“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
NEISKORIŠĆENI RESURSI I POSLOVNI POTENCIJAL
PREKOGRANIČNOG REGIONA BUGARSKA – SRBIJA
Sofija, Februar 2014
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
1
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Ova publikacija izrađena je uz pomoć Evropske Unije kroz Program prekogranične saradnje CCI
br.2007CB16IPO006.
Isključivu odgovornost za sadržaj ove publikacije snosi Fondacija Forum za
praćenje i analizu javne politike i ni na koji način ne može biti tumačen kao stav Evropske Unije ili
Upravljačkog tela Programa.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
2
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
SADRŽAJ:
UVOD
I. Geografski i administrativni podaci
I.1. Teritorijalna pokrivenost i administrativna podela regiona
I.2. Reljef i prirodne znamenitosti
I.3. Vodni resursi
I.4. Klima
I.5. Zemljište
I.6. Biodiverzitet
I.7. Mineralni resursi
II. ISTORIJSKO I KULTURNO NASLEĐE
III. FAZA RAZVOJA I EKONOMSKA STRUKTURA REGIONA
IV. INFRASTRUKTURA
V. DEMOGRAFSKA SLIKA
VI. RADNA SNAGA – STAROSNA STRUKTURA, POL, NIVO OBRAZOVANJA
VII. PRIKAZ POSLOVNOG POTENCIJALA U PREKOGRANIČNOM REGIONU
VIII. ZAKLJUČCI I PREPORUKE
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
3
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
UVOD
Glavni cilj ove analize je da pruži opšti prikaz poslovnog potencijala prekograničnog područja Bugarska –
Srbija kako bi ga predstavila potencijalnim investitorima i drugim interesnim stranama.
Izveštaj se bazira na analizama poslovnog potencijala1 urađenim u dve zemlje u okviru projekta ‘U
potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju poslovnog potencijala
prekograničnog regiona’, koji sufinansira Evropska Unija kroz IPA Program CBC Bugarska- Srbija, CCI
br.2007CB16IPO006.
Za potrebe ove analize analizirani su brojni statistički izvori, naučni časopisi, strateški dokumenti, i
ostali izvori informacija koji sadrže podatke o regionu.
Prikupljeni podaci i analize resursa u prekograničnom području ukazuju na ogroman neiskorišćen
poslovni potencijal koji bi mogao biti interesantan za investitore velikih, srednjih i malih investicionih
kapaciteta.
1
Analize se mogu pogledati na http://cbc-revival.eu/?page_id=38
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
4
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
I. Geografski i administrativni podaci
I.1. Teitorijalna pokrivenost i administrativna podela regiona
Prekogranično područje između Bugarske i Srbije prostire se na 39 434 km2 , što predstavlja 20,9%
ukupne teritorije obeju zemalja. 20 525km2 je u bugarskom delu regiona, a 18 909km2 u srpskom delu.
Na severu, region se graniči sa Rumunijom, a na jugu sa Republikom Makedonijom.
Dužina granice između dveju država iznosi 341 kilometar i proteže se od vrha Goleš do ušća reke Timok.
Duž granice rade pet granična prelaza, 2 a planirano je da se izgrade još tri3.
2
Bregovo; Vrška Čuka; Kalotina (pružni i drumski prelaz); Strezimirovci i Oltomanci.
3
Salaš-Novo Korito, Bankja-Petačinci i Trekljano – Bosilegrad.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
5
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Region je podeljen na 11 oblasti/okruga i 96 opština – 5 oblasti i 60 opština u bugarskom delu regiona,
a 6 okruga i 36 opština u srpskom delu.4
Bugarski deo prekograničnog regiona čini 18,6% teritorije Bugarske i obuhvata oblasti Vidin, Montana,
Sofijsku oblast, Pernik i Ćustendil, kao i oblast Sofija-grad, koja se zbog svog visokog stepena razvoja
izuzima iz ove studije5.
4
Za više detalja u vezi administrativnih jedinica na teritoriji regiona, vidi Aneks 1
5
Sofija-grad je najrazvijeniji region u Bugarskoj i njeni visoki rezultati bi u uzorku dali iskrivljene podatke, nerealno
prikazujući čitav region.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
6
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Srpski deo prekograničnog regiona zauzima 24,2% teritorije Republike Srbije i obuhvata Borski,
Zaječarski, Nišavski, Pirotski, Jablanički and Pčinjski okrug.
I.2. Reljef i prirodne znamenitosti
Prekogranično područje između Bugarske i Srbije odlikuje se veoma raznovrsnim reljefom. Unutar
granica nalaze se delovi podunavkog pobrđa, mnogobrojne doline i priobalne nizije, Pred-Balkan, delovi
glavnog Balkanskog lanca, Ihitmanska Srednja Gora, planina Lozen, planine Rila, Verila, Zavaloviskjarska
, Ljulin, Vitoša, Konjavska planina, Ćustendilsko Krajište, uključujući i planine koje se protežu duž
granice: Milevska planina, Čudinska planina, Zemenska, Radan planina, itd. Ovde se može naći klanac
Petroha u kojem je smešten najkraći put od severozapada do jugozapada Bugarske.
Najviši vrh u Bugarskoj i na celom Balkanskom poluostrvu nalazi se na teritoriji regiona, na planini Rila –
vrh Musala, visine 2925 m. Vrh je deo inicijative ’Upoznajte Bugarsku – 100 Nacionalnih turističkih
mesta’ 6 i mnogo turista ga posećuje tokom leta, uglavnom planinari iz Bugarske i susednih zemalja.
Region ima očuvanu, izuzetnu prirodnu lepotu i obiluje prirodnim atrakcijama – pećinama, jedinstvenim
formacijama stena i prelepim vodopadima.
Na teritoriji prekograničnog regiona između Bugarske i Srbije, severozapadno od sela Rabiša u blizini
planine Rabiša, nalazi je jedna od najvećih7 i najlepših pećina u Bugarskoj – pećina Magura. Tu se mogu
spaziti prirodni ’hodnici’, mnoštvo galerija, veličanstveni stalaktiti, stalagmiti i stalaktoni zadivljujućih
6
“Upoznajte Bugarsku – 100 nacionalnih turističkih mesta“ je bugarski nacionalni turistički pokret osnovan 1966.godine.
Njegov cilj je da podstiče turiste da se upoznaju sa najznačajihim turističkim mestima u Bugarskoj. Ona uključuju izvanredne
prirodne fenomene u zemlji, istorijska mesta, arhitektonske rezervate, crkve i manastire, najviše planinske vrhove, opsežno
prikazujući bogatu kulturnu, istorijsku i prirodnu baštinu bugarskog tla od davnina do današnjih dana. Do 10.11.1989.godine,
neka od turističkih mesta sa liste povezivala su se sa komunističkim režimom. Nakon 1989.godine lista se menjala nekoliko
puta a njena sadašnja forma i broj su ustanovljeni 2003.godine.
7
Preko 30 000 m
2
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
7
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
veličina (do 20m u visini i preko 4m u prečniku) koji liče na ljude, vodopade, životinje itd. Pećina je
takođe čuvena po svojim praistorijskim pećinskim slikama iz epipaleolitskog doba (10,000 p.n.e) do
ranog bronzanog doba; ono je pod specijalnom zaštitom UNESCO-a i ima međunarodni status kulturnog
spomenika. Postoje još samo tri mesta u svetu gde su pronađene takve pećinske slike – Francuska,
Španija i Sibir. Pećina je prirodni rezervat zaštićenih životinjskih vrsta – više od pet vrsta slepih miševa i
mnogobrojnih pećinskih beskičmenjaka.8
Postoji još jedna jedinstvena prirodna znamenitost u bugarskom delu regiona – Stene Belogradčik. To
su formacije stena visoke 200 metara koje se nalaze na zapadnom Predbalkanu, u blizini grada
Belogradčik. One čine pojas dug 30km i širok 3km koji se sastoji od tri grupe stena. Proglašene su za
prirodnu znamenitost 1949.godine i uvrštene su na listu Sto turističkih mesta u Bugarskoj. 2007.godine
stene Belogradčik su nominovane za takmičenje
‘ Sedam novih svetskih čuda’ i zauzimale su
jedno od prvih pozicija, mada nisu prošle u finale.
Na teritoriji oblasti Pernik nalazi se jedinstvena prirodna tvorevina Klisura na reci Ermi, po imenu
Transka klisura nazvana po istoimenom obližnjem gradu. Klisura Erme je rezultat milenijumskog
erozivnog delovanja reke koja je usekla slikoviti prolaz između visokih vertikalnih stena na ušću
Lomniške reke. 1961.godine, u cilju očuvanja jedinstvenih formacija stena, Klisura je proglašena za
prirodnu znamenitost i zaštićenu teritoriju a 2003.godine na inicijativu Bugarske asocijacije za ruralni i
ekološki turizam, izgrađena je eko staza duga 13 kilometara u oblasti. . Klisura je jedna od 100
nacionalnih turističkih mesta.
Prelepe Stobske piramide nalaze se u bugarskom delu regiona i jedne su od najpoznatijih piramida od
stena. Nalaze se iznad sela Stob (Ćustendilska oblast), na zapadnom obronku planine Rila. Prosečna
visina piramida je između 7 i 10 metara, a neke piramide su i do 12 metara visoke. Stobske piramide
8
http://www.vidin.government.bg/094/60-16-16/zabelejitelnosti.html
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
8
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
imaju različite oblike ali većina njih je kupastog oblika i završavaju se kamenim šeširom koji liči na
pečurku. Boja stena varira između žute i braon. 1964.godine Stobske piramide su proglašene za
prirodnu znamenitost.
U blizini grada Gramade (Vidinska oblast) je jedinstveni prirodni fenomen Čuturite. To su ovalne
krečnjačke formacije sa cilindričnim šupljinama duž uzdužne ose koje liče na okamenjena debla.
Formirane su pre oko 7 miliona godina i nazvane po drvenim sudovima koji su se u prošlosti koristili za
mlevenje žita. Za sada je najuverljivija hipoteza da su Čuturite ukrašene karbonatne formacije na
deblima drveća, što im daje savršeno gladak zid cilindričnih centralnih šupljina i njihova koncentrična
struktura.
Čuturite su geološke formacije koje su jedinstvene u zemlji i Balkanskom regionu, ali iako su bile
znamenitost više od 40 godina, one su ostale nepoznate i nisu obuhvaćene turističkim maršutama niti
naučnim izletima, simpozijumima ili studentskom praksom. 9
U srpskom delu regiona – na jugozapanoj strani planine Radan, u blizini grada Kuršumlija (Jablanički
okrug), nalazi se prirodni fenomen Đavolja Varoš – kompleks prirodnih formacija opisanih kao kamene
piramide. Đavolja Varoš se nalazi na vododelnici između Đavolje jaruge i Paklene jaruge, gde je vodena
erozija stvorila 202 piramide koje pokrivaju površinu od 4300 m 2 . Njihove dimenzije variraju od kule do
kule sa visinom od 2 do 15m, širinom u osnovi od 1.5 do 6m i širinom vrha od 1 do 2 metara. U gornjem
delu, piramide su zaštićene andezitnim kapama težine i do 100kg, koje ih štite od uticaja vremena. Čim
se zaštitni sloj istroši, kula erodira. Nadmorska visina Đavolje Varoši je između 700 i 720metara.10
Đavolja Varoš je bogata vodom – postoji izvor po imenu Đavolji izvor čija Đavolja voda je mineralna i
koristi se u medicicnske svrhe. Voda je ekstremno kisela (pH=1,5) i bogata je mineralnim sadržajem (u
9
http://mgu.bg/geosites/chuturite.html
10
http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1700/
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
9
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
poređenju sa pijaćom vodom, izvor je od 10 do 1000 puta bogatiji aluminijumom, gvožđem, kalijumom,
bakrom, niklom i sumporom. Takvi neobični kiseli izvori mogu se naći na još pet mesta u svetu (2 u Italiji
i 3 u Rusiji).
Naziv predela potiče iz verovanja lokalnog stanovništva da su piramide i kule đavolje delo. Jedinstveni
oblici kombinovani sa jedinstvenom crvenicom, mineralizovanom vodom i akustikom koju stvaraju
vetrovi u interakciji sa piramidama daju poseban osećaj tajanstvenosti ovog predela. Đavolja Varoš je
stavljena pod zaštitu države a 1995 godine, odlukom srpske vlade, proglašena je za prirodnu
znamenitost, a celo područje je pretvoreno u Nacionalni Park. 2002.godine, vlada je nominovala
Đavolju Varoš za UNESCO-vu Listu svetske baštine. 2007.godine Đavolja Varoš je uključena u globalno
takmičenje za sedam novih svetskih čuda i postala je najveći rival bugarskom kandidatu – stenama
Belogradčik.
Najveća rečna klisura u Evropi se takođe nalazi u regionu – Gvozdena Kapija (Đerdapska klisura). Klisura
se nalazi na južnim Karpatima na granici između Rumunije i Srbije, u blizini granice sa Bugarskom.
Ovde, na preko 109 km, Dunav teče između planina veoma brzo kroz vijugavu klisuru i na mnogim
mestima rečno korito je ispunjeno podvodnim stenama. Do izgradnje 1972.godine zajedničke
rumunsko-srpske hidroelektrane koja radi na hidro pogon, klisura je smatrana najopasnijim mestom za
plovidbu Dunavom, koju pilot koji ne poznaje teren ne može preći.
U regionu se nalaze mnoge neobične formacije stena i prelepe pećine kao što je pećina Venec na
lokalitetu Čukara (oblast Vidin), Borov Kamak blizu sela Borovica, Levi Suhi Peč i Desni Suhi Peč u blizini
sela Dolni Lom, pećina Mišin Kamak blizu sela Gorna Luka, Mramorna pećina blizu grada Berkovica,
Temnata Dupka blizu Sofije, kamena reka Zlatnite Mostove, Jugla, Kutinske piramide, Kayaljiski Stene,
Duhlata, Vodna pećina, Golaška pećina, Rajkova pećina, Zlotska pećina, Bogovinska pećina, Zemen
klisura, Kazan klisura (Veliki i Mali Kazan), i ostali.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
10
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Prirodne formacije Kazanite su još jedna prirodna znamenitost. Proglašene su za prirodnu znamenitost
1970.godine i nalaze se na površini od 1,50ha na teritoriji sela Čavdar (Bugarska). Ovo je pet prelepiih
vodopada, i svaki od njih se uliva u takozvane kazane formirane tokom miliona godina.
Prelepe prirodne atrakcije u bugarskom delu prekograničnog regiona su takođe vodopadi Bela Voda u
blizini sela Stakevci, Petkov Cerak u blizini sela Topolovec, Haidučki vodopadi, Koprenski fodopadi11,
Bojanini vodopadi, Kostenski vodopad, Varovitec i Sini Vir, Gorica, Polska Skakavica, Ovčarenski, itd.
I.3. Vodni resursi
Prekogranični region između Bugarske i Srbije ima začajne resurse površinskih i podzemnih voda.
Mnoge male i nekoliko velikih reka protiče kroz ovu teritoriju. Reka Timok čini prirodnu granicu između
Bugarske i Srbije, a Dunav čini granicu sa Republikom Rumunijom. Jedna od najvećih bugarskih reka,
Struma, protiče kroz region. To je četvrta po veličini i drugo po veličini područje vodosnabdevanja i
slivno područje. Sledeće reke protiču kroz region – Arčar, Batuljiska, Belica, Bistrica, Blato, Veternica,
Vidbol, Gramadska, Dragovištica, Džerman, Elešnica, Iskar, Komatica, Lom, Marica, Nišava, Novoselska,
Ogosta, Pusta Reka, Rilska, Skomlja, sokobanjska Moravica, Stakevska, Struma, Toplica, Topolnica,
Topolovec, Cibrica, Crni Timok, Čičilska, Južna Morava, Jablanica i druge manje reke.
