“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada u prekograničnoj regiji
Južne i Istočne Srbije
Stanje potreba i potencijala na lokalnom tržištu rada
SA „Pergament“ – Zrenjanin
Leskovac, 2014.
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Sadržaj
1.
UVOD ............................................................................................................................................... 4
1.1.
Cilj analize tržišta radne snage ................................................................................................ 4
1.2.
Metodologija ........................................................................................................................... 5
2.
KARAKTERISTIKE TRŽIŠA RADA U SRBIJI ......................................................................................... 6
3.
ZAKONODAVNI I STRATEŠKI KONTEKST........................................................................................ 12
4.
KARAKTERISTIKE REGIJE JUŽNE I ISTOČNE SRBIJE ....................................................................... 15
4.1.
Ekonomske karakteristike regije ........................................................................................... 16
4.2.
Demografske karakteristike regije........................................................................................ 16
4.3.
Životni standard građana ...................................................................................................... 18
5.
KARAKTERISTIKE RADNE SNAGE .................................................................................................... 20
5.1.
Položaj osetljivih kategorija na tržištu rada .......................................................................... 24
6.
NEZAPOSLENOST U REGIJI ........................................................................................................... 27
7.
PONUDA I TRAŽNJA RADNE SNAGE U REGIJI ............................................................................. 32
7.1.
Potrebe za novim znanjima i veštinama................................................................................ 37
8.
MERE AKTIVNE POLITIKE ZAPOŠLJAVANJA.................................................................................... 40
9.
FORMALNO I NEFORMALNO OBRAZOVANJE U REGIJI .................................................................. 44
10.
SWOT ANALIZA .......................................................................................................................... 48
11.
INDIKATORI ................................................................................................................................ 49
12.
ZAKLJUČAK I PREPORUKE ........................................................................................................ 51
12.1.
13.
Ključne preporuke ............................................................................................................. 54
LITERATURA ............................................................................................................................... 56
2
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
LISTA SKRAĆENICA
APTR
EU
IKT
IPA
LAPZ
LSZ
MSP
MSPP
NAPZ
NSZ
Aktivni programi na tržištu rada
Evropska unija
Informaciono-komunikacione tehnologije
Instrument Evropske unije za bespovratnu finansijsku pretpristupnu
pomoć
Lokalni akcioni plan zapošljavanja
Lokalni savet za zapošljavanje
Sektor malih i srednjih preduzeća
Mala i srednja preduzeća i preduzetništvo
Nacionalni akcioni plan zapošljavanja
Nacionalna služba za zapošljavanje
3
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
1.
UVOD
Analiza tržišta rada u prekograničnoj regiji (sa akcentom na Borski, Zaječarski, Nišavski,
Pirotski, Jablanički i Pčinjski okrug) sprovedena je u okviru projekta „U potrazi za
ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog
prekograničnog poslovnog potencijala- REVIVLE“ koji kofinansira EU kroz IPA program
prekogranične saradnje Srbija-Bugarska, a za potrebe Centra za razvoj Jablaničkog i
Pčinjskog okruga.
Analiza je podijeljena u nekoliko tematskih celina. U prvom delu prikazani su ciljevi i
metodologija istraživanja. U drugom delu prikazane su opšte karakteristike i trendovi na
tržištu rada u Srbiji dok su u trećem delu sagledane osnovne ekonomske i demografske
karakteristike regije. Četvrti deo odnosi se na problem nezaposlenosti i daje osnovne
informacije o kretanju stope nezaposlenosti. U petom delu dat je pregled tražnje za radnom
snagom sa stanovišta tekuće i planirane tražnje za radnom snagom. Šesti deo nam donosi
ponudu radne snage u regiji - osnovne karakteristike radne snage i profile koji se nude. Kroz
sedmi deo se bavimo analizom formlanog i neformalnog obrazovanja i njihovim doprinosom
razvokju kompetencija i veština radne snage. U osmom delu je data SWOT analiza, a u
devetom indikatori za praćenje tržišta rada. U poslednjem, desetom delu analize,
predstavljeni su osnovni zaključci i predložene su mere tj. aktivnosti koje je potrebno
sprovesti za prevazilaženje postojećeg stanja.
1.1.
Cilj analize tržišta radne snage
Cilj i metodologija izrade analize tržišta radne snage su precizno definisani projektnim
zadatkom. Osnovna svrha analize je da se sagledavanjem karakteristika radne snage,
ponude tržišta radne snage i potreba privrede regiona Južne i Istočne Srbije identifikuju
potencijali u ljudskom kapitalu ovog regiona, koji mogu predstavljati značajan resurs u
privlačenju investicija i daljem ekonomskom razvoju. Ključni zadatak analize odnosi se na
identifikovanje najznačajnijih trendova i problema na tržištu rada kako bi se pružile preporuke
za unapređenje regionalnog tržišta rada.
Analiza tržišta radne snage u regionu Južne i Istočne Srbije prvenstveno treba da proceni
prirodu tržišta rada u navedenim okruzima i da istraži problem neusklađenosti ponude i
potražnje za radnom snagom kroz analizu:
1) Trenutnog stanja na tržištu radne snage kako u Srbiji tako i u datom regionu,
uključujući i dinamiku po brojnim indikatorima (zaposlenost, nezaposlenost, različite
strukture itd)
2) Potreba privrede u regionu u vezi sa kompetencijama, veštinama i kvalifikacijom
radne snage;
4
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
3) Slabosti u ponudi radne snage;
4) Nedostajućih veština i kompetencija radne snage koje su već tražene ili će biti
tražene u budućnosti
Rezultati analize treba da doprinesu unapređenju lokalnih politika tržišta radne snage kako bi
se povećala zaposlenost i konkurentnost privrede, a radi ubrzanja ekonomskog rasta čitavog
regiona.
1.2.
Metodologija
Metodologija izrade dokumenta je definisana u nekoliko kompatibilnih i međusobno
povezanih faza.
Prva faza je predstavljala analizu relevantnih strategija i programskih dokumenata, zakonskih
i podzakonskih akata, kao i dokumenata različitih domaćih i međunarodnih organizacija koja
se bave datom temom, kao i istraživanje statističkih podataka, a sve u cilju prikupljanja
relevantnih podataka koji predstavljaju indikatore razvijenosti tržišta radne snage, kao i
njegove usklađenosti sa potrebama privrede. Izneti podaci i statistike rezultat su desk
istraživanja koje se baziralo na analizi velikog broja dokumenata i istraživanja sprovedenih u
prethodnom periodu. U poslednjih nekoliko godina, u Srbiji je sprovedeno, najčešće u okviru
projekata finansiranih od strane međunarodnih donatora, više istraživanja i studija, koje su se
bavile stanjem i kretanjima na tržištu rada, odnosom između potreba tržišta rada i ponudom
radne snage, potrebnim veštinama i prognoziranjem potreba, kao što su godišnje nacionalne
ankete poslodavaca, ankete o potrebnim veštinama zaposlenih, statistički bilteni relevantnih
institucija, kao i podaci dostupni u okviru različitih nacionalnih strateških dokumenata.
Detaljna lista korišćenih istraživanja i anketa data je na kraju dokumenta. Podaci prikupljeni u
prvoj fazi su bili osnova za sve dalje analize urađene tokom narednih faza.
Drugu fazu je činilo razvijanje indikatora za prikaz trenutne situacije i budući monitoring.
Naime, pregled trenutnog stanja i razvijeni indikatori će omogućiti dalje praćenje specifičnih
parametara relevantnih za tržište rada i zaposlenost u datom regionu.
Treća faza je obuhvatila analizu ponude tržišta radne snage, kao i potreba privrede datog
regiona, kao i upoređivanje ponude i potražnje u cilju identifikovanja nedostataka
kometencija i veština radne snage koje bi trebalo unaprediti u narednom periodu.
Četvrta faza se odnosila na definisanje zaključaka i preporuka u cilju unapređenja ponude
tržišta rada i njegove harmonizacije sa potrebama privrede.
Analiza tržišta radne snage je sprovedena u periodu od 1. oktobra 2013. godine do 28.
februara 2014. godine u skladu sa unapred predloženom metodologijom.
5
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
2. KARAKTERISTIKE TRŽIŠA RADA U SRBIJI
Srbija je početkom novog milenijuma ušla u proces tranzicije, sa ciljem da svoju privredu
prilagodi principima tržišnog poslovanja. Pozitivni trendovi ekonomskog rasta koji su
ostvareni do početka svetske krize 2008. godine nisu na pravi način iskorišćeni, odnosno
nisu prevedeni u održiv model, koji bi omogućio kontinuirano otvaranje dovoljnog broja novih
radnih mesta. Takodje, institucionalne promene, liberalizacija tržišta i privatizacije nisu
vršene sistemski, niti sa jasnom strategijom i detaljnom pripremom. Srbija u ovom periodu
nije postigla odgovarajući napredak u razvoju institucija neophodnih za delovanje efikasne
tržišne privrede. Sve ovo je prouzrokovalo: probleme korupcije, probleme u strukturi
funkcionisanja preduzeća, neefikasno sprovodjenje propisa, finansijsku nedisciplinu i slično.
Zbog svega toga, značajno smanjenje broja zaposlenih, koji se u tom periodu desio u
državnim (i društvenim) preduzećima, nije bio apsorbovan odgovarajućim povećanjem
zaposlenosti u privatnom sektoru., niti kroz samozapošljavanje. Kao rezultat svega gore
navedenog dobili smo značajno povećanje nezaposlenosti, što je direktno vodilo padu
standarda gradjana i povećanju siromaštva.
Sa druge strane, odgovor države je bio u jačanje državnog intervencionizma koje se
eksponira kroz aktivnije kreiranje politika na tržištu rada. Mere za sprovodjenje politika na
tržištu rada, koje sprovodi država, su bile aktivne i pasivne. Pasivne mere tržišta rada imaju
za cilj da obezbede finansijsku podršku u periodu nezaposlenosti. Shodno tome, glavnu
meru u ovoj grupi čini osiguranje, odnosno, naknada za slučaj nezaposlenosti. Aktivne mere
imaju za cilj da povećaju zapošljivost nezaposlenih a time i da unaprede funkcionisanje
tržišta rada. Od 2005. godine u Srbiji se započelo sa intenzivnijom primenom aktivnih mera,
koje su bile napuštene početkom 80-ih godina prošlog veka, zbog nedostatka sredstava. U
aktivne mere zapošljavanja spadaju savetovanje i podrška u aktivnom traženju posla, obuke
(prekvalifikacije, dokvalifikacije, obrazovanje odraslih itd.), kao i programi za kreiranje novih
radnih mesta (pomoć pri samozapošljavanju, mikrokreditiranje, javni radovi, subvencije za
zapošljavanje i dr.).
Donošenje Nacionalne strategije za zapošljavanje za period 2005-2010. godine je uključivalo
ključne ciljeve Lisabonske strategije EU: punu zaposlenost (prilagođenu domaćem
privrednom okruženju), unapređenje kvaliteta i produktivnosti radne snage, jačanje socijalne
kohezije i uključivanje na tržište rada. Time je i zvanično napravljena državna platforma za
sprovođenje aktivnih mera, dok se planirano ostvarenje pune zaposlenosti sprovodilo kroz
nacionalne akcione planove zapošljavanja.
Medjutim, tržište rada u Republici Srbiji karakterišu veoma oštre razlike na skoro svim
nivoima teritorijalne agregacije. One su posebno naglašene između ruralnih u odnosu na
gradska područja, između južnih i jugoistočnih u odnosu na severne delove zemlje, kao i u
6
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
izrazitoj koncentraciji radnih resursa, kako po obimu tako i po kvalitetu, u velikim
univerzitetskim centrima.
Pored toga, većina područja naše zemlje suočava se sa značajnim demografskim i
socijalnim problemima poput visokog učešća starih lica (starijih od 65 godina) u ukupnom
stanovništvu, depopulacije pojedinih regiona usled snažnih migracionih kretanja, visokog
nivoa registrovane, ali i prikrivene nezaposlenosti, naročito u područjima u kojima je
ekonomski razvoj bio baziran na nekonkurentnim privrednim sektorima.
Kao što smo već naglasili, Republika Srbije ima izrazito visoku stopu nezaposlenosti radno
sposobnog stanovništva, koja je jedna od najvećih u okruženju, pa i u Evropi.
Nezaposlenost, kao glavni generator siromaštva je jedan od najvećih ekonomskih i socijalnih
problema u Srbiji. Prema podacima NSZ stopa nezaposlenosti u prvom kvartalu 2013.
godine iznosila je 24,1%1, a posmatrano u kontigentu radno sposobnog stanovništva od 1564 godine iznosila je 25%. Shodno gore pomenutim razlikama na različitim nivoima
teritorijalne agregacije, izražene su i regionalne razlike u stopama neposlenosti.
1
Broj ljudi koji tražio posao je 776 000 ljudi nasuprot 1 723 000 koji ga imaju
7
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Grafikon 1: Nezaposlenost po regionima u Republici Srbiji
Najveće učešće u registrovanoj nezaposlenosti na kraju juna 2013. godine, a prema broju
registrovanih nezaposlenih ima region Šumadije i Zapadne Srbije (32,31%), pa Južne i
Istočne Srbije (26,89%), Vojvodine (26,22%), Beogradski region (13,60%) i region Kosovo i
Metohija (0,98%). Ovo je registrovana stopa nezaposlenosti, mada postoji jedan broj lica
koja rade „u sivoj zoni“. Koliki je taj broj veoma je teško objektivno proceniti. Poređenja radi,
broj zaposlenih u Evropskoj uniji u u odnosu na stanovništvo radnog uzrasta iznosi 64,6%.
Pri tome, tržište rada u Srbiji pokazuje veoma izraženu dualnost, kada su u pitanju zaposleni:
 jedan broj zaposlenih ima visoku sigurnost zaposlenja, i to zaposleni koji rade u
javnom sektoru, gde se pre svega misli na redovnost isplate zarada, plaćenih poreza
i doprinosa za penziono i zdravstveno osiguranje, pravo na bolovanja, godišnje
odmore i slično
 dok sa druge strane privatni sektor nastavlja da se prilagođava poslovanju u okviru
ekonomske krize, te zaposleni u privatnom sektoru nemaju sigurnost zaposlenja, nisu
sigurni u isplate zarada niti u ostvarenju svih zakonom zagarantovanih prava.
Medjutim, kada su u pitanju nezaposleni, ključne karakteristike tržišta radne snage u Srbiji
su:
 neuskladjenost izmedju ponude i tražnje radne snage
 nesklad u starosnoj, profesionalnoj i kvalifikacionoj strukturi
 niska mobilnost radne snage
8
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
U junu 2013. godine, u ukupnoj nezaposlenosti stručna nezaposlena lica (III -VIII stepen
stručne spreme) učestvuju sa 67,68%, a nestručna (I - II stepen stručne spreme) sa 32,32%.
U odnosu na isti period prethodne godine, učešće stručnih nezaposlenih lica je povećano za
0,60 procentna poena. Među stručnim nezaposlenim licima najbrojnija su lica sa srednjom
stručnom spremom (III - V stepen stručne spreme), koja u ukupnoj nezaposlenosti učestvuju
sa 54,50%. Prevazilaženje postojeće situacije, pre svega nepovoljne kvalifikacione strukture
nezaposlenih, zastarelih znanja i neadekvatnih sposobnosti, u prvom redu podrazumeva
reformu i inoviranje sistema obrazovanja, posebno sistema srednjeg stručnog obrazovanja i
obrazovanja odraslih, kao i razvoj neformalnog obrazovanja. Struktura zaposlenih u Srbiji
prema nivou obrazovanja verovatno će usporeno konvergirati strukturi koju je Evropska unija
predvidela za svoje članice do 2020. godine. Predviđa se da će strukturu zaposlenih prema
stepenu obrazovanja u 2020. godini u proseku činiti 31,1% visokostručnih, 49,9% sa
srednjim stepenom stručnosti i 19% nestručnih lica (CEDEFOP, 2010). Međutim, za ovu
strukturu je karakteristično to da Evropska unija predviđa progresivnu dinamiku smanjenja
nestručnih kadrova, uz istovremeno povećanje udela visokostručnih kadrova u
desetogodišnjem periodu.
Starosna struktura nezaposlenih lica je veoma nepovoljna. Prosečna starost nezaposlenih
lica je 39,2 godine (žena 38,4 godine, muškaraca 40,1 godine), pri čemu je broj nezaposlenih
starijih od 50 godina povećan u odnosu na prošlu godinu za 4,00% i sada iznosi 194.945 lica
ili 25,11% od ukupnog broja lica na evidenciji. Nepovoljnoj starosnoj strukturi doprinelo je i
smanjenje zapošljavanja, kao posledica smanjene privredne aktivnosti izazvane svetskom
ekonomskom krizom, ali i priliva viška zaposlenih iz preduzeća koja redukuju broj zaposlenih
usled krize.
9
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Tabela 1 - Karakteristike lica na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje VI 2013.
Srbija
Ukupno
Nezaposleni
776.353
%
Osobe sa invaliditetom
15.507
%
Pol
Žene
395.810
50,98%
5.198
33,52%
Muškarci
380.544
49,02%
10.309
66,48%
< 30 godina
210.545
27,12%
2.919
18,82%
30 – 49 godina
370.864
47,77%
6.695
43,17%
50 godina i stariji
194.945
25,11%
5.893
38,00%
Starost
Prosečna starost nezaposlenog
(u godinama)
Trajanje nezaposlenosti
39,2
-
43,1
-
< 6 meseci
163.523
21,06%
1.691
10,90%
6-12 meseci
109.722
14,13%
2.312
14,91%
12 -24 meseci
138.490
17,84%
2.166
13,97%
> 24 meseca
364.619
46,97%
9.338
60,22%
Dugoročno nezaposleni (preko 12 meseci)
503.109
64,80%
11.504
74,19%
Prosečno trajanje nezaposlenosti (u
godinama)
Stepen stručne spreme
3,7
-
6
-
Bez kvalifikacija (I+II)
250.909
32,32%
6.600
42,56%
Srednja škola (III+IV+V)
423.112
54,50%
8.104
52,26%
Viša ili visoka trogodišnja škola (VI)
41.845
5,39%
429
2,77%
Fakultet, akademija (VII+VIII)
60.488
7,79%
374
2,41%
Izvor: Nacionalna služba za zapošljavanje
Od oktobra 2008. godine, usled pada privredne aktivnosti nezaposlenost se konstantno
povećava. Broj nezaposlenih na evidenciji NSZ je u oktobru 2008. godine sa 717.409 lica
porastao na 776.353 lica u junu 2013. godine, što predstavlja povećanje od 58.944 lica ili
8,22%. U strukturi registrovanih nezaposlenih, broj onih koji prvi put traže zaposlenje
smanjen je u odnosu na isti period prethodne godine za 1.202 lica ili za 0,45%, tako da je
broj lica koji prvi put traže zaposlenje na kraju juna 2013. godine bio 267.904. Od ukupnog
broja lica na evidenciji, duže od 12 meseci (dugoročno nezaposleni) posao traži 64,80% ili
503.109 lica. Prosečna dužina trajanja nezaposlenosti lica na evidenciji NSZ u junu 2013.
godine, iznosi 3 godine i 7 meseci. Nezaposleni muškarci traže posao 3,2 godine, a
nezaposlene žene 4,1 godinu.
Posmatrano po strukturi lica koje traže posao, od 895.824 lica koja su u junu 2013. godine
tražili zaposlenje, 86,66% su nezaposlena lica.
10
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Tabela 2 - Struktura lica koja traže zaposlenje u junu 2013. godine
Kategorija lica koja traže
Ukupno
zaposlenje
Nezaposlenih lica
%
776.353
86,66%
106.495
11,89%
9.437
1,05%
Zaposlenih koji traže promenu zaposlenja
751
0,09%
Drugih lica koja traže zaposlenje
Izvor: Nacionalna služba za zapošljavanje
2.787
0,31%
Privremeno nesposobnih ili nespremnih
za rad
Mirovanje prava po Zakonu
Da bi mogla preciznije da sagleda aktuelne tržišne tendencije u zahtevima za specifičnim zanimanjima, veštinama i stručnim zvanjima, Srbija treba da harmonizuje svoj Nacionalni
sistem klasifikacije zanimanja (koji je u dobroj meri zastareo, npr. prema ocenama ETF,
2010) sa međunarodnim standardima i principima za razvoj sistema klasifikacije zanimanja
ISCO-08.
Takođe su veoma upadljive razlike između razvijenih delova zemlje i područja koji
tradicionalno imaju usporeniju razvojnu dinamiku. Ove razlike u razvijenosti pojednih
geografskih područja u velikoj meri zavise od mogućnosti da se eliminiše neusklađenost
između tražnje i ponude radne snage po regionima. Naime, očito je da tržište rada u Srbiji
skoro da i ne funkcioniše gledano na regionalnom nivou, jer razvijeni regioni u isto vreme
imaju i viši nivo zarada i nižu stopu nezapolenosti, a međuregionalna pokretljivost radne
snage je veoma niska. Uzroke ovome treba tražiti, pre svega, u činjenici da su mere
ekonomske politike u domenu tržišta rada usmerene ka ravnomernijem regionalnom razvoju
koje kreiraju i sprovode zvanični za to nadležni organi i institucije u našoj zemlji
nedelotvorne. Mnogo veća pažnja se posvećuje politici usmeravanja kapitala u područja koja
se suočavaju sa problemom visoke nezaposlenosti nego primeni različitih instrumenata i
mehanizama u sferi tržišta rada.
