postupke lokalnih vlasti u
novooslobođenim oblastima. Istražne radnje komisije odnosile
su se na oblast Peć, Đakovica i Rožaje. Na čelu komisije bili
su Gavrilo M. Cerović, član glavne državne kontrole i Savo
K. Vuletić, državni komesar pri Barskom društvu i narodni
poslanik. Izvještaj o nezakonitim postupcima crnogorskih
lokalnih vlasti oni su završili septembra 1913. godine. Izvještaj
je stavljen na uvid crnogorskoj vladi i kralju Nikoli. Na
marginama izvještaja, postoje kraljeve zabilješke i primjedbe.
Dokumenat se čuva u Državnom arhivu Crne Gore.
74
Kao ilustraciju odnosa zvanične Crne Gore i stava Crno­
gorske pravoslavne crkve prema ovim dešavanjima, donosimo
nekoliko originalnih dokumenata:
Žalba Mehmeta Smaka Kraljevskoj komisiji za utvrđi­
vanje zloupotreba
protiv Ota Rmuša
29. 07.1913.
Dostavljam Kralj. Komisiji svoju žalbu protivu predsjednika
opštine rugovske - Ota Rmuša.
Pomenuti nasilno je u mjesecu martu o. god. pokrstio kako
mene tako i moju familiju, ma da sam se tome odupirao, pošto
nikako nijesam bio voljan a tako ni moja familija.
Bojeći se samo da me ne bi za to lišio života, ako bih ostao
u vjeri muhamedanskoj - pristao sam i pokrstio se.
Zbog čega se evo tužim toj Komisiji i molim, da u smislu
pravde i zakona Kralja Gospodara preduzme mjere za nasilje
izvršeno nadmnora i mojom familijom u pogledu mijenjanja
vjere.
29/VI-913. god. Mehmet Smaka
iz Velikog Stupelj
(opšt. rugovska)
DACG, IK
učtiv molilac,
Naredba J. Vukotića, ministra vojnog-brigadiru A. Ce­
moviću
Cetinje,04.05.1913.
gospodinu Avru Cemoviću
brigadiru
Berane
-urgent75
Doznajem da je gospodin Vukota Pantović komandir iz
Police naređivao preko telala da muslimani beranske nahije
moraju staviti kape crnogorske i prelaziti u pravoslavnu vjeru
jer ko to ne učini da će biti ubijen.
Naređujem vam gospodine brigadire da se o gornjem
uvjerite pa ako je i u koliko je istina da mi g. komandira Pantovića
smjesta ovamo sprovedete, a muslimanima da objavite da su u
zdravlje NJ.V. Kralja Nikole slobodni u svojoj vjeri i običajima sa
svoim životima i imanjima. A ono što im pojedini lupeži budu
oteli u svoju korist uvjerite ih da će im ga grdni vraćati. Vi pak
gospodine brigadire odma prizovite čuvenog Jusufa Dedića, g.
Stojana Marića i g. Novaka Vujoševića i druge slične koji su
kako čujem dobili činove oficirske bez odobrenja NJ.V. Kralja
Gospodara pa im kažite da oni nijesu oficiri jer osim drugih
razloga to bi se protivilo pozitivnim propisima zakona o ustr.
vojske. Ako su ti mladi oficiri primili slučajno grbove neka vam
ih predadu da mih ovamo donesete.
Vi pak budite na Cetinje da mi se prijavite najdocnije 10
tok mjeseca u osam ura ujutro.
Predsjednik Mn. Savjeta
Min. vojni
General ađutant
Brig. Serd. J. Vukotić
DACG,MV,f. 9,1913
J. Vukotić, ministar Vojni - brigadiru M. Božoviću
Cetinje, 06.06.1913.
Okupite Plavljane i Gusinjane i kažite kao što vam je rečeno
pri polasku da je vjera život i imanje svakome slobodna i da su
im crkve i džamije širom otvorene, pa odma tako učinite. O
ovoj naredbi obavijestite brig. Vešovića.