Region je bogat jezerima i grupama jezera. Samo na planini Rila postoji preko 140 stalnih i 30
privremenih jezera. Većina njih je raspoređena u vidu grupe jezera. Neka od jezera u regionu su kraškog
porekla, poput Rabiškog jezera odmah pored pećine Magura sa površinom od 3250 ha. Druga grupa su
glečerska jezera poput Sedam Rilskih jezera, Malioviških jezera, Gradinskih jezera, Karađolskih jezera
itd. U slivu reke Valjavice, na lokalitetu Paničište, formirano je tektonsko jezero Paničište; u prečniku
iznosi 160 metara, ima dubinu od 4 metara i pokriveno je hidrofilnom vegetacijom.
11
Duršin Skok, Voden Skok i Lanžin Skok
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
11
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
U samom region nalazi se 11 većih brana i mnogobrojne mikro-brane koje se koriste za snabdevanje
pijaćom vodom, navodnjavanje, proizvodnju električne energije, rekreaciju na otvorenom, sportski i
rekreacioni ribolov.
Najveća brana u bugarskom delu regiona je brana Ogosta (sagrađena na reci Ogosta kao deo sistema za
navodnjavanje, najveća brana u Republici Bugarskoj sa zemljanim nasipom i jedna od najvećih na
Balkanskom poluostrvu sa kapacitetom vode od 500 miliona m 3), Vlasinsko jezero, (najveće veštačko
jezero na planinama u Srbiji i jezero sa najvišom nadmorskom visinom u regionu sa kapacitetom vode
od 165 miliona m3), Pčelina (49 miliona m3), Studena (25.2 miliona m3) Bebreš (18 2 miliona m3)
Srečenska Bara (15.5 miliona m3) Beli Iskar (15.3 miliona m3) Dušanci (11.6 miliona m3) Ognjanovo (11.2
miliona m3) Rajanci and Borsko jezero.
Termalni izvori poznati po svojim lekovitim svojstvima su ogromno bogatstvo regiona. Na teritoriji
Srbije, u panonskom slivu nalazi se 160 prirodnih izvora geotermalnih voda sa temperaturom od iznad
15 °C. Neki od ovih izvora se koriste za razvoj spa turizma12.
Izvori sa najvišom temperaturom u srpskom delu regiona su Vranjska Banja (96 °C), Sijarinska Banja
(72 °C) i drugi. Ukupna količina vode iz svih geotermalnih izvora iznosi 4000 l/s. Prema raspoloživim
podacima, na teritoriji Srbije postoji 60 lokacija sa geotermalnim vodama čija temperatura prelazi 15 °C
na dubini od 3000m. Naročito su razvijeni spa centri Gamzigradska, Niška Banja, Prolom i Lukovska
Banja.
Nišavski okrug je područje sa najvećim brojem mineralnih izvora u Istočnoj Srbiji – u selu Topilo, Niškoj
Banji, Lukovskoj Banji i Prolom Banji. Temperatura mineralne vode u selu Topilo iznosi 34 °C i izvire na
18 mesta. Pogodna je za piće i za terapeutske i spa tretmane. Pomaže kod lečenja reumatskih bolesti i
12
Sledeći su veći banjski centri rade u srpskom delu regiona: Sokobanja; Vranjska Banja; Niška Banja; Sijarinska Banja,
Brestovačka Banja, Zvonačka banja, Banja Topilo, Dag banjica, Gamzigradska Banja, Lukovska Banja, Prolom Banja.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
12
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
bolesti nervnog sistema, hroničnih poremećaja creva, upale žučne kese, bubrega i sistema za
izlučivanje.
U Niškoj Banji postoje tri mineralna izvora. Pored svoje vode, Niška Banja je poznata po isparenjima
radona i lekovitom blatu koje se koristi u terapeutske svrhe. Niška Banja nudi tretmane u lečenju
mišićno-koštanog sistema, respiratornih, neuroloških, metaboličkih, kardiovaskularnih i ginekoloških
bolesti.
Lukovska Banja je poznata po velikom broju izvora sa različitim sastavom i temperaturom vode. Voda
nije pogodna za piće jer je visoko alkalna, ali utiče veoma povoljno kod bolesti kao što je reumatoidni
artritis, ankulozni spondilitis, giht, osteoporozu i ginekološke bolesti.
Prirodna Prolom voda spada u veoma retke vode sa balneološkim vrednostima. Ovo je prirodna
mineralna voda sa niskim sadržajem rastvorenih minerala i visokom alkalnošću (pH 8,5-9). Zahvaljujući
svojoj visokoj alkalnosti, Prolom voda ima blagotvorno dejstvo na bubrežne, stomačne poremećaje i
dijabetes.
Na teritoriji Borskog okruga, u Brestovačkoj Banji, nalazi se 10 termalnih izvora sa temperaturom od 32
°
C – 42 °C. Voda je pogodna za piće i lečenje mišićno-koštanog sistema, hroničnih bolesti zglobova i
kostiju, povrede mišića, bolesti nervnog sistema, lumbaga i hroničnih ginekoloških bolesti.
Na teritoriji Zaječarskog okruga postoji nekoliko mineralnih izvora - Sokobanja, Gamzigradska Banja i
Banja Nikoličevo. Termalni izvori Sokobanje spadaju među izvore sa najvećom radioaktivnošću u zemlji.
Postoji šest izvora sa temperaturom vode između 28 °C i 45 °C , pogodnom za lečenje bolesti kao što su
hronični bronhitis, bronhijalna astma, psihička nervoza, hipertenzija, hronični reumatizam i hronični
umor.
Odmaralište Gamzigradska Banja ima najveći broj mineralnih izvora, čija temperatura iznosi 38 °C – 43
°C. Gamzigradska Banja ima najveći broj mineralnih izvora sa temperaturom od 38 °C – 43 °C. Vode
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
13
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Gamzigradske banje imaju blagotvorno dejstvo kod lečenja bolesti perifernih krvnih sudova i limfnog
sistema, bolesti vezivnog tkiva, zglobova i jako izraženog reumatizma, problema sa vestibularnim
aparatom, ortopedskim bolestima i traumatskim stanjima, poremećajima kod dece, neuroloških i
ginekoloških bolesti.
U Nikolčevu postoji devet termalnih izvora sa temperaturom vode u rasponu od 19 °C – 28 °C i ukupnim
protokom od 20 l/sec. Voda je pogodna za lečenje hroničnih reumatskih stanja kao što je poliartritis,
ankulozni spondilitis, artritis, spondiloze, fibroze, miozitisa i panikulitisa.
U Pirotskom okrugu postoji lekoviti izvor Zvonačka Banja. Temperatura vode iznosi 28 °C , a protočnost
je 9 l/sec. Ova voda leči: bolesti mišićno-koštanog sistema, nervne poremećaje (neuralgije,
neurastenije, vegetativne neuroze), visoki krvni pritisak, poremećaje periferne cirkulacije, reumatizam,
simptome menopauze, upalu oka.
Pčinjski okrug poznat je po svojoj Vranjskoj Banji – ima sedam mineralnih izvora, od kojih se četiri
koriste za banjsku terapiju – ‘Topla voda (36.5 °C), ‘Snežnik’(17 °C), ‘Jezero’ (27 °C ) and ‘Slatina’ (14 °C).
Lečenje se vrši u specijalističkoj bolnici ‘Merkur’ koja ima modernu medicinsku opremu za dijagnozu,
prevenciju i rehabilitaciju dijabetesa, bolesti koštanog sistema i zglobova, bolesti digestivnog sistema,
hroničnih ginekoloških bolest, bolesti sistema za izlučivanje.
Sijarinjska banja u Jablaničkom okrugu ima 18 mineralnih izvora koji se nalaze na udaljenosti od 800
metara i svi imaju različiti fizički i hemijski sastav i temperaturu (32-72 °C). Jedinstveni gejzer vruće vode
izbija svakih 10 minuta. Lečenje se vrši u specijalističkom rehabilitacionom centru ‘Gejzer’. U Sijarinjskoj
banji leče se bolest mišićno-koštanog sistema (različiti tipovi reumatizma, artritisa, spondiloze, stanja
nakon povreda) išijasa i lumbaga, želudačnih i crevnih oboljenja, bolesti urinarnog sistema, jetre,
ginekoloških bolesti, bolesti pluća, dijabetesa, konjuktivitisa.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
14
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
U bugarskom delu prekograničnog regiona takođe postoji izobilje termalnih voda.
13
Polje visoko
mineralizovanih termalnih voda otkriveno je na teritoriji oblasti Vidin, na delu Vidin-Slanotran-Košava.
Dokazano je prisustvo visokih nivoa mineralnih komponenti joda i ceđi u sastavu vode sa ovog
područja, što je vredan prirodni izvor i mogućnosti za izdvajanje hemijskih komponenti (joda i ceđi) za
farmaceutsku industriju, geotermalnu energiju i potrebe balneoterapije.14
Prema nekim stručnjacima, izvor u blizini Slanotrana je jedan od najlekovitijih u Bugarskoj. Njegove
vode porede se sa vodama Karlove Vari i ostalih svetski balneo centara. Izvor je otkriven tokom
geoloških ispitivanja za naftu 1959.godine. Voda ima dubinu od 850 m, kapacitet od 405 litara u
sekundi, temperaturu od 42 stepena i opor miris sumpora. Voda je pogodna za lečenje reumatizma,
bolesti kože, bolesti gornjeg respiratornog trakta i pluća, gastrointestinalnih bolesti, poremećaja
kretanja i povreda mišićno-koštanog sistema. Glavni problem koji se odnosi na ulaganje u ovaj izvor je
činjenica da je sada već više od 20 godina izvor je zapečaćen betonskim slojem debljine od nekoliko
metara.15 Bogatstvo koje leži u izvoru zaslužuje da se ponovo otkrije i bilo bi interesantno za strateške
partnere. Potencijalno ulaganje se može izvršiti u sam izvor i izvestan broj lokacija i odgovarajućih
poslovnih aktivnosti u tom području.
Mineralni izvori od nacionalnog značaja za Bugarsku i od ogromnog značaja za region su topli izvori u
opštini Varšec (oblast Montana) – gradu Varšec (kapaciteta 15 l/sec) i selu Spančevci (kapaciteta 5,4
l/sec), koriste se za lečenje kardiovaskularnih bolesti, bolesti centralnog i perifernog nervnog sistema,
endokrinih i metaboličkih bolesti, bolesti mišićno-koštanog sistema, bolesti gastrointestinalnog trakta i
13
Bugarska ima ukupno više od 225 mineralnih izvora sa ukupnim kapacitetom od 5000 l/sec. 148 je u Južnoj Bugarskoj, a 77
u Severnoj Bugarskoj.
14
Prekogranična Strategija razvoja sportova na vodi, izrađena u okviru projekta “Jačanje razvoja na polju sporta izgradnjom
mostova mladih”, koji je finansiran iz Programa prekogranične sasradnje Rumunija –Bugarska 2007 – 2013,
http://watersport.bcvidin.org/doc/strategy_bg_web.pdf
15
Vidin online - http://www.vidin-online.com/resursi-vv-vidinsko/mineralen-izvor-do-s-slanotrn
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
15
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
kod oporavka nakon udara. Mineralne vode sa oba zvora imaju sličan hemijski sastav sa sledećim
fizičko-hemijskim karakteristikama:
hipertermalna je (37-38 °C), blago mineralizovana, natrijum–
hidrokarbonantna i sulfatna bez sanitarnih i hemijskih naznaka zagađenosti. Mineralna voda je
umereno alkalna, akratotermalna, bistra, bez boje, sa slabim mirisom vodonik sulfida prijatnog ukusa.
Ukupna mineralizacija vode iznosi 196,6 mg/l.16
Topli mineralni izvori koji su od ekonomskog značaja se nalaze u selu Burzia, ali takođe i u selima
Borovci i Zamfirovo, opština Bekovica (oblast Montana)17.
U oblasti Sofija postoji nekoliko polja termalnih mineralnih voda. Opština Dolna Banja ima geotermalni
izvor i hipotermalni izvor. Geotermalni izvor ima protočnost od 17l/sec i predstavlja neiskorišćen
potencijal. Početna temperatura vode iznosi 62-65 °C. Voda je pogodna za lečenje i prevenciju bolesti
mišićno-koštanog sistema i post-traumatskih stanja, respiratornog i nervnog sistema, ginekoloških
bolesti i bolesti kože, sekundarne anemije, problema sa metabolizmom kao i sa alkoholizmom, ali samo
za prevenciju karijesa zbog visokog sadržaja fluora.
Hipotermalni mineralni izvor na lokalitetu Bjalata Voda, 2.5km jugoistočno od grada i ima protočnost od
1/sec i temperaturu 26 °C. Voda je hipotermalna, blago mineralizovana sa natrijum sulfatom, bez
sanitarnih i mikrobioloških naznaka zagađenja. Koristi se za piće i balneo terapiju i balneo profilaksu.
Ostala polja mineralnih voda u Sofijskoj oblasti su na teritoriji opštine Kostenenc – Kostenski Mineralni
Bani, Momin Prohod, Belčinski Bani i Pčelinski Bani.
Mineralna voda u blizini sela Kostenec ima temperaturu od 47 °С i značajnog je kapaciteta – 12 l/sec.
Blago je mineralizovana, natrijum-hidrokarbonantna i sulfatna, sa blagim sadržajem fluora i malom
16
http://www.vurshetz.info/2009/08/blog-post_03.html
17
http://oblastmontana.org/index.php?newsid=246
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
16
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
količinom radona sa veoma niskom ukupnom tvrdoćom vode. Pogodna je za lečenje bolesti mišićnokoštanog sistema, perifernog nervnog sistema i ginekoloških bolesti.
Mineralna voda u blizini grada Momin Prohod je hipertermalna - 64 °С, blago mineralizovana (0,960
mg/l), natrijum sulfatna, sadrži radon, blago je alkalna – pH 7.7, bistra, bez boje, mirisa i prijatnog
ukusa.. Pogodna je za lečenje bolesti gornjeg respiratornog trakta i pluća, poremećaja mišićno-koštanog
sistema, bolesti centralnog i perifernog nervnog sistema, kožnih bolesti. Pored lekovitih procesa kod
gore navedenih bolesti, krajnji efekat tretmana ovom vodom je anti-alergenski, anti-upalni, imunozaštitni i opšte restorativni. Prateća pozitivno dejstva su profilaksa flora za sprečavanje karijesa,
osteoroporoze povezane sa preranim starenjem, osteoroporoza.
Mineralna voda iz sela Belčin Banja, opština Samokov je hipertermalna - 41 °С , blago mineralizovana,
sulfatna, hidro-karbonantna, sa natrijumom, fluorom i silikonom.Terapeutska i preventivna svojstva
mineralne vode uslovljena su mineralizacijom i prisustvom silicijumske kiseline u koloidnom stanju,
fluora, sulfata, hidrokarbonata i natrijuma. Na osnovu fizičko-hemijske analize i eksperimentalnih
kliničkih ispitivanja sličnih mineralnih voda, voda Belčin Banje pogodna je za oralnu balneoterapiju i
balneo-profilaksu kod gastrointestinalnih bolesti, hroničnog gastritisa, gastroduodenitisa, bolesti
peptičnog ulkusa, enterokolitisa,
bolesti jetre i žučne bolesti: kolelitijaze, hroničnog kolecistitisa,
hroničnog kolecistitisa, kolangiohepatitisa, hroničnog hepatitisa, bilijarne diskinezije, itd; bolesti
metabolizma: giht, gojaznost, dijabetes melitus itd; bubrežnih i uroloških bolesti: hronični pielonefritis,
hronični cistitis, nefrolitiazis, urolitiazis, stanja kod post litotripsije,itd.
Voda se preporučuje za spoljnu balneoterapiju – sa odgovarajućim ublažavanjem do 35-37 оC, za
lečenje degenerativnih i inflamatornih bolesti zglobova ( u remisiji); artroznog artritisa, koksartroze,
reumatoidnog artritisa, ankilozantni spondilitsa itd; bolesti perifernog nervnog sistema: diskopatije,
radikulitisa, pleksitisa, poliradikuloneuritisa, itd; ortopedskih poremećaja: restorativnih aktivnosti kod
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
17
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
post-traumatskih stanja, bolesti kože – hronični nespecifični dermatitis u remisiji, ginekološke bolesti –
hronični adneksitis, endometritis, neplodnost, itd; inhalacija i isparenja – kod hroničnih nespecifičnih
bolesti gornjeg respiratornog traka i paranazalnih sinusa.