Mobilnost radne snage, kako između regiona tako i između zanimanja, je zabrinjavajuće
niska. Uglavnom se ona odvija od perifernih područja ka velikim gradskim centrima. Kao
posledica ovakve politike imamo situaciju izrazito velike koncentracije naučnog, istraživačkog
i inovacionog potencijala u velikim centrima (Beograd, Novi Sad, Niš, Kragujevac) što dovodi
do sve manjih mogućnosti primene lokalnog i regionalnog znanja u cilju rešavanja konkretnih
problema u privredi perifernih i nerazvijenih područja. Ova područja već duži vremenski
period napuštaju obrazovani i sposobni ljudi koji bi mogli biti nosioci njihovog razvoja, a
infrastrukturni objekti kao pretpostavka tog razvoja koji su nekad korišćeni sada su
materijalno i kadrovski zapušteni. Njima danas nedostaje kvalifikovana radna snaga za
savremenu industrijsku proizvodnju, preduzetnička inicijativa i brojna druga specifična znanja
koje zahteva moderan način privređivanja, tržišno orjentisana privreda i sve oštrija
11
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
konkurencija. Bez obrazovane i obučene radne snage nisu realna očekivanja promene
proizvodne strukture jer promena strukture menja karakter tražnje za radom, kako regionalno
tako i sektorski i po stručnoj spremi.
3. ZAKONODAVNI I STRATEŠKI KONTEKST
Nacionalni strateški cilj Srbije jeste ulazak u Evropsku uniju, a konkuretna privreda, otvaranje
novih radnih mesta, smanjenje siromaštva, bolji životni standard svih građana, predstavljaju
najvažnije pojedinačne ciljeve u procesu evropskih integracija Srbije. Ovakav strateški
pravac zauzima i Evopska unija, što potvrđuje i svojom Strategijom „Evropa 2020” koja
počiva na tri stuba – oslonca:
a) pametnom rastu koji podrazumeva ekonomiju znanja i podršku inovacijama;
b) održivom rastu koji promoviše efikasnije korišćenje prirodnih resursa i energije; i
c) inkluzivnom rastu koji treba da omogući teritorijalnu i socijalnu koheziju.
Srbija je u proteklih nekoliko godina donela nekoliko značajnih strateških dokumenata,
kojima se identifikuje sadašnja slika stvarnosti i trasiraju budući pravci razvoja kada se govori
o ljudskom kapitalu i uopšte društveno‐ekonomskom razvoju zemlje. Ključni nacionalni
strateški dokumenti, koji predstavljaju bazično polazište svih budućih inicijativa i programa
su:
 Nacionalna strategija privrednog razvoja Srbije od 2006 - 2012. godine koja
definiše osnovne ciljeve i prvace razvoja na putu ka modernom društvu, razvijenoj
ekonomiji i većem kvalitetu života svih građana, pri čemu su nova, kvalitetna i dobro
plaćena radna mesta jedan od najvažnijih ciljeva.
 Nacionalna strategija održivog razvoja Republike Srbije definiše kao jedan od
najvažnijih ciljeva održivog razvoja otvaranje novih radnih mesta i smanjenje stope
nezaposlenosti, kao i smanjenje rodne i društvene nejednakosti marginalizovanih
grupa, podsticanje zapošljavanja mladih i lica sa invaliditetom, kao i drugih rizičnih
grupa.
 Nacionalna strategija zapošljavanja za period 2011 – 2020. je u potpunosti
usaglašena sa Evropskom strategijom 2020. Osnovni cilj politike zapošljavanja je da
se u Republici Srbiji do kraja 2020. godine uspostavi efikasan, stabilan i održiv trend
rasta zaposlenosti i da se politika zapošljavanja, kao i institucije tržišta rada potpuno
usklade sa tekovinama EU.
 Nacionalna strategija razvoja konkuretnih i inovativnih malih i srednjih
preduzeća za period 2008 – 2013. podržava razvoj sektora MSPP, a jedan od
ključnih ciljeva razvoja MSPP sektora je i viša stopa zaposlenosti (trajna uposlenost)
visokokvalifikovane radne snage što se može postići razvojem ljudskih resursa za
konkurentan MSP sektor. Inovativnost ove Strategije, u poređenju sa ranijim
politikama podrške MSP, je da daje smernice šireg obuhvata, kao što su npr.
pružanje podrške nerazvijenijim regionima i grupama koje su nedovoljno zastupljene
12
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije



u pogledu preduzetničke aktivnosti kao što su žene, manjine, mladi ljudi, lica sa
posebnim potrebama.
Nacionalna strategija karijernog vođenja i savetovanja uspostavlja sistem
karijernog vođenja i savetovanja na osnovu već započetih aktivnosti modernizacije i
usavršavanja stručnog obrazovanja i obuke, obrazovanja odraslih i reformskih
procesa u oblasti zapošljavanja. Ova Strategija proističe iz Nacionalne strategije
zapošljavanja s kojom deli isti cilj da se kod pojedinca razviju neophodne
sposobnosti da pronađe, sačuva i promeni posao ili da se samozaposli čime se
omogućava da radna snaga na tržištu rada bude mobilna i prilagodljiva promenama.
Nacionalna strategija za mlade se bavi, između ostalih tema, i pitanjima podsticanja
i stimulisanja svih oblika zapošljavanja, samozapošljavanja i preduzetništva mladih
obzirom da je pitanje zapošljavanja mladih od izuzetnoig značaja za ravoj lokalne
zajednice.
Nacionalna strategija razvoja obrazovanja odraslih daje smernice za stvaranje
kulture učenja, društvene organizacije i ekonomije zasnovane na znanju i
unapređenju sposobnosti i postignuća odraslih ljudi pri čemu je obrazovanje odraslih
osnovni instrument za socijalno-ekonomsku transformaciju i razvoj.
Sve pobrojane strategije slažu se oko toga da država svoje napore mora da usmeri na razvoj
ljudskog kapitala kao temelj ekonomije zanovane na znanju. No, kako bi se ove strategije
implementirale, neophodno je razviti različite mehanizme i preduzeti određene mere. Tako
Vlada Republike Srbije na godišnjem nivou usvaja Nacionalni akcioni plan zapošljavanja
koji predstavlja osnovni instrument sprovođenja aktivne politike zapošljavanja na
nacionalnom nivou za određenu godinu. Njime se definišu ciljevi i prioriteti politike
zapošljavanja i utvrđuju programi i mere koji će biti realizovani kako bi se dostigli postavljeni
ciljevi i omogućilo održivo povećanje zaposlenosti.
Tako je i osnovni instrument za sprovođenje aktivne politike zapošljavanja u 2013. godini
Nacionalni akcioni plan zapošljavanja za 2013. godinu. Plan predstavlja operacionalizaciju
Nacionalne strategije zapošljavanja za period 2011–2020. godine, a u izradu i definisanje
ciljeva i prioriteta uključeni su socijalni partneri, relevantne institucije i ostale zainteresovane
strane. Ostvarenju osnovnog cilja politike zapošljavanja da se u Republici Srbiji do kraja
2020. godine uspostavi efikasan, stabilan i održiv trend rasta zaposlenosti, kao i da se
politika zapošljavanja i institucije tržišta rada usklade sa tekovinama EU, doprineće
ostvarenje pojedinačnih ciljeva politike zapošljavanja u 2013. godini koji su usmereni na:
unapređenje institucija tržišta rada,podsticanje razvoja regionalne i lokalne politike
zapošljavanja i podsticanje zapošljavanja u manje razvijenim područjima, unapređenje
kvaliteta radne snage i podsticanje zapošljavanja i socijalnog uključivanja teže zapošljivih lica
i posebno osetljivih kategorija nezaposlenih lica.
Što se tiče lokalne samouprave, Zakon o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti
predviđa mogućnost formiranja lokalnih saveta za zapošljavanje (LSZ). LSZ preuzimaju
ulogu strateškog aktera koji svojim aktivnostima promoviše nacionalnu strategiju
13
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
zapošljavanja i regionalnog razvoja, u cilju smanjenja razlika među regionalnim tržištima
rada. Uporedo sa tim, nameće se i potreba izgradnje i unapređenja kapaciteta lokalnih
samouprava kroz neposredni rad sa LSZ i pružanje pomoći u pisanju lokalnih akcionih
planova zapošljavanja zasnovanih na potrebama lokalnog tržišta rada. Lokalni savet za
zapošljavanje okuplja predstavnike lokalne samouprave, reprezentativnih sindikata,
reprezentativnih udruženja poslodavaca, organizacione jedinice Nacionalne službe za
zapošljavanje, agencija, regionalne Privredne komore, kao i predstavnike udruženja i
pojedince koji su relevantni za oblast zapošljavanja. Lokalni saveti za zapošljavanje
probleme nezaposlenosti i zapošljavanja rešavaju na principima partnerstva, a u skladu sa
specifičnostima, potrebama i mogućnostima lokalne sredine. LSZ na osnovu praćenja i
projekcije socioekonomskih kretanja na lokalnom nivou iniciraju mere i programe organu
lokalne samouprave sa ciljem smanjenja nezaposlenosti, pomoći potencijalnim viškovima da
ne pređu u otvorenu nezaposlenost, podrške razvoju malih i srednjih preduzeća i razvoja
ljudskih resursa.
Kad je pravni kontekst u pitanju, Zakon o radu i Zakon o zapošljavanju i osiguranju u slučaju
nezaposlenosti predstavljaju dva osnovna stuba radnog zakonodavstva u čujem korpusu se
nalazi još nekoliko važnih zakona koji uređuju rad, zapošljavanje i socijalni dijalog. Početkom
prošle decenije, u prvoj fazi tranzicije, u Srbiji su reformisani radni odnosi i izvedena
delimična liberalizacija radnog zakonodavstva u odnosu na predreformski model iz 1990-tih
godina. Već 2005. načinjen je korak nazad i Zakon o radu učinjen znatno restriktivnijim.
Stoga dosadašnja reforma radnih odnosa nije zasnovana na uravnoteženim odnosima
između radnika i poslodavaca, kako je proklamovano, već je, suštinski, preuzela regulaciju
koja je uobičajena u Evropskoj uniji, pa i više od toga, što znači da su ozakonjena mnoga
rešenja koja donose prevagu zaštite interesa zaposlenih nad interesima poslodavaca i
poslovanja u celini, a time i nefleksibilnost radnih odnosa i tržišta rada. Centralna ideja
ovakvog radnog zakonodavstva jeste zaštita zaposlenih od rizika koje ekonomska aktivnost
neminovno donosi, odnosno prenošenje tih rizika na poslodavca, sa svim finansijskim i
drugim posledicama. Osnovne odlike su znatna zaštita zaposlenih, visoka formalizovanost i
složenost procedura radnih odnosa, zakonski nametnuta važna uloga sindikata, produženje
važnosti starog Opšteg kolektivnog ugovora koji je izrazito proširivao prava i zaštitu
zaposlenih, i slično. Prava poslodavaca su minimalizovana i potisnuta u drugi plan što
svakako nije dobro za atraktivnost poslovanja u Srbiji.
Obzirom da postojeće radno zakonodavstvo nije podsticajno za zapošljavanje, neophodna je
reforma radnog zakonodavstva kako bi se postiglo veće zapošljavanje i smanjila
nezaposlenost, kako neposredno – kroz stvaranje zakonskih mogućnosti za olakšano
zapošljavanje – tako i posredno – kroz stvaranje bolje poslovne klime koja bi privukla
investitore i donela privredni napredak i povećano zapošljavanje.
14
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
4. KARAKTERISTIKE REGIJE JUŽNE I ISTOČNE SRBIJE
Područje južne i istočne Srbije se sastoji od devet upravnih okruga u kojima živi 1.641.167
stanovnika po popisu Republičkog Zavoda za Statistiku iz 2011. godine. Područje regiona se
prostire na 26.253 km², što čini oko 30% ukupne teritorije Republike Srbije. Prosečna gustina
naseljenosti regiona je 62,5 stanovnika/km², što je znatno manja naseljenost u odnosu na
Republiku gde je prosečna naseljenost 92 stanovnika/km². Posmatrana regija koju čine šest
upravnih okruga (Borski, Zaječarski, Nišavski, Pirotski, Jablanički i Pčinjski) prema popisu
stanovništva iz 2011. godine broji 1.162.887 stanovnika i prostire se na površini od 18.909
km². Prosečna gustina naseljenosti regije je 61,5 stanovnika/km², što znači da je posmatrana
regija još ređe naseljena u odnosu na čitav region. Sa druge strane, identifikovani potencijali
za ekonomski razvoj su:
 Prirodno bogatstvo ima istaknuto mesto u sklopu ukupnih materijalnih resursa za
privredni i ekonomski razvoj. Regija koja zauzima prostor Jablaničkog, Pčinjskog,
Nišavskog, Borskog, Zaječarskog i Pirotskog okruga obiluje značajnim prirodnim
bogastvima koja predstavljaju realnu osnovu ekonomskog razvoja. Osnovu prirodnih
resursa čine: rudno bogatstvo (rude metala, ugalj), voda, - hidro potencijal, vetar,
zemljište, i šume.
 Pored rudnih bogatstava značajan prirodni potencijal ove regije predstavljaju i
energetski izvori. Regija Južne i Istočne Srbije obiluje potencijalima za iskorišćenje
pre svega obnovljivih izvora energije i to:
o energije vode
o energije vetra
o solarne energije.
 Poljoprivreda, sa procentualnom zatupljenošću od 26% u prihodu regiona, jedna od
ključnih komponenata ekonomskog razvoja regiona i stoga je neophodno ulagati u
edukaciju i razvoj ruralnih područja koja, pored pomenute ekonomske, imaju sve veću
ulogu i vrednost u pogledu kulturnog i naučno-istraživačkog potencijala koji
predstavlja očuvana priroda, bogatstvo predela i tradicionalnih vrednosti.
Poljoprivredna proizvodnja u regionu je izuzetno tradicionalna. Uticaj novih
tehnologija je ograničen ili proizvodnjom malog obima ili zbog nedostatka spoja
između novog znanja i korisnika. Oko 55,5% ukupne teritorije regije nalazi se pod
poljoprivrednim zemljištem (1.890.900 ha), od čega je 79,5% u privatnom vlasništvu.
Iskorišćenost poljoprivrednog zemljišta je jako mala i na teritoriji Južne i Istočne Srbije
se koristi samo 57% od ukupne poljoprivredne površine, dok je iskorišćenost na nivou
republike jos niža 55%.
 Posmatrana regija šest okruga se odlikuje jedinstvenom prirodnom lepotom i
istorijskim spomenicima kulture koji su osnova za razvoj turizma.
15
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
4.1.
Ekonomske karakteristike regije
Ekonomske karakteristike regije su detaljno opisane u dokumentu „Studija poslovnog
potencijala prekogranične regije Južne i Istočne Srbije”. Karakter industrijalizacije područja
regije nije u dovoljnoj meri podstakao razvoj prerađivačkog sektora i sektora usluga. Razvoj
uslužnih delatnosti (trgovina, saobraćaj, zanatstvo, građevinarstvo, turizam, ugostiteljstvo i
dr.) u dosadašnjem periodu bio je znatno zapostavljen. Osnovni potencijali za razvoj privrede
i unapređenje poslovnog potencijala su u sledećim oblastima:






4.2.
Rudarstvo. Proizvodnja i prerada ruda trenutno je najznačajniji izvozni proizvod
Istočne Srbije predvođena sa RTB Bor (rudarsko-topioničarski kompleks), koji je
jedan od najvećih i najznačajnijih proizvođača bakra i obojenih metala u centralnoj i
istočnoj Evropi sa tradicijom proizvodnje od 1903. godine.
Energetika i obnovljivi izvori električne energije. Potencijal za izgradnju
vetrogeneratora i korišćenje hidro potencijala je značajan. Prema „Katastru malih
hidroelektrana u Srbiji“, preko 90 lokacija je identifikovano u regionu istočne i južne
Srbije. Trenutno je u toku šest preliminarnih istraživanja u vezi sa izgradnjom parkova
energije vetra u Timočkom regionu.
Tekstilna i industrija obuće. Ovo su jedni od najznačajnijih izvoznih artikala, sa
dugom tradicijom proizvodnje i obučenom a relativno jeftinom radnom snagom.
Poljoprivreda. Najveće šanse su u voćarstvu, vinogradarstvu, zatim povrtarstvu i
stočarstvu, kao i u primarnoj preradi ovih proizvoda. Velike površine poljoprivrednog
zemljišta, niža cena u odnosu na okruženje, dobri klimatski uslovi i obučena radna
snaga predstavljaju odličnu bazu za razvoj poljoprivedne proizvodnje i prateće
prerađivačke industrije.
Turizam. Mogućnosti se ogledaju u korišćenju postojećih prirodnih resursa na
Dunavu, valorizaciji potencijala banjsko-termalnih voda i daljoj izgradnji zimskih
centara pre svega na Staroj planini, ali i podrška razvoju turizma na Radan planini,
Vlasinskom jezeru i slično.
Informaciono komunikacione tehnologije. Pozicionire, pre svega, u Niškom
okrugu, ali sa velikom potencijalom za rast i razvoj.
Demografske karakteristike regije
Loša ekonomska situacija u regionu podstiče migraciju njegovog stanovništva i značajan je
faktor sa negativnim uticajem na prirodni priraštaj stanovništva. Migracija stanovništva jedna
je od osnovnih karakteristika savremenog ekonomskog i društvenog razvoja. Intenzitet i smer
migracija uslovljeni su brojnim faktorima društvene, kulturne i ekonomske prirode. U Regionu
Južne i Istočne Srbije u celom dvadesetom veku, pa sve do danas, tragajući za boljim i
sigurnijim ekonomskim uslovima života, stanovništvo se selilo iz seoskih naselja u gradove u
regionu, kao i iz regiona ka većim i ekonomski razvijenijim sredinama u Srbiji i inostranstvu.
Taj proces je naročito intenziviran u drugoj polovini dvadesetog veka pod uticajem
16
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
industrijalizacije i urbanizacije U tom periodu ubrzano se menjala ekonomska struktura
stanovništva u regionu i to ka nepoljoprivrednom i gradskom stanovništvu. Time se ubrzava
proces demografskog pražnjenja seoskih delova regiona i regiona u celini sa brojnim
posledicama ekonomske i socijalne prirode.
Grafikon 2: Demografsko pražnjenje po okruzima
Deindustrijalizacija regiona, kao sastavni deo procesa tranzicije, poništila je većinu rezultata
ostvarenih u ekonomskom razvoju u prethodnom periodu. Opadanje proizvodnje, rast
nezaposlenosti i smanjenje životnog standarda stanovništva postali su karakteristike ovog
regiona kojih će se teško osloboditi. Sa druge strane, pad stope prirodnog priraštaja
stanovništva predstavlja, takođe, nepovoljnu tendenciju u ekonomskom razvoju posmatrane
regije.
Tabela 3 - Demografska kretanja u regiji
Broj
Broj
stanovnika stanovnika
Okrug
popis
popis
2002.
2011.
Region Južne i
1753004
1641167
Istočne Srbije
Jablanički
240923
222394
okrug
Apsolutni
prirodni
priraštaj
2011.
Unutrašnje
migracije 2011.
(doseljeni/
odseljeni)
-12495
Demografsko
pražnjenje 2002. /
2011. (%)
-6,4
-1732
-708
-7,8
Pčinjski okrug
Zaječarski
okrug
Nišavski okrug
227690
226649
-513
-472
-0,5
137561
120756
-1563
-274
-12,2
381757
371003
-2366
463
-2,8
Borski okrug
146551
128746
-1277
-339
- 12,1
Pirotski okrug
105654
93339
Izvor: Republički zavod za statistiku
-1100
-154
-11,7
17
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Kvantitet radne snage, kao ključna poluga tržišta rada, prvenstveno je određen
demografskim faktorima, odnosno brojem i promenama stanovništva starosne dobi 15-65
godina. Promena veličine radnog kontingenta uslovljena je prirodnim migracijama. Za
sagledavanje demografskog aspekta tržišta rada nije dovoljno fokusiranje na kvanitet
stanovništva, već je nužno uključiti i saznanja o nivou obrazovanja kojim raspolaže
stanovništvo, kao i saznanje o kulturno-socijalnim odlikama, pošto i ovi aspekti u znatnoj
meri opredeljuju efikasnost tržišta rada, odnosno ekonomskog razvoja. Ovako negativne
demografske karakteristike regiona značajno umanjuju mogućnosti stvaranja dobre baze
ljudskog kapitala. Ljudski kapital posmatran kroz prizmu savremenog ekonomskog razvoja je
svakako najznačajniji faktor razvoja. Ono što je kao ključni ekonomski i razvojni faktor za
agrarnu epohu bila zemlja, a za industrijsku epohu finansijski i manuelni rad, to je za novu
ekonomiju 21. veka znanje ili njegov ekonomski oblik intelektualni kapital. Ljudi, ljudski
resursi, kadrovi predstavljaju živi faktor organizacije preduzeća, koji svojim znanjem,
veštinama, sposobnostima i kreativnošću najviše doprinosi konkurentnosti i uspešnom
ostvarenju ciljeva preduzeća i privrede uopšte.