Min. vojni
Brig. serd. J. Vukotić
DACG, MV,f,9,1913.
76
Brigadir Radomir Vešović- Labudu Gojniću, ministru
unutrašnjih djela
25. 03. 1913.
Telegram
Čast mi je Vas izvijestiti da se tek danas počelo osjećati
slobodno kretanje muslimanskog življa, po varoši i na svoja
imanja u neposrednoj blizini varoši. Neprestano dolaze ugledniji
ljudi iz okoline i varoši da preko mene izjave blagodarnost
gospodaru za datu im slobodu. Povraćaju se kućama sa suzama
radosnim. Svi se dolazeći obvezuju da će se povratiti svi bjegunci.
Već ih se do sad u 4 sata po podne povratilo 20 bjegunaca sela
istinića. Što se tiče zadržanja u pravoslavlje onih te su skoro
priješli izgleda da će odveć neznatan broj ostati u pravoslavlje.
Po sve što izgleda da će se moći doći do postavljanja reda. sjutra
11 ovog idem u đakovicu odakle ću Vas o stanju izvijestiti
Brig. R. Vešović
DACG, MUD, 1913.
Zapisnik sa saslušanja Jovana N. Plamenca pred
Istražnom Komisijom
13. 07.1913.
Rađeno 13. jula 1913. g. u Peći.
Prizvatom kom. Jovanu N. Plamencu biše postavljena
šljedeća pitanja:
Dali Vam je bilo poznato, da je ovde bilo obrazovano neko
društvo za rad na prevođenje ovdaš. stanovništva u pravoslavlju,
za koje društvo veli jedan od prije vama potčinjenih, da je znala
Oblasna uprava i da je u njoj postojao pisani štatut rečene
ustanove, prema čemu bi značilo da je ta ustanova imala vezu
sa Oblasnom upravom, za vrijeme vašeg starešinstva u istoj?
77
Za nikakve statute neznam niti pak za sličnu ustanovu
kao organizaciju i upravo nemam o tome pojma.
Imate li još što po ovoj stvari reći?
Nemam.
Po pročitanju:
J. Plamenac
Zaključeno i popisano:
Komesar,
Savo P. Vuletić
DACG, IK.
Uputstvo ministra unutrašnjih djela Jovana S. Plamenca
upravnim vlastima u novooslobođenim oblastima u vezi sa
prelaskom muslimana u pravoslavnu vjeru
Cetinje, 21.12.1912.
Kraljevina Crna Gora
Ministarstvo unutrašnjih djela
-Upravno odjeljenjebr. 7775.
21.decembra 1912.
POVJERLJIVO
Upravnim vlastima u novo-oslobođenim oblastima
Prema izvještajima nekih policijskih vlasti, da se pojedini
Muslimani u novo-oslobođenim krajevima obraćaju svojevoljno
izjavama da žele sa svojim familijama prijeći u prađedovsku
pravoslavnu vjeru, potpisani se obratio Visokopreosveštenoj
mitropoliji da bi u torn pogledu izdala uputstva područnim
crkvenim vlastima, s toga neka Ta uprava svakog onog ko se
obrati u gornju svrhu, uputi nadležnom svešteniku, koji će
izvršiti svoju dužnost.
Ministar,
J. S. Plamenac
78
___________________________
Arhivsko-bibliotečko odjeljenje
Državnog muzeja na Cetinju
fond “Nikola I”, 1915, fasciklabr.il, dok. br.194
Naredba Mitropolita Mitrofana igumanu dečanskom
Varsonoviju, kojom zabranjuje nasilno prevođenje u
pravoslavnu vjeru
Cetinje, 06.03. 1913.
Mitropolit Mitrofan-igumanu dečanskom Versonoviju
06. 03. 1913.