Pčelinski Bani se nalaze na oko 2 km od sela Pčelin. Mineralna voda teče iz izvora na temperaturi od
72,8 °C i jedna je od najtoplijih u Bugarskoj. Pogodna je za lečenje bolesti koštano-mišićnog sistema,
perifernog nervnog sistema, ginekoloških i kožnih bolesti; pokreće metabolizam, stimuliše izlečenje kod
bolesti zglobova i mišića, pomaže kod respiratornih, alergijskih, kožnih, stomačnih i endokrinih
zdravstvenih problema.
Oblast Pernik ima termalno mineralne vode u selu Rudarci i selu Dolni Rakovec. Prema Sertifikatu
Ministarstva zdravlja br.29 od 17.03.2006.godine, mineralna voda u selu Rudarci opisana je kao
hipotermalna, blago mineralizovana, sulfatna hidrokarbonantna, natrijumska, sadrži fluor, bez
sanitarnih, hemijskih i bioloških naznaka zagađenosti. Sadržaj proučavanih mikroelemenata i vrednosti
radioloških parametara su u okviru normalnih granica za mineralnu vodu. Prema sastavu gasa, ova voda
spada u azotne mineralne vode. Ukupna mineralizacija vode iznosi 0,280 g/l, flora ima 1.18 mg/l , pH =
9,18 i ukupna mineralizacija je 0.322 g/l. Voda ispunjava usvojene standarde kvaliteta za pijaću vodu,
ima stabilan fizičko-hemijski sastav i svojstva i ispunjanva zahteve za flaširanu, mineralnu i stonu vode
za piće.
18
Ne postoji zdravstvena ustanova koja koristi termalne vode iz ovog polja. Terapeutska i
preventivna svojstva mineralne vode određena su hipotoničnošću i prisustvom jona sulfata, vodonika,
natrijuma i fluora, kao i prisustvom metasilicijumove kiseline.
Balneoterapija koja se sastoji od unosa ove vrste vode ima uticaj uglavnom na bubrežni sistem i sistem
izlučivanja na jetru i žučni sistem i na gastrointenstinalni trakt. Pomaže kod regulisanja kiselosti
18
Uredba o preduslovima za flaširanu prirodnu mineralnu izvorsku I stonu vodu za piće (Službeni Glasnik, broj 68 of 2004,
izmenjen i dopunjen broj 22 iz 2005)
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
18
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
želudačnih sokova u hiperkiselim uslovima. Ima blago koleterično i kolecistokinetično dejstvo kod
bolesti jetre i žuci. Stimuliše dijureju i urodinamiku, što pogoduje izbacivanju urokonkramenata.
Sektretolitični uticaj mineralne vode manifestuje se kroz tretman inhalacijom. Fluor omogućuje
upotrebu mineralne vode kod sprečavanja karijesa. Korišćenje mineralne vode za balneoterapiju pićem
i balneo-profilaksu sprovodi se pod medicinskim nadzorom i podleže striktnim metodama i doziranju
(količina unosa vode, temperatura i način uzimanja, trajanje profilaktičkog toka). Upotreba vode kod
balneoterapije putem inhalacije ima blagotvorno dejstvo kod hroničnih inflamatornih bolesti gornjeg
respiratornog trakta. Spoljna balneoterapija i balneo profilaksa (nakon datog ublažavanja) pomaže kod
bolesti mišićno-koštanog sistema, perifernog nervnog sistema, unutrašnjih organa i ortopedskih
bolesti.19 Temperatura mineralne vode iznosi 28,9°C i prodaje se kao stona voda u zemlji i inostranstvu.
Za mineralne vode iz polja Dolni Rakovec nije izdat nikakav sertifikat niti/ ili urađena balneo procena u
skladu sa Aktom o vodi (od decembra 2008) . Polje mineralne vode je ipak uvršteno na listu polja
mineralnih voda označenih kao resursi zdravstvenih centara Uredbom br 14 od 1987.godine
Ministarstva javnog zdravlja i socijalne zaštite. Nema podataka o kvalitetu vode u polju. Prema analizi
uzorka vode iz 2008.godine, izvori i bušotine u Dolnem Rakovecu ispunjavaju uslove Uredbe br. 9 o
kvalitetu vode za piće u svemu.20
19
’Plan za upravljanje vodozahvatnim područjem reke Strume u pogledu održivog korišćenja termalno-mineralnih voda,
izrađen u okviru projekta ’Integrisano upravljanje vodama iz rečnog basena reke Struma / Strimon iz PHARE ProgramaaBG
2005/017-454.03.02, Komponenta br 2: Tehnička pomoć za predprojektno istraživanje za održivo dugoročno korišćenje
termalno-mineralnih voda iz hidrotermalih sistema basena reka Strume / Strimon’, http://bg.convdocs.org/docs/index15371.html
20
Plan za upravljanje vodozahvatnim područema reke Strume up pogledu održivog korišćenja termalno- mineralnih voda,
2008. http://bg.convdocs.org/docs/index-15371.html
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
19
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Stona mineralna voda u selu Bankja je dragoceni dar za opštinu Tran i oblast. Ima konstantnu
temperaturu od 18 °C, blago je mineralizovana, bistra, bez mirisa i ima prijatan ukus; njen mineralni
sastav približan je sastavu čuvene vode Evian u francuskim Alpima. 21
Jedna od znamenitosti grada Breznika je čuvena ‘gvozdena’ mineralna voda koja izvire na južnoj strani
šumskog parka Burdoto na lokalitetu Leskov dol. Nagrađena je zlatnom medaljom na svetskoj izložbi u
Londonu 1907.godine i ima visoka lekovita svojstva koja su vekovima poznata stanovništvu grada i
okoline. Ima kultni status i naziva se ‘Sveta Voda’. Lekovita svojstva vode utvrđena su mnogobrojnim
naučnim ispitivanjima – eksperimentalnim na životinjama i kliničkim na ljudima. Na osnovu njih, mogu
se pozitivno navesti sledeće indikacije za lečenje: anemije, bolesti digestivnog trakta, bolesti imunog
sistema, bolesti kože, itd.
Mineralne vode Breznika spadaju u fero-sulfatne vode i imaju karakterističan metalni ukus koji skuplja
usta. Na vodu utiču spoljni uslovi naročito vazduh ( kiseonik) i izlaganje suncu (ultraljubičastim zracima).
S toga, da bi se održala u flaširanom stanju, potrebno je stabilizovati je vitaminom C ili vinskom
kiselinom. S obzirom da je bogata gvožđem, blago taloženje nije prepreka za njeno unošenje i ne
smanjuje se njena terapeutska vrednost. Iako zadržava svoja svojstva kroz stabilisanje, najbolje lekovito
dejstvo postiže se kada se koristi sveža direktno sa izvora. Ovo čini ulaganje u spa centar u blizini izvora
biznis idejom koja obećava. 22
Oblast Ćustendil je takođe bogata termalnim mineralnim vodama. Jedini gejzer na balkanskom
poluostrvu sa temperaturom mineralne vode od 103.5 оС nalazi se u banji Sapareva, a termalne vode
Ćustendila imaju temperaturu od oko 73 оС. Prema svom sastavu, ćustendilska termalno-mineralna
voda je sumporna, sadrži uglavnom natrijum sulfid i natrijum trisulfat i podseća na vodu francuskih
21
Strategija razvoja oblasti Pernik 2005-2015, http://europe.bg/upload/docs/pernik.pdf
22
http://www.breznik.info/index.php?option=com_content&view=article&id=128&Itemid=87
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
20
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
mineralnih banja u Pirinejima, to jest: Eaux le Bonnes, Bagneres de Luchon, Bagneres de Luchon,
Bareges et cauterets. Mineralna voda iz mnoštva izvora ima skoro nepromenljiv hemijski sastav i
temperaturu. Bistra je, bez boje, prijatnog ukusa i ima blagi miris vodonik sulfida. Voda je blago
mineralizovana, topla i sadrži sulfide, silikon, hlor i natrijum sulfat, sa protočnošću od 2,400l/m. Njena
lekovita i preventivna svojstva su uglavnom zbog sulfida, visoke temperature, hipotoničnog dejstva,
blage mineralizovanosti i relativno visokog sadržaja fluora. Zbog svog natrijuma, magnezijum sulfata i
bikarbonata, delimično je laksativna i ima blagotvorno dejstvo na ljude koji pate od stomačnih bolesti,
takođe se može koristiti za inhaliranje kod raznih respiratornih bolesti. Pored kupki, rashlađena
mineralna voda može se koristiti za piće.
Postoje dva mineralna izvora u selu Nevestino. Terapeutsko i preventivna svojstva mineralnih voda
određuju se prisustvom jona hidrokarbonata, sulfata, kalcijuma i magnezijuma. Unos na izvoru takođe
zavisi od vodonik sulfida. Korišćenje ove vode za piće ima uticaj uglavnom na gastrointestinalni trakt,
jetreni i žučni sistem i bubrežni i sistem izlučivanja.
Ima blago koleretično, kolecistokinetično i
dijuretičko dejstvo. Joni kalcijuma određuju blagotvorno dejstvo kod alergijskih bolesti. Kad se koristi za
piće i balneo-prevenciju, ima blagotvorno dejstvo na: gastrointestinalne bolesti (hronični gastritis),
gastroduodenitis, peptični ulcer, enterokolitis, postoperativna stanja, bolesti jetre i žučne kese,
bubrežne i urološke bolesti; alergijske bolesti.
Korišćenje vode za piće i balneo prevenciju zasniva se na striktnim metodama i doziranju (količina
vode, temperatura, način unosa, trajanje mediko-profilaktičkog toka). Inhalacija ima blagotvorno
dejstvo na nespecifične bolesti gornjeg respiratornog trakta (hroničnog rinitisa, rinosinusitisa,
laringitisa, traheitisa, traheobronhitisa, itd). Spoljna balneoterapija i balneo-prevencija ima blagotvorno
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
21
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
dejstvo na gore navedene bolesti unutrašnjih organa i na metaboličko endokrine bolesti ( gihta,
dijabetesa), bolesti mišićno-koštanog sistema, perifernog nervnog sistema i ginekoloških bolesti. 23
Glavni problem kod stanja vodnog resursa u regionu je nedovoljno prečišćavanje otpadnih voda u
velikim naseljima i nedostatak sistema kanalizacije u nekim manjim mestima.
Postojeći značajni vodni resursi pogoduju razvoju poljoprivrede, proizvodnji energije iz obnovljivih
izvora i na kraju, ali ne manje bitno, zdravstvenom i rekreacionom turizmu.
I.4. Klima
Klima u regionu je pretežno umereno kontinentalna, a u nekim delovima prelazno kontinentalna i
planinska. Prosečne temperature i padavine variraju u zavisnoti od nadmorske visine. Godišnji prosek
sunčanih perioda u ne-planinskim područjima je približno 2200 sati, a u planinskim područjima varira
uglavnom u zavisnosti od izloženosti padine.24
I.5. Zemljišta
U prekograničnom regionu Bugarska – Srbija postoji velika raznolikost zemljišta uslovljena raznolikošću
biotičkih i abiotičkih faktora formiranja zemljišta (vegetacija, osnovnih stena, reljefa, klime i vode).
Najčešći tipovi zemljišta u regionu jesu crnica, sivo-braon i braon luvisoli, vertisoli i hromski luvisoli.
Aluvijalna i livadsko aluvijalna zemljišta su rasprostranjena duž rečnih dolina, i u podnožjima planina –
deluvijalna zemljišta. Postoje takođe potopljena, podzolična i fragmentirana zemljišta – regozoli, litozoli
i rendzine.
23
Plan za upravljanje vodozahvatnim područema reke Strume up pogledu održivog korišćenja termalno- mineralnih voda,
2008. http://bg.convdocs.org/docs/index-15371.html?page=14
24
Više detalja o klimi u različitim područjima regiona može se naći na vebsajtu projekta, u odeljku’Studije’ - http://cbcrevival.eu/?page_id=38
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
22
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Karakteristike preovlađujućeg tipa zemljišta su veoma povoljne za razvoj poljoprivrede. Zemljište u
regionu je pogodno za gajenje skoro svih useva – zrnastih žitarica (pšenice, ječma, kukuruza, raži, ovsa,
pirinča, pira), suncokreta, hmelja, heljde, krompira, vinograda, voća, povrća itd.
Glavni problem kvaliteta zemlje u području je zagađenost oko naselja sa građevinskim i kućnim
otpadom.25
I.6. Biodiverzitet
Prekogranični region između Bugarske i Srbije odlikuje se visokim biodiverzitetom zbog raznovrsnog
reljefa i klime koji određuju raznovrstnost zemljišta, staništa i vrsta.
Na teritoriji regiona postoje biljne i životinjske vrste jedinstvene u zemlji i svetu poput bugarske
ozimice (Eranthis bulgaricus), koja se može naći jedino na Zapadno-balkanskim planinama i nigde
drugde u svetu ili srpska ramonda (Ramonda serbica) koja je tercijarni relikt uvršten na evropsku listu
retkih, ugroženih i endemskih biljaka kategorisane kao retke i poznate po svojoj sposobnosti da oživi
nakon 18 meseci bez zemlje i vode.26 Utvrđeno je preko 50 balkanskih endemskih biljaka, uključujući
Simphyandra wanery, Sibirsku travu (Melica altissima), Tommasini’s Crocus (Crocus tommasinianus),
itd.
Na teritoriji oblasti postoje ugrožene vrste poput Verbascum anisophyllum Murb., Centaurea finazzeri
i Astragalus dasyanthus Pall. Astragalus dasyanthus Pall je jedna od najređih predstavnika roda
25
Više detalja o zemljištima u različitim područjima regiona mogu se naći na vebsajtu projekta, u odeljku ‘Studije’ http://cbc-revival.eu/?page_id=38
26
Ramonda se naziva ‘cvet feniks’ ili ‘večni cvet’ zbog svoje sposobnosti anabioze. Verovatno je ova sposobnost pomogla
biljci da preživljava u kontinentalnoj klimi sa letnjimi vrelinama, sušom i zimskim mrazevima. Veruje se da biljka postoji 70
miliona godina, preživela je Ledeno doba i savremenik je dinosaurusa. Ramonda raste na stenama, ne na zemlji, ali ne izgori
kad temperatura stene poraste i otporna je na temperaturne promene. U prošlo geološka vremena nastanjivala je velike
teritorije, ali kao rezultat klimatske promene sačuvala se samo u izolovanim područjima gde promene nisu bile tako
drastične.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
23
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Astragalus u Bugarskoj. Zbog visoke vrednosti konzervacije uključena je u Anex 3 Zakona o biološkom
diverzitetu i u Crvenoj knjizi Republike Bugarske, član 1, pod kategorijom ’Kritično ugrožene’. Po IUCN
kriterijumima ocenjen je kao globalno ugrožena vrsta’.
Postoje i druge retke biljke poput Lazarevog zvona (Fritillaria meleagroides), Poljske ljubičice (Viola
pumilla) and Urumoffii Lale (Tulipa urumoffi), Vodene stupice (Aldrovanda vesiculosa)27 i druge.
Šumsko bogatstvo regiona uključuje mnoštvo bukva, hrasta, turskog hrasta, škotskog bora, crnog bora,
smreče, jelke, topole, lipe, bresta, javora, graba, crnog jasena, oskoruše, šipka i kleke. Za planinu Rila
karakteristične su šume belog bora a u rečnim dolinama postoje tipčne močvarne vrste, koje uglavnom
zastupaju jova, vrba, topola i druge.
Fauna je zastupljena sa velikim brojem kičmenjaka – ptica, sisara, riba, gmizavaca, vodozemaca i 3000
vrsta beskičmenjaka, uključujući i mnoge retke i ugoržene vrste navedene u Crvenoj knjizi Bugarske,
Srbije Evrope i sveta.