Potpuna zaposlenost, kvalitet i produktivnost rada svrstavaju se u glavne odrednice
konkurentnosti neke regije i njene privrede. Upravo su ulaganje u ljudski potencijal i
postojanje visokokvalifikovane radne snage sa visokim nivoom obrazovanja i sposobnošću
prilagođavanja novim tehnologijama i promenljivim potrebama tržišta, ključni faktori za
povećanje produktivnosti, inovativnosti i, naposletku, konkurentnosti privrede.
4.3.
Životni standard građana
Smanjenje ekonomske aktivnosti u poslednje dve decenije i povećanje nezaposlenosti uticali
su da i region Južne i Istočne Srbije po svojim ekonomskim karakteristikama postane jedan
od najsiromašnijih regiona Srbije i pored značajnih ekonomskih potencijala. Uslovi za život u
njemu su drastično pogoršani. Sve više nezaposlenih i niske zarade onih koji imaju
zaposlenje, ne daju perspektivu i nadu mladim ljudima da svoju budućnost grade u ovom
delu Srbije.
Ako posmatramo prosečne zarade kao jedan od važnih ekonomskih pokazatelja polažaja
zaposlenih u regionu, jasno je da čitav region ostvaruje prosečnu zaradu ispod nivoa
republike. Najkritičnija je situacija u Jablaničkom, a zatim u Pčinjskom i Pirotskom okrugu
gde se za prvih dest meseci tekuće godine beleže najniža primanja po zaposlenom radniku.
Jedino Borski okrug iz posmatrane regije prevazilazi prosečna primanja republike.
18
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Tabela 4 - Prosečne zarade u regionu, prosek do X meseca 2013.
59762
Prosečne zarade
neto
43231
51802
37402
45317
46904
66419
50656
51331
47685
32777
33917
47597
36593
37121
34604
Prosečne zarade
Republika Srbija
Region Južne i Istočne
Srbije
Jablanicki okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Nišavski okrug
Pirotski okrug
Izvor: Statistika zaposlenih i zarada
Jedan od bitnih pokazatelja životnog standarda stanovništva jeste svakako i iznos
raspoloživih sredstava i način njihovog trošenja po domaćinstvu izražen na mesečnom nivou.
Prema podacima koju su dobijeni putem ankete Republičkog zavoda za statistiku, jasno se
vidi da je region Južne i Istočne Srbije i po ovim parametrima ispod republičkog proseka.
Tabela 5 - Raspoloživa sredstva i lična potrošnja po domaćinstvu u II kvartalu 2013.- mesečni prosek
Republika Srbija
Region Južne i Istočne
Srbije
Raspoloživa sredstva
53762
50686
Prihodi domaćinstva u novcu
Prihodi iz redovnog radnog odnosa
51264
47360
25001
22272
1570
960
17865
17907
1388
1025
Prihodi od poljoprivrede, lova i ribolova
1191
477
Prihodi iz inostranstva
1062
1480
Prihodi od imovine
132
0
Pokloni i dobici
615
193
Krediti
571
605
Ostala primanja
1869
2441
Prihodi domaćinstva u naturi
2498
3326
Lična potrošnja - ukupno
50072
38643
Hrana i bealkoholna pića
21630
19752
Alkoholna pića i duvan
2263
1580
Odeća i obuća
2356
1681
Stanovanje i komunalije
7512
4940
Tekuće održavanje
2195
1953
Prihodi van radnog odnosa
Penzije
Primanja od socijalnog osiguranja
19
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Zdravlje
2228
1392
Transport i komunikacije
6046
3860
Rekreacija i kultura
1991
1160
373
167
3478
2158
Obrazovanje
Ostalo
Izvor: Republički zavod za statisiku
Od ukupno raspoloživih sredstava po domaćinstvu u posmatranom regionu 93,44% su
prihodi domaćinstva u novcu, a 6,56% čine prihodi u naturi. 47,03% novčanih prihoda čine
prihodi iz redovnog radnog odnosa, a ono što je zabrinjavajuće jeste da u ukupnim novčanim
prihodima domaćinstva u ovom regionu penzije učestvuju sa čak 37,81%. Ovo je trend koji
prati i republiku i nije održiv na duge staze. U regionu Južne i Istočne Srbije 76,24% ukupnih
raspoloživih sredstava odlazi na ličnu potrošnju građana. U ličnoj potrošnji, hrana i piće
učestvuju sa 51,12%, dok se za obrazovanje u regionu izdvaja tek 0,44% lične potrošnje na
mesečnom nivou. Ovakva raspodela ostavlja dalekosežne negativne posledice na tržište
rada i na sveukupni razvoj regiona.
5. KARAKTERISTIKE RADNE SNAGE
Da bi osigurala svoj ekonomski i socijalni razvoj, Srbiji su potrebni dobro obrazovani građani
sa veštinama potrebnim aktuelnom tržištu rada. Međutim, sadašnja obrazovna struktura
srpske populacije nije adekvatna sa ove tačke gledišta. Naime, popis stanovništva iz 2011.
godine potvrđuje nizak obrazovni nivo građana: 31.76% građana2 ima potpuno ili nepotpuno
osnovno obrazovanje, 48,93% čine građani sa srednjom stručnom spremom, a svega
16,24% građana ima više ili visoko obrazovanje3. Komparacije radi, u Evropskoj uniji je, u
2012. godini, više od 74% građana uzrasta 24 do 65 godina starosti imalo završeno više
srednje obrazovanje4.
2
Stanovništvo staro 15 i više godine
Izvor: Republički zavod za statistiku
4
Izvor: Eurostat,
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00065
3
20
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Grafikon 3: Obrazovni nivo građana Srbije
Kategorije stanovništva sa najnižim obrazovanjem ujedno su i najpogođenije siromaštvom.
Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, čak 71% najsiromašnijih pripada grupi
onih koji imaju samo osnovno ili nepotpuno osnovno obrazovanje. Nisko obrazovanje ili
izostanak obrazovanja najkarakterističniji je za populaciju Roma i ostaje i dalje kao jedan od
glavnih razloga transgeneracijskog nasleđivanja siromaštva. Veliku većinu građana bez
obrazovanja čine oni stariji od 65 godina. Sa druge strane, svega 7% mladih stekne visoko
obrazovanje, dok su žene bolje obrazovane od muškaraca. Podaci Republičkog zavoda za
statistiku5 pokazuju da 52,1% aktivnog stanovništva u Srbiji čine zaposleni radnici, dok je njih
18,3% samozaposleno, a nezaposlenih lica je 24,1%. Najveći udeo zaposlenog stanovništva
je u starosnoj dobi između 34 i 54 godine (skoro polovina svih zaposlenih), dok je najmanji
broj zaposlenih, svega oko 5%, među mladima (15-24 godine) i starijima od 65 godina. Među
zaposlenima je veći udeo muškaraca (oko 44%) nego žena (oko 30%), dok je među
nezaposlenima taj broj skoro izjednačen (oko 10%).
Što se tiče regiona Južne i Istočne Srbije, u strukturi zaposlenih prema profesionalnom
statusu dominiraju zaposleni radnici sa 68,6%, dok je samozaposlenih 24,1%. Ostatak
(7,3%) čine pomažući članovi domaćinstva6 .
5
Anketa o radnoj snazi, april 2013.
6
Lica koja su pomagala drugom članu porodice u vođenju porodičnog posla ili poljoprivrednog gazdinstva a da,
pri tome, nisu bila plaćena za taj rad
21
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Grafikon 4: Struktura zaposlenih prema profesionalnom statusu u regionu Južne i Istočne Srbije
Najveći broj zaposlenih u Srbiji prema sektoru delatnosti je u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva 20,7%, potom u sektoru prerađivačke industrije 17,5% i trgovine na
veliko i malo i popravke morotnih vozila 13,7%. Region Južne i Istočne Srbije se ne razlikuje
od Republike po ovom podacima, s tim što je ovde udeo zaposlenih u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva i veći od republičkog proseka i iznosi 27,6%. Čak 43,5% iz ruralnih
područja ovog regiona je zaposleno u ovom sektoru. U sektoru prerađivačke industrije je
zaposleno nešto malo manje od republičkog proseka - 15,8%, dok je u sektoru trgovine na
veliko i malo i popravke motornih vozila zaposleno 10,6%. Udeo zaposlenih ovog regiona u
ostalim sektorima je minoran i kreće se do 6,7% (sektor državne uprave i obaveznog
socijalnog osiguranja, kao i sektor obrazovanja). To uključuje i sektore koji su prepozanti kao
potencijali za razvoj privrede ovog regiona, kao što su građevinarstvo (4,5%), usluge
smeštaja i ishrane (svega 2,5%), informisanje i komunikacija (svega 1,1%). Kao što je gore
navedeno, najveći udeo ruralnog stanovništva je zaposlen u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva (43,5%), dok je najveći udeo zaposlenih iz urbanih područja u sektoru
prerađivačke industrije 18,7% i sektoru trgovine na veliko i malo i popravke motornih vozila
17,5%.
22
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Grafikon 5 - Zaposlenost prema sektoru delatnosti
Što se tiče obrazovne strukture zaposlenih ovog regiona, očekivano je da je najveći udeo
zaposlenih bez obrazovanja - 71,3% - kao i sa nižim obrazovanjem - 60,3% - zaposleno u
sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva. Najveći udeo srednje obrazovanih je u sektoru
prerađivačke industrije, kao i trgovine na veliko i malo i popravke motornih vozila, dok je
najveći broj visoko obrazovnih, osim u sektoru obrazovanja (21%) i državne uprave i
obaveznog socijalnog osiguranja (10,8%) zaposlen u sektorima prerađivačke industrije
(11,6%) i trgovine na veliko i malo i popravke motornih vozila (10,9%). Najveći udeo mladih
(15 – 34 godine) je zaposlen u sektoru prerađivačke industrije (41,6%) i u sektoru trgovine na
veliko i malo i popravke motornih vozila (35,9%), te u sektoru poljoprivrede, šumarstva i
ribarstva (29,5%).
Posmatrano po tipu zanimanja najzastupljeniji u ovom regionu su kvalifikovani radnici u
poljoprivredi i ribarstvu sa 27,6% (republički prosek je 19,5%), a potom uslužni radnici i
trgovci sa 14,8% (republički prosek je 15,6%). Dalje raščlanjavanje po sektorima privredne
delatnosti i tipu zanimanja pokazuje da je u ovom regionu najmanji udeo zaposlenih na
pozicijama menadžera i rukovodioca (3,4%) čime se ovaj region uklapa u republički prosek i
bolje je pozicioniran od regiona Šumadije i Zapadne Srbije. Slična je situacija i sa
stručnjacima kojih u ovom regionu ima nešto ispod republičkog proseka 9,3%, no, opet nešto
više nego u regionu Šumadije i Zapadne Srbije (republički prosek je 11,9%).
Posmatrano po delatnostima u 2012. godini povećan je broj zaposlenih u 11 a smanjen u 8
delatnosti. Najveće smanjenje broja zaposlenih imala je prerađivačka industrija (za 6.077
lica) i poljoprivreda (za 1.813), a najveće povećanje broja zaposlenih imali su informisanje i
23
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
komunikacije (za 2.198), državna uprava i obavezno socijalno osiguranje (za 2.183) i
stručne, naučne inovacione i tehničke delatnosti (1.968 lica). Na žalost, ovo smanjenje broja
zaposlenih je od značaja i za region Južne i Istočne Srbije obzirom da je broj zaposlenih u
ovom regionu upravo najveći u ova dva sektora.
Struktura radne snage po polu pokazuje da muškarci čine najveći broj zaposlenih sa 44,1%.
Ukrštanjem pola i kategorije zanimanja dolazi se do informacije da su žene zastupljenije u
zanimanjima u kojima inače dominiraju žene, poput administrativnih i sekretarskih poslova, a
da su manje zastupljene u menadžmentu, prerađivačkoj industriji, obradi metala i mašinskoj
struci.
Na osnovu svega prethodno navedenog, može se reći da je tipičan zaposleni u Srbiji
muškarac u najproduktivnijim godinama, sa srednjim stepenom obrazovanja. Region Južne i
Istočne Srbije se po tome ne razlikuje od republike.
5.1.
Položaj osetljivih kategorija na tržištu rada
Sa aspekta analize tržišta rada i raspoložive radne snage osetljivim kategorijama se mogu
smatrati društvene grupe koje se suočavaju sa nekim vidom ograničenja u pristupu,
opstanku i napredovanju na tržištu rada. Tradicionalno pored žena i pripadnika manjinskih
etničkih zajednica, kod nas se u ove kategorije ubrajaju i osobe sa invaliditetom, mladi
uzrasta od 15 – 24 godine, starije radno sposobne osobe (starosti od 50 – 65 godine života).
Marginalizovanost na tržištu rada za ove kategorije može biti posledica neadekvatnog
ljudskog kapitala koje bi ih učinio konkurentnim na tržištu rada. Ljudski kapital, bitan za
tržište rada, čine sva ona znanja, sposobnosti i veštine koje utiču na performanse pojedinca
u radnom okruženju. Od njega zavisi i mogućnost pristupa određenim zanimanjima, no,
zajedničko svim ovim osetljivim kategorijama je da su one suočene sa određenim
ograničenjima u domenu razvoja ljudskog kapitala (otežan pristup obrazovnim institucijama,
rano napuštanje obrazovnog sistema, određene vrste invaliditeta, itd.).
Rodne razlike na tržištu rada su jedan od najviše ispitivanih aspekata ranjivosti. Iako u
jednom društvu žene uglavnom nisu manjinska grupa, već naprotiv čine i do polovine ili više
ukupnog stanovništva, njihov položaj na tržištu rada ukazuje na to da se radi o jednoj od
osteljivih društvenih kategorija. Prema popisu iz 2011. godine žene u Srbiji čine skoro 51%
ukupnog stanovništva. Muškarci su malobrojniji u većini regiona, pa i opština u Srbiji. Slična
je situacijia i u regionu Južne i Istočne Srbije, sa izuzetkom Pirotskog i Pčinjskog okruga gde
je nešto veći udeo muškog stanovništva. Gledano pojedinačno po opštinama, u svega 50
opština, od kojih je najveći broj na jugu i istoku Republike, muškarci su brojniji od žena 7.
Ocena položaja žena na tržištu rada donosi se na osnovu analize njihove relativne pozicije u
odnosu na muškarce, posebno kada je u pitanju stopa zaposlenosti/nezaposlenosti,
7
U Trgovištu, je na primer udeo žena čak 14 posto manji u odnosu na muškarce
24
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
prosečno trajanje nezaposlenosti, visina zarade, zanimanje i pozicija. Stopa nezaposlenosti
žena u novembru 2013. je bila gotovo identična kao i stopa nezaposlenih muškaraca u
regionu Južne i Istočne Srbije. Međutim, ukupna stopa zaposlenosti žena na nivou Republike
je bila znatno niža od stope zaposlenosti muškaraca i iznosila je 29,2% u odnosu na 44,1%.
Jedna od osetljivih kategorija čiji položaj na tržištu rada ne doprinosi smanjenju njene
ugroženosti i unapređenju socio-ekonomskog položaja jesu osobe sa invaliditetom. Stope
zaposlenosti i zarade osoba sa invaliditetom su niže u odnosu na ostatak stanovništva.
Vlada republike Srbije je ovu kategoriju identifikovala kao posebno osteljivu budući da svega
13% osoba sa invaliditetom ima prilike da radi. U pogledu zapošljavanja ovih osoba se, pak,
prema nivoima stručne spreme uočava dominacija zahteva za nižim nivoima stručne spreme.
Stopa nezaposlenosti ove kategorije je veoma visoka i iznosi preko 75% na nivou Srbije dok
podataka ove vrste po regionima nema. Od ukupnog broja lica koja su bila zaposlena u
2012. godini8, najveće učešće zaposlenih je u sektoru prerađivačke industrije 34,89% zatim u
sektoru poslovnih usluga 16,34% , u sektoru saobraćaj, komunikacije i turizam 14,41% kao i
u energetskom sektoru 12,84%. Planirani broj novozaposlenih lica iz ove kategorije u 2013.
godini nije veliki, bez obzira na obaveze koje proizlaze iz zakona. Najveći broj
novozaposlenih osoba sa invaliditetom u toku 2013. godine se očekuje u granama
prerađivačke industrije, u sektoru stručne, naučne, inovacijske i tehničke delatnosti;
administrativne i pomoćne uslužne delatnosti; zdravstvena i socijalna zaštita; umetnost,
zabava i rekreacija, u sektoru trgovine i sektoru saobraćaj, komunikacije i turizam.
Zaposlenost i visina zarada pripadnika etničkih manjina su često niže u odnosu na većinsko
stanovništvo. Jedna od posebno ranjivih manjinskih etničkih zajednica jesu Romi. Po popisu
iz 2011. Roma ima manje od 1% (0,79%), međutim, velika je verovatnoća da je taj broj
uvećan nekoliko puta (iskustvo iz prethodnih popisa a prema procenama romskih
organizacija civilnog društva). Nepostojanje pouzdanih podataka otežava detaljnu analizu
njihovog pložaja na tržištu rada, a time i mogućnost da se njihov položaj popravi. U svakom
slučaju, Romi su u većem broju nezaposleni a zarade su im ispod prosečnih zarada
većinskog stanovništva. Prema nekim procenama, tek svaki treći Rom i svaka deseta
Romkinja su zaposleni. Obzirom da je kvalifikaciona struktura Roma veoma loša (ispod
prosečne kvalifikovanosti većinskog stanovništva), Romi su u najvećem broju zaposleni u
delatnostima koje zahtevaju niže kvalifikacije i fizički rad, kao što su trgovina, poljoprivreda,
građevinarstvo, itd. Njihov položaj na tržištu rada dodatno otežava činjenica da je veliki
procenat njih zaposlen u neformalnom sektoru.
U Srbiji je učešće mladih9 u ukupnoj zaposlenosti daleko manje nego u Evropskoj uniji, a
učešće starih znatno veće. Očigledno je da je starosna struktura zaposlenih u Srbiji daleko
nepovoljnija nego starosna struktura zaposlenih u EU. Od početka krize, stopa
8
Anketa poslodavaca, oktobar 2013., NSZ
9
Mladi uzrasta 15 – 24 godine života
25
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
nezaposlenosti mladih je drastično porasla, sa 32.6%, koliko je iznosila 2008. godine, na
51,1% u 2012. godini. Posmatrajući region Južne i Istočne Srbije, stopa mladih nezaposlenih
je najveća u Borskom okrugu i iznosi oko 29%10, zatim sledi Niški okrug sa 28%, potom
Pčinjski i Jablanički sa gotovo identičnom stopom od 26%, Zaječarski sa 25%, dok je
najmanja u Pirotskom okrugu i iznosi nešto ispod 24%.
Grafikon 6 - Nezaposlenost mladih
Pored visoke stope nezaposlenosti, ono što posebno zabrinjava je dugoročna stopa
nezaposlenosti mladih koja se povećava, kao i činjenica da su mladi sa fakultetskim
diplomama bili najteže pogođeni krizom (od 2008. do 2012. stopa nezaposlenosti mladih sa
visokim obrazovanjem se udvostručila sa 28% na 55%). Ukoliko su suočeni sa dugim
periodima bez zaposlenja, mladi gube znanja i veštine i otežava im se prvi ulazak ili povratak
na tržište rada. Tako, kako je prosečan zaposleni u Srbiji znatno stariji od prosečnog
zaposlenog u EU, i kako postoji izrazito visoka nezaposlenost mlađeg stanovništva, nameće
se zaključak da postoji problem u prirodnom obrtu zaposlenih. Naime, stariji zaposleni ne
gube dovoljno brzo posao u korist mladih, što predstavlja ozbiljan problem i ukazuje na
izrazitu nefleksibilnost domaćeg tržišta radne snage.
Još jedna osetljiva grupa na tržištu rada jesu i starija radno sposobna lica (50-65 godina
starosti). Stopa nezaposlenosti i ove grupe se više nego udvostručila u periodu od 2008. do
2012. godine, i to sa 8.2% na 18.2%. Uprkos reformama penzionog sistema koje su, usled
povećanja starosne granice za odlazak u penziju, trebalo da doprinesu poboljšanju indikatora
tržišta rada za stariju populaciju, njihova pozicija je nastavila da se pogoršava.
10
Izvor: NSZ, Mesečni statistički biletn, novembar 2013.