U odgvoru na Vašu depešu naređujem: da od inovjeraca
nikoga ne smijete primiti u pravoslavnu vjeru prije nego biste
takve najmanje šest mjeseci obučavali upoznavanju pravoslavne
vjere i njenih obreda, pa kad bi ko od takvih poslije toga
obučavanja pristao da primi pravoslavlje onda mogli bi nad
njim izvršiti odnosni obred no inače nikako.
Mitropolit Mitrofan
Arhivsko-bibliotečko odjeljenje Državnog muzeja na
Cetinju, fond Nikola I 1913, kutija 1, br. 342.
Kr.Cr. Ministarstvo unutrašnjih Djela
-poštansko-telegrafsko odjeljenjeTelegram
Poslije ispita i savjetovanja prev. podpisanim i Činovništvom
i mjesnim muftijom Bećo Omerov danas sa najvećom svojom
željom priješao u pravoslavnu vjeru sa bratom i kćerom. Čije
79
krštenje obavio je mjesni sveštenik Šekularac što se dostavlja
znanja radi.
Vd. oblasn. Uprav. M. Radonjić
MUD DACG
Pravno odjeljenje Br: 132
1913.
Do pokrštavanja Muslimana u novooslobođenim kraje­
vima došlo je u periodu od januara do marta 1913.godine.
Najmasovnije pokrštavanje obavljeno je u Plavsko – Gusinjskoj
i Pećkoj oblasti, dok je u ostalim oblastima ono bilo manjeg
obima ili ga uopšte nije bilo. Ono što se sa sigurnošću može
konstatovati, prema relevantnim dokumentima, jeste da
zvanična vlast na Cetinju nije imala nikakve veze sa nasilnim
pokrštavanjem Muslimana, već da su pokrštavanje inicirale
i izvršile lokalne Uprave i vojno – policijske vlasti. To je bio
njihov način obračuna sa odmetničkim pokretom. Kao drugi
bitan razlog za nasilje koje je napravljeno nad muslimanima
jeste da su lokalni moćnici svoj novi položaj doživjeli kao
priliku da konačno izmire neke lične račune i ispune svoju
želju za osvetom nad „vjekovnim neprijateljem“. Kada su na
Cetinju doznali da se pokrštavanje sprovodi nasilno, iskazano
je odlučno i nedvosmisleno protivljenje takvom postupku.
Formirane su dvije isljedne komisije u cilju razotkrivanja i
kažnjavanja počinioca nasilja nad Muslimanima. Te komisije
su u isljednom postupku, takođe, došle do zaključka da je
pokrštavanje muslimana u novooslobođenim oblastima djelo
lokalnih organa vlasti, kao i da nijedan činovnik ili vojnik koji je
isleđivan, nije ustvrdio da je za takvu djelatnost dobio podsticaj
ili odobrenje sa Cetinja.
Odgovornost tadašnje Države Crne Gore za nasilno
pokrštavanje je u tome što nije imala snage i moći da ovo nasilje
spriječi.
80
Prikaz knjige
MUSLIMANI CRNE GORE
U izdanju Matice muslimanske Crne Gore, 2008. godine
je objavljena knjiga: „Muslimani Crne Gore - Značajna istorijska
saznanja, dokumenta, imnstitucije i događaji“, autora
Dr. Avdula Kurpejovića. Knjiga je struktuirana u više
tematskih cjelina koje omogućavaju čitaocu da sa više aspekata
sagleda nacionalni identitet, istorijski i savremeni status
Muslimana Crne Gore.