Jedan od glavnih puteva ptica selica –Via Aristotelis – prolazi kroz region i zajedno sa velikom
raznovrsnošću staništa uslovljava znatnu zastupljenosti lokalne ptičje faune. Neke globalno ugrožene
vrste se razmnožavaju unutar regiona, poput male vetruške i prdavca. Mnoge od ptica ovde spadaju u
vrste za koje u Evropi postoji interes za očuvanjem – crna roda, crveni zmaj, poljska eja, stepski soko,
jarebica kamenjarka,itd. Neke od najatraktivnijih bugarskih ptica spadaju u ovu kategoriju – običan
vodomar, evropska zlatovrana i plavi drozd.
Utvrđeno je da se oko 310 ptica seli, gnezdi i zimi nad Sofijom i njenom okolinom. Utvrđene su sledeće
vrste: noćne i male bele čaplje, žuta čaplja, evroazijska čaplja kašikara, evroazijski zeleni detlić, divlji
patak itd. Od arktičkih vrsta tu su: gnjurci, žutokljuni labud, crvenogruda, veća i manja belogruda guska,
27
Slobodnoplutajuća vodena biljka aldrovanda koja se hrani insektima otkrivena je samo na dva mesta u Bugarskoj – u
Dragomanskoj močvari i jezeru Srebarna.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
24
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
veći i baršunasti turpan, jastreb mišar, zlatar pijukavac, mali pijukavac, sivi pijukavac, Bela prutka,
snežna strnadica28
Postoji nekoliko rezervata na teritoriji prekograničnog regiona:
Rezervat biosfere Čuprene (Zapadno balkanske planine) je jedan od najvećih prirodnih staništa obične
smreče (Picea abies) u Bugarskoj kao i najsevernije stanište planinskog bora (Pinus mugo) u zemlji.
Fauna u rezervatu je veoma raznovrsna. Vodozemci koji se ovde nalaze su daždevnjak, grčka žaba; od
reptila– vodena zmija, poskok, glatka zmija; od sisara – lisica, vuk, jež, kuna, kuna zlatica,divlja mačka,
veverica.
Fauna u rezervatu je veoma raznovrsna. Vodozemci koji se nalaze ovde su daždevnjak, gčka žaba; od
gmizavaca – vodena zmija, poskok, kućna zmija; od sisara - fox, wolf, jež, kuna belica, kuna zlatica, divlja
mačka, veverica. Registrovano je 68 ptičjih vrsta, uključujući tetreba, rjavog jastreba, sovuljagu, zlatnog
orla, detlića (crnog, velikog i malog), drozda cikelja, sokola, kliktavca, prepelicu, poljsku ševu, carića i
mnoge druge. Čuprene je jedini bugarski rezervat gde je vuk trajno naseljen. Nakon nestanka risa iz
Bugarske, vuk je od najvećeg značaja za zdravlje i pravilno funkcionisanje prirodnih ekosistema. U
mnogim evropskim zemljama vuk je u potpunosti nestao tokom prošlog veka, a u ostalim zemljama on
je ugrožen. Bugarska ima jedno od najpoznatijih staništa vukova u Evropi. Njegovo prisustvo u prirodi je
siguran znak zdravog ekosistema.
Rezervat Ibiša nalazi se u blizini sela Cibar (34,3ha). Proglašen je za prirodnu znamenitost 1984.godine
kako bi se očuvale karakteristične zajednice dunavskih ostrva – plavljene šume i močvare, kao i ostaci
retkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta. Retke ptice se ovde gnezde,kao što su noćne i male bele
čaplje, žuta čaplja, evroazijska čaplja kašikara, evroazijski zeleni detlić, divlji patak itd. Svijanje gnezda
evroazijskog ostrižara(Haematopus ostralegus) duž Dunava (1989) ustanovljeno je ovde po prvi put kao
28
http://www.sofia.bg/history.asp?lines=257&nxt=1&update=all
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
25
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
i svijanje gnezda u svetu ugroženog malog vranca (Phalacrocorax pygmaeus) i evroazijske čaplje
kašikare (Platalea leucorodia).29
Dragomanska, Aldomirovska i
Jabeška močvara
su od izuzetnog interesovanja za naučnike i
prirodnjake.
Na području Dragomanske močvare i planini Čepun postoji 140 biljnih vrsta uključujući izuzetno retku
za našu floru, Lazarevo zvono (Fritillaria meleagroides), poljsku ljubičicu (Viola pumilla) lalu Urumoffii
(Tulipa urumoffi). U močvari se takođe može videti mehurasta vodena stupica (Aldrovanda vesiculosa),
plutajuća biljka koja se hrani insektima koja se može naći samo ovde i na jezeru Sreburna. Močvara je
takođe važna stanica za vodene ptice selice zato što se nalazi na drevnom migratornom putu Via
Aristotelis. Do sada je utvrđeno 240 vrsti na ovom području, od kojih se 125 gnezde i podižu mladunce
u bari. Obilje razolikosti ptica čine vrste poput velikog bukavca (Botaurus stellaris), malog bukavca, orla
ribara(Pandion haliaetus), ljubičaste čaplje (Ardea purpurea), orao kliktavac (Circaetus gallicus), sivi
soko (Falco peregrinus), obična vetruška (Falco tinnuculus), riđi mišar (Buteo rufinus), crna roda (Ciconia
nigra), bela roda (Ciconia ciconia), vlastelica (Himantopus himantopus), običan gavran (Corvus
corax), zviždarka (Anas penelope) i mnoge druge. Močvara je značajna za svijanje gnezda dveju svetski
ugroženih vrsta– patke njorke (Aythya nyroca) i prdavca (Crex crex). Kraški kompleks Dragomanske
močvare dobio je priznanje Konvencije Ramsar kao jedanaesta bugarska močvara od međunarodnog
značaja.
Aldomirovska močvara je proglašena za zaštićen lokalitet 1989.godine u cilju očuvanja prirodnog
staništa zaštićenih i retkih vrsta vodenih ptica i biljne zajednice od 40 vrsta viših biljaka’. Nalazi se na
nekih 5 km od grada Slivnice. Ovo je kraška močvara sa površinom od 129,40 ha. Mnoge ptice se
29
Z. Boev, 1986, Novi dunavski rezervat, Očuvanje prirode, str 10-11: 67-68; Z. Boev, 1984, Dunavsko ostvro ‘Cibar’ Priroda,
BAS, 6:pp 79-81; З. Boev, 1991, Rasprostranjenost i stanje evroazijskog ostrižara (Haematopus ostralegus L. 1758)
(Haematopodidae - Aves) u Bugarskoj - Historia naturalis bulgarica, 3: pp 75-91
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
26
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
gnezde ili žive ovde: pršljivac, veliki ćubasti gnjurac, mali gnjurac, ćubasti gnjurac,pijukavac, bela
roda, patka, barski petlovan, mali galeb, muljača, , mala bela čaplja, retko orao kliktavac itd. Na
livadama oko Aldamirske močvare nalazi se jedno od najvećih staništa Lazarevog zvona (Fritillaria
meleagroides) i poljske ljubičice (Viola pumilla). Močvara je uključena u evropsku ekološku mrežu
Natura 2000.
Jabeška (žablja) močvara nalazi se na oko 1km južno od Botegrada na lokaciji Muhalnica. Nalazi se na
360m nadmorske visine, na površini od 1,9ha. Močvara zauzima najniže delove močvarne livade koja
se isušuje u letnjim mesecima i ispunjava vodom tokom topljenja snega. Ovde dolazi do jedinstvene i
drugde nepoznate periodične migracije smedje žabe (Rana Temporaria). Smeđe žabe se spuštaju sa
južnih padina balkanskog dela planine Bilo, prelazeći 30km duž tri reke Ečemiška,Červena Kiselica i
Zelinska, a sa prvom otopljavanjem i topljenjem snega početkom februara pojavljuju se u bari. U ovom
periodu njihov broj u močvari doseže 450 – 600. Dolazi do oplodnjavanja i metamorfoze larvi, zatim
male žabice napuštaju močvaru i kreću ka planinama duž reka. Prema naučnicima, migracija se pojavila
pre 10-12 hiljada godina krajem poslednjeg ledenog doba i jedina je ovog obima u svetu. Sa sve
toplijom klimom, smeđa žaba je ograničila rasejavanje po planinama gde je temperatura niža. Na
početku, tokom vrelih meseci žabe se smeštaju u vlažnim tamnim jarugama i šumama duž reka, a u
proleće poležu jaja u močvari. Porast temperature tokom leta nagonila ih je da se penju sve višeiI više u
planine i po potrebi silaze prelazeći ogromne razdaljine. Vremenom je njihov instinkt da se vrate u
rodno mesto bio sačuvan. Lokacija Muhalnica proglašena je zaštićenim područjem 1992.godine
Jedno od najstarijih zaštićenih područja u Bugarskoj je na teritoriji oblasti Pernik – rezervat Ostrica.
30
Osnovano je 7. 10. 1943.godine u cilju zaštite jedinstvenog krajolika i retkih travastih i žbunastih vrsta.
Nalazi se na padinama vrha Ostrice na planini Golo Brdo. Na teritoriji rezervata mogu se videti različite
30
http://ostritsa.hit.bg/ ; http://www.ranica.eu/#!article,24024
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
27
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
formacije stena, klizišta stena i šljunka. Južne padine rezervata su skoro potpuno pokrivene stenama ali
u preostalim delovima rezervata flora je dobro razvijena. Ostrica je tipičan botanički rezervat. Sadrži
izuzetno veliki broj retkih biljnih vrsta. Uprkos maloj teritoriji, postoji oko 300 vrsta viših biljaka, od
kojih su 250 travaste. Postoje tri travaste vrste tipične za tri kontinenta – Evropu, Aziju i Afriku. Ovde se
mogu videti bugarske endemske vrste Urumoffii lala, Urumoffii divizma, bugarski diantus, itd. Od
balkanskih endemskih vrsta, veoma je interesantan iris Iris reichenbachii, genista subcapitata, eryngium
palmatum, itd. Zbog male površine rezervata i veoma razbijenog reljefa, broj životinjskih vrsta nije
veliki. Međutim, postoji značajan broj retkih životinja kao i vrsta koje su interesantne za nauku. Neke od
njih su zidni gušter, karpatski škorpion, divlje pčele itd.
Nacionalni Park Rila31 nalazi se na teritoriji oblasti Ćustendila, Pernika i Sofije. Ovo je najveći od tri
nacionalna parka u Bugarskoj, proglašen nacionalnim parkom 24.02.1992.godine. Park obuhvata
područje koje se prostire na više od 81,000 hektara u centralnim i višim delovima planine Rila.
Osmišljen je u cilju zaštite nekoliko posebnih ekosistema i posebnih istorijskih i kulturnih lokaliteta od
nacionalnog
značaja.
Park
ima
četiri
bugarska
rezervata
Parangalica, Centralni
rilski
rezervat, Ibar i Skakavicu. Nacionalni Park Rila je jedan od najvećih zaštićenih područja u Evropi. Dva
rezervata Parangalica i Maričini Ezera su deo globalne mreže rezervata biosfere u okviru Programa
UNESC-a ’Čovek i biosfera’.
Nacionalni Park ima jedinstveni biodiverzitet. Na njegovoj teritoriji mogu se uočiti 57 vrsta ograničene
rasprostranjenosti, od koji su tri lokalno endemske – rilska jagorčevina, Alchemilla pawlowskii i rilska
rabarbara. Pored toga, ovde je otkriveno 18 bugarskih endemskih i 36 balkanski endemskih vrsta. Od
velikog značaja za park su glečerski relikti – relikti iz ledenog doba. Ukupan broj vrsta relikta u parku je
105, a 98 viših biljaka utvrđenih u parku obuhvaćene su u Crvenoj knjizi Bugarske. Od ovih , 8 su
31
http://rilanationalpark.bg/bg/pages/index/t:%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%8A%D1%82/c:%D0%B1%D0%B8%D0
%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
28
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
ugrožene vrste a 80 retke. Neke od biljaka u rezervatu su uvrštene u razne međunarodne liste ekoloških
organizacija. Na ovaj način park je jedan od najvažnijih zaštićenih prirodnih područja na Balkanu
Fauna je veoma bogata. Utvrđeno je skoro 3000 vrsta beskičmenjaka, od kojih su 312 upisano na liste
retkih životinja, skoro 250 su endemske vrste i isto toliko je reliktnih. Park je dom 172 vrsta kičmenjaka,
od kojih je preko 160 od velikog interesa ne samo za Bugarsko već takođe i za Evropu. Od vrsta
kičmenjaka u nacionalnom parku, preko 100 su navedene u Crvenoj knjizi Bugarske a petnaest u
Crvenoj knjizi Evrope.
Utvrđeno je 48 vrsta sisara uključujući 10 vrsta slepih miševa, 22 vrste malih i 16 vrsta velikih sisara.
Nekoliko od ovih vrsta su balkansko endemske. Braon medved i divokoza, čija je rasprostranjenost u
Bugarskoj strogo ograničena su od velikog značaja.
Na teritoriji parka gnezdi se 99 vrsta ptica, što je skoro trećina ptica svih vrsta ptica koje se gnezde u
zemlji. U parku postoje populacije nekih ptičjih vrsta koje su retke ili ugrožene. Neke od njih su: zlatni
orao, orao zmijar, sivi soko, troprsti detlić, planinski detlić, itd.
Gmizavci i vodozemci su zastupljeni sa ukupno 80 vrsta. Ovo je relativno visok broj, što je uglavnom
zbog velike razlike u nadmorskoj visini i klimatske raznovrsnosti. Zidni gušter je balkanski endem.
Utvrđene su tri reliktne vrste vrste – alpski mrmoljak, mrka žaba i živorodni gušter. Alpski mrmoljak je
ugrožena vrsta u celom svetu.
Park ima mnogo vodnih slivova – reka i jezera. Utvrđeno je 18 ribljih vrsta od kojih su tri u opasnosti od
istrebljenja u celom svetu. Vrste Barbus cyclolepis i Sabanejewia balcanica su balkanski endemi.
U nacionalnom parku postoji raznolikost beskičmenjaka. Utvrđeno je skoro 3000 vrsta beskičmenjaka,
među njima su predstavnici svih glavnih grupa.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
29
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Veliki broj ovih životinja je od posebnog interesa. Vrste grupa buba, leptira, paukova su najbrojniji. Od
vrsta koje se nalaze u parku, globalno ugroženi su pauk Eresus cinnaberius,bubaOsmoderma eremita,
itd32
Nacionalni park Đerdap osnovan je 1974.godine i najprostraniji je nacionalni park u Srbiji. Dužina parka
je oko 100km a širina teritorije je od 2 do 8 km duž Dunava. Park ima neke od retkih tercijarnih relikta
poput turskog lešnika (Corylus colurna), oraha (Juglans regia), zelenike (Ilex aquifolium), tise (Taxus
baccata) i drugih, i oko 15 balkanskih endemskih vrsta. Fauna je pretežno zastupljenja kičmenjacima,
uključujući divlju svinju, risa, jelena, srne, vuka, labuda, kormorana, orla belorepana i zlatnog orla,
šumske kornjače, šarke, davždenjaka itd.
Prirodni park Stara planina prostire se na 120 000 ha na Zapadnom Balkanu. U parku živi oko 1,190
biljnih vrsta i glavno je stanište tercijarnih i glečerskih reliktnih vrsta. U parku se mogu videti lokalna
endemski krilasti zvončić (Campanula calycialata) i Centralno-balkanski endem - Senecio pancici Deg. U
parku takođe postoji 116 vrsta leptirova, 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 203 vrsta ptica i više od 30
vrsta sisara. Park je primarno stanište riđeg mišara, poljske ševe i evroazijske šumske šljuke
Nacionalni park Sićevačka klisura proglašena je za nacionalni park 1977.godine, a od 2000.godine ima
status specijalnog prirodnog rezervata. Pokriva površinu od 7746 hektara i u njemu su smeštene
mnogobrojne reliktne, endemske, endemsko-reliktne i retke biljke i životinje. Park je jedino stanište
žalfije (Salvia officinalis) u Srbiji; postoje utvrđena nalazišta srpske ramonde (Ramonda serbica) i
Natalijine ramonde (Ramonda nathaliae) – tercijarnog relikta i balkanske endemske vrste.