26
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Identifikovanje položaja osetljivih kategorija na tržištu rada i definisanje adekvatnih mera za
njegovo unapređenje zahteva dostupnost adekvatnih podataka. Stoga bi prikupljanje
podataka o indikatorima položaja osetljivih grupa na tršištu rada trebalo da bude jedan od
osnovnih zadataka institucija na ovom tršištu, pre svega Nacionalne službe zapošljavanja, ali
i drugih lokalnih institucija koja se bave ovim kategorijama. Osim toga, da bi se položaj
osetljivih kategorija popravio potrebno je uspostaviti moderno orijentisanu, izvoznu
ekonomiju zasnovanu na jakom privatnom sektoru koja je sposobna da zakorači u dinamičan
ekonomski rast i da stvori nove mogućnosti zapošljavanja.
6. NEZAPOSLENOST U REGIJI
Nezaposlenost predstavlja veliki problem posmatrane regije. Nezaposlenost se može
definisati kao odsustvo plaćenog posla ili nemogućnost da pojedinac ostvari pravo na rad
iako poseduje kvalifikacije i znanja i motivisan je da se uključi u proces rada. Pojam
nezaposlenosti može imati različita značenja zavisno od konteksta (ekonomskog,
psihološkog i socijalnog) u kome se koristi. Sagledavajući sa tih aspekata uviđa se da
strukturu nezaposlenih u najvećem broju čine osobe koje su različite obrazovne strukture,
starosne dobi, dužine čekanja na zaposlenje. Rešavanju problema nezaposlenosti može se
pristupiti na različit načine. U razvijenim zemljama zapadne Evrope najčešće se kreiraju
strategije ili akcioni planovi koje imaju za cilj smanjivanje nezaposlenosti. Republika Srbija je,
takođe, usvojila Strategiju za smanjenje nezaposlenosti, a sve više je i lokalnih samouprava
koje imaju Startegije i Akcione planove za smanjenje nezaposlenosti.
27
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Međutim, u Srbiji je danas, mimo svih zvaničnih očekivanja, bez posla svaki treći radno
sposoban građanin. Zaključno sa mesecom novembrom 2013. godine u Srbiji je bilo ukupno
762.638 nezaposlenih lica, dok je region Južne i Istočne Srbije imao ukupno 200.856
nezaposlenih lica u istom period, a učešće žena u ukupnoj nezaposlenosti iznosilo 48,84%.
Tabela 6 - Uporedna analiza nezaposlenosti po godinama i polu u regionu
Ø2012
XI 2013
Ukupno
Žene
%
Ukupno
Žene
%
Index
2012/XI2013
Region Južne i
Istočne Srbije
203643
101657
49,92
200856
98092
48,84
98,63
Jablanički
38557
18395
47,71
37296
17358
46,54
96,73
Pčinjski
28725
14972
52,12
28022
14550
51,92
97,55
Borski
13026
6794
52,16
12742
6714
52,69
97,82
Zaječarski
14594
7106
48,69
14269
6854
48,03
97,77
Nišavski
53330
26217
49,16
53290
24893
46,71
99,92
Pirotski
13390
6596
49,26
13064
6315
48,34
97,57
Okruzi
Izvor: NSZ, Mesečni statistički bilten novembar 2013.
U posmatranoj regiji, kao i u čitavom regionu uočljiv je neznatan pad ideksa nezaposlenosti u
posmatranom period. Učešće žena u ukupnoj nezaposlenosti posmatrane regije je na kraju
novembra 2013. godine iznosilo 48,33%, što je za 1,22% niže učešće žena u odnosu na
2012. godinu.
Ako posmatramo dužinu nezaposlenosti (čekanje na posao) u posmatranoj regiji i regionu,
jasno je da je najviše onih koji posao traže od jedne do dve godine – 18,05% (18,23%region), a potom 14,72% (14,41%-region) onih koji posao čekaju od tri do pet. Nažalost,
11,84% (11,40%-region) nezaposlenih čeka zaposlenje između pet i osam godina.
Tabela 7 - Nezaposlena lica prema trajanju nezaposlenosti u regiji
Okuzi
Ukupno
do 3
meseca
3-6
6-9
9-12
1-2
god
2-3
god
3-5
god
5-8
god
8-10
god
preko
10
god
Region Južne i
Istočne Srbije
200856
22646
14213
12763
13139
36619
24152
28949
22904
8124
17347
Jablanički
37296
3490
2108
1809
2184
5854
4406
6452
5496
1540
3957
Pčinjski
28022
3673
2177
2199
2064
5420
3074
3395
2377
1324
2319
Borski
12742
1413
987
826
859
2714
1386
1553
1419
433
1152
Zaječarski
14269
1490
889
859
916
2491
1905
2270
1672
575
1202
Nišavski
53290
5485
3827
3307
3320
9932
6891
7903
6165
1992
4468
Pirotski
13064
1741
1082
931
955
2229
1200
1789
1665
432
1040
Izvor: NSZ, Mesečni statistički bilten novembar 2013.
28
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Prema informacijama Nacionalne službe za zapošljavanje već duži vremenski period se
struktura nezaposlenih bitno ne menja, pa je tako sada u posmatranoj regiji na birou najviše
onih koji nemaju dovoljno kvalifikacija i pripadaju mlađim generacijama.
Tabela 8 - Nezaposlena lica prema stepenu stručne spreme na kraju novembra 2013.
Okruzi
Ukupno
I
II
III
IV
V
VI/1
VI/2
VII/1
VII/2
VIII
Region
Južne i
Istočne
Srbije
200856
59841
6762
52340
57209
1578
7503
3177
12336
101
9
Jablanički
37296
11111
538
12086
10230
197
1098
509
1517
11
0
Pčinjski
28022
10896 1271 5382
7569
Borski
12742
4854
620
2599
3427
Zaječarski
14269
4710
584
3686
3698
Nišavski
53290
10273 1339 14567 17618
Pirotski
13064
4610
256
3468
3076
Izvor: NSZ, Mesečni statistički bilten novembar 2013.
76
791
65
90
49
986
2455
543
489
608
458
939
169
242
250
1374
5245
806
604
741
10
57
6
3
6
0
6
2
1
0
U posmatranoj regiji dominantno mesto (55,91%) pripada nezaposlenima sa III, IV i V
stepenom obrazovanja, zatim slede nekvalifikovani i polukvalifikovani nezaposleni sa 32,18%
učešća u ukupnom broju nezaposlenih. Najveći problem regije jeste veliki broj nezaposlenih
sa višom i visokom stručnom spremom (12,05%), što predstavlja jedan od razloga migracija
stručnog kadra sa ovih prostora ka razvijenijim krajevima zemlje ili inostranstvu u potrazi za
zaposlenjem. U posmatranoj regiji ima čak i devet doktora nauka na spisku nezaposlenih
lica.
29
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Grafikon 7 – Struktura nezaposlenih prema stručnoj spremi
12,37
Pirotski
50,47
37,27
16,77
21,79
Nišavski
60,56
10,77
Zaječarski
52,2
37,10
8,71
Borski
42,96
10,15
Pčinjski
VŠSS i VSS
53,5
SSS
46,49
43,42
Nekvalifikovani
i polukvalifikovani
8,48
Jablanički
60,36
31,23
11,63
Region Južne i Istočne Srbije
55,33
33,16
0
10
20
30
40
50
60
70
Najviše nezaposlenih sa srednjom stručnom spremom je u Nišavskom i Jablaničkom okrugu,
dok je najviše nezaposlenih nekvalifikovanih lica u Pčinjskom i Borskom okrugu. Najveći
problem sa nezaposlenošću visokog stručnog kadra ima Nišavski, a zatim Pirotski okrug.
Starosna struktura nezaposlenih i dalje pokazuje visoko učešće nezaposlenih u starosnoj
dobi preko 50 godina, koji u ukupnom broju nezaposlenih na kraju novembra 2013. godine
učestvuju sa 24,94%. Ovo je ujedno u grupa nezaposlenih lica koja najteže dolazi do
zaposlenja. Visoko učešće je i populacije do 30 godina - u ukupnom broju nezaposlenih
učestvuju sa 26,55%. I dalje najviše nezaposlenih - 36,19% - su lica u najproduktivnijim
godinama od 30 do 50 godina starosti.
Tabela 9 - Nezaposlena lica prema starosti, novembar 2013.
Okruzi
Ukupno
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45-49
50-54
55-59
60-64
Region
Južne i
Istočne
Srbije
200856
5986
22340
26451
24039
24311
23710
23852
23201
19017
7949
Jablanički
37296
1066
3997
4543
4283
4655
4566
4740
4497
3398
1151
28022
705
2931
3654
3401
Pčinjski
12742
413
1511
1779
1578
Borski
14269
377
1401
1781
1790
Zaječarski
53290
1390
5889
7592
6755
Nišavski
13064
351
1246
1501
1343
Pirotski
Izvor: NSZ, Mesečni statistički bilten novembar 2013.
3644
3822
3815
3106
2155
789
1566
1445
1384
1369
1263
434
1644
1703
1558
1740
1577
698
6314
5895
6116
5999
5211
2129
1385
1508
1663
1910
1540
617
30
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Posmatrano po okruzima i učešću u ukupnom broju nezaposlenih, najviše nezaposlenih
mladih do 30 godina ima Borska oblast, najproduktivnijih nezaposlenih ima Pčinjska oblast,
dok najviše lica preko 50 godina starosti na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje
ima u Pirotskoj oblasti.
Grafikon 8 - Nezaposlena lica u regiji prema godinama starosti, novembar 2013.
Visoka nezaposlenost svakako je jedan od najvećih, ako ne i najveći ekonomski i socijalni
problem u i u regionu Južne i Istočne Srbije, ali i u čitavoj Srbiji. U regionu Južne i Istočne
Srbije skoro polovina radno aktivnog stanovništva nema posao, pa nije u stanju da se brine o
sebi i svojoj porodici. Posebno nepovoljna odlika nezaposlenosti u u regiji jeste njena
dugotrajnost: skoro 15% nezaposlenih ne radi duže od pet godina. To znači da u ovoj regiji
nije u pitanju ciklična, već strukturna nezaposlenost, kod koje su šanse za ponovno
zapošljavanje sve manje. Posebno su pogođeni mladi ljudi, koji velikim delom godinama ne
uspevaju da se uključe na tržište rada. To je veoma ozbiljan problem za sveopšte
ekonomsko, socijalno, pa i političko okruženje. S jedne strane, manja je ukupna
produktivnost, niži su prikupljeni porezi i doprinosi, a veći zahtevi za socijalnim transferima,
što dovodi do veoma ozbiljnih fiskalnih problema. S druge strane, ljudski kapital koji se ne
koristi gubi na vrednosti, a kada to razmotrimo u kontekstu visoke stope dugotrajne
nezaposlenosti, možemo da postavimo i veliko pitanje da li se te osobe uopšte više i mogu
zaposliti – koliko je i šta ostalo od njihovog znanja i radnih veština.
31
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
7. PONUDA I TRAŽNJA RADNE SNAGE U REGIJI
U Nacionalnoj strategiji zapošljavanja Republike Srbije za period do 2020. godine predviđa
se da će u Srbiji poljoprivreda ukupno zapošljavati 21,6%, industrija 26,4%, a usluge 52,1%.
Trenutno u Srbiji prema sektoru delatnosti, najveći broj zaposlenih je u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva 20,7%, zatim u sektoru prerađivačke industrije 17,5% i trgovine na
veliko i malo i popravke morotnih vozila 13,7%. U regionu Južne i Istočne Srbije najveći udeo
zaposlenih je u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva 27,6%. U sekotru prerađivačke
industrije je zaposleno 15,8%, dok je u sektoru trgovine na veliko i malo i popravke motornih
vozila zaposleno 10,6% od ukupno zaposlenih u regionu. Sektori koji su prepozanti kao
potencijali za razvoj privrede ovog regiona, trenutno upošljavaju znatno manji broj lica
(građevinarstvo 4,5%, usluge smeštaja i ishrane 2,5%, informisanje i komunikacija 1,1%).
Ovo predstavlja potencijalnu mogućnost povećanja broja zaposlenih u ovim sektorima,
ukoliko se oni budu razvijali prema svojim potencijalima.
Na osnovu do sada sagledanih i analiziranih podataka, jasna je činjenica da kako u čitavoj
Srbiji, tako i u posmatranoj regiji, kvantitativno ne manjka ponude radne snage. Međutim, da
bi se imala prava slika o ponudi radne snage neophodno je sagledati i njenu kvalitativnu
komponentu. Kvalitet radne snage koja se nudi poslodavcima zavisi od niza činioca kao što
su: pismenost, kompjuterska pismenost, obrazovanje.
Između dva popisa 2002/2011. broj nepismenih u Srbiji je smanjen za polovinu, a u porastu
je i računarska pismenost. Rezultati popisa iz 2011. godine pokazuju da je nepismenost
znatno opala, ali nije i skorenjena. U periodu između dva popisa ukupan broj nepismenih
smanjen je za nešto vise od 45%. Na prvi pogled ovaj podatak deluje dobro, ali i dalje u
Srbiji ima 127.460 nepismenih lica, što je još gore, više od 80% tih lica čine žene. Svaki
deseti stanovnik nema osnovnu školu, a toliko je i onih koji imaju fakultet. Od prošlog popisa,
broj akademski obrazovanih uvećao se za trećinu. Oko 45.000 žena je više u tom kontigentu
lica sa visokim obrazovanjem, što je prvi put da je veći broj žena sa visokim obrazovanjem u
odnosu na prethodne popise. Najviše pismenih i obrazovanih je u Beogradu, najmanje u
jugoistočnoj Srbiji (tabela br. 10).
32
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Tabela 1 -: Stanovništvo staro 10 i više godina prema pismenosti
Pismeni
Ukupno
REPUBLIKA SRBIJA
Region Istočne i JužneSrbije
Jablanički okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Niški okrug
Pirotski okrug
Izvor: Republički zavod za statistiku
6508453
1424573
196048
142966
115092
111068
342711
85449
Svega
Učešće u ukupnom
stanovništvu (%)
6380990
1381084
186758
136648
111388
108866
335800
83510
98.04
96.95
95.26
95.58
96.78
98.02
97.98
97.73
Region Južne i Istočne Srbije je ispod nivoa Republike Srbije po učešću pismenog
stanovništva u ukupnom, dok je najlošija situacija u Jablaničkom i Pčinjskom okrugu unutar
regiona. Isti geografski raspored je i kada je reč o računarskoj pismenosti ako područje
Južne i Istočne Srbije posmatramo kroz veliki region Centralne Srbije (tabela br. 11).
Tabela 11 - Lica stara 15 i vise godina prema kompjuterskoj pismenosti
Region
Kompjuterski
pismena lica
Ukupno
%
Lica koja
delimično
poznaju rad
na računaru
%
Kompjuterski
nepismena
lica
%
%
Republika Srbija
6161584
100
2108144
34,2%
910586
14,8%
3142854
Region Južne i
Istočne Srbije
1347323
100
362832
26,9%
193506
14,4%
790985
Jablanička
oblast
184703
100
42601
23,1%
25229
13,7%
116873
Pčinjska oblast
133995
100
33631
25,1%
19836
14,8%
80528
60,1%
Borska oblast
109261
100
29205
26,7%
15772
14,4%
64284
58,8%
Zaječarska
oblast
106182
100
25391
23,9%
14120
13,3%
66671
Nišavska oblast
325229
100
109657
33,7%
46014
14,1%
169558
52,1%
Pirotska oblast
81382
100
21917
26,9%
10084
12,4%
49381
60,7%
51,0%
58,7%
63,3%
62,8%
Izvor: Republički zavod za statistiku
Prema ovom pokazatelju, Srbija je ispod proseka Evropske unije, ali je kompjuterski
pismenija od nekih zemalja Evropske unije, kao što su Rumunija i Bugarska. Region Južne i
Istočne Srbije je ispod proseka Republike prema kompjuterkoj posmenosti, a najveći problem
kompjuterske nepismenosti je izražen u Jablaničkoj i Zaječarskoj oblasti. Sve ove
33
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
karakteristike stanovništva odslikavaju se i na ponudu radne snage na tržištu. Kvalitet
ponude radne snage svakako zavisi od nivoa formalnog obrazovanja stanovništva.
Generalno u Srbiji je još uvek uočljivo visoko učešće stanovnoštva bez školske spreme i
nepotpunim osnovnim obrazovanjem. Uzimajući u obzir da smo stara nacija po godinama,
ovakvo činjenično stanje se može pripisati starijim generacijama. Međutim, neophodno je
smanjivati učešće stanovništva bez obrazovanja, ali i sa osnovnim obrazovanjem u korist
srednjeg i visokog obrazovanja, kako bi mogli da pratimo razvijene zemlje sveta.
Tabela 12 - Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi
Bez školske
spreme i
nepotpuno
osnovno
obrazovanje
Osnovno
obrazovanje
Srednje
obrazovanje
Više
obrazovanje
Visoko
obrazovanje
svega
(%)
svega
(%)
svega
(%)
Svega
(%)
svega
(%)
6161584
842383
13.67
1279116
20.76
3015092
48.93
348335
5.65
652234
10.59
184703
39308
21.28
37254
20.17
87179
47.20
8904
4.82
11127
6.02
133995
23935
17.86
34321
25.61
58965
44.01
6806
5.08
9545
7.12
325229
43886
13.49
60940
18.74
166599
51.23
20517
6.31
37775
11.61
81382
15092
18.54
19946
24.51
35920
44.14
4613
5.67
5679
6.98
106182
24718
23.28
26189
24.66
43360
40.84
5066
4.77
6586
6.20
109261
24138
22.09
26761
24.49
45831
41.95
4978
4.56
6583
6.03
Ukupno
REPUBLIKA
SRBIJA
Jablanički
okrug
Pčinjski
okrug
Nišavski
okrug
Pirotski
okrug
Zaječarski
okrug
Borski
okrug
Izvor: Republički zavod za statistiku
Posmatrano na nivou republike, ali i na nivou targetiranih okruga, največe učešće ima
stanovništvo sa srednjom stručnom spremom i ovaj kontigent stanovništva se kreće od 4050% ukupnog radon sposobnog stanovništva. Ono što predstavlja najveći problem čitave
zemlje, a i posmatrane regije jeste premalo učešće stanovništva sa višim i visokim
obrazovanjem u kontigentu radno sposobnih. U posmatranoj regiji jedino je Nišavski okrug
iznad proseka republike, dok su svi ostali okruzi dosta ispod proseka republike. Ovo je
svakako polje na kome treba dosta raditi u narednom periodu kako bi se dosegao Evropski
prosek.
Kako bi sagledali tražnju za radnom snagom, profilima, obrazovanjem i ličnim
karakteristikama radnika koji su potrebni, najbolje je čuti potrebe same privrede. Na osnovu
ankete poslodavaca sprovedene 2013. godine, najveći skepticizam je prisutan kod
preduzeća koja se bave poljoprivrednom proizvodnjom, pa se očekuje brža dinamika gašenja
34
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
od kreiranja poslova u sektoru Poljoprivreda, šumarstvo i ribarstvo. Takođe, uočeno je
smanjenje potrebe za novom radnom snagom, pa čak i smanjenje broja zaposlenih u sektoru
prerađivačke industije što dodatno pogađa region jer su to sektori koji trenutno apsorbuju
najveći broj zaposlenih. U poslednje vreme se beleži pozitivna tendencija tražnje u
industrijskim makrosektorima: trgovina na veliko i malo i popravka motornih vozila; Stručne,
naučne, inovacijske i tehničke delatnosti; Administrativne i pomoćne uslužne delatnosti;
Zdravstvena i socijalna zaštita u privatnom sektoru; Umetnost, zabava i rekreacija;
Finansijske delatnosti i delatnost osiguranja; Poslovanje nekretninama.
Kada posmatramo veličinu privrednih subjekata u korelaciji sa upošljavanjem novih radnika,
najveću tražnju za radnicima iskazuju preduzećima koja zapošljavaju do 50 lica. Brži oporavak malih i srednjih privrednih subjekata od ekonomske krize uslovljava njihovu
fleksibilnost kada je reč o fluktuacijama ukupnog broja zaposlenih.
Takođe je uočljivo da javna preduzeća imaju visoke stope priliva i odliva zaposlenih na
godišnjem nivou, dok su privredni subjekti u privatnom vlasništvu, kao i privredni subjekti u
mešovitom, zadružnom i drugim oblicima vlasništva imali samo nešto veće stope kreiranja
nego gašenja poslova.
Na osnovu vrednosti odliva i priliva zaposlenih i neto kreiranih stopa zapošljavanja za 2012.
godinu može se zaključiti da je najbrži oporavak ekonomije u regionu Južne i Istočne Srbije,
zatim u regionu Šumadije i Zapadne Srbije i u Beogradskom regionu. Sa druge strane,
ovakvi podaci su pre svega rezultat velikog broja nezaposlenih lica u posmatranom region u
predhodnom period nego što su rezultat znatnog oporavka privrede.
Analiza zapošljavanja lica po stepenu stručnosti ukazuje na to da je najveća tražnja za
radnom snagom trećeg i četvrtog stepena, a zatim radne snage prvog stepena obrazovanja.
Takođe, poslodavci iskazuju i određene zahteve vezane za posebna znanja i veštine,
kompetencije i lične karakteristike prilikom odabira osoba za zapošljavanje.