U I dijelu knjige: Nacionalni identitet Muslimana Crne
Gore, autor polazi od činjenice da objektivno i argumentovano
izučavanje nacionalnog identiteta Muslimana Crne Gore, kao
i svakog drugo naroda, podrazumijeva poimanje cjelovitosti
nacionalne odrednice - od porijekla, religije, kulture, istorije,
tradicije, etnoloških odlika, teritorije, evolutivnog procesa
narodnosnog oformljenja, objektivnih uslova kroz istoriju,
me­đunarodno-pravnih normi i ostvarivanja i zaštite ljudskih
i manjinskih prava i sloboda, pa sve do uslova unapređenja i
afirmacije osobenog nacionalnog identiteta i imena. Autor pod­
sjeća na činjenicu da je pitanje identiteta postalo osnovno u
vremenu u kojemu živimo i da je to, pored nacionalnog, po­
litičko i kulturno pitanje.
U ovom dijelu se govori o Muslimanima Crne Gore kao
potomcima stanovništva kojeg su turski osvajači zatekli i koje je
u dugom vremenskom periodu primilo islam i sve specifičnosti
81
koje sa sobom nosi religija. Razmatranje nacionalnog identiteta
Muslimana Crne Gore zahtijeva uvažavanje njegove složenosti
jer sadrži istorijsku, genetsku, etnološku, sociološku, pravnu,
društvenu, političku i državnu komponentu. Stoga njegovo
proučavanje mora biti svestrano, objektivno i naučno
argumentovano.
Autor je u ovom dijelu knjige dao pojmovno značenje i
objasnio razliku vjerskog i nacionalnog identiteta, odnosno
upotrebe početnog malog slova „m“ kod označavanja vjernika
islama, umjesto islamiste, i upotrebe početnog velikog slova
„M“ za označavanje nacionalnog identiteta i imena Mu­
slimana. Ova objašnjenja treba da razobliče zlonamjerne zbrke
i zloupotrebe kojima neki pribjegavaju u cilju asimilacije i
negiranja nacionalnog identiteta Muslimana.
Osvrt na Položaj i zaštitu muslimanske vjerske i nacionalne
manjine u Crnoj Gori u vremenu od 1855. do 1919. godine, ukazuje
na značaj Danilovog zakonika iz 1855. godine, Berlinskog
kongresa 1878. godine i Ustava za Knjaževinu Crnu Goru iz
1905. godine za definisanje nacionalnog statusa i poboljšanje
položaja Muslimana u Crnoj Gori.
U II dijelu knjige: Značajna istorijska saznanja o nacionalnom
identitetu Muslimana Crne Gore, dat je osvrt na domaće i strane
pravne akte, knjige i druge publikacije koje afirmativno govore o
Muslimanima. Potom je dat prikaz četrdesetak mišljenja i citata
istaknutih ličnosti o Muslimanima i njihovom nacionalnom
identitetu. Nakon toga slijedi prikaz saznanja o Muslimanima
datih u enciklopedijama, leksikonima, riječnicima, zbornicima,
monografijama i bibliografijama i jedan broj objavljenih zna­
čajnih autorskih radova (naučnih saopštenja, referata, intervjua
i polemika) o Muslimanima. Ukupno je obrađeno 96 različitih
autora i navedeni citati iz dokumenata i knjiga.
.
U III. dijelu: Osvrt na značajna državna i međunarodna pravna
dokumenta, institucije i organizacije o ljudskim pravima, zaštiti
manjina i nacionalnom identitetu Muslimana Crne Gore. autor se
82
osvrnuo na međunarodni aspekt zaštite manjina zapadnog
Balkana, i prikazao Ustavni i zakonodavni nacionalni status i
položaj Muslimana u Crnoj Gori u vremenu od 1905. do 2008.
godine. Pošto je u prethodnom dijelu dat osvrt na Ustav Crne
Gore iz 1905. godine, autor je obradio ustavne norme počev od
1946. do 2007. godine. Slijedi osvrt na zakonodavnu regulativu
i institucionalnu organizovanost u domenu manjinskih naroda
u Crnoj Gori. U knjizi je dat osvrt na Ujedinjene nacije i njena
osnovna dokumenta iz domena ljudskih prava kao i na značajna
evropska dokumenta i institucije o ljudskim pravima i zaštitu
nacionalnih manjina.