Na teritoriji regiona nalazi se specijalni prirodni rezervat Venerina Padina, jedini dom u Srbiji jedne od
najlepših vrste paprati – viline vlasi (Adiantum).33
32
http://rilanationalpark.bg/bg/pages/index/t:%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%8A%D1%82/c:%D0%B1%D0%B8%D0
%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
30
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Biodiverzitet ove vrste, uz zastupljenost jedinstvenih i globalno ugroženih vrsta omogućuje
pretvaranje regiona u atraktivni centar za naučnike, studente i ljubitelje prirode iz čitavog sveta.
I.7. Mineralni resursi
Region je bogat mineralnim resursima, od kojih su nekih od lokalnog a neki od nacionalnog
ekonomskog značaja.
U regionu se nalaze nalazišta minerala – gvožđa, mangana, olova, cinka, bakra, srebra, zlata, platine i
molibdena; fosilna goriva – lignit, mrki ugalj i antracit i industrijski minerali – fluorit, krečnjak (koriste se
za proizvodnju cementa i kreča), glina, nesagoriva ilovača, lapor, dolomit (pogodan za tok u metalurgiji),
riolit (takođe po imenu zlatni trahit koji se koristi kao peščanik), granit, diabaza, industrijski minerali,
kvarc, pesak, šljunak i drugo.
U regionu se nalazi jedino nalazište gipsa na Balkanskom poluostrvu ( u blizini Košave, oblast Montana).
Ovde je jedan od najznačajnijih basena lignita u Bugarskoj (Sofija) i jedino nalazište antracita u
Bugarskoj. Karakteristična osobina lignita koji se vadi u Sofiji je mali sadržaj sumpora, što se odražava
na malu količinu sumpor-dioksida koji se emituje iz sagorevanja. Blizina Sofije određuje njihovu
primenu kao sirovine u proizvodnji električne energije.34
II. ISTORIJSKO I KULUTRNO NASLEĐE
Nastanjen još od davnina, region prirodno ima bogatu kulturno i istorijsko nasleđe.
33
Više detalja o biodiverzitetu i životinjskim vrstama u oblastima mogu se naći na vebsajtu projekta, u odeljku ‘Studije’ http://cbc-revival.eu/?page_id=38
34
Više detalja o tipovima i nalazištima mineralnih resursa u regionu može se naći na vebsajtu projekta u odeljku ‘Studije’ http://cbc-revival.eu/?page_id=38
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
31
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Više od dva milenijuma delovi regiona su bili značajan vojni, saobraćajni i trgovački centar, što pokazuju
mnogobrojni spomenici, arhitektonski ostaci, skulpture i umetnička dela koja predstavljaju uspon i pad
regiona tokom vekova.
Neki od najinteresantijih spomenika kulture u bugarskom delu regiona su:
Drevni grad Montanesium, koji je nastao kao rimski vojni kamp na ruševinama drevne trakijske tvrđave
u prvoj polivini I veka naše ere. U blizini grada nalazi se sistem od 25 uporišta koja su služila kao zaštite
tamošnjeg vađenje rude i vađenja zlata u gornjem toku reke Ogost. Otkopani su temelji dva kompleksa
rimskih vila u blizini Montane. Grad ima muzejsku kolekciju na otvorenom pod nazivom Lapidarium’ –
kameni ostaci zgrada i hramova koji se nalaze u toj oblasti.
Tvrđava Baba Vida ili Baba Vidine kule je srednjevekovna tvrđava u Vidinu. Smatra se jedinom
kompletno očuvanom srednjevekovnom tvrđavom u Bugarskoj.Skoro tokom celog perioda druge
bugarske kraljevine, tvrđava Vidin je bila najvažnije utvrđenje u severozapadnoj Bugarskoj. Njeni temelji
su položeni u poznom 10.veku preko jedne od kula tvrđave rimske bonojske tvrđave sagrađene u
3.veku. Završena je u 14. veku kad je postala kraljevski zamak Ivana Stracimira, cara Vidina (1352 1396/97).35
Tvrđava Kaleto - jedna od najočuvanijih rimskih tvrđava u zemlji. Koristeći prednost prirodne
nepristupačnosti stena, u 1. – 3.veku Rimljanima je ova tvrđavu služila za odbranu strateški važnih
puteva koji su prolazili kroz područje. U poznom antičkom dobu bila je deo odbrambenog sistema
rimskog, a zatim i vizantijskog carstva. Tvrđavu su konačno završili Bugari a njen značaj je porastao
nakon otcepljenja Vidinske kraljevine, uključujući teritorije današnje severzapadne Bugarske, delova
Istočne Srbije i Jugoistočne Rumunije. Ovo je jedno od poslednjih uporišta (tada nazvano Beograd) koga
su Turci osvojili krajem 14.veka. Turci su ovde postavili garnizon, koji je igrao važnu ulogu u zaštiti
35
http://www.bg-tourinfo.com/baba_vida.htm
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
32
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
zapadnog regiona države i gušenju ustanaka bugarskog stanovništva. U periodu 1805 – 1837, proširena
je i rekonstruisana je za upotrebu vatrenog oružja po uputstvima francuskih i italijanskih inžinjera.
Postoje memorijalne ploče na turskom i bugarskom jeziku vezane za njenu izgradnju što je jedinstven
slučaj u istoriji graditeljstva turskih tvrđava.36
Castra Martis - tvrđava iz poznog rimskog doba, čije se ruševine nalaze u sadašnjem gradu Kula, u
oblasti Vidin.. Zamak je deo povraćene Dunavom utvrđene granice rimske imperije nakon gubitka
Dakije u poznom 3.veku. Verovatno ju je izgradio car Dioklecijan na granici između 3. i 4.veka.
Arheološke studije su pokazale da je pre izgradnje tvrđave na istoj padini postojalo malo trakijsko
naselje u kom je život započeo još u prvom milenijumu p.n.e. i nastavio se u prvim vekovima rimske
imperije. Castra Martis štiti put od Bononije do Singidunuma preko Vrške Čuke, jednog od najudaljenijih
zapadnih prolaza na Balkanu. Pominje se 377.godine kad je car Gracian prolazio kroz njega sa svojim
trupama na putu do Trakije. Zamak je uništen tokom gotske invazije krajem 4.veka, ali je pretrpeo
većinu hunskih invazija u prvoj polovini 5.veka. Zamak je uništen tokom avarske invazije u carevini u
586-587. U 13. i 14.veku zamak je delimično obnovljen i koristio se za odbranu Vidinske kraljevine.37
Tvrđava Pernik (Krakra) je srednjevekovna tvrđava koja se nalazi u jugozapadnom delu grada na maloj
stenovitoj visoravni. Položaj tvrđave je bio od strateški važnog značaja. Vezuje se za ime vojvode Krakra
koji je predvodio nezavisnu vojnu akciju protiv vizantijskog carstva. Istoričari veruju da je tvrđava
osnovana nakon 809.godine, kad je Kan Kroum prispojio Bugarskoj zemlji teritorije današnje Sofije i
njene okoline. Mnogo pre dolaska Kana Krouma ovu teritoriju nastanjivali su Trakijci. Arheološka
istraživanja pokazala su da je na mestu trvđave pre njene izgradnje postojalo malo trakijsko naselje.
36
http://www.belogradchik.biz/belogradchik/attractions/kaleto.bg.html
37
http://severozapazenabg.com/%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81/
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
33
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Tvrđava Krakra je jedna od najvećih bugarskih utvrđenja. Oko 50 deka ara bilo je okruženo zidinama
tvrđave. Sama ograda imala je dužinu od skoro 800 metara. Istoričari veruju da je tvrđava imala
zaštitnu ulogu pre prolaska krstaša preko ove zemlje u trećem krstaškom pohodu (1189-1192). Zatim je
zamak napušten i od tada se više nije koristio.38
Tvrđava Urvič – jedinstveni arhitektonski spomenik od nacionalnog značaja nalazi se 3km južno od sela
Boženica, oblast Sofija . Najintenzivniji period za utvrđenje bio je tokom 12. – 14.veka. Tokom
otomanske invazije bila je jedno od poslednjih bugarskih uporišta koje je trebalo osvojiti. Iz ovog period
se i dalje čuva redak natpis u steni posvećen poslednjoj bitci kralja Ivana Šišmana.
Ostali nacionalni spomenici su utvrđenje Pirkova Kula i pozno antička i srednjevekovna Hisarluka
tvrđava. Sagrađena je krajem 4.veka –početkom 5. veka. Sanirana je u 6.veku, preživela prvu i drugu
bugarsku kraljevinu i uništena od strane Otomana u 15. veku. Interesantna konstrukcijska rešenja,
kombinacija različitih tehnika I materijala, kao i arheološke iskopine iz različitih istorijskih perioda čine
Hisarluk jednom od najznačajnijih tvrđava u Bugarskoj. 39
Krastata Kazarma je još jedna istorijska znamenitost sagrađena u periodu između 1800-1801.godine za
potrebe otomanske vojske u Vidinu. Kasarna je pokrivenim drvenim mostom bila povezana sa
obližnjom oružarnicom koja je prethodno bila bašta stare palate i koristila se za konak janičara.40
38
http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0_(%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%
D0%BE%D1%81%D1%82)
39
http://www.visit-kyustendil.eu/krepost-hisarluka
40
Janičarski korpusi su bile veće vojne jedinice u Otomanskom carstvu. Osnovao ih je 1365.godine Sultan Murat I. Još od
sredine 14.veka, pod vladavinom Murata I, uveden je porez pendžik – svaki peti ratni zarobljenik bio je pozvan da se
preobrati u islamsku veru i uđe u vojsku. Ovako su nastale prve trupe otomanske pešadije. Kao rezultat ovoga, već od
vladavine Murata I, značaj janičara u otomanskoj vojsci je brzo rastao. U poslednjoj bitci na Kosovom Polju, njihovo
uobičajeno mesto bilo je u formaciji ispred sultana. Sve je više i više ljudi bilo potrebno da popune korpus.Ovo je iziskivalo
uvođenje čilik poreza, dobro poznatom kao krvavi porez, gde su dečaci silom regrutovani iz redova pokorenih hrišćanskih
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
34
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
To je masivna kamena građevina sa izgrađenim prostorom od 1260 kvadratnih metara i ima oblik
jednakokrakog krsta. Nakon oslobađanja Krastatata Kazarma je bila sudnica i garnizon bugarske vojske.
Crkva sveta Petke , takođe na teritoriji oblasti Vidin, sagrađena je na starim temeljima 1634.godine
(prema natpisu iznad ulaznih vrata). Sačuvan slovenski natpis iznad ulaza u naos kaže da je njeno
oslikavanje izvedeno tokom nameštenja Sofronija, metropolita Vidina 1646.godine. Crkva ima kobnu
istoriju. 1806.godine nezavisni lokalni feudalac i bivši janičar Osman Pazvantoglu spalio je i ubio je pred
crkvenim oltarom nekoliko sveštenika i mnoge građane Vidina i okoline zajedno sa
biskupom
Kalinikom. 41
Jedna od najvećih pravoslavnih crkvi u Bugarskoj, treća po visini posle Aleksandra Nevskog u Sofiji i
crkve Bogorodičino Uspenje u
Varni, je katedrala Vidinske eparhije Sveti velikomučenik Dimitar
Solunski. Crkva je kulturni spomenik od nacionalnog značaja sa fascinantnom istorijom.
Nakon 1718.godine, Vidin postaje pogranični grad otomanskog carstva i ‘pogranični zakon’ je počeo da
se primenjuje u gradu. Ovo je u stvari značilo da bugarskom stanovništvu nije bilo dozvoljeno da živi u
utvrđenom delu grada – Kaleto, koji je bio opasan gradskim zidinama. Bugari koji su imali domove i
radnje u ovom delu morali su da ih prodaju i sagrade nove domove koji su morali da budu od drugog
materijala samo ne od kamena, i morale su biti na određenoj udaljenosti od utvrđenja. Zbog toga što su
se kapije tvrđave zatvarale od 6:00 uveče do 7:00 ujutru, crkve Sveta Petka i Sveti Pantelejmon nisu
mogle da se koriste tokom glavnih hrišćanskih praznika kao što su Božić i Uskrs. Ovo je uslovilo gradnju
nove crkve van Kaleto u poznom 17.veku. Crkva je dobila ime po mučeniku Dimitriju Solunskom.
naroda svakih 5 godina ili čak ranije. Najzdravija, najinteligentnija i najzgodnija deca između 7 i 10 godina su uzimana, mada
su pak često uzimali decu samo između 5 i 6 godina.
41
Dimitar Tzuhlev, Bdinski biskupi,
http://vidinskamitropoliya.com/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F/
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
35
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
6.12.1868.godine, u crkvi je održana prva zvanična služba na bugarskom jeziku a držao je bugarski
prelat.42
Arhitektonski kompleks u Koprivštici, divan grad muzej sa arhitektonskom zbirkom iz perioda obnove
Bugarske, sačuvan je u celosti. Mesto godišnje poseti oko 175000 bugarskih i 35000 stranih turista.
Nacionalni Festival bugarskog folklora održava se u Koprivštici svakih pet godina i privlači sve više
turista.
Manastir Sveti Teodor Tiron – nalazi se tri kilometara jugoistočno od grada Praveca, u oblasti Sofija.
Manastir je sagrađen na ruševinama trakijskog naselja, verovatno još iz vremena careva Asena i Petra.
Prvi konkretni podatak o manastiru Pravec je janičarski napad 1636.godine i pljačkanje manastira od
strane Kirčala jedan vek kasnije. 1886.godine ponovo je sagrađen donacijama bogatiih građana iz
okoline.
Čekotinski manastir Svetog Arhanđela Mihailo (selo Kaluđerovo, oblasat Sofija) osnovan je tokom II
Bugarske Kraljevine, Njegovo postojanje povezano je sa sudbinom tvđave Urvič koja se nalazi na
nekoliko milja odatle. Kad je tvrđava pala u ruke Otomanaca krajem 14.veka, Čekotinski manastir je
uništen. U 17.veku, obnovljena ne polu-uništena crkva Čekotinskog manastira ali tokom pohoda
Kirčaala krajem 18.veka manastir je ponovo uništen i podignut srediom narednog veka naporima
lokalnog stanovništva. U godinama ropstva, manastir je bio jedan od najaktivnijih kulturnih i obrazovnih
centara na području gde je čuvano znatno književno blago. Neki od monaha Čekotinskog manastira
poznavali su Vasila Levskog i učestvovali u aktivnostima revolucionalnih komiteta koje je on osnovao.
1992.godine, u blizini Čekotinskog manastira, iskopavanjima Arheološkog instituta u BAS potvrđeno je
prisustvo naselja u ovim krajevima koja datiraju još iz 6-5.veka p.n.e.
42
http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D
1%8A%D1%80_(%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD)
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
36
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Elešnički manastir Sveto Uspenje Bogorodičino, nalazi se 4 km severno od sela Elešnice, oblast Sofija.
Manastir je vredan kulturni spomenik od nacionalnog značaja i sa freskama iz 15.-16.eka. 1793.godine,
manastir su uništili Kirčaali, ali je ponovo sagrađen 1820.godine. Trenutno manastir Elešnica radi, ali
nema monaha.
Zemenski manastir Sveti Jovan Bogoslov osnovan je u 11.veku, a tokom druge bugarske kraljevine bio je
deo zemlingradske tvrđave koja je branila zemensku klisuru od reke Strume. Zabeleženi su mnogi
pogromi u istoriji manastira – od vremena bitaka Krakra Perniškog sa vizantijcima, preko srpskog
pustošenja 1189.godine do napada Turaka u poznom 14.veku, nakon čega je manastir napušten.