Prema sektorima delatnosti, dve trećine preduzeća iz ankete poslodavaca je iskazalo
probleme skoncentrisane u dva sektora - Prerađivačka industrija, sa čak 44,4% od ukupnog
broja preduzeća sa iskazanim problemima, i u sektoru Trgovina – 22,2%. Na nivou Srbije,
ukupno je identifikovano preko 1600 različitih zanimanja za koja je bar neki poslodavac
iskazao probleme u pronalaženju odgovarajućih radnika. Premda se najveći broj ovih
zanimanja u apsolutnim izrazima nalazi u okviru srednjeg nivoa obrazovanja, srazmerno
najveći problemi uočeni su kod pronalaženja osoba sa visokoškolskim kvalifikacijama.
Najčešća zanimanja sa problemima u realizaciji tražnje u okviru III stepena stručne spreme
su: Automehaničar, Autolimar, Bravar, Stolar za montažu, opravke i održavanje, Pekar, Šivač
konfekcije, Elektrozavarivač, Zavarivač, a u okviru IV stepena stručne spreme Prodavac,
Knjigovođa, Komercijalni tehničar, Kuvar, Konobar i Univerzalni zavarivač. Među
zanimanjima u okviru VII stepena stručne spreme izdvajaju se: Diplomirani inženjer
elektrotehnike za energetiku, Programer informacionog sistema, Diplomirani mašinski
35
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
inženjer, Diplomirani ekonomista za opštu ekonomiju, bankarstvo i finansije i Diplomirani
inženjer građevinarstva. Najčešći razlozi zbog kojih dolazi do nezadovoljenih potreba za
radnicima su nedostatak znanja i veština, nedostatak radnog iskustva i činjenica da je
traženo zanimanje deficitarno.
Ako posmatramo iskazane potrebe za zapošljavanjem prema profilu radnika u toku 2013.
godine, među nekvalifikovanim radnicima su najviše traženi tekstilci, prerada drveta i lica bez
zanimanja. Među srednje stručno obrazovanim radnicima, najtraženija su zanimanja trgovac,
medicinske sestre, ekonomski tehničar i zastupnik osiguranja. Diplomirani ekonomisti i
ekonomisti za finansije, računovodstvo i bankarstvo, poljoprivredni inžinjeri, pravnici,
profesori engleskog jezika i doktori medicine su najtraženiji profili među više i visoko
obrazovanim licima.
Prema potrebama za zapošljavanjem po grupama zanimanja u 2013. godini, na prvom
mestu je trgovina, ugostiteljstvo i turizam. Zatim slede ekonomija, pravo i administracija;
mašinstvo i obrada metala; tekstilna i kožarska industrija; vaspitanje i obrazovanje;
zdravstvo, farmacija i socijalna zaštita; poljoprivreda, proizvodnja i prerada htrane. Najmanje
potreba je iskazano za radnicima u kulturi, umetnosti i informisanju i na prirodnomatematičkom i društveno-humanističkom području.
Tabela 13 - Prijavljene potrebe za zapošljavanjem na mesečnom nivou
Ø2012
Ø 11/2013
Region Južne i Istočne Srbije
906
803
Jablanički
44
52
Pčinjski
62
35
Borski
93
90
Zaječarski
59
57
Nišavski
282
201
Pirotski
131
147
Okruzi
Izvor: NSZ, Mesečni statistički bilten novembar 2013.
Prema informacijama Nacionalne službe za zapošljavanje, na nivou regiona Južne i Istočne
Srbije u 2013. godini je iskazana manja potreba, prosečno po mesecima, za novim radnicima
u odnosu na 2012. godinu za 11, 4%. Prijavljene mesečne potrebe za zapošljavanjem su
veće u Jablaničkoj i Pirotskoj oblasti, dok je značajno opala tražnja za novim radnicima u
Pčinjskoj i Nišavskoj oblasti.
Generalno, na području regiona se očekuje povećana tražnja za zapošljavanjem u narednom
periodu i očekuje se postepena promena tražnje sa sektora poljoprivrede i industrije prema
sektoru informisanja i komunikacije, socijalnog osiguranja i trgovine. Kako su građevinarstvo
36
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
i turizam pored rudarstva, prioritetni sektori u posmatranom području, treba očekivati rast
tražnje za radnicima i u pomenutim oblastima.
7.1.
Potrebe za novim znanjima i veštinama
Svetska privreda je od početka ovog veka doživela drastičnu promenu u smislu prelaska na
ekonomiju zasnovanu na znaju, pa je broja manuelnih radnika u odnosu na ukupan korpus
radne snage drastično smanjen sa nekadašnjih 80% na sadašnjih 25%. Ako se ovome doda
i činjenica da 10 zanimanja koja su bila najtraženija u 2010. godini nisu ni postojala u 2004.
godini, a da prosečan radnik u svetu do svoje 38. godine života promeni od 10 do 14
zanimanja, postaje jasno koliko se tržište radne snage promenilo samo od početka ovog
veka. Ova suštinska promena na tržištu rada se ogleda u proceni da će se u Evropskoj uniji
kreirati preko 13 miliona novih radnih mesta za period od 10 godina a do 2015. godine,
uprkos gubitku od preko dva miliona radnih mesta u primarnom sektoru i skoro pola miliona
radnih mesta u proizvodnji. Međutim, za distribuciju, transport, hotelijerstvo i ugostiteljske
usluge zajedno se projektuje rast zapošljavanja za 3,5 miliona radnih mesta tokom ovog
istog desetogodišnjeg perioda, a za netržišne usluge se očekuje povećanje koje je samo
nešto malo manje od ovog. Poslovne usluge i razne druge vrste usluga imaju najbolje
izglede za povećanje zaposlenosti, sa skoro 9 miliona novih radnih mesta stvorenih do 2015.
godine. Ove promene na svetskom i evropskom tržištu rada, iako se odnose na razvijene
ekonomije, su vrlo značajne i za Srbiju jer ukazuju na buduće pravce razvoja ekonomije i
tržišta rada koje Srbija mora da prati ako želi da poveća konkurentnost svoje privrede i da na
osnovu njih prilagodi svoje sisteme i institucionalne mehanizme kako bi što više uskladila
tržište rada sa potrebama privrede.
Naime, projektovane sektorske promene koje se dešavaju imaće značajne implikacije na
profesionalne veštine koje će biti potrebne u budućnosti. Ovo će dodatno biti ojačano
promenama u načinima rada i organizovanju poslova u okviru svakog sektora privrede.
Glavna implikacija ovakvog razvoja događaja je nastavak rasta tražnje za visoko i srednje
kvalifikovanim radnicima, kao i za nekim zanimanjima sa manje kvalifikacija. Nasuprot tome,
tražnja za tradicionalnim poljoprivrednim radnicima, nekim zanatskim i srodnim veštinama,
kao i činovničkim veštinama će biti u padu. Tako se očekuje značajno povećanje broja radnih
mesta za uslužnim zanimanjima, naročito u maloprodaji i distribuciji, kao i za neka osnovna
zanimanja koja zahtevaju male ili nikakve formalne veštine.
Ponuda radne snage u Srbiji je velika što pokazuje i visoka stopa nezaposlenosti. S druge
strane i tražnja za radom je sve veća, ali ne rezultira padom stope nezaposlenosti, usled
velike neusklađenosti ponude i potražnje radne snage. Osnovni uzrok velikog raskoraka
između ponude i tražnje su nedovoljna i zastarela znanja ne samo nezaposlenih, već i
zaposlenih, prevashodno usled velikog tehnološkog zaostajanja Srbije ali i izostanka reforme
obrazovanja u cilju prilagođavanja radne snage potrebama privrede. Koristan izvor
37
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
informacija na temu tražnje za određenim zanimanjima i posebnim znanjima i veštinama su
razne ankete poslodavaca11, kako na nacionalnom tako i na lokalnom i regionalnom nivou.
Godišnja nacionalna anketa poslodavaca se sprovodi već treću godinu zaredom. Anketirani
poslodavci izrazili su potrebe za odgovarajućim znanjima i veštinama kod postojećih
zaposlenih, ali i u vezi sa planiranim zapošljavanjem, te nedostajućom radnom snagom.
Znanja i veštine o kojima su se izjašnjavali grupisani su kao: stručna znanja i kompetencije,
prenosiva znanja i veštine i šire kompetencije i lične karakteristike. Stručna znanja i veštine
uglavnom podrazumevaju znanja i veštine stečene na osnovu formalnog obrazovanja.
Prenosiva znanja i veštine obuhvataju sva ona znanja stečena tokom formalnog i
neformalnog obrazovanja i tokom obuke na poslu i kao takva se mogu prenositi na druga
radna mesta i druga zanimanja. U njih spadaju znanje stranih jezika, informacionokomunikacionih tehnologija (IKT), razne dozvole i licence, bezbednost na radu i slične
veštine. Šire kompetencije i lične karakteristike obuhvataju tzv. meke veštine poput
komunikacije, pregovaranja, timskog rada, motivisanosti, uslužnosti i sl.
Prema rezultatima godišnje nacionalne ankete poslodavaca, oko 50% poslodavaca je izrazilo
potrebu za radnom snagom koja poseduje šire kompetencije i lične karakteristike (tačnost,
preciznost, sklonost ka brzom tempu rada, sklonost ka radu s ljudima, komunikativnost,
samostalnost). Oko 36% poslodavaca je iskazalo potrebu radnom snagom koja poseduje
prenosiva znanja i veštine (jezici, IKT, preduzetništvo, bezbednost i zaštita na radu, zaštita
životne sredine i ekologija, različite vrste dozvola, ostala prenosiva znanja), dok se najmanje
poslodavaca izjasnilo za stručna posebna znanja i kompetencije (prirodno matematička
oblast; tehničko-tehnološka; društveno-humanistička; medicina i umetnost).
Posmatrano prema stepenu stručne spreme, najčešće su iskazivane potrebe za dodatnim
usavršavanjima srednje kvalifikovanih zaposlenih, kao i lica sa visokim obrazovanjem.
Zanimanja u okviru više škole i niskih nivoa stručnosti manje su zastupljena kad je reč o
potrebama za dodatnim usavršavanjem, što se može dovesti u vezu sa konkretnim radnim
mestom, tj. poslovima koja ta lica obavljaju u anketiranim preduzećima. Pri tome,
zaposlenima sa srednjom i visokom stručnom spremom najčešće nedostaju šire
kompetencije i lične karakteristike, dok su stručna znanja najmanje zastupljena među
nedostajućim veštinama. Rezultati ove ankete se donekle poklapaju sa rezultatima druge
11
Godišnja nacionalna anketa poslodavaca iz 2012. i 2013. godine, NSZ; Analiza tržišta rada i prognoziranje
potreba na tržištu rada u Republici Srbiji, USAID projekat održivog lokalnog razvoja, 2012.; Istraživanje
sprovedeno među poslodavcima za bolje uskove zapošljavanja mladih, Unija poslodavaca Srbije, 2013.; Anketu
poslodavaca za 4 opštine Nišavskog okruga (Niš, Gadžin Han, Doljevac i Merošina) i Leskovac, na uzorku od 245
poslodavaca (71,22 %) od ukupno 344, kao i Anketu poslodavaca za 4 opštine Jablaničkog okruga (Vranje,
Bujanovac, Preševo i Vladičin Han) na uzorku od 84 poslodavaca (71,19 %) od ukupno 118. Anketa je
sprovedena 2012 sa ciljem praćenja i predikcije potreba poslodavaca za određenim zanimanjima, veštinama i
kompetencijama
38
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
ankete12 sprovedene među poslodavcima a koja se bavila isključivo mladima zaposlenim u
anketiranim preduzećima. Naime, iako su se poslodavci izjasnili da većina (62%) mladih
zaposlenih poseduje odgovrajuća stručna znanja i šire kompetencije za poslove koje obavlja,
kao oblasti u kojima treba usavršavati ne samo zaposlene, već i mlade koji su na tržištu
rada, poslodavci su naveli: usko stručne obuke (74,1%), obuke u oblastima razvoja ljudskih
resursa – timski rad, veštine komunikacije, prezentacijske veštine, itd. (72,8%), obuke u
oblasti IKT (22,2%) i ostalo (6,2%).
Grafikon 9 – Potrebe za usavršavanjem radnika
Najveće zanimanje poslodavaca za unapređivanjem stručnih kompetencija zaposlenih ide u
prilog tome da su mladi primljeni na određene poslove bez prethodnog praktičnog iskustva.
Poslodavci su, takođe, naveli da im treba i do dve godine (zavisno od delatnosti preduzeća)
da primljene mlade ljude obuče za posao usled potpunog izostanka savremenih praktičnih
znanja. Upravo ove tri navedene vrste obuke najviše nedostaju u domaćem obrazovnom
sistemu, tako da se jasno uočava jaz između formalnog obrazovnog sistema i realnih
potreba privrede. Nije iznenađujuć podatak, stoga, da velika većina poslodavaca, čak
83,78%, organizuje obuke i razne oblike stručnog usavršavanja za svoje zaposlene.
Poslodavci uglavnom organizuju usko stručne obuke da bi pokrili nedostatke u edukaciji
mladih tokom prethodnog školovanja, a ređe visokosofisticirane i napredne obuke koje treba
da mlade jednog dana pretvore u vrhunske menadžere, inženjere i iskusne stručnjake.
Poslodavci su, dalje, kao osobine (karakteristike) koje najviše cene kod zaposlenih izdvojili
tačnost i preciznost, kao jednu od najvažnijih karakteristika koju poslodavci očekuju od
budućih zaposlenih (11,09%), zatim sklonost ka brzom tempu rada (10,90%), sklonost ka
radu sa stvarima (9,95%), sklonost ka radu sa ljudima (9,91%), komunikativnost (9,72%),
kao i samostalnost u radu (7,98%). Kad su mladi u pitanju, poslodavci su sposobnost
12
Istraživanje je sprovedeno među poslodavcima (259 malih, srednjih i velikih preduzeća) u Srbiji u julu i
avgustu 2013. i imalo je, između ostalog, za cilj da utvrdi i trenutan broj lica do 30 godina starosti angažovanih
kod poslodavaca, njihove kompetencije i znjanja, kao i nedostajuća znanja i veštine
39
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
prilagođavanja (54,5%), snalažljivost (49%) i fleksibilnost (33,5%) identifikovali kao
najpoželjnije osobine zaposlenih. To znači da poslodavci u Srbiji zapravo najviše cene
sposobnost zaposlenog da postane deo tima i prilagodi se uslovima rada i da svojom
snalažljivošću i prilagodljivošću ostvari dobre rezultate u poslu. Ove osobine su naročito
postale poželjne u poslednjih pet godina, od kada je nastupila Svetska ekonomska kriza, jer
u uslovima stalnih promena na tržištu i jake konkurencije traženi su oni koji su sposobni da
brzo odgovore na brojne izazove.
Nedostatak adekvatnih znanja i veština, nedostatak radnog iskustva i deficitarnost zanimanja
najčešći su razlozi što poslodavci ne mogu da pokriju svoje potrebe za novozaposlenima na
zadovoljavajuć način. Naime, većina anketiranih poslodavaca u nacionalnom istraživanju
navodi kao glavne razloge nepopunjavanja slobodnih radnih mesta mali broj odgovarajućih
kandidata i nisku zainteresovanost za posao. Tek na trećem mestu kao razlog se navodi i
nedostatak radnog iskustva.
Svi prethodno navedeni podaci impliciraju na značajne promene u kompetencijama radne
snage što uslovljava potrebu dodatnog prilagođavanja obrazovnog sistema novim potrebama
tržišta rada odnosno zahtevima poslodavaca. Adekvatno obučena i prilagodljiva radna snaga
doprinosi povećanju konkurentnosti nacinalne ekonomije u celini, ali ima i pozitivan efekat na
same poslodavce. Brzina kojom će obrazovni sistem odgovoriti naraslim zahtevima privrede
za adekvatno, i sve više visokoobrazovnim kadrovima će determinisati buduće smernice
razvoja nacionalnih ekonomija. Ovo će direktno uticati na strukturu privrede u smislu da će
nacionalne ekonomije sa visokim obrazovnim nivoom stanovništva moći sebi da obezbede
povoljniju strukturu proizvodnje, a samim tim i bolju poziciju u odnosima razmene sa drugim
zemljama.
8. MERE AKTIVNE POLITIKE ZAPOŠLJAVANJA
Institucionalni okvir za donošenje i sprovođenje politike zapošljavanja u Republici Srbiji
znatno je unapređen. Politika zapošljavanja posmatra se u širem smislu, kao deo opšte
ekonomske politike i usmerava se na kreiranje radnih mesta i podsticanje zapošljavanja.
Aktivna politika zapošljavanja predstavlja sistem planova, programa i mera usmerenih ka
povećanju zaposlenosti i smanjenju nezaposlenosti13, a da je osnovni instrument ove politike
Nacionalni akcioni plan zapošljavanja (NAPZ), koji se utvrđuje na godišnjem nivou. Godišnji
nacionalni akcioni planovi zapošljavanja su ujedno i mehanizam preko kojeg se sprovodi i
Nacionalna strategija zapošljavanja za period 2011-2020.
Sveobuhvatan cilj politike zapošljavanja, definisan u Nacionalnoj strategiji zapošljavanja,
jeste povećanje zaposlenosti, a svakim godišnjem NAPZ definišu se prioriteti i ciljevi politike
zapošljavanja i utvrđuju programi i mere neophodni za ostvarivanje tih prioriteta i ciljeva. Ovi
13
Zakon o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti
40
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
planovi sadrže aktivne programe na tržištu rada (APTR) za predstojeću godinu, uz
preciziranje odgovornosti, kao i neophodnih sredstava za njihovo sprovođenje, te institucija
koje imaju glavnu nadležnost za sprovođenje akcionih planova. APTR se finansiraju iz
budžeta Republike Srbije, budžeta autonomnih pokrajina i budžeta jedinica lokalne
samouprave, u skladu sa Zakonom o zapošljavanju.
Nacionalna strategija zapošljavanja je ukazala i na potrebu da se tržište rada u Srbiji
sagleda kroz regionalnu perspektivu i da se shodno tome i definišu ciljevi i preporuče mere
za podsticanje zapošljavanja, kako na nacionalnom, tako i na regionalnom niovu, pa čak i na
nivou okruga. Regionalni pristup je neophodan u kontekstu veoma ograničene mobilnosti
radne snage koju nije moguće značajno unaprediti u srednjeročnoj perspektivi, pa je usvojen
princip da radna mesta treba približiti radnicima umesto obrnuto. Shodno tome, a u cilju
rešavanja problema dispariteta na planu zaposlenosti po regionima, predviđeno je da lokalne
samouprave podnose lokalne akcione planove zapošljavanja (LAPZ) za čije sprovođenje
potom mogu zahtevati sufinansiranje iz državnog budžeta. Broj LAPZ sufinansiranih iz
državnog budžeta se iz godine u godinu povećava, tako da je 2012. sufinansirano 135 LAPZ,
2011. je odobreno sufinansiranje 122 LAPZ (u poređenju sa 2010. godinom kada je
sufinansirano svega 10 LAPZ). Ovi lokalni akcioni planovi zapošljavanja moraju biti u skladu
sa NAPZ, i doprinositi promovisanju partnerstava između lokalnih organa, filijala Nacionalne
službe za zapošljavanje (NSZ) i ostalih tela nadležnih za obuke, tržište rada i regionalni
razvoj, kao i predstavnika poslovnih i socijalnih partnera, na planu izrade i sprovođenja
aktivnosti na unapređenju zapošljavanja.
Zakonom je definisano da su nosioci poslova zapošljavanja Nacionalna služba za
zapošljavanje i agencije za zapošljavanje, i u njihovoj nadležnosti je sprovođenje mera
aktivne politike zapošljavanja. Implementacijom različitih mera aktivne politike zapošljavanja
nastoji se da se utiče na kretanja na tržištu rada, a u cilju smanjenja nezaposlenosti,
otvaranja novih radnih mesta, restrukturiranja privrede, podsticanja regionalnog razvoja i
smanjenja strukturne neusklađenosti između ponude i tražnje za radnom snagom, kako u
pogledu podsticanja teritorijalne pokretljivosti, tako i sa stanovišta kvalifikacione strukture,
odnosno podsticanja profesionalne pokretljivosti radne snage. Zakon načelno predviđa
brojne mere zapošljavanja, kao što su posredovanje u zapošljavanju, profesionalna
orijentacija i savetovanje o planiranju karijere, subvencije za zapošljavanje, podrška
samozapošljavanju, dodatno obrazovanje i obuka, javni radovi i slično. Međutim, ukupna
sredstva za aktivne mere koja se koriste preko NZS su veoma skromna, a posebno u
poređenju sa ozbiljnošću problema nezaposlenosti u Srbiji.