U IV dijelu: Osvrt na značajne statističke podatke o
nacionalnom identitetu Muslimana u zemljama bivše SFRJ i Crne
Gore dati su zvanični statistički podaci o nacionalnoj strukturi
stanovništva prema popisima, od 1910. pa sve do 2003. godine.
U svim popisima Muslimani su činili i danas čine sastavni dio
nacionalne strukture stanovništva. Autor je dao komentar na
rezultate popisa stanovnoištva iz 2003. godine, prema kojima
je u Crnoj Gori „nestalo“ blizu 70.000 Muslimana. Radi se o
napuštanju svog nacionalnog identiteta i prihvatanju tuđeg,
bošnjačkog. Tome je prethodila desetogodišnja velikobošnjačka
asimilatorska propaganda.
V dio knjige su Završna razmatranja. Autor je ukazao
na činjenicu da je knjiga rezultat višegodišnjeg sakupljanja
i proučavanja obimne literature i drugih pisane građe o na­
cionalnom identitetu i imenu Muslimana Crne Gore. Temeljno
polazište je bilo sakupljanje i prezentacija značajnih istorijskih
saznanja o nacionanom identitetu Muslimana uošte i posebno
Muslimana Crne Gore. Autor ukazuje da je za skladan život u
etnički mješovitim sredinama, kakva je Crna Gora, neophodno
sveobuhvatno izučavanje i prezentiranje istorije, religije,
kulture, etnologije i drugih osobenosti pripadnika svih konfesija
i nacionalnosti, jer je to preduslov međusobnog poznavanja,
uvažavanja i poštovanja. Svaki narod treba da je ponosan na
83
bogatstvo različitosti i osjećanja ljepote življenja u multietničkoj
i multikulturalnoj Crnoj Gori.
Ono što ovo djelo čini posebno vrijednim je cilj da se u
jednoj knjizi javnosti prezentira što je moguće više istorijskih
saznanja, dokumenata, statističkih i drugih podataka o
osobenom kulturnom i nacionalnom identitetu Muslimana
Crne Gore. Naučne, kulturne i druge institucije Crne Gore
nijesu se do sada bavile, niti se bave ovim pitanjima. Prva knjiga
o Muslimanima Crne Gore dr Ejupa Mušovića objavljena je
tek 1997. godine. Zatim slijede realizacija izdanja Matice mu­
slimanske kojima je dat značajan doprinos upoznavanju istorije,
kulture i nacionalne osobenosti ovog naroda.
Autor knjige se počev od 1967. godine, kontinuirano i
intenzivno bavi, istorijom, kulturom, etnologijom, društvenim
i nacionalnim pitanjima Muslimana Crne Gore. Ova je peta
knjiga koja se bavi muslimanskim pitanjem a deseta koju je
objavio, počev od 1980. godine. Pored objavljenih knjiga, obja­
vio je preko sedamdeset radova iz domena muslimanskog
pitanja i isto toliko iz domena ekonomije, finansija, društvenih
pitanja i ljudskih prava i sloboda.
Knjigu preporučujem svima koji žele da na jednom mjestu
pronađu najbitnija saznanja o autohtonom muslimanskom
narodu Crne Gore.
Salko Čoković
84
Prikaz knjige
MATICA MUSLIMANSKA CRNE GORE
Informativni vodič
U izdanju Matice muslimanske Crne Gore 1910 godine
je izašla iz štampe knjiga: MATICA MUSLIMANSKA CRNE
GORE - Informativni vodič. Knjigu su prirediili: Dr Avdul
Kurpejović i Osman Grgurević. Ovo je prva sveobuhvatna
publikacija o Matici muslimanskoj- samostalnom udruženju u
oblasti kulture manjinskog muslimanskog naroda Crne Gore.