Najimpresivnija je najstarija zgrada, crkva. Arhitektonski, ona zauzima posebno mesto na Balkanu kao
predstavnih unakrsne arhitekture. Crkva datira još od samo osnivanja manastira u 11.veku i predstavlja
jednostavnu prostoriju u obliku kocke sagrađene od dobro isklesanih blokova peščanika pojenih
cementnim vezivom. Prvi sloj fresaka odnosi se na drugu polovinu 11.veka. Popularnost spomenika je
ne samo zbog interesantne arhitekture, već takođe i zbog izvanrednih fresaka koje prikazuju biblijske
scene iz 14.veka. U jugozapadnom uglu crkve sačuvano je šest ktitorskih portreta, među kojim je
nepoznati lokalni zemljoposednik i njegova žena Doja – jedan od najranijih portreta bugarskih boljara i
sa visokim umetničkom vrednošću po prikazima Kalojana i Deslislava u crkvi Bojana. Upečatljiva je
činjenica da je manastir rušen i rekonstruisan nekoliko puta, a crkva sa freskama preživela je više od 9
vekova. 05.03.1966.godien, Zemenska crkva je proglašena spomenikom bugarske arhitekture i
slikarstva, a Zemenski manastir – nacionalnim muzejom, koji je postao ogranak Nacionalnog istorijskog
muzeja 2004.godine.43
43
http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BC%D0%B0%D
0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
37
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Manastir Rila. Manastir, jedan od najvažnijih kulturnih spomenika u bugarskoj i simbol naše zemlje
uvršten je na listu Svetskih kulturnih baština UNESCO-a. Manastir se nalazi u oblasti Ćustendil. je
osnovan tridesetih godina desetog veka na mestu stare isposničke ćelije na Rilskim planinama. Veruje
se da je tvorac Rilskog manastira prvi bugarski isposnik Ivan Rila (876-946),koji je odabrao ovaj put kao
sredstvo duhovnog savršenstva i način da izrazi protest protiv gušenja visokih moralnih standarda
istinskog hrišćanstva. Rođen sedamdesetih godina u 9. veku, svedok je pada prve bugarske imperije
tokom vladavine cara Petra, postao je jedan od najznačajnijih ličnosti srednjeg veka, imao uticaj na
celokupni pravoslavni svet i duboko je poštovan kao svetac po imenu Ivan od Rile. Manastir Rila je
kompleks verskih, stambenih i trgovačkih objekata sa ukupnom površinom od 8800m 2 . Njegova
arhitektura je jedinstvena i ima izgled utvrđenja. U sredini dvorišta nalazi se najstarija zgrada u
kompleksu-impresivna kamena kula koju je sagradio lokalni feudalac Sebastrokrator Hrelju 1334-1335.
Na zadnjem spratu kule nalazi se mala kapela bogato ukrašena freskama velike umetničke vrednosti i
jedinstvenih kvaliteta ikonografije. Odmah do kule Hrelju nalazi se mala crkva koja je samo nekoliko
godina mlađa (1343). U nešto skorije vreme kuli je dodat zvonik. Otprilike tada je sagrađena i glavna
crkva manastira, Rođenje Bogorodičino. Jedan od najvrednijih predmeta u njoj je ikonostas sa
neverovatnim duborezom. Murali su završeni 1846.godine i delo su mnogih umetnika, ali samo je
čuveni Zahari Zograf potpisao svoj rad. Crkva ima mnoge ikone nastale između 14. i 19.veka.
Manastir ima svoju sopstvenu biblioteku koja je izuzetno bogata književnim materijalima skupljanim
vekovima. Vredni bugarski rukopisi se čuvaju ovde – nekih 250 rukopisa iz perioda od 11.do 19.veka,
9000 starih knjiga, notnih zapisa, renesansne štampane grafike i još više. Muzej ima jedinstveno
umetnično delo po nazivu Rafaelov krst. Napravljeno je od jednog komada drveta (81cm x 43cm) i
nazvano po svom tvorcu. Monah je koristio fina dleta, male nožiče i lupe da bi izrezbario 104 verske
cene i 650 malih figura na krstu. Za ovo mu je trebalo ne manje od 12 godina i završio je svoje delo
1802.godine kad je izgubio vid.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
38
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Potvrda međunarodnog priznanja za istorijsku, kulturnu i umetničku vrednost manastira Rila kao
potvrde razvoja ljudske istorije je priznanje za svetsko kulturno dobro i uvrštavanje na listu Svetske
baštine 1983.godine, koja sadrži ne više od 200 mesta širom planete. Od 1961.godine, manastir je
pretvoren u nacionalni muzej. 44
Srednjevekovna crvka Sveti Georgi – ovo je najstarija očuvana srednjevekovna crkva u Ćustendilu.
Prema svojim arhitektonskim osobinama i nedavno otkrivenim srednjevekovnim freskama, verovatno je
bila podignuta krajem desetog -
početkom jedanaestog veka. Pretpostavlja se da je ovde grob
bugarskog cara Mihaila III Šišmana, ubijenog u bitci kod Velbužda 1330.godine. U 19.veku crkvu su
uništili Turci ( do temelja svodova). Obnovljena je u periodu 1878-1880. Srednjevekovne zidne slike su
retki spomenici sa osobinama monumentalnog vizantijskog slikarstva u Bugarskoj, a renesansne slike
proširuju naše znanje o bugarskom crkvenom slikarstvu tog perioda. Crkva ima veliki istorijsku,
umetničku i arhitektonsku vrednost.
Među kulturnim i istorijskim spomenicima regiona treba takođe pomenuti crkvu u steni Vavedenje
Bogorodičino u blizini sela Razborište (oblast Sofija), manastir Sveti Nikolaj Letnji u Godeču (oblast
Sofija) gde se nalazi jedna nova crkva i drevni rimski hram iz 2.-4-veka, Markova Mehana (deo utvrđenja
Trajanova Vrata) u blizini Ihtimana i drevne visoke peći za topljenje metala u blizini nalazišta Jazovinite
(oblast Sofija), pravoslavni Šijakovski manastir sveti Arhangel Mihailo u blizini Kostinbroda (Sofijska
oblast), Čiprovci manastir Sveti Jovan Rilski (oblast Montana), crkve Rođenje Bogorodicino i Sveti
Nikolaj Čudotvorac; Klisurski manastir Sveti Kirilo i Metodije (opština Varšec, oblast Montana) i
Lopušanski manastir Sveti Jovan Preteča (selo Georgi Damjanovo, oblast Montana).
44
Iz dela ’Manastir Rila’, Prof Margarita Koeva, D. Arch
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
39
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Igre Kukeri 45 su interesantna atrakcija u oblasti Pernik. Pernik je uvršten na listu evropskih festivalskih
gradova i učestvuje u kulturnom kalendaru sa Međunaordnim Festivalom Maskarade, koji se odigrava u
januaru svake parne godine. Tradicija kukeri čuva se vekovima i obavlja godišnje u perničkim selima u
januaru
U regionu postoje drevni rudnici (u selima Govežda, Dulgi Del i Diva Slatina, oblast Montana), četiri
praistorijska i brojna srednjevekovna sela (na teritoriji oblasti Ćustendil) osam trakijskih i tvrđava iz
poznog antičkog doba (u oblasti Montana). Praistorijsko pećinsko slikarstvo iz epipaleolitskog doba
(1000p.n.e.) do ranog bronzanog doba pronađeno u pećini Magura je od izuzetnog značaja i
zahvaljujući njemu pećina je pod posebnom zaštitom UNESCO-a i ima internacionalni status kulturnog
spomenika. Postoje još samo tri mesta u svetu gde su pronađene takve pećinske slike – Francuska,
Španija i Sibir.
U srpskom delu regiona smešteno je 6 od 20 arheoloških lokacija koje su od izuzetnog značaja u Srbiji,
naime:
Arheološko nalazište Rudna Glava u Majdanpeku – centar ranog praistorijskog vađenja rude u regionu.
Na kraju 6.veka n.e., neolitsko stanovništvo Balkansko poluostrva doživljava ubrzan ekonomski,
demografski i kulturni napredak. U isto vreme, alati od kamena, kremen i kostiju dostižu vrhunac
proizvodnje. Otkriće bakra donosi novi podsticaj za razvoj društveno ekonomskih odnosa, s obziroma
da je produktivnost 30 puta veća nego alata od kosti. Balkan je bogat nalazištima rude bakra, što
45
Igre kukeri su poseban ritual koji izvode tokom Nove godine i Velikog posta samo muškarci koji nose strašne maske koje je
svako od učesnika prethodno napravio. Cilj igara je da se koristi specijalni magični ples i zastrašujuće maske kako bi se
uplašili i oterali zli duhovi, a prizvale dobre vile za bogatu žetvu preddstojeće godine. Verovatno je poreklo kukerija vezano
za antičke Dionizijske igre
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
40
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
stanovništvu Balkanskog poluostrva daje dodatnu prednost nad stanovništvom područja bez metala.
Tokom ovog perioda razvila su se mnoga polja, uključujući Rudnu Glavu blizu Majdanpeka 46
Gamzigrad – arheološki kompleks na Timoku iz poznog rimskog doba u istočnoj Srbiji blizu Zaječara
uvršten je na UNESCO-vu listu Svetskih kulturnih baština još od 2007. Gamzigrad čine ostaci utvrđene
palate iz poznog rimskog doba i memorijalni kompleks rimskog imperatora Galeriusa. Površina iznosi
6.5 hektara a izgradnju je naručio imperator Kaius Valerius Galerius Maksimanus krajem 3. i početkom
4.veka. Nazvana je Felix Romuliana po imperatorovoj majci. Nalazište je okruženo zaštitnim zidovima sa
dvadeset kula i pokriva odbranu, uključujući hodnike, tremove, termalna kupatila, mozaike, mermerne
oblike, skulpture I predmete od granita roze boje i zelenog kamena sa Peloponeza. Palata imperatora u
zapadnom delu kompleksa sastoji se od bazilike, hramova, toplih kupatila, memorijalnog kompleksa i
Tetrapilona.Grupa zgrada je interesantna sa preklapanjem svečanih i memorijalnih funkcija. Na jednom
od brda nalaze se ostaci tvrđave sa palatom i drugim javnim zgradama, a na susednom brdu Magura
nalaze se ostaci grobnica ( ritualni kompleks uključujući dva groba i dve humke ) i mauzoleja. Carski
kompleks se odlikuje bogatstvom materijala i fino isklesanim arhitektonskim elementima (stubovima,
kapitalima, zidovima). Ukrasi na palati su od velike umetničke vrednosti – skulpture i mozaici. Naročito
su lepi podni mozaici čija je izrada i kvalitet među najznačajnijim u rimskom carstvu.
Lepenski Vir – jedno od najvećih i najzanačajnijih arheoloških nalazišta iz mezolitskog i neolitskog
perioda. Nalazi se na desnoj obali Dunava u Đerdapskoj Klisuri, u blizini Donjeg Milanovca. Na ovom
području se nalazi jedno od najznačajnijih I najsloženijih praistorijskih kultura. Arheološko nalazište se
sastoji iz jednog velikog naselja sa oko deset okolnih sela. Iskopine otkrivaju smenu naselobina ribara
lovaca, 136 građevina (kako stambenih tako i verskih), izgrađenih u periodu od 6500 do 5500 nove ere.
Otkriveno je mnogo grobova koji svedoče o složenim pogrebnim ritualima, a takođe i mnogo alata od
46
http://old.sliven-news.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3965:tzivilizatziyata-na-obshtestvoto-naparvite-metali-&catid=10:istoria&Itemid=18
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
41
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
kamena, kosti i roga, raznih ukrasa i monumentalnih kamenih skulptura. 1979.godine, Lepenski Vir je
proglašen za kulturni spomenik od izuzetnog značaja i zaštićen od strane Republike Srbije.47
Lepenski Vir je glavni lokalitet na kome su pronađeni ostaci sakralne arhitekture iz rimskog perioda. Tu
je i čuvena Trajanova Tabla – natpis uklesan u steni godine 100 od strane rimskog cara Trajana u čast
završetka izgradnje Dunavskog južnog puta (koga su Rimljani zvali ‘via iuxta danuvii’ od Golubca to
Kladova. Lokalitet je deo grupe antičkih spomenika duž Rimskog praca, čiji je jedan deo i most preko
Dunava (Tabula Traiana) dužine 3.2 metara i visine 1.8 metera koji je izgradio Trajan.
Mediana, Rimska Mediana – nalazi se na mestu gde je nekada prolazio rimski put “Via militaris”,
sadašnji put E- 80 (Niš -Sofija). Tokom vladavine Konstantina Velikog krajem 3.veka ili početkom 4.veka
podignuto je rimsko naselje ili kompleks letnjih rezidencija urbanog tipa i veliko poljoprivredno
gazdinstvo otvorenog tipa duž puta koji je od Niša vodio istočno ka Serdici pa sve do Konstantinopolja.
Lokalitet zauzima površinu od 40 hektara i pokazuje ostatke ambara, zanatskog centra, vila, kupatila i
ostatke antičke vile sa peristilom sa bogatim mozaicima. Većina mozaika ima geometrijsku ili cvetnu
šaru, a dva mozaika predstavljaju figure – glavu Meduze i polunagnutu figuru rečnog božanstva. Muzej
koji se nalazi posedu prikazuje skultpure i portrete rimskih bogova i boginja, posuđa za svakodnevnu
upotrebu (činij, tanjira, lampi) kao i ostatke olovnih cevi koje su dovodile lekovitu vrelu vodu iz obližnje
Niške banje. Neki od novčića i posuđa izh Medijane izloženi su u Arheološkom holu Narodnog muzeja u
Nišu.48.
Caričin Grad (Justiniana Prima) – located 7 km from Lebane and 30 km from Leskovac. Justiniana Prima
is an archaeological relic of the 6th century of one of the most important Byzantine towns in the inner
part of the Balkans. According to many sources it was built by the great Byzantine Emperor Justinian
47
http://net4tour.org/bg/?property=%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80
48
http://net4tour.org/bg/?property=medijana
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
42
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
(527-565) in honor of his birthplace. nalazi se na 7 km od Lebana, a 30 km od Leskovca je Justiniana
Prima je arheološki relikt iz 6. veka jednog od najznačajnijih vizantijskih gradova u unutrašnjosti
Balkana. Podigao ga je veliki vizantijski Car Justinijan I (527-565.) u čast svom rodnom mestu.
Treba posetiti srednjevekovnu tvrđavu Golubac – izgrađenu u 14.veku na ulazu u Đerdapsku klisuru.
Zidine tvrđave uzdižu se sa planinskih padina. Neki od najviših delova tvrđave su bukvalno nedostižni.
Ovo je jedan od najinteresantnijih i najočuvanijih srpskih zamkova iz srednjevekovnog perioda. Danas je
tvrđava Golubac na ulazu u prirodni park Đerdap duž desne obale Dunava.
Niška tvrđava je interesantan lokalitet koji se nalazi na reci Nišava u centru Niša. To je jedna od
najlepših i najočuvanijih građevina turske vojne arhitekture u centralnom Balkanu. Njenu izgradnju
otpočeli su u 2.veku Rimljani; tvrđava su uništavali i ponovo gradili nekoliko puta Rimljani, Vizantijci,
Sloveni, Bugari i Srbi. Dobila je svoju konačnu formu 1723.godine kada su je završili Turci. Preko 40
kamenara i oko 400 zidara iz Niša i okoline angažovano je njenoj izgradnji iz Konstantinopolja.
Sagrađena je na površini od preko 22 hektara, spoljni zivodi su okruženi jarkom ispunjenim vodom, pri
čemu je severni deo još uvek sačuvan.
Na kraju, ali ne i na poslednjem mestu, Ćele Kula – sagrađena 1809.godine nakon bitke na planini Čegar
tokom prvog srpskog ustanka. Tu je nastradalo 3,000 Srba i još toliko Turaka, ali su Turci slavili pobedu.