Naime, u 2013. godini za mere aktivne politike zapošljavanja izdvojeno je svega 3,4 milijardi
dinara iz budžeta Republike Srbije, dok je za narednu 2014. godinu za aktivne mere
zapošljavanja u budžetu predviđen značajno manji iznos od 2,6 milijardi dinara. Cilj
Nacionalne službe za zapošljavanje je da se ove godine zahvaljujući aktivnim merama i
programima podrške zaposli 70.000 nezaposlenih lica. Mere koje je Nacionalna služba za
zapošljavanje pripremila za podsticaj zapošljavanja u 2013. godini su:
41
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije







Mere za aktivno traženje posla
Program sticanja praktičnih znanja
Obuke za potrebe poslodavaca
Subvencije za otvaranje novih radnih mesta
Subvencije za samozapošljavanje
Javni radovi
Subvencije za podsticaj zapošljavanja osoba sa invaliditetom
Program „Prva šansa” iako prethodnih godina vrlo atraktivan za korsinike14 pokazao se
skupim za državu tako da u 2013. godini nije bilo sredstava za dalje finansiranje ovog
programa.
Ovaj pripravnički program je ujedno i najbolje ocenjen od strane poslodavaca 15, mada je
istraživanje pokazalo da je najveći broj anketiranih preduzeća ujedno bio i najviše upoznat i
najviše zainteresovan za ovaj program. Međutim, svega 26,8% anketiranih preduzeća je
izjavilo da trenutno koristi neki od programa koje obuhvataju aktivne mere politike
zapošljavanja, dok je velika većina, čak 73,2%, izjavila da ne koriste nijedan od dostupnih
programa. Od ranije dostupnih programa najbolje su ocenili program „Prva šansa” smatrajući
efekte ovog programa zadovoljavajućim. Relativno dobro su ocenjeni i Program stručne
prakse, kao i Subvencija za otvaranje novog radnog mesta. Međutim, preciznih podataka o
broju mladih zaposlenih kroz ove programe, kao i o broju njih koji je ostao u preduzeću
nakon završetka programa i isteka roka ugovorne obaveze nema jer većina preduzeća nije
bila spremna da ovaj podatak dostavi. Ono što je izvesno je da bez programa finansijske
podrške preduzeća ne bi imala sredstva da zaposle mlade ljude koji nemaju dovoljno
iskustva, jer bi to za njih predstavljalo značajan rizik, pogotovo u situaciji kada se preduzeća
bore da održe tekuće poslovanje i likvidnost.
Istraživanjem su obuhvaćeni i sami korisnici aktivnih mera politike zapošljavanja NSZ.
Značajan broj korisnika nije uopšte upoznat pojedinim uslugama i aktivnim merama politike
zapošljavanja NSZ, dok je mali broj mladih koji su uopšte koristili neku od usluga i aktivnih
mera politike zapošljavanja, a još manji broj onih koji su koristili neku od usluga i aktivnih
mera politike zapošljavanja a da im je to pomoglo da nađu zaposlenje. Kod svega 1,70% ovi
14
Prema podacima tadašnjeg Ministarstva ekonomije i regionalnog razvoja, kroz program je prošlo oko 20 000
mladih do 30 godina starosti u 5 700 preduzeća . Međutim, u 2010. ukupna sredstva izdvojena za aktivne mere
zapošljavanja iznosila su 3,7 milijardi dinara, od čega je čak jedna polovina utrošena na refundaciju zarada
pripravnika angažovanih poprogramu „Prva šansa“, dok je, na primer na javne radove utrošena četvrtina, a na
obuku tek 8% ionako skromnih ukupnih sredstava.
15
Istraživanje je sprovedeno među poslodavcima (259 malih, srednjih i velikih preduzeća) u Srbiji u julu i
avgustu 2013. i imalo je, između ostalog, za cilj da utvrdi i trenutan broj lica do 30 godina starosti angažovanih
kod poslodavaca, njihove kompetencije i znanja, kao i nedostajuća znanja i veštine
42
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
programi su imali pozirtivan efekat i rezultirali zapošljavanjem, i to uglavnom kroz program
„Prva šansa” i program stručne prakse.
Istraživanje je, takođe, pokazalo da su preduzeća u Srbiji najviše upoznata sa programima
Nacionalne službe za zapošljavanje, posebno sa programima zapošljavanja mladih i da
postoji potreba za boljim informisanjem poslodavaca u Srbiji o programima koje druge
državne institucije (kao što su Fond za razvoj, banke, itd.) imaju a odnose se na stimulisanje
poslodavaca kod zapošljavanja mladih. Takođe, iako je NSZ referentna ustanova za ovo
pitanje, poslodavci u Srbiji malo znaju o sredstvima razvojne pomoći Evropske unije i drugih
međunarodnih organizacija, što može uveliko smanjiti šanse Srbije u budućnosti da povuče
značajnija sredstva iz pretpristupnih fondova EU. Nedostatak komunikacije i stalne razmene
informacija između privrede i državnih institucija zaduženih za rešavanje problema
nezaposlenosti može otežati prevazilaženje nagomilanih teškoća i smanjenje stope
nezaposlenosti.
Osim slabe informisanosti još jedna značajna prepreka većoj efikasnosti različitih programa
podrške zapošljavanju su i složenost konkursnih procedura i prilagođenost samih konkursa
potrebama poslodavaca. Što se tiče konkursnih procedura, evidentno je da su za poslodavce
procedure za popunjavanje konkursne dokumentacije kod ostalih institucija, fondova i
banaka daleko komplikovanije nego kod NSZ, mada su za 23,6% preduzeća i procedure
NSZ složene i komplikovane. To ukazuje da i NSZ kao i ostale institucije, fondovi i banke
moraju daleko više pojednostaviti procedure konkurisanja i učiniti ih dostupnijim privredi i što
je moguće više u elektronskoj formi, kako bi se, pre svega,
desetinama hiljada
mikropreduzeća koja nemaju ljudske resurse za komplikovane administrativne procedure
omogućilo da više učestvuju na konkursima i tako povećaju zaposlenost.
Kada je u pitanju prilagođenost samih konkursa potrebama poslodavaca, slično kao i kod
ocene samih programa i složenosti konkursne dokumentacije, uslovi konkursa na programe
u okviru aktivnih mera politike zapošljavanja kod Nacionalne službe za zapošljavanje dobili
su prelaznu ocenu i 41,27% anketiranih preduzeća je izjavilo da je veoma zadovoljno
uslovima konkursa. Uslovi konkursa kod fondova EU ocenjeni su nešto bolje nego uslovi
konkursa kod banaka, a dosta su nepovoljno ocenjeni uslovi konkursa kod drugih domaćih ili
međunarodnih fondova za razvoj. Poslodavci se uglavnom žale na proceduru oko uslova
konkursa, na birokratizaciju celokupnog procesa ili čak i diskriminacijom već samim uslovima
kada su u pitanju pojedine delatnosti. Takođe, veliki broj preduzeća ne učestvuje na ovakvim
konkursima usled nedostatka ljudskih resursa koji bi se bavili datim pitanjem i konkursom, ali
i usled velikog nepoverenja koje vlada prema ovakvoj vrsti podrške usled sumnje na
netransparenstot procesa i korpupciju tela koja odlučuju o dodeli sredstava.
Iz ovog istraživanja se nameće zaključak da bi prilikom kreiranja budućih programa u okviru
aktivnih mera politike zapošljavanja treba primeniti dobra iskustva iz programa “Prva šansa” i
Programa stručne prakse, jer su to programi sa najvećim odzivom kod poslodavaca, a da
svakako treba povećati informisanost poslodavaca o svim drugim navedenim programima, a
43
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
posebno o Obukama kod izvođača obuke i Programima volontiranja, jer su za njih poslodavci
iskazali najmanji interes.
Aktivne mere zapošljavanja svakako nisu vidljivo uticale na smanjenje nezaposlenosti u
Srbiji. Uzrok tome je svakako minimalan iznos sredstava, ali je pitanje da li bi i daleko veći
doneo potrebne rezultate. Jer, svetska iskustva pokazuju da su efekti aktivne politike
zapošljavanja uglavnom skromni, ukoliko uopšte postoje. Široka analiza evropskih iskustava,
na primer, pokazuju da programi obuke imaju minimalne efekte, da programi podsticaja
zapošljavanja u privatnom sektoru i podrške traženju posla imaju bolje efekte, dok su efekti
programa direktnog zapošljavanja u javnom sektoru skromni, čak negativni. Što je
nepovoljno, programi koji se bave mladima pokazuju posebno slabe rezultate. Svakako,
nedovoljno dobri rezultati mnogih programa aktivne politike zapošljavanja nisu posledica
slabosti same ideje već manjkavosti u implementaciji programa. Dodatni problem u Srbiji je
to što su mere aktivne politike često donošene u kratkom roku, bez temeljnijih studija i
priprema, pod pritiskom političke potrebe da se urgentno smanji nezaposlenost na bilo koji
način, i obično praćene propagandnom kampanjom. Uz sve navedeno ne postoje ni ozbiljne
analize srednjoročnih efekata programa aktivnih politika zapošljavanja koje bi poslužile kao
orijentir kojim ih pravcem dalje usmeravati.
9. FORMALNO I NEFORMALNO OBRAZOVANJE U REGIJI
Srbija je zemlja sa visokom stopom nezaposlenosti, pogotovo među mladima. Iako se može
reći da je visoka stopa nezaposlenosti očekivana u uslovima ekonomske tranzicije, pogotovo
imajući u vidu ekonomsku krizu koja joj je prethodila, tranzicija svakako nije jedini uzrok
nezaposlenosti. Osim toga, ova problematika ne uključuje samo nezaposlenost kao takvu,
već se odnosi i na zapošljivost, tj. na to koliko su stečena znanja, veštine i sposobnosti, pa
čak i lične karakteristike pojedinca korisne u dobijanju posla. Ovo je posebno važno ukoliko
se ima u vidu da se, usled ekonomskog napretka i tehnoloških promena, potrebe tržišta rada
kontinuirano menjaju, kao i da je potreba za dobro obrazovanim stručnim kadrovima sve
veća.
Osim toga, jedan od prioriteta na putu evropskih integracija Srbije jeste i podsticanje
sveukupnog društveno-ekonomskog razvoja zasnovanog na ekonomiji znanja i konceptu
doživotnog učenja. Kompetentna i kvalifikovana radna snaga, koja poseduje konkuretna i
tržišno potrebna znanja i veštine postaje primarni interes svakog društva, koje teži da bude
razvijeno. Obrazovanje je preduslov za učešće u perspektivnim tržištima, a pomeranje od
konvencionalnih ka modernim poslovnim veštinama nužnost, kako bi se ostvarila puna
zapošljivost i pun društveno-ekonomski rast.
Međutim, iako je opšte poznata činjenica da u Srbiji postoji veliki jaz između potreba privrede
i ponude tržišta radne snage, reforma obrazovnog sistema u Srbiji kasni u odnosu na druge
velike sektorske reforme. Naime, reformski procesi obrazovnog sistema u Srbiji započeti su
44
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
2001. godine u Ministarstvu prosvete i sporta, a reforma srednjeg stručnog obrazovanja
posebno je dobila je snažnu podršku kroz različite donatorske programe koji su rezultirali
uvođenjem novih, oglednih obrazovnih profila i brojnim strateškim dokumentima16. Obrazovni
profili koncipirani su na potpuno nov način: uz obimne konsultacije sa interesnim grupama iz
privrede Srbije i uz snažnu podršku asocijacija stručnih škola. Način koncipiranja ovih novih
profila obezbeđuje upravo ono što je nedostajalo našem srednjem stručnom obrazovanju –
snažnu sponu obrazovanja i potreba tržišta rada u pogledu ishoda obrazovanja i
osposobljenosti za samostalan rad. Ipak, ova praksa je ograničena na relativno mali broj
škola i profila, dok ostatak programa na koje se svake godine upisuje veliki broj učenika i
dalje ostaje nereformisan.Sem obrazovnih profila u ogledima, koji su gotovo u celini razvijeni
u okviru donatorskih projekata, i kojima je pokriven veoma mali procenat učeničke
populacije, intervencije na ostalim obrazovnim profilima su, sa aspekta zahteva tržišta rada,
spore i nedovoljne17.
Iako, prema podacima iz 2012. godine Republika Srbija ima 16,24% visoko obrazovanih
građana (10,59% ima završen fakultet a 5,65% visoku školu) i 48,93% stanovništva sa
završenom srednjom školom, evidencija NSZ pokazuje da u Srbiji ima blizu 80.000
nezaposlenih a najčešći profil nezaposlenih su menadžeri, ekonomski i medicinski tehničari.
Takođe, Srbiji u ovom trenutku nedostaje oko 30.000 zanatlija. No, kako se poslednjih
godina veliki broj odeljenja i profila u srednjim stručnim školama gasi usled nedovoljnog
interesovanja, i ukoliko se ovaj nastavi trend gašenja nastavi, već za deceniju bićemo u
situaciji da zapošljavamo radnu snagu iz inostranstva – zanatlije različitih profila. Štaviše,
domaća preduzeća već u ovoj godini imaju problem sa zapošljavanjem različitih profila –
zidara, tesara, zavarivača, stolara, staklorezaca, keramičara i krojača. Takođe, samo za
prvih osam meseci ove godine šivači konfekcije i krojači imali su na raspolaganju više od
1.700 radnih mesta, no, bez obzira na traženost ovog zanimanja, država ne stimuliše
školovanje ovog kadra, a nastavni programi su odavno prevaziđeni pa učenici koji se školuju
ne dobijaju adekvatno znanje.
S druge strane, na teritoriji čitave Srbije imamo brojne institucije visokog obrazovanja. Tako
je u školskoj 2012/13. godini akreditovano ukupno 47državnih i 18 privatnih visokih škola,
kao i 95 državnih i 60 privatnih univerziteta i fakultata. Po zastupljenosti institucija visokog
obrazovanja regionu Južne i Istočne Srbije ne zaostaje za ostalim regionima jer pored
državnog univerziteta u Nišu koji okuplja 13 fakulteta18, državne i privatne institucije visokog
16
Na primer, GTZ program tehničko-tehnološke pomoći Vlade Nemačke reformisao je jedan broj profila u
pravno-administrativnom području rada i time doprineo osavremenjavanju obrazovanja, a Knauf pomogao
inoviranju jednog profila u delatnosti građevinarstva
17
48,20% mladih smatra da formalno obrazovanje nezadovoljava, a 46,36% da samo delimično zadovoljava
potrebe praktičnog rada. 90,10% anketiranih mladih razlog za to vide u nedostatku prakse tokom formalnog
obrazovanja, a 51,20% u neadekvatnim nastavnim programima – Anketa poslodavaca 2013.
18
Građevinsko-arhitektonski, Ekonomski, Elektronski, Mašinski, Medicinski, Prirodno-matematički, Tehnološki,
Pravni, Učiteljski, Filozofski, Fakultet umetnosti, Fakultet zaštite na radu, Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja
45
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
obrazovanja postoje i u drugim gradovima (Leskovac, Zaječar, Pirot, Vranje)19. Strategija
razvoja obrazovanja u Republici Srbiji do 2020. godine polazi od ideje da se „obrazovne
potrebe Srbije koje proističu iz pretpostavljenih opredeljenja kao i dalji razvoj proizvodnog
sistema Republike Srbije, moraju ubrzano zasnivati na znanju, preduzetništvu obrazovane
populacije, sopstvenim i transferisanim tehnološkim inovacijama, tržišnoj ekonomiji i
međunarodnoj poslovnoj, tehničkoj i drugoj kooperaciji. Zato treba podržati koncept
„preduzetničkog univerziteta” jer omogućava da takvi univerziteti budu nukleusi stvaranja
nove industrije zasnovane na znanju“.
No, podaci ukazuju da i pored velikog broja obrazovnih institucija već sada imamo deficitarna
zanimanja što u budućnosti može biti značajan faktor u privlačenju investicija. Pozicija
jednog zanimanja na tržištu rada, njegova deficitarnost i suficitarnost, generalno posmatrano,
zavise od niza faktora, kao što su regionalna i lokalna mreža škola, distribucija obrazovnih
profila, struktura delatnosti privrednih subjekata, sektorska tranzicija, regionalni i lokalni
razvojni potencijali i resursi, privredni i vanprivredni kapaciteti za stvaranje novih poslova i
radnih mesta, pokretljivost radne snage. U užem smislu, deficitarnost ili suficitarnost su
određene brojem nezaposlenih lica sa zanimanjem i potrebama poslodavca za radnicima tog
zanimanja, koje mogu uključivati i dodatne zahteve u pogledu znanja, veština i kompetencija
koje se ne stiču redovnim obrazovanjem. Ovi dodatni zahtevi mogu u jednom broju slučajeva
bitno određivati stepen zapošljivosti lica koje ima određeno zanimanje. Najčešći poslodavac
danas je privatnik, vlasnik malog ili srednje velikog preduzeća, čiji su dodatni zahtevi u
pogledu radnog iskustva i kompetencija traženog radnika dosta visoki.
Upravo usled tih dodatnih zahteva poslodavaca, ali i neusklađenosti obrazovnih programa sa
potrebama privrede, neformalno obrazovanje postaje sve dinamičnije polje koje se razvija iz
dana u dan. Neformalno obrazovanje otvara nove mogućnosti za obrazovanje odraslih i u
poređenju sa formalnim20 obrazovanjem je fleksibilnije, prilagodljivije živim i vrlo dinamičnim
potrebama tržišta i omogućava davanje brzih odgovora na zahteve iz okruženja. Nastavni
plan i programi neformalnog obrazovanja mogu fleksibilnije da odgovore na promene u
potrebama i zahtevima tržišta rada, jednostavno zbog toga što nisu „ograđeni” zakonskim i
institucionalno postavljenim propisima i odredbama. Životne veštine, socijalnokomunikacijske sposobnosti, tolerancija različitosti i sposobnost za rešavanje problema u
19
1) Univerzitet Megatrend (Fakultet za menadžment u Zaječaru)
2) Univerzitet Privredna akademija (Pravni fakultet za privredu i pravosuđe Novi Sad u Nišu)
3) Univerzitet Union (Fakultet za pravne i poslovne studije „dr Lazar Vrkatić” u Nišu)
4) Visoke škole strukovnih studija (Visoka poslovna škola strukovnih studija u Leskovcu, Visoka tehnička škola
strukovnih studija u Nišu, Visoka škola primenjenih strukovnih studija u Vranju, Visoka strukovna škola za tekstil
u Leskovcu, Visoka škola za menadžement i biznis u Zaječaru, Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača u Pirotu, Visoka škola strukovnih studija za menadžment u saobraćaju u Nišu)
20
Formalno obrazovanje spada u one oblike obrazovanja koji se pojavljuju uglavnom u školskim institucijama i
ono je propisano pravnim aktima. Znanja i veštine se stiču prema planu i programu koji je unapred
predodređen i koji u manjem stepenu obraća pažnju na individualnost pojedinca. Znanje se usvaja postepeno,
shodno uzrastu i zbog toga je podeljeno po razredima i stepenima (osnovna, srednja, visoka škola i fakultet).
Iako je najtipičniji primer formalnog obrazovanja škola, formalnom obrazovanju pripadaju svi sadržaji i
institucije za koji važe isti principi (na primer, polaganje vozačkog ispita).
46
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
okruženju baziranom na timskom radu postaju vodeće oblasti na polju neformalnog
obrazovanja koje je oslobođeno preopterećenosti u pogledu sadržaja predmeta, što
predstavlja stalni problem školskog kurikuluma. Stoga, neformalno obrazovanje služi da
dopuni formalno i da pruži pristup svim onim sadržajima koji su u formalnom obrazovanju
nepristupačni ili čak potpuno netaknuti. U nekim slučajevima, zbog nedostatka dovoljno
efikasnog modela fleksibilnog formalnog obrazovanja, neformalna edukacija je nosilac
smanjenja jaza između postojećeg i potrebnog obrazovanja, naučnih disciplina i potreba
privrede. Neformalno obrazovanje se sprovodi kroz aktivnosti kao što su kursevi, seminari,
predavanja, konferencije, radionice, razni tipovi treninga, kao i volontiranje.
Neformalno obrazovanje u Srbiji je posebno značajno jer je formalno visoko obrazovanje
teško pristupačno za odrasle koji su zaposleni. A obrazovanje odraslih zaposlenih je
podjednako važno kao i obrazovanje nezaposlenih. Ne postoje zvanični podaci o tome koliko
odraslih građana je uključeno u obrazovne procese, ali se procenjuje da 3‐4% građana
uzrasta 25 do 64 godine starosti učestvuje u obrazovanju i treninzima. Ovaj broj je dvostruko
manji u odnosu na situaciju u EU. Skorašnji podaci Svetske banke pokazuju da 36.5% firmi u
Srbiji nudi svojim zaposlenima treninge i obuke, što je manje od Slovenije (47.5%), ali više
od Hrvatske (28%) i Bugarske (30.7%), što takođe, može biti jedan od indikatora zapošljivosti
radne snage u kontekstu privlačenja investicija. Takođe, u tom kontekstu treba posmatrati i
kontinuiranu edukaciju nezaposlenih, kao i edukacije za potrebe unapređenja konkurentnosti
preduzeća. Prema podacima NSZ iz prethodnih godina manje od 3% od ukupnog broja
nezaposlenih je bilo uključeno u obuke koje organizuje ova institucija. Jedan od ključnih
problema u razvoju obrazovanja odraslih je i slaba veza između formalnog i neformalnog
obrazovanja. Nedostatak javnog finansiranja i mehanizama za deljenje troškova između
države i biznisa, kao i odsustvo podsticaja za kompanije i pojedince sputava razvoj
obrazovanja odraslih. Država još uvek svojim merama ne podstiče dovoljno obuke inicirane
od strane preduzeća, a posebno razvoj obuke na poslu. Koliki je značaj i neophodnost obuka
kod poslodavaca najbolje pokazuju rezultati Ankete poslodavaca o potrebnim veštinama u
Srbiji 201321.