Knjiga sadrži sve informacije o ovoj instituciji kao i druge važne
informacije za pripadnike muslimanskog naroda i članove Ma­
tice muslimanske, kao i sve one koji se žele upoznati sa njenom
djelatnošću.
U prvom dijelu publikacije: Muslimani Crne Gore, dat je
osvrt na porijeklo i istorijski evolutivni proces narodnosnog
oformljenja muslimanskog naroda. U ovom dijelu se obrađuje i
nacionalni identitet Muslimana Crne Gore, što je veoma značajno
s obzirom na prisutno negiranje i nametanje tuđeg, bošnjačkog
identiteta. Zato autori ukazuju na ispravno identifikovanje
pripadnika ovog naroda, nacionalnog, vjerskog, jezičkog i
državnog. Slijedi osvrt na kulturni identitet muslimanskog
naroda Crne Gore i ukazivanje na ugroženost kulturne baštine
od negiranja, prisvajanja i proglašavanja bošnjačkom. Autori u
sljedećim poglavljima obrađuju etnološke odlike, ozvaničenje,
85
garantovanje i zaštitu nacionalnog identiteta, društveno-po­
litički, kulturni i nacionalni status i položaj Muslimana Crne
Gore krajem XX i početkom XXI vijeka i statističke podatke
o nekadašnjem i sadašnjem broju Muslimana zemljama bivše
Jugoslavije i Crne Gore.
Drugi dio sadrži osnovne informacije o Matici musliman­
skoj. Navedeni su osnovni motivi i ciljevi njenog osnivanja,
ukazano na dosadašnje ostvarivanje statutarnih ciljeva i zada­
taka kao i na dokumenta Matice o statusu i položaju Muslimana u
Crnoj Gori. Dat je pregled svih organa Matice, njihovih dužnosti
i ovlašćenja, te navedeni nosioci najodgovornijih funkcija.
Info­rmativni vodič sadrži i podatke o dosadašnjim izdanjima
Matice muslimanske te časopisu Osvit - glas Muslimana Crne
Gore.
U posebnom poglavlju je dat pregled institucija Crne Gore
koje se bave manjinskim narodima i institucija Muslimana
Crne Gore. U Infrmativnom vodiču je obrađena i normativna
regulativa o nacionalnim manjinama i manjinskim narodima
- pojmovno određenje nacije, nacionalne manjine i manjinskih
naroda, nacionalna i međunarodna zaštita manjina i manjinskih
naroda kao i prikaz osnovnih međunarodnih pravnih doku­
menata o manjinskim pravima i zaštiti nacionalnih manjina.
Informativni vodič kao priloge daje najvažnija dokumenta
Matice muslimanske: Statut- bitne odredbe, Pravilnik o član­
stvu, Odluku o osnivanju Matice muslimanske, Rješenja o
upisu u registre i obrazac Pristupnice za učlanjenje.
Kao što i u samom imenu publikacije stoji, ona ima za cilj
pružanje osnovnih, sažetih informacija od koristiti svima koji
se bave manjinskim pitanjima ili problematikom proučavanja
manjinskih naroda i njihovih institucija. Knjiga je i dobar
putokaz za sve koji žele postati članovi ili na neki drugi način
sarađivati sa Maticom muslimanskom i koji se žele upoznati sa
njenim djelatnostima i načinom organizovanja i djelovanja.
Mustafa Kalamperović
86
87
CIP - Каталогизација у публикцији
Централна народна библиотекa Црне Горе, Цетиње
001+008+304
OSVIT : glas Mulimana Crne Gore : časopis za kulturu, nauku
i društvena pitanja Muslimana Crne Gore / glavni urednik Osman
Grgurević. - God. 1, br. 1 (2010) - . - Podgorica : Matica Muslimanska
Crne Gore, 2010 (Cetinje : IVPE). - 24 cm
ISSS 1800-8674 = Osvit (Podgorica)
COBISS.CG-ID 17546768
88
Download

OSVIT – broj 1 - matica muslimanska crne gore