Po naređenju niškog Huršid Paše, skupljene su glave ubijenih srpskih vojnika i sagrađena je kula od
njihovih lobanja. Gruesome spomenik sagrađen je na putu za Konstantinopolj kao upozorenje onima
koji su se bunili protiv Otomanskog carstva. Zapisi iz 19.veka govore da se kula uzdiže do visine od 4.5
metara i četvrtastog je oblika širine 4metara; četiri strane kule imaju ukupo 56 redova, svaki red čini 17
lobanja. Kula je napravljena od ukupno 952 lobanje. Tokom vremena, većina njih je nestala ili su
oštećene. 1938.godine sagrađena je kapela oko kule da bi je zaštitila od propadanja.
Mnogobrojni kulturno-istorijski i verski spomenici regiona mogu se obuhvatiti zajedničkim tematskim
maršutama, na primer, praistorijska naselja, rimski i srednjevekovni zamkovi, pravoslavne crkve i
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
43
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
manastiri, oslobodilačka borba balkanskih naroda i drugo. Razvoj interesantnih tura sa vodičem sa puno
fotografija, istorijskih činjenica i legendi, detalji sadržinje kulturnih i istorijskih spomenika ( podaci o
periodu na koji se odnose, o regionu kao celini, stanovništvu, itd) doprineće u velikoj meri većem
interesovanju za region i njegovu baštinu.49
III. FAZA RAZVOJA I EKONOMSKA STRUKTURA U REGIONU
One of the most underdeveloped districts in both countries are located on the territory of the crossborder region between Bulgaria and Serbia. Jedna od najnerazvijenijih oblasti u obe zemlje nalazi se
na teritoriji prekograničnog regiona Bugarske i Srbije.
Za neke osnovne ekonomske pokazatelje, Zavod za statistiku Republike Srbije podnosi i pruža podatke
samo o nacionalnim i regionalnim (NUTS II) nivoima, onemogućavajući prestavljanje opštih podataka za
region kao celinu. Za okruge u srpskom delu regiona nisu dostupni podaci o ostvarenom BDP,
investicijama, prometu, proizvodnji, dodatoj vrednosti i ostalom.
Uporedne podatke o stepenu razvijenosti opština u srpskom delu prekograničnog regiona pruža
Nacionalna Agencija za regionalni razvoj. Ona svrstava opštine u Srbiji u četiri grupe prema nivou
razvijenosti: prvu grupu sa nivoom razvijenosti iznad nacionalnog proseka; drugu grupu, sa nivoo
razvijenosti između 80% i 100% nacionalnog proseka; treću grupu sa nivoom razvijenosti između 60% i
80% nacionalnog proseka i četvrtu grupu, sa nivoom razvijenosti ispod 60% nacionalnog proseka.
Opštine iz četvrte grupe čiji je stepen razvijenosti ispod 50% od nacionalnog proseka spadaju u grupu
devastiranih područja.
49
Više detalja o spomenicima kulturnog i istorijskog nasleđa u različitim područjima regiona mogu se naći na vebsajtu
projekta u odeljku ‘Studije’ - http://cbc-revival.eu/?page_id=38, i takođe na vebsajtu projekta Mreža za promociju
iskorišćavanja kulturnog i istorijskog bogatstva u turizmu – Kulturni turizam - http://www.culturaltourism-ipa.eu/
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
44
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Prema podacima nacionalne Agencije za regionalni razvoj, većina opština u prekograničnom regionu
ima stopu razvijenosti ispod proseka za Srbiju, sa izuzetkom opština iz Borskog okruga.50. Od ukupno
36 opština na teritoriji prekograničnog regiona, jedino Niš, – opštine Pantelej, Mediana, Crveni Krst,
Palilula and Niška Banja – spadaju u grupu opština sa stepenom razvijenosti iznad nacionalnog proseka.
Među ostalim opštinama - 6 spada u drugu grupu sa nivoom razvijenosti zmeđu 80% i 100%
nacionalnog proseka51, 5 imaju stepen razvijenosti između 60% i 80% od nacionalnog proseka52 (treća
grupa), a preostalih 20 imaju stepen razvijenosti ispod 60% od nacionalnog proseka53 (četvrta grupa),
uključujući 11 opština priznatih kao devastirana područja54. Relativno najrazvijeniji okrug u
prekograničnom regionu je Borski okrug. Većina nerazvijenih je u Jablaničkom okrugu, Pčinjskom i
Nišavskom, gde se nalazi 17 od 20 opština sa stepenom razvijenost ispod 60% nacionalnog proseka i 9
od 11 devastiranih područja.
Prema podacima prikupljenim u projektu, regioni koji spadaju u bugarski deo prekograničnog regiona
Bugarska-Srbija (izuzev regiona Sofija I oblasti Pernik u nekim sferama) su takođe jedno od najmanje
razvijenih područja u zemlji.
50
http://www.regionalnirazvoj.gov.rs/Pages/ShowNARRFolder.aspx?mi=164
51
Vranje, Zaječar, Bor, Negotin, Kladovo, Pirot.
52
Leskovac, Boljevac, Sokobanja, Majdanpek, Dimitrovgrad.
53
Bojnik, Lebane, Medveđa, Vlasotince, Crna Trava, Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Preševo, Surdulica, Trgovište,
Knjaževac, Aleksinac, Svrljig, Merošina, Rajan, Doljevac, Gadžin Han, Babušnica, Bela Palanka.
54
Babušnica, Bela Palanka, Bojnik, Bosilegrad, Vladičin Han, Lebane, Medveđa, Svrljig, Surdulica, Trgovište and Crna Trava.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
45
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Izvor: Nacionalni institut za statistiku
2010.godine, BDP po glavi stanovnika u bugarskom delu prekograničnog regiona u proseku je iznosio
BGN 5891, što predstavlja 63% BDP po glavi stanovnika zemlje u istoj godini. Najniži BDP po glavi
stanovnika pripada oblastima Vidin i Montana, čiji je BDP po glavi stanovnika jedan od najnižih u
Bugarskoj (niži ima jedino oblast Silistra).
Nivo stranih direktnih investicija (SDI) u nefinansijskim preduzećima u bugarskom delu prekograničnog
regiona je relativno nizak. Na dan 31.12.2012, iznosile su EUR 1,693,301,000 ukupno, što predstavlja
samo 7.7% iznosa SDI akumuliranih u zemlji do tog datuma.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
46
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Izvor: Nacionalni institut za statistiku
93% direktnih stranih investicija u bugarskom delu regiona formira se u regionu Sofija (78%) i Pernik
(14%). Vidin, Montana i Ćustendil rangiraju se kao poslednje po SDI u Bugarskoj, gde je jedino oblast
Silistra iza njih.
13,045.10 hiljada EUR na dan 31.12.2012.
Globalna finansijska kriza imala je izuzetno negativne efekte na ulaganja u osnovna sredstva u regionu.
U 2011.godini ulaganje u osnovna materijalna sredstva u bugarskom delu regiona (uključujući kupovinu
zemlje) iznosilo je BGN 914,055 hiljada , što je oko 60% manje od nivoa u predkriznoj godini. Ulaganje
u inovacije i istraživanje gotovo i da ne postoji. Za period 2006-2011, ovakvi brojčani podaci zabeležen
su samo u Vidinu ( BGN 423 hiljada) oblasti Sofija ( BGN 21 053 hiljada) i Ćustendilu ( BGN 1 063
hiljada).
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
47
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
U prekograničnom regionu postoje pretežno mikro i mala preduzeća.Prema zvaničnim podacima
Nacionalnog instituta za statistiku i Zavoda za statistiku Srbije, MSP čine oko 99,78% preduzeća u
regionu.
Struktura privrede u prekograničnom regionu je raznolika. Podaci iz različitih oblasti sugerišu da
sveukupno vodeća uloga pripada industriji ( rudarstvu i proizvodnji), zatim slede usluge i
poljoprivreda.55
IV. INFRASTRUKTURA
Tri trans-evropska saobraćajna koridora prolaze kroz teritoriju prekograničnog regiona:
Koridor
br.
4
(
Drezden/Nurnberg–Prag–Beč/Bratislava–Budimpešta–Krakov–Vidin–Sofija–
Solun/Plovdiv–Istanbul); Koridor br. 7 (Rajna –Majna–Dunav); Koridor br. 10 (Centralna Evropa–
Beograd–Sofija–Istanbul) obezbeđujući mu važno mesto u nacionalnoj i evropskoj saobraćajnoj mreži.
Dunavski most 2 kod Vidin-Kalafata otvoren juna 2013.godine je od izuzetnog značaja za region i za
budući razvoj pan-evropskog saobraćajnog koridora br.4 i cele jugoistočne saobraćajne osovine Evrope.
Most je od ključnog značaja za mogućnosti kombinovanog transporta i prenosa obima saobraćaja sa
drumskog na železnički.
Od najvećeg državnog i međunarodnog značaja za region su međunarodni putevi prve klase E-75, E-79,
E-80, E-83, E-771, E-773, E-871, M25 and M9, koji prolaze kroz njegovu teritoriju. Luka Lom je takođe
važna za region. To je druga po veličini luka na Dunavu u Bugarskoj. Njena infrastruktura omogućuje
najkraću direktnu drumsku vezu sa lukom Solun ( preko puta II kategorije – 81 kroz Petrohanski klanac)
Ukupno 14,055 km putne mreže prolazi kroz teritorijiu regiona - 3855 km na bugarskoj strani regiona
(138 kilometara autoputeva, 647 kilometara magistralnih puteva, 719 kilometara puteva II kategorije i
55
Više o ekonomskim indikatorima i strukturi u različitim područjima regiona mogu se naći na vebsajtu projekta u odeljku
‘Studije’ - http://cbc-revival.eu/?page_id=38, gde je objavljeno istraživanje poslovnog potencijala u dve zemlje.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
48
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
2351 kilometara puteva III kategorije. Po gustini republičke mreže, bugarski deo regiona je oko i iznad
nacionalnog proseka, izuzev oblasti Montana.
Postoje dva međunarodna aerodroma u regionu– u Sofiji i Nišu.
U celini, region ima dobru saobraćajnu pristupačnost. Saobraćajna mreža omogućuje bolji pristup
uslugama i povećava investicije i poslovnu atraktivnost opština koje koriste saobraćajne koridore i
puteve prve kategorije. U graničnim i planinskim područjima, pak, drumska mreža je nerazvijena a
tehnički uslovi za infrastrukturu veoma nezadovoljavajući. Deo puteva treće kategorije (87km) u
bugarskom delu regiona, je neasfaltirano, 55km imaju površinski sloj od tucanika ili kamena belutka, a
17km – površinu od kocke.
U pogledu pokazatelja vodosnabdevanja i kanalizacije, u bugarskom delu prekograničnog regiona udeo
stanovništva sa pristupom javnom vodosnavdevanju je za oko 1% niži nego nacionalni prosek.
Nacionalni institut za statistiku ukazuje na ozbiljan problem sa javnom kanalizacijom i postrojenjima za
prečiščavanje kanalizacionog otapa u oblastima u pograničnom regionu. Naročito je problematična
situacija u oblastima Vidin i Montana, gde između 42% i 44% stanovništva nije priključeno na javnu
kanalizaciju (26% nacionalnog proseka). Na teritoriji Vidina ne postoje postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda, a u Montani samo je 33.9% stanovništva priključeno na takvo postrojenje za
prečiščavanje otpadnih voda. Takođe se javljaju problemi sa postrojenjima za prečišćavanje u oblasti
Sofija. Zabrinjavajuće visok procenat stanovništva – 46.7% je priključen na javnu kanalizaciju bez
prečišćavanja (to je više od polovine stanovništva priključeno na javnu kanalizaciju u oblasti). Dva puta
veći procenat od nacionalnog proseka je procenat stanovništva sa ograničenim vodosnabdevanja –
6.2% (3% u proseku za Bugarsku).
Za srpski deo regiona dostupni su podaci o nivou NUTS II koji pokazuju da u regionu jugoistočne i
istočne Srbije 53.7% domaćinstava nije povezano na javnu kanalizaciju.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
49
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
U pogledu turističke infrastructure, podaci pokazuju da broj smeštajnih kapaciteta u prekograničnom
regionu raste iz godine u godinu, ali su još uvek izuzetno nedovljni za razvoj turističkih aktivnosti velikih
razmera.56
Podaci pokazuju da je u region potrebno dodatno ulaganje kako u putnu infarstrukturu tako i u
kanalizacionu infrastrukturu, postrojenja za prečišćavanje i turističku infrastrukturu.
V. DEMOGRAFSKA SLIKA
Prema statističkim institucijama Bugarske i Srbije, ukupno stanovništvo prekograničnog regiona iznosi
1,910,402 stanovnika, od kojih 1,162,887 živi u srpskom delu regiona a 747,515 u bugarskom delu.
Stanovništvo regiona čini 13,2% od stanovništva u obe zemlje. Odnos muškaraca / žena je 50 / 50.
Prema podacima Nacionalnog instituta za statistiku na dan 31.12.2012, u bugarskom delu regiona živi
10.3% stanovništva Bugarske. 49% čine muškarci (366,399), a 51% žene (381 116). 67% stanovištva živi
u urbanim područjima (497,882) a 33% u ruralnim područjima (249,633). Najnaseljenija je oblast Sfija,
zatim slede Montana, Ćustendil i Pernik. Najmanje naseljena je oblast Vidin.
Prema Zavodu za statistiku Republike Srbije, u srpskom delu prekograničnog regiona živi 16.2%
stanovništva Srbije. 51% čine muškarci(589 207) a 49% su žene (573,680). Najnaseljeniji okrug je
Nišavski(371,003), zatim slede Pčinjski (226,649), Jablanički (222,394) i Borski (128,746). Najmanje
naseljeni okruzi su Zaječarski (120 756) i Pirotski (93,339).
U bugarskom delu regiona, stanovništvo je pretežno bugarske nacionalnosti (86.6%). Druga po veličini
etnička grupa su Romi (7.1%). Ima oko 0.5% Turaka, 0.5% ostalih i 5.3% nije navelo tokom popisa. U
srpskom delu regiona stanovništvo je pretežno srpsko, ali ima i članova drugih etničkih grupa: Bugara,
56
Više o stanju infrastrukture u različitim područjima regiona može se naći na vebsajtu projekta u odeljku ‘Studije’http://cbc-revival.eu/?page_id=38, gde je objavljeno istraživanje o poslovnog potencijalu za dve zemlje
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
50
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Albanaca, Vlaha, Roma i drugih. Albanci su etnička većina u opštinama Preševo i Bujanovac, dok etnički
Bugar čine apsolutnu etničku većinu u opštini Bosilegrad.
Sve u svemu, prekogranični region odlikuju drastične demografske promene u poslednjih nekoliko
decenije – dolazi do pada nataliteta, negativne stope prirodnog priraštaja, opšte starenje stanovništva i
staln demografsko pražnjenje regiona.
U poslednjih 20 godina, stanovništvo u bugarskom delu regiona opalo je za 25%, što je za 11 procentna
poena više nego sveukupno smanjenje stanovništva u Bugarskoj za isti vremenski period. Najveći
negativni mehanički priraštaj pripada oblastima Vidin i Montana, zatim sledi Ćustendil. Među glavnim
razlozima koji se navode za napuštanje regiona jesu studiranje i traženje stalnog ili privremenog
zaposlenja.
U srpskom delu regiona, proces starenja stanovništva počeo je sedamdesetih godina prošlog veka,
dostigao vrhunac 1992.godine, kada je po prvi put zabeležen negativni priraštaj. U periodu 2001-2011,
stanovništvo u srpskom delu prekograničnog regiona opalo je za 64 934 stanovnika. Na nivou zemlje,
najjača depopulacija zabeležena je na području Zaječara i Bora. Najdarstičnija situacija je u opštini Crna
Trava gde pad stanovništva iznosi 43% za desetogodišnji period. Zatim sledi Bosilegrad sa 19.6% i
Trgovište sa 18.5 %. Jedino su dve opštine uspele da zadrže populacioni nivo: Bujanovac i Preševo, a
najveći porast je zabeležen u Preševu.57
VI. RADNA SNAGA U PREKOGRANIČNOM REGIONU
U poslednjem popisu 2011.godine, radni kontigent u region iznosio je oko 1,299,525:

786,298 u srpkom delu regiona;
57
Više demografskih podataka o različitim područjima regiona može se naći na vebsajtu projekta u odeljku ‘Studije’ http://cbc-revival.eu/?page_id=38, gde je objavljeno istraživanje o poslovnom potencijalu za dve zemlje
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
51
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”

513,227 u bugarskom delu regiona.