Svi prethodno navedeni podaci impliciraju na značajne promene u kompetencijama radne
snage što uslovljava potrebu dodatnog prilagođavanja obrazovnog sistema novim potrebama
tržišta rada odnosno zahtevima poslodavaca. Brzina kojom će obrazovni sistem odgovoriti
naraslim zahtevima privrede će determinisati buduće smernice razvoja nacionalnih
ekonomija. Drugim rečima, nivo stvorene vrednosti u jednoj ekonomiji biće u funkciji opšteg
obrazovnog nivoa populacije. Takođe, ovo će direktno uticati i na strukturu privrede u smislu
21
72,4% poslodavaca organizuje neki vid obuke ili stručnog usavršavanja, 77,7% organizuje usko stručno
obuke, 46,5% organizuje obuke u oblastima razvoja ljudskih resursa, 31,2% organizuje obuke u oblasti IKT
47
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
da će nacionalne ekonomije sa odgovarajućim obrazovnim nivoom stanovništva moći sebi da
obezbede povoljniju strukturu proizvodnje, a samim tim i bolju poziciju u odnosima razmene
sa drugim zemljama.
10.
SWOT ANALIZA
Osnova za SWOT analizu su bili prikupljeni podaci, kao i analiza postojećih nacionalnih
strateških dokumenata i Strategija jedinica lokalne samouprave ovih šest okruga, kao i
Akcioni planovi zapošljavanja.














SNAGE
SLABOSTI
Postojanje filijala Nacionalne službe za
zapošljavanje na teritoriji svih okruga
Aktivnost Nacionalne službe za
zapošljavanje u rešavanju lokalnih
problema nezaposlenosti
Aktivne lokalne samouprave u proces
rešavanja problema nezaposlenosti
Postojanje mreže škola srednjeg
obrazovanja
Kvalitetan kadar zaposlen u srednjim
stručnim školama
Postojanje Saveta za zapošljavanje na
lokalnom nivou
Stvaranje lokalnih partnerstava za
smanjenje nezaposlenosti na lokalnom
nivou
Kontinuirano odrzavanje sajmova
zaposljavanja u regionu
Postojanje spremnosti nezaposlenih da
se uključe u svet rada
Uspostavljen sistem aktivnih mera
zapošljavanja
Postojanje univerzitetskog centra u regiji
Kvalifikovana radna snaga
Iskusna radna snaga
 Najsiromašniji region u Srbiji
 Niske zarade zaposlenih ( ispod nivoa
republike )
 Relativno nizak nivo raspoloživih
sredstava domaćinstava u regionu
 Nizak nivo lične potrošnje u regionu
 Veliko učešće penzija u novčanim
prihodima domaćinstva
 Stopa nezaposlenosti veća od republičke
stope nezaposlenosti
 Neusklađenost između kvalifikacione
strukture radne snage i potreba privrede
(zastarela znanja i veštine)
 Nejedakost u broju zaposlenih između
muškaraca i žena, na štetu žena
 Nedostatak mobilnosti radne snage
 Slaba razvijenost privrede
 slabija aktivnost lokalne samouprave
 Nepostojanje lokalnih saveta za
zaposljavanje koji dovode u međusobnu
vezu javni, privatni i nevladin sektor u
svim lokalnim samoupravama
 Nedostatak koordinacije medu
obrazovnim institucijama, službama
zapošljavanja i poslodavcima
ŠANSE
PRETNJE
Mogućnosti usavršavanja ljudskih
resursa
 Niske kvote besplatnog univerzitetskog
obrazovanja
48
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije











Saradnja univerziteta i škola kroz
prekogranične programe
Proces restruktuiranja nacionalnog
sistema obrazovanja u saglasnosti sa
potrebama tržišta
Programi i podrška za
samozapošljavanje kroz mere
nacionalne politike
Potencijali za razvoj turizma i
ugostiteljstva
Razvoj industrijskih/preradnih kapaciteta
na bazi poljoprivrede
Priliv novih investicija i dalji razvoj
postojećih
Modernizacija poljoprivrede
Mogućnost učestvovanja u programima
prekogranične saradnje (IPA fondovi)
Regionalno povezivanje
Razvoj malog biznisa
Stvaranje povoljnog privrednog
ambijenta
 Neposticajna poreska politika za
zaposljavanje u preduzetnistvu
 Atraktivnost drugih regiona i drzava za
mlade obrazovane kadrove
 Pad životnog standarda
 Slabljenje privredne aktivnosti
 Odliv stručnog kadra
 Smanjenje broja radnih mesta
 Veliki broj nezaposlenih lica preko 45
godina starosti
 Migracije stanovništva i pad nataliteta
 Sporo povećanje ulaganja budžetskih
sredstava za podršku izgradnje
kadrovskih i infrastrukturnih potencijala
u obrazovanju i istraživačkoj delatnosti
Na strani snaga se ističu prvenstveno postojanje Univerzitetskog centra u Nišu, kao i
državnih i privatnih institucija visokog obrazovanja u drugim gradovima (Leskovac, Zaječar,
Pirot, Vranje). Takođe, razvijena mreža srednjoškolskih ustanova su pogodnost ovog regiona
koja nije iskorišćena u dovoljnoj meri zbog zastarelog sistema školstva i neprilagođenog
savremenim kretanjima. Sa druge strane, možda najveća slabost ovog regiona jeste njegova
depopulacija, dok bi se ostale slabosti mogle ublažiti planskom upotrebom prethodno
navedenih prednosti. Mogućnosti za razvoj tržišta rada su prepoznte u privlačenju novih
investicija i dalji razvoj postojećih kroz korišćenje različitih fondova, boljem organizovanju i
iskorišćenosti potencijala u oblasti turizma i poljoprivrede, razvoj malog biznisa, kroz proces
restruktuiranja nacionalnog sistema obrazovanja u saglasnosti sa potrebama tržišta.
Naravno, za sve ovo je neophodna značajnija podrška države i tek uz angažovanje svih
resursa, i lokalnih i regionalnih i nacionalnih, može se računati na stvaranje dobre baze
ljudskih resursa, povećanje zaposlenosti i jačanje konkurentnosti privrede čitave regije.
11.
INDIKATORI
Osnovna svrha ovog dokumenata je da se definišu preporuke čijom implementacijom se
mogu napraviti promene u lokalnim zajednicama. Posebno je težak zadatak kako te promene
izmeriti, odnosno utvrditi da li je tokom implementacije predloženih mera i aktivnosti,
49
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
promena stvarno i nastala. U tu svrhu se najčešće koriste indikatori, kao mera da je nešto
stvarno urađeno. Indikatori su merljivi i opipljivi pokazatelji da je nešto urađeno ili da je nešto
postignuto. Indikatori u procesu izrade ovog dokumenta, a i kasnije u njegovoj
implementacija, imaju duplu ulogu:


Mogu se koristiti u predstavljanju numeričkog opisa trenutnog stanja, odnosno koriste
se za izradu dokumenta – analize trenutne situacije
Moraju se koristiti kao mera postignute promene u lokalnoj zajednici
Sa tog stanovišta smo definisali indikatore kroz sledeće korake:
 Definisanje kriterijuma za izbor indikatora - kriterijumi za izbor indikatora definišu se u
skladu sa okolnostima, odnosno prioritetima utvrđenim dokumentom. Kriterijumi za
izbor indikatora trebalo bi da se odnose na:
o naučnu / teorijsku prihvaćenost indikatora
o reprezentativnost indikatora za određeni problem
o sposobnost indikatora da ukaže na vezu između uzroka i posledice
o sposobnost indikatora da pokaže promenu vrednosti performanse
o važnost i razumljivost indikatora za korisnika
o uporedljivost indikatora sa ciljevima, granicama tolerancije i standardima
o kompatibilnost sa indikatorima drugih lokalnih zajednica
o adekvatnost indikatora u odnosu na veličinu lokalne zajednice
o adekvatnost indikatora u odnosu na tačnost, vrstu, obim i vremensku
raspoloživost podataka
o troškovnu prihvatljivost indikatora.

Utvrđivanje potencijalnih indikatora - u skladu sa jednim ili više usvojenih kriterijuma,
utvrđuju se set svih potencijalnih indikatora.

Vrednovanje potencijalnih indikatora - za svaki od utvrđenih potencijalnih indikatora,
vrši se vrednovanje u odnosu na usvojeni kriterijum za izbor indikatora. Vrednovanje,
takođe, treba vršiti i u skladu sa relevantnošću performanse na koju se indikator
odnosi prema utvrđenom predmetnom cilju.

Konačni izbor indikatora - na osnovu izvršenog vrednovanja potencijalnih indikatora
vrši se konačni izbor indikatora. Konačnim izborom indikatora dolazi se do seta
indikatora čije će vrednosti biti praćene i merene u kontekstu održivog razvoja lokalne
zajednice.
Na osovu gore navedenog postupka identifikovali smo sledeći set indikatora:
1. INDIKATOR: Stanovništvo prema starosti
2. INDIKATOR: Broj obrazovnih institucija
3. INDIKATOR: Prosečne zarade bez poreza i doprinosa po zaposlenom
50
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
4. INDIKATOR: Lokacijski koeficijent
5. INDIKATOR: Ukupna aktivnost i stopa zaposlenost
6. INDIKATOR: Učešće nezaposlenih u ukupnom aktivnom stanovništvu
Svi indikatori su detaljno prikazani u ankesu ovog dokumenta.
12.
ZAKLJUČAK I PREPORUKE
Analiza tržišta radne snage u regionu Južne i Istočne Srbije prvenstveno ima za cilj da
proceni postojeće tržišta rada u navedenim okruzima i da istraži problem neusklađenosti
ponude i potražnje za radnom snagom obuhvatajući pregled trenutnog stanja na tržištu radne
snage kako u Srbiji tako i u datom regionu i dinamiku po brojnim indikatorima (zaposlenost,
nezaposlenost, različite strukture itd.), zatim potrebe privrede u regionu u vezi sa
kompetencijama, veštinama i kvalifikacijom radne snage, kao i slabosti u ponudi radne
snage i nedostajuće veštine i kompetencije.
Ključni zaključci izvedeni nakon analize su:
 Srbija je u proteklih nekoliko godina donela nekoliko značajnih strateških dokumenata
kojima se identifikuje sadašnja slika stvarnosti i trasiraju budući pravci razvoja kada se
govori o ljudskom kapitalu i uopšte društveno-ekonomskom razvoju zemlje.
 Kad je pravni kontekst u pitanju, Zakon o radu i Zakon o zapošljavanju i osiguranju u
slučaju nezaposlenosti predstavljaju dva osnovna stuba radnog zakonodavstva u čujem
korpusu se nalazi još nekoliko važnih zakona koji uređuju rad, zapošljavanje i socijalni
dijalog. Ipak, dosadašnja reforma radnih odnosa nije zasnovana na uravnoteženim
odnosima između radnika i poslodavaca i odlikuje se većom zaštitom zaposlenih,
visokom formalizovanošću i složenošću procedura radnih odnosa, minimalizovanjem
prava poslodavaca i slično, što svakako nije dobro za atraktivnost poslovanja u Srbiji.
 Gledano u celini privreda Srbije ima izrazito visoke stope nezaposlenosti i analogno tome
relativno niske stope zaposlenosti mereno u odnosu na radni potencijal. Nezaposlenost
je jedan od najvećih ekonomskih i socijalnih problema i glavni generator siromaštva.
 Smanjenje ekonomske aktivnosti u poslednje dve decenije i povećanje nezaposlenosti
radne snage uticali su da i region Južne i Istočne Srbije po svojim ekonomskim
karakteristikama postane jedan od najsiromašnijih regiona Srbije. Uslovi za život u njemu
su drastično pogoršani. Čitav region ostvaruje prosečnu zaradu ispod nivoa republike, pri
čemu je najkritičnija situacija u Jablaničkom, a zatim i u Pčinjskom i Pirotskom okrugu
gde se za prvih dest meseci ove godine beleže najniža primanja po zaposlenom radniku.
Jedino Borski okrug iz posmatrane regije prevazilazi prosečna primanja republike.
 Nezaposlenosti u prvom kvartalu 2013. godine iznosila je 24,1%. Zaključno sa mesecom
novembrom 2013. godine u Srbiji je bilo ukupno 762.638 nezaposlenih lica, dok je region
Južne i Istočne Srbije imao ukupno 200.856 nezaposlenih lica u istom period, a učešće
žena u ukupnoj nezaposlenosti iznosilo 48,84%.
51
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije

Starosna struktura nezaposlenih lica je veoma nepovoljna. Prosečna starost
nezaposlenih lica je 39,2 godine (žena 38,4 godine, muškaraca 40,1 godine), pri čemu je
broj nezaposlenih starijih od 50 godina povećan u odnosu na prošlu godinu za 4,00% i
sada iznosi 25,11% od ukupnog broja lica na evidenciji.
 Struktura nezaposlenih se već duže vreme bitno ne menja, pa je tako sada u regionu
Južne i Istočne Srbije na birou najviše onih koji nemaju dovoljno kvalifikacija i pripadaju
mlađim generacijama. Posmatrano po okruzima i učešću u ukupnom broju nezaposlenih,
najviše nezaposlenih mladih do 30 godina ima Borska oblast, najproduktivnijih
nezaposlenih ima Pčinjska oblast, dok najviše lica preko 50 godina starosti na evidenciji
Nacionalne službe za zapošljavanje ima u Pirotskoj oblasti.
 Posmatrano po uzrastu, mladi su kategorija najpogođenija nezaposlenošću. U Srbiji je
učešće mladih u ukupnoj zaposlenosti daleko manje nego u Evropskoj uniji. Od početka
krize, stopa nezaposlenosti mladih je drastično porasla, sa 32.6%, koliko je iznosila 2008.
godine, na 51,1% u 2012. godini. Posmatrajući region Južne i Istočne Srbije, stopa mladih
nezaposlenih je najveća u Borskom okrugu i iznosi oko 29%, zatim sledi Niški okrug sa 28%,
potom Pčinjski i Jablanički sa gotovo identičnom stopom od 26%, Zaječarski sa 25%, dok je
najmanja u Pirotskom okrugu i iznosi nešto ispod 24%.
 Pored visoke stope nezaposlenosti, ono što posebno zabrinjava je dugoročna stopa
nezaposlenosti mladih koja se povećava, kao i činjenica da su mladi sa fakultetskim
diplomama bili najteže pogođeni krizom (od 2008. do 2012. stopa nezaposlenosti mladih
sa visokim obrazovanjem se udvostručila sa 28% na 55%).
 Pored neusklađenosti između ponude i tražnje radne snage, tržište rada pokazuje
nesklad i u starosnoj, profesionalnoj i kvalifikacionoj strukturi. U junu 2013. godine, u
ukupnoj nezaposlenosti stručna nezaposlena lica (III -VIII stepen stručne spreme)
učestvuju sa 67,68%, a nestručna (I - II stepen stručne spreme) sa 32,32%. U odnosu na
isti period prethodne godine, učešće stručnih nezaposlenih lica je povećano za 0,60
procentna poena. Među stručnim nezaposlenim licima najbrojnija su lica sa srednjom
stručnom spremom (III - V stepen stručne spreme), koja u ukupnoj nezaposlenosti
učestvuju sa 54,50%.
 Tržište rada u Srbiji karakterišu veoma oštre razlike na skoro svim nivoima teritorijalne
agregacije, posebno između ruralnih u odnosu na gradska područja, južnih i jugoistočnih
u odnosu na severne delove zemlje, kao i izrazitoj koncentraciji radnih resursa, kako po
obimu tako i po kvalitetu, u velikim univerzitetskim centrima. Takođe su veoma upadljive
razlike između razvijenih delova zemlje i područja koji tradicionalno imaju usporeniju
razvojnu dinamiku
 Tržište rada u Srbiji skoro da i ne funkcioniše gledano na regionalnom nivou, jer razvijeni
regioni u isto vreme imaju i viši nivo zarada i nižu stopu nezapolenosti, a međuregionalna
pokretljivost radne snage je veoma niska. Mobilnost radne snage, kako između regiona
tako i između zanimanja, je zabrinjavajuće niska. Uglavnom se ona odvija od perifernih
područja ka velikim gradskim centrima.
 Najveći broj zaposlenih u Srbiji prema sektoru delatnosti je u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva 20,7%, potom u sektoru prerađivačke industrije 17,5% i trgovine na
veliko i malo i popravke morotnih vozila 13,7%. U region Južne i Istočne Srbije stanje je
52
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
slično, s tim što je udeo zaposlenih u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva i veći od
republičkog proseka i iznosi 27,6%. Čak 43,5% iz ruralnih područja ovog regiona je
zaposleno u ovom sektoru. U sektoru prerađivačke industrije je zaposleno nešto malo
manje od republičkog proseka - 15,8%, dok je u sektoru trgovine na veliko i malo i
popravke motornih vozila zaposleno 10,6%. Udeo zaposlenih ovog regiona u ostalim
sektorima je minoran i kreće se do 6,7% (sektor državne uprave i obaveznog socijalnog
osiguranja, kao i sektor obrazovanja). To uključuje i sektore koji su prepozanti kao
potencijali za razvoj privrede ovog regiona, kao što su građevinarstvo (4,5%), usluge
smeštaja i ishrane (svega 2,5%), informisanje i komunikacija (svega 1,1%). Kao što je
gore navedeno, najveći udeo ruralnog stanovništva je zaposlen u sektoru poljoprivrede,
šumarstva i ribarstva (43,5%), dok je najveći udeo zaposlenih iz urbanih područja u
sektoru prerađivačke industrije 18,7% i sektoru trgovine na veliko i malo i popravke
motornih vozila 17,5%.
 Posmatrano po tipu zanimanja najzastupljeniji u ovom regionu su kvalifikovani radnici u
poljoprivredi i ribarstvu sa 27,6% (republički prosek je 19,5%), a potom uslužni radnici i
trgovci sa 14,8% (republički prosek je 15,6%). Najmanji je udeo zaposlenih na pozicijama
menadžera i rukovodioca (3,4%) čime se ovaj region uklapa u republički prosek a slična
je situacija i sa stručnjacima kojih u ovom regionu ima nešto ispod republičkog proseka
9,3%, (republički prosek je 11,9%).
 Na osnovu svega prethodno navedenog, može se reći da je tipičan zaposleni u Srbiji, pa i
u regionu Južne i Istočne Srbije muškarac u najproduktivnijim godinama, sa srednjim
stepenom obrazovanja.
 Generalno, na području regiona se očekuje povećana tražnja za zapošljavanjem u
narednom periodu i očekuje se postepena promena tražnje sa sektora poljoprivrede i
industrije prema sektoru informisanja i komunikacije, socijalnog osiguranja i trgovine.
Kako su građevinarstvo i turizam pored rudarstva, prioritetni sektori u posmatranom
području, treba očekivati rast tražnje za radnicima i u pomenutim oblastima.

Među nekvalifikovanim radnicima su najviše traženi tekstilci, prerada drveta i lica bez zanimanja.
Među srednje stručno obrazovanim radnicima, najtraženija su zanimanja trgovac, medicinske
sestre, ekonomski tehničar i zastupnik osiguranja. Diplomirani ekonomisti i ekonomisti za finansije,
računovodstvo i bankarstvo, poljoprivredni inžinjeri, pravnici, profesori engleskog jezika i doktori
medicine su najtraženiji profili među više i visoko obrazovanim licima.
 Najmanje tražena su jednostavna zanimanja i administrativni radnici (izvor Anketa o
potrebnim veštinama Republičkog zavoda za statistiku).
 Najtraženije veštine za zapošljavanje kod poslodavaca koji očekuju povećanje broja
zaposlenih su: fleksibilnost i prilagodljivost, zatim veštine rešavanja problema i
odlučivanja, upravljanje informacijama, uključujući i informacione i komunikacione
tehnologije i veštine timskog rada (izvor Anketa o potrebnim veštinama Republičkog
zavoda za statistiku).
 Nedostatak adekvatnih znanja i veština, nedostatak radnog iskustva i deficitarnost
zanimanja najčešći su razlozi što poslodavci ne mogu da pokriju svoje potrebe za
novozaposlenima na zadovoljavajuć način.
53
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
 Poslodavci kao nedostajuće veštine radne snage identifikuju usko stručne obuke
(74,1%), obuke u oblastima razvoja ljudskih resursa – timski rad, veštine komunikacije,
prezentacijske veštine, itd. (72,8%), obuke u oblasti IKT (22,2%).
 U 2013. godini za mere aktivne politike zapošljavanja izdvojeno je svega 3,4 milijardi
dinara iz budžeta Republike Srbije, dok je za narednu 2014. godinu za aktivne mere
zapošljavanja u budžetu predviđen značajno manji iznos od 2,6 milijardi dinara.
 U Srbiji postoji veliki jaz između potreba privrede i ponude tržišta radne snage. Osim
toga, reforma obrazovnog sistema u Srbiji kasni u odnosu na druge velike sektorske
reforme, tako da i pored velikog broja obrazovnih institucija već sada imamo deficitarna
zanimanja što u budućnosti može biti značajan faktor u privlačenju investicija.
 Neformalno obrazovanje postaje sve dinamičnije polje koje se razvija iz dana u dan usled
neusklađenosti obrazovnih programa sa potrebama privrede, ali i rastućih dodatnih
zahteva poslodavaca. Procenjuje se da svega 3‐4% građana uzrasta 25 do 64 godine
starosti učestvuje u obrazovanju i treninzima, što je dvostruko manje u odnosu na
situaciju u EU u 2009. godini.
12.1. Ključne preporuke
Analiza tržišta radne snage ima za cilj da doprinese smanjenju jaza između ponude i
potražnje radne snage, kao i unapređenju lokalnih politika tržišta radne snage kako bi se
povećala zaposlenost i konkurentnost privrede, a radi ubrzanja ekonomskog rasta čitavog
regiona. Analiza je identifikovala određene nedostatke i probleme na tržištu radne snage, a
kako bi se oni prevazišli neohodno je preduzeti sledeće:
 Reformisati postojeće radno zakonodavstvo - obzirom da postojeće radno
zakonodavstvo nije podsticajno za zapošljavanje, neophodna je reforma radnog
zakonodavstva kako bi se postiglo veće zapošljavanje i smanjila nezaposlenost, kako
neposredno – kroz stvaranje zakonskih mogućnosti za olakšano zapošljavanje – tako i
posredno – kroz stvaranje bolje poslovne klime koja bi privukla investitore i donela
privredni napredak i povećano zapošljavanje.
 Reformisati sistem obrazovanja - prevazilaženje postojeće situacije, pre svega
nepovoljne kvalifikacione strukture nezaposlenih, zastarelih znanja i neadekvatnih
sposobnosti, u prvom redu podrazumeva reformu i inoviranje sistema obrazovanja,
posebno sistema srednjeg stručnog obrazovanja i obrazovanja odraslih.
 Unaprediti sistem neformalnog obrazovanja – da bi sistem neformalnog učenja
uspešno funkcionisao potrebno je uspostaviti principe validacije neformalnog
obrazovanja., jer nastavni plan i programi neformalnog obrazovanja mogu fleksibilnije da
odgovore na promene u potrebama i zahtevima tržišta rada.
54
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
 Uvesti različite instrumente u cilju unapređenje tržišta rada - dosadašnje mere
ekonomske politike u domenu tržišta rada koje su bile usmerene ka ravnomernijem
regionalnom razvoju su se pokazale nedelotvornim jer se mnogo veća pažnja posvećuje
politici usmeravanja kapitala u područja koja se suočavaju sa problemom visoke
nezaposlenosti nego primeni različitih instrumenata i mehanizama u sferi tržišta rada.
 Primeniti odgovarajuće aktivne mere zapošljavanja - aktivne mere zapošljavanja
svakako nisu vidljivo uticale na smanjenje nezaposlenosti u Srbiji. Uzrok tome je svakako
minimalan iznos sredstava, to što su mere aktivne politike često donošene u kratkom
roku, bez temeljnijih studija i priprema. Stoga bi prilikom kreiranja budućih programa u
okviru aktivnih mera politike zapošljavanja trebalo primeniti dobra iskustva iz prethodnih
programa, kao što su “Prva šansa” i Programa stručne prakse, ali i povećati
informisanost poslodavaca o svim drugim programima.
 Poboljšati položaj osetljivih kategorija na tržištu rada - identifikovanje položaja osetljivih
kategorija na tržištu rada i definisanje adekvatnih mera za njegovo unapređenje zahteva
dostupnost adekvatnih podataka. Stoga bi prikupljanje podataka o indikatorima položaja osetljivih
grupa na tršištu rada trebalo da bude jedan od osnovnih zadataka institucija na ovom tršištu, pre
svega Nacionalne službe zapošljavanja, ali i drugih lokalnih institucija koja se bave ovim
kategorijama.
Svi prethodno navedeni predlozi impliciraju na značajne promene u kompetencijama radne
snage što uslovljava potrebu dodatnog prilagođavanja obrazovnog sistema novim potrebama
tržišta rada odnosno zahtevima poslodavaca. Brzina kojom će obrazovni sistem odgovoriti
naraslim zahtevima privrede će determinisati buduće smernice razvoja nacionalnih
ekonomija. Drugim rečima, nivo stvorene vrednosti u jednoj ekonomiji biće u funkciji opšteg
obrazovnog nivoa populacije. Takođe, ovo će direktno uticati i na strukturu privrede u smislu
da će nacionalne ekonomije sa odgovarajućim obrazovnim nivoom stanovništva moći sebi da
obezbede povoljniju strukturu proizvodnje, a samim tim i bolju poziciju u odnosima razmene
sa drugim zemljama.
55
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
13.
LITERATURA
Knjige, studije, naučni radovi
 Analiza tržišta rada i prognoziranje potrebana tržištu rada u Republici srbiji, USAID
Projekat održivog lokalnog razvoja, Beograd, 2012.
 Anketa o potrebnim veštinama zaposlenih u Srbiji, Republički zavod za statistiku,
2009.
 Anketa o radnoj snazi, Republički zavod za statistiku, 2013.
 Anketa poslodavaca – Bolji uslovi zapošljavanj mladih – Unija poslodavaca Srbije,
Beograd, 2013.
 Nova znanja, veštine i kompetencije, Mr Marko Slavkovic, Marija Stojadinović,
Ekonomski fakultet Univerziteta u Kragujevcu, TEMPUS projekat: Development of
Lifelong Learning Framework in Serbia, Kragujevac, 2012.
 Postkrizni model ekonomskog rasta i razvoja Srbije 2011 – 2020., USAID, Beograd,
2010.
 Situaciona analiza o stanju u oblasti formalnog i neformalnog obrazovanja,
nezaposlenosti i ekonomskim trendovima u Republici Srbiji u 2013. godini,
MATCHDO projekat, EU
 Stanovništvo Srbije u fokusu tržišta rada, Danilo Šuković, Centar za ekonomska
istraživanja Instituta društvenih nauka, beograd, 2009.
 Tematski zbornik: Aktivne mere na tržištu rada i pitanja nezaposlenosti, Institut
ekonomskih nauka, Beograd, 2011.
Nacionalne strategije i zakonodavni okvir
 Nacionalna strategija održivog razvoja Republike Srbije, Vlada Republike Srbije
 Nacionalna strategija privrednog razvoja Srbije 2006 – 2012., Vlada Republike Srbije
 Nacionalna strategija zapošljavanja za period 2011 – 2020., Vlada Republike Srbije
 Nacionalna strategija razvoja konkurentnih i inovativnih MSP 2008-2013., Vlada
Republike Srbije
 Nacionalna strategija karijernog vođenja i savetovanja, Vlada Republike Srbije
 Nacionalna strategija za mlade, Vlada Republike Srbije
 Nacionalna strategija razvoja obrazovanja odraslih, Vlada Republike Srbije
 Nacionalni akcioni plan zapošljavanja za 2013., Vlada Republike Srbije
 Vodič kroz akreditovane studijske programe na visokoškolskim ustanovama u
Republici Srbiji, Komisija za akreditaciju i proveru kvaliteta Nacionalnog saveta za
visoko obrazovanje Republike Srbiije, novembar 2013.
56
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Regionalne i lokalne startegije
 Regionani razvojni plan Jablaničkog i Pčinjskog okruga, 2008.
 Regionalna strategija razvoja Timočke krajine, RARIS
 Strategije održivog razvoja gradova Leskovca, Vranja, Niša, Zaječara i opština
Vlasotince, Surdulica, Preševo, Vladičin Han, Boljevac, Knjaževac, Aleksinac, Svrljig,
Merošina, Gadžin Han, Bela Palanka, Dimitrovgrad, Bor, Negotin, Kladovo
 Strategije lokalnog ekonomskog razvoja opština Sokobanja, Preševo, Majdanpek,
Pirot
 Strategije razvoja sekrora MSPP grada Niša i opština Merošina, Ražanj, Doljevac,
Gadžin Hana
Web sajtovi
 www.apr.gov.rs
 www.borski.okrug.gov.rs
 www.centarzarazvoj.org
 www.nis.okrug.gov.rs
 www.nsz.gov.rs
 www.pirotski.okrug.gov.rs
 www.pcinjskiokrug.org.rs
 www.raris.org
 www.rra-jug.rs
 www.zajecarski.okrug.gov.rs
 http://webrzs.stat.gov.rs
57
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
1. INDIKATOR: Stanovništvo prema starosti
Ova kategorija indikatora ukazuje na stanje ekonomske strukture stanovništva u opštini kao
pretpostavke za socio-ekonomski razvoj i perspektive opštine u tom smislu.
Definicija

Udeo stanovnika starosti od 15 do 65 godina u ukupnom stanovništvu (radni kontigent)

Udeo stanovnika starijih od 65 godina u ukupnom stanovništvu
Računa se kao razlomak / odnos pojedine kategorije stanovništva prema ukupnom stanovništvu x 100
Podaci za 2011 godinu
Ukupan
Broj
Okrug
Jablanicki
Pcinjski
Borski
Zajecarski
Nisavski
Pirotski
Deca
predškolsko
g uzrasta
Deca
školskog
uzrasta
stanovnika
(ispod 7
godina)
(7 – 14)
222394
226649
128746
120756
371003
93339
14135
18240
7103
6195
23862
4794
19954
26226
10724
8582
28227
6715
Radni
kontigent
( 15 – 64)
14825
15229
5
86094
4
77375
24945
60798
0
Stanovništvo
staro 65 i
više22
% Radnog
kontigenta u
odnosu na
ukupno
stanovništvo
%
stanovništva
starog 65 i
više u
ukupnom
Prosečna
starost
stanovništva
40050
29889
24825
28604
69464
21032
66,66
67,19
66,87
64,08
67,24
65,14
18,01
13,19
19,28
23,69
18,72
22,53
41,81
37,30
43,30
46,08
42,66
45,26
22
Podaci dostupni samo po popisu (2002 i 2011)
58
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
Indeks
starenja
114,9
66,80
7
135,2
185,7
3
133,0
0
170,4
7
8
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Prosecna starost stanovnistva
50
45
40
43,3
41,81
46,08
45,26
42,66
37,3
35
30
25
20
15
10
5
0
Jablanicki
Pcinjski
Borski
Zajecarski
Nisavski
Pirotski
59
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
2. INDIKATOR: Broj obrazovnih institucija
Definicija
Indikator pokazuje broj obrazovnih institucija na teritoriji lokalne samouprave, kao i
broj učenika i/ili studenata. Indikator pokazuje dostupnost obrazovanja gradjanima
Podaci za 2011 godinu
Ustanove za decu predškolskog uzrasta
Ukupno
ustanova
Dece
korisnici
Jablanicki
89
Pcinjski
Okrug
Prema duzini dnevnog boravka
Deca koja
borave
besplatno
Procenat
dece koja
borave
besplatno
(%)
Do 6
časova
6–9
časova
Preko 9
časova
3710
1906
1367
437
1252
33,75
105
4194
1989
274
1931
718
17,12
Borski
18
2236
409
656
1171
354
15,83
Zajecarski
40
2175
529
489
1158
542
24,92
Nisavski
143
8133
2419
278
5436
2862
35,19
Pirotski
18
1709
696
360
653
172
10,06
Redovne osnovne i srednje škole
Okrug
Osnovne škole
Ukupno Odeljenja
Srednje škole
Učenici
Svega
Završili
skolu
Ukupno
Odeljenja
Učenici
Svega
Završili
školu
Jablanicki
192
962
18755
2409
18
351
8642
2436
Pcinjski
216
1082
22363
2858
18
393
10135
2639
Borski
101
426
8197
1171
13
177
4116
1078
60
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
Zajecarski
89
380
7378
1039
8
169
4439
1157
Nisavski
221
1238
28796
3836
25
583
15222
4189
Pirotski
72
308
6531
888
9
120
2975
773
Više škole i fakulteti
Okrug
Više škole
Škole
Studenti
Fakulteti
Diplomirani
Svega
Na
budžetu
studenti
Škole
Studenti
Svega
Na
budžetu
Diplomirani
studenti
Jablanicki
2
1312
622
228
1
342
267
56
Pcinjski
1
484
365
134
1
794
468
107
Borski
/
/
/
/
1
953
599
157
Zajecarski
1
552
/
18
1
672
/
86
Nisavski
3
2079
705
445
11
17837
11318
2351
Pirotski
1
287
187
94
/
/
/
/
250
200
Predskolske ustanove
150
Osnovne skole
100
Srednje skole
Vise skole
50
Fakulteti
0
Jablanicki
Pcinjski
Borski
Zajecarski
Nisavski
Pirotski
61
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
3. INDIKATOR: Prosečne zarade bez poreza i doprinosa po zaposlenom
Definicija
Na osnovu člana 105 Zakona o radu, prosečna zarada zaposlenog lica obuhvata zaradu
dobijenu za rad u redovno radno vreme, povišicu i druge prihode (osim nadoknade za
putne troškove i vreme utrošeno na putovanje u zemlji i inostranstvu, penzijsko
osiguranje, solidarnu pomoć, jubilarne premije i pomoć u slučaju smrti zaposlenog ili
člana porodice zaposlenog). Pod zaradom u smislu stava ovog člana smatra se zarada
koja sadrži porez i doprinose koji se plaćaju iz zarade. Neto zarada se dobija
umanjenjem zarade zaposlenog lica za poreze i doprinose. Prosečna zarada zaposlenih
se računa kada se ukupan zbir mesečnih zarada podeli sa brojem zaposlenih na osnovu
evidencije o zaposlenima.
Podaci za 2013 godinu
Teritorija
Prosečne neto zarade
Republika Srbija
43231
Region Južne i Istočne
Srbije
37402
Jablanicki okrug
32777
Pčinjski okrug
33917
Borski okrug
47597
Zaječarski okrug
36593
Nišavski okrug
37121
Pirotski okrug
34604
62
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
50000
45000
40000
35000
30000
25000
20000
15000
10000
5000
0
Srbije
Jablanicki
okrug
Pčinjski
okrug
Borski
okrug
Zaječarski
okrug
Nišavski
okrug
Pirotski
okrug
Prosečne neto zarade
63
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
4. INDIKATOR: Lokacijski koeficijent
Lokacijski koeficijent (LQ) je indeks kojim se vrši poređenje udela neke aktivnosti date
oblasti sa udelom osnovne aktivnosti ili udruženih aktivnosti date oblasti. Za
izračunavanje bilo kojeg lokacijskog kvocijenta primenjuje se sledeća formula. U datoj
formuli vrši se poređenje lokalne ekonomije (sa nacionalnom ekonomijom.
Definicija
Lokacijski
kvocijent =
Zaposlenost u lokalu u datoj
industriji za datu godinu
/
Ukupna zaposlenost u lokalu za
datu godinu
Zaposlenost na nacionalnom nivo u
datoj industriji za datu godinu
Ukupna zaposlenost na nacionalnom
nivou za datu godinu
Podaci za 2011
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Jablanicki
0,62
0,55
0,96
1,39
0,81
0,82
0,88
0,76
0,38
0,00
1,50
1,75
1,32
0,49
Pcinjski
1,07
0,56
1,61
0,98
0,60
0,59
1,08
0,67
0,23
0,01
1,03
1,45
1,08
0,44
Borski
0,46
8,06
1,04
2,23
0,34
0,50
0,73
0,72
0,59
0,28
1,01
1,02
1,11
0,65
Zajecarski 1,07
5,35
0,94
1,27
0,71
0,56
1,06
0,70
0,32
0,33
1,21
1,21
1,45
0,62
Nisavski
0,24
0,32
0,92
1,10
0,90
0,89
1,16
1,36
0,54
1,58
1,08
1,22
1,37
0,82
Pirotski
0,55
0,22
1,95
0,87
0,45
0,47
0,87
0,67
1,08
0,08
0,97
0,98
0,91
0,67
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Poljoprivreda šumarstvo i vodoprivreda
Rudarstvo
Prerađivačka industrija
Proizvodnja elektricne energije, gasa i vode
Građevinarstvo
Trgovina na veliko i malo
Hoteli i restorani
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Saobraćaj skladištenje i veze
Finansijsko posredovanje
Poslovi sa nekretninama
Državna uprava i socijalno osiguranje
Obrazovanje
Zdravstveni i socijalni rad
Druge komunalne i društvene i lične
usluge
64
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
65
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
5. INDIKATOR: Ukupna aktivnost i stopa zaposlenost
Stopa aktivnosti predstavlja procenat aktivnog stanovništva u ukupnom stanovništvu od
15 do 64 godina. Aktivno stanovništvo = Radni kontigent – Neaktivno stanovništvo
Definicija
Stopa zaposlenosti predstavlja procenat zaposlenih lica od ukupnog broja stanovništva
od 15 do 64 godina. Popisom stanovništva, kao i u drugim značajnim statistikama,
stanovništvo se deli na aktivno stanovništvo, lica sa sopstvenim prihodom i
izdržavanalica. Aktivno stanovništvo čine lica od 15 i više godina koja se bave svojim
zanimanjem, nezaposlena lica koja su u potrazi za zaposlenjem i lica koja privremeno
neobavljaju svoje zaposlenje jer su na pauzi zbog služenja vojne obaveze. Zanimanje
podrazumeva sprovođenje određene delatnosti od koje se živi. Kategorija lica sa
sopstvenim primanjima sastoji se od lica koja se neubrajaju u kategoriju aktivnog
stanovništva, ali imaju redovne prihode za život, kao štosu: penzije (starosne, invalidske,
porodične, itd.), prihodi od nekretnina (izdavanje objekata za stanovanje, kuća,
zemljišta, poslovnih objekata, itd.), i drugi lični prihodi (invalidnina, socijalna pomoć,
alimentacija)
Podaci za 2011. godinu
Ukupno
stanovnistvo
Ukupno
aktivno
stanovništvo
Zaposleno
stanovništvo
Učešće
aktivnog u
ukupnom
stanovništvu
(%)
Učešće
zaposlenih u
ukupnom
aktivnom
stanovništvu (%)
Jablanicki
222394
148255
34692
66,66
15,60
Pcinjski
226649
152294
36174
67,19
15,96
Borski
128746
86094
27125
66,87
21,07
Zajecarski
120756
77375
22335
64,08
18,50
Nisavski
371003
249450
75026
67,24
20,22
Pirotski
93339
60798
20573
65,14
22,04
66
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
67,5
67
66,5
66
65,5
65
64,5
64
63,5
63
62,5
67,24
67,19
66,66
25
66,87
22,04
21,07
18,5
20
20,22
15,6 15,96
65,14
64,08
15
10
5
0
Učešće aktivnog u ukupnom stanovništvu (%)
Ucesce zaposlenih u ukupnom aktivnom
stanovništvu (%)
67
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
6. INDIKATOR: Učešće nezaposlenih u ukupnom aktivnom stanovništvu
Definicija
Nezaposlenost se nominalno iskazuje brojem ukupno nezaposlenih stanovnika a
indikator nezaposlenosti kao udeo nezaposlenih u ukupnom broju aktivnog
stanovništva. Aktivno stanovništvo čine lica od 15 i više godina koja se bave svojim
zanimanjem, nezaposlena lica koja su u potrazi za zaposlenjem i lica koja privremeno
ne obavljaju svoje zaposlenje jer su na pauzi zbog služenja vojne obaveze (aktivna lica
koja se ne bave svojim zanimanjem). Zanimanje podrazumeva sprovođenje određene
delatnosti od koje se živi. Stopa nezaposlenosti predstavlja procenat nezaposlenih lica
od ukupnog broja aktivnog stanovništva
Podaci za 2011. godinu
Ukupno
stanovnistvo
Ukupno
aktivno
stanovništvo
Nezaposleno
stanovništvo
Učešće
nezaposlenih u
ukupnom
aktivnom
stanovništvu
(%)
Jablanicki
222394
148255
37296
25,16
167,70
Pcinjski
226649
152294
28022
18,40
123,64
Borski
128746
86094
12742
14,80
98,97
Zajecarski
120756
77375
14269
18,44
118,16
Nisavski
371003
249450
53290
21,36
143,64
93339
60798
13064
21,49
139,96
Pirotski
Nezaposleni na
1000 stanovnika
68
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border Region
Business Potential”
Analiza tržišta rada prekogranične regije Južne i Istočne Srbije
30
180 167,7
25,16
25
20
15
21,36 21,49
18,44
18,4
14,8
160
140
143,64 139,96
123,64
118,16
120
100
10
Nezaposleni na 1000 stanovnika
98,97
80
5
60
0
40
20
Učešće nezaposlenih u ukupnom aktivnom
stanovništvu (%)
0
69
The project is co-funded by EU through the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
Download

analiza tržište rada u prekogranične regiji južne i istočne