Muškarci i žene su relativno jednako zastupljeni – odnos muškaraca/žena 1.02.
Obrazovna struktura radne snage je otprilike sledeća 58:
Izvor: Nacionalne službe za statistiku Bugarske i Srbije
Prosečna stopa nezaposlenosti u bugarskom delu regiona iznosi 12.7%, što je vrednost približna
proseku za zemlju, a u srpskom delu regiona iznosi 20.5%. Unutar regiona postoje značajne razlike.
Najviša stopa nezaposlenosti u bugarskom delu regiona zabeležena je u oblastima Vidin (17.5%),
Montana (15.1%) i Ćustendil (14.4%). U srpskom delu regiona, najviša stopa nezaposlenosti je u
Jablaničkom (25.16%) Nišavskom (21.36%) i Pirotskom (21.49%) okrugu.
In the region are observed alarming levels of youth unemployment - between 24% and 30% in different
districts of the region.
58
Podaci sa srpski deo regiona pokrivaju starosni segment od 15+, i takođe se odnose na deo stanovništva koji je iznad
radnog starosnog doba.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
52
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Najviša proporcija u grupi nezaposlenih pripada onima sa osnovnim I nižim obrazovanjem, a najniža
proporcija nezaposlenih prpada onima sa fakultetskom diplomom. 59
VII. OPŠTI PREGLED RESURSA I POSLOVNIH POTENCIJALA PREKOGRANIČNOG REGIONA
Prekogranični region Bugarska-Srbija odlikuje se velikom raznovrsnošću reljefa i klime, što uslovljava
veliku raznolikost zemljišta, staništa i vrsta.
Zemljište u regionu je pogodno za gajenje skoro svih useva – žitarica (pšenice, ječma, kukuruza, raži,
ovsa, pirinča,pira) suncokreta, hmelja, konoplje, vinove loze, voća, povrća i ostalog. Ovome takođe
pogoduje umerena klima i značajni resursi površinske i podzemne vode.
Na teritoriji regiona smeštene su mnoge prirodne atrakcije – pećine, formacije stena i prelepi vodopadi.
Region se odlikuje velikim biodiverzitetom. Izvestan broj biljnih i životinjskih vrsta jedinstvenih kako u
zemlji tako i u svetu, kao i nekoliko retkih i ugroženih biljaka i životinja uvrštenih na listu Crvne knjige
Bugarske, Srbije, Evrope i širom sveta mogu se naći ovde. Jedan od glavnih puteva ptica selika –Via
Aristotelis – prolazi kroz region, a neke svetski ugrožene vrste gnezde se na njegovoj teritoriji. Postoji
nekoliko rezervata biosfere i mnogo zaštićenih područja i zona. Takav biodiverzitet, uz prisustvo
jedinstvenih i ugroženih vrsta omogućuje da se region pretvori u atraktivan centar za naučnike,
studente i ljubitelje prirode iz celog sveta.
Nastanjen još od davnina, region prirodno ima bogato kulturno i istorijsko nasleđe. Mnogi verski I
kulturno-istorijski spomenici iz antičkog doba do danas mogu se ovde naći.
Region je bogat mineralnim resursima, od kojih je jedan deo od ogromnog ekonomskog značaja, ali
najveće dobro su termalne mineralni izvori sa utvrđenim lekovitim svojstvima.
59
Više podataka o radnoj snazi u različitim područjima regiona mogu se naći na vebsajtu projekta u odeljku ‘Studije’ http://cbc-revival.eu/?page_id=38, gde su objavljeni izveštaji istraživanja poslovnog potencijala i radne snage u dve zemlje.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
53
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Kao celina, region ima dobru saobraćajnu pristupačnost, ali su potrebna dodatna ulaganja kako u putnu
infrastrukturu, tako i u javnu kanalizaciju, postrojenja za prečišćavanje i turističku infrastrukturu.
Neka od najnerazvijenijih područja iz obeju zemalja nalaze se u regionu. Struktura privrede je raznolika.
Analize ukazuju da sveukupno vodeća uloga pripada industriji (vađenju rude i preradi), zatim slede
usluge i poljoprivreda.
Analize resursa prekograničnog regiona Bugarska-Srbija urađene na projektu ukazuju na mogućnosti
razvoja u različitim pravcima.
Plodno zemljište i umerena klima su pogodni za razvoj poljoprivrede i stočarstva kao i proizvodnju
visoko kvalitetne organske hrane.
Na neplodnom planinskim područjima može se obnoviti gajenje pira. Pir je izdržljiva žitarica, skoro
divlja I može preživeti i uspevati čak I na veoma siromašnim zemljištima gde je gajenje savremenih
žitarica nepojmljivo. S druge strane, to je kultura koja manje zavisi od klimatskih uslova, što čini gajenje
relativno lakim čak i u planinskim i brdovitim područjima. Njen genom je ostao nepromenjen vekovima.
Ljudi su ga uzgajali još od vremena egipatskih faraona. Einkorn pšenica je otkrivena u trakijskim
humkama. Bogat proteinima, pir je izuzetno snažan antioksidans i bio proizvod sa odličnim lekovitim
svojstvima. Osim što je zamena za hibridnu pšenicu u dnevnoj dijeti, pir je neophodan pacijentima sa
celijakijom60. Pir se podrvgava posebnoj obradi što povećava cenu ovrade, ali ga čini odličnim bioproizvodom. Neprocenjiv kvalitet pira je činjenica da, za razliku od modernih sorti žita, on apsorbuje
zagađivače iz zemljišta ( na pr. teške metale ili radijaciju), što je velika prednost u modernom
kontaminiranom industrijskom svetu. Njegovi prinosi su manji nego oni od hibridnog žita zato što se ne
60
Bolest celijakija je stanje u kome osoba ne absorbuje specifičan protein (gluten) koga sadrže žitarice, tako da umesto da
ima hranljivu vrednost, on je izvor toksičnosti za organizam. Za protein u zrnu pira - gliadin, dokazano je da nije toksičan za
ljude sa celijakijom.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
54
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
mogu hemijski tretirati, ali se ovo nadomešta njegovom većom cenom (BGN 2000-2400 po toni u
poređenju sa BGN 300-400 po toni žita). Značaj i potražnja za ovim usevom tek treba da raste, što ga
čini pogodnim marketinškim segmentom za planinska i neplodna podruja regiona.
Blizin a velikim količinama sirovina pogoduje rudarstvu i prerađivačkoj industriji, koje trenutno
zauzimaju vodeću poziciju u ekonomiji regiona. Ujedinjavanje proizvođača i obezbeđivanje direktne
veze između njih i prerađivača omogućiće zatvaranje poljoprivredne proizvodnje – ciklus prehrambene
industrije, što će zauzvrat pomoći zapošljavanju i ekonomskoj revitalizaciji regiona. Stvaranje striktno
kontrolisanih regionalih robnih marki ili regionalnog brenda doneće dodatnu korist regionu.
Prirodni resursi u regioniu su povoljni za proizvodnju enerije iz obnovljivih izvora, za prodaju a i za
zadovoljenje svojih sopstvenih energetskih potreba u preduzećima proizvođača.
Turizam je u svim svojim oblicima – obrazovni, naučni, eko, rurali, verski, ali pre svega zdravstveni i
rekreativni turizam, utvrđen kao glavna grana sa najvećim pa ipak neiskorišćenim potencijalom za
ekonomski oporavak, zapošljavanje i dugoročan održivi razvoj regiona.
Prema Svetskom Ekonomskom Forumu, turistička industrija čini 9% ukupnog BDP i obezbeđuje 120
miliona radnih mesta u turizmu i 125 miliona radnih mesta u pratećim delatnostima; jedno novo radno
mesto za datu destinaciju se otvara na svakih novih 30 turista.61
Mnogobrojni termalni izvori na teritoriji regiona, sa potvrđenim izuzetno lekovitim svojstvima za većinu
od njih, nisu u potpunosti iskorištćeni. Broj i kapacitet izgrađenih spa objekata je izuzetno nedovoljan.
Mnogi od postojećih centara su beznadežno zastareli u smislu koncepta, objekata, opreme i paketa
usluga koje se nude, pa je jedna od mogućnosti za poslovni uspeh i dugoročni odriživi razvoj regiona
ulaganje u balneo i spa centre, nudeži visoko kvalitetnu uslugu koja može postati robna marka
regiona.
61
http://www.weforum.org/content/global-agenda-council-new-models-travel-tourism-2012-2014-0
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
55
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Starijoj populaciji Evrope potrebno je dosta sunca, lekoviti izvori, spa tretmani, zdrava hrana i
interesanta mesta koja mogu posetiti, što region ima u izobilju. Prema Eurostat, 2010.godine samo je
stanovništvo u 27 zemalja članica Evropske Unije iznosi 501,120,688 stanovnika od kojih 17.4% su
stariji od 65 godina. To je oko 88,197,241 potencijalnih korisnika usluga welnes centara samo u okviru
Evropske Unije a u ovom starosnom segmentu, potencijalna ciljna grupa će takođe obuhvatiti deo
stanovništva van starije grupe I van EU. Sve više i više Evropskih zdravstvenih fondova finansira
zdravstvenu negu i procedure rehabilitacije svojih korisnika u Evropskoj Uniji. 2013.godine, otpočeli
formalni pregovori o potpisivanju multilateranog sporazuma o ovom pitanju.
Centri za balneoterapiju i spa centri imaju potencijal za privlačenje ostalih investicija u region takođe.
Oni mogu promovisati klastere pomoćnih aktivnosti i usluga poput prozvodnje kvalitetne hrane i pića;
proizvodnja bilja, meda i drugih proizvoda potrebnih u spa centru; ponuda turističnih, ugostiteljskih I
prevoznih usluga u cilju obezbeđenja udobnosti i rekreacije poredu procedura, uključujući posete
prirodnim, kulturno-istorijskim i verskim znamenitostima u regionu. Koriščenje kombinovanih resursa
celokupnog regiona je od izuzetne važnosti – ponuda različitih kombinovanih paketa sa odsedanjem u
različitim mestima, kombinovanjem balneoterapije, osvežavajućih spa procedura i raznolikosti dodatnih
turističkih aktivnosti. Uz balneo terapiju i relaksirajuće tretmane, mogu se ponuditi i mnogobrojne
druge usluge visokog kvaliteta i po pristupačnim cenama poput stomatoloških, usluga kozmetičke
stomatologije i još mnogo toga.
Ponuda visoko kvalitetnih proizvoda hrane proizvedenih u regionu (voće, povrće, meso, mleko, med) sa
posebnim regionalnim brendom i pripremljeni na tradicionalan način osiguraće dodatu vrednost I
atraktivnost usluge.
Uz zdravstveni turizam, takozvani alternativni turizam takođe ima veliku budućnost. Alternativni oblici
turizma kombinuju turističke pakete i odvojene turističke usluge kao alternativu za masovni turistički
proizvod prema načinu ponude, izvođenju i angažovanim ljudskim resursima. To su: ruralni turizam,
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
56
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
istraživački turizam – specijalističko putovanje iz geologije, ornitologije, botanike, posmatranja divljih
životima, eko-turizam, planinski turizam, avanturistički turizam – biciklizam, jahanje konja, skijanje,
hodanje po snegu, planinski biciklizam, vožnja čamcem, podvodno ronjenje, posete pećinama,
paraglajding, planinarenje, alpinizam sa vodičem, tematski turizam – vezano za kulturno i istorijsko
nasleđe; turizam vezan za ezoteriku i verski (posete manastirima, svetilištima i svetim mestima), vino,
tradicionalna kuhinja, etnografija I tradicionalna muzika i zanati – posmatranje i izučavanje
tradicionalnih zanata: vez, tkanje, pletenje, keramiak, duborez, livenje zvona i izrada muzičkih
instrumenata.62
Ponuda izleta, uključujući kombinaciju lokaliteta sa obe strane granice doprineće povećanju
interesovanja za uslugu.
Ne treba zanemariti ni svetske univerzitete i naučnu zajednicu kao potencijalne korisnike, a dobro
organizovane posete sa mogućnošću za istraživački rad na terenu pretvorile bi region u centar privlačan
za studente i istraživače širom sveta.
Izobilje reka i vodnih slivova u regionu mogu ponuditi odlična mesta za ribolov i rekreaciju, a smeštaj u
‘seoskom’ tipu kuća može pružiti odličan završetak dana spremanjem ulova prema ‘starim lokalnim
receptima’.
Važno je fokusirati se na staro, tradiciju i jedinstvenost regiona kao celine, što su kvaliteti koje region
zaista poseduje. Što je kompleksnija ponuda usluga, to će interesovanje za njih biti veće. Svakom gostu
u regionu biće potreban smeštaj, hrana, prevoz i ostale prateće usluge koje će pomoći zapošljavanju
lokalnog stanovništva. Stručnjaci u industriji kažu da se uz svako novo radno mesto u turizmu otvaraju 4
nova radna mesta u pomoćnim delatnostima.
62
Više o alternativnom turizmu na: http://www.culturaltourismipa.eu/portal/?q=bg/A%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%2
0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8A%D0%BC
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
57
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
VIII. ZAKLJUČCI I PREPORUKE
Okruzi u prekograničnom regionu Bugarska-Srbija su među najnerazvijenijima u dve zemlje, a neki od
njih su prepoznati kao najnerazvijenija područja u Evropskoj Uniji. Većina od njih suočava sa sas
nezaposlenošću, niskim prihodom, niskom kupovnom moći stanovništva i alarmantnim nivoom stalne
depopulacije. U isto vreme, studije izrađene u okviru projekta pokazuju izobilje resursa i veliki
neiskorišćeni poslovni potencijal.
Da bi se realizovao ovaj potencijal i ekonomska revitalizacija regiona potrebno je sledeće:
 Jaka politička volja, posvećenost i visok stepen saradnje između lokalnih vlasti i centralne vlade
u obe zemlje;
 Privlačenje investitora, promocija preduzetništva i razvoj poslovone mreže i klastera unutar i
van regiona je opšti dugoročni zadatak koji treba sprovesti koordinirano širom regiona;
 Osnivanje mreže stejkholdera u cilju stvaranja opšte vizije za razvoj regiona, dogovorene i
prihvaćene i na nacionalnom nivou i na nivou prekograničnog regiona;
 Predlog za jedan od tri prioritetna sektora za kraći period ( na pr. za naredni programski
period), koji će izraditi obe strane u regioniu , od kojih je jedan za turizam, a ostala dva mogu biti
za poljoprivredu i prehrambenu industriju. Takođe treba da postoji i predlog za industrije koje će
se razvijati dugoročno – nakon 4 do 10 godina i nakon 10 do 20 godina. Ove industrije će dobijati
podršku na centralnom i lokalnom nivou i imaće prednost kod bilo koje vrste finansiranja –
privatni biznis, građansko društvo, projekti i aktivnosti na opštinskom i regionalnom nivou;
 Predstavljanje ovog regionalnog pristupa za razvoj najsiromašnijih regiona Evrope na nivou EU
gde će se dogovoriti politike i finansijski instrumenti za podršku inicijativama u regionu.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
58
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Bugarska država kao članica EU može i treba da pokrene izradu takve strategije i ceo proces
odabira prioriteta i pregovaranja o njima na nivou EU;
 Sprovođenje aktivne, dobro koordinirane regionalne politike o obrazovanju, usavršavanju i
prekvalifikaciji radno aktivnih osoba sa aktivnim učešćem poslodavaca u :
-
Definisanju očekivanja za budući razvoj na nivoima preduzeća, ekonomskih aktivnosti okruga i
regiona;
-
Utvrđivanje kvantitativnih i kvalitativnih parametara potrebne radne snage na osnovu analiza
statusa i razvoja kompanije, privredne delatnosti, okruga i regiona;
-
Procena potreba za obukom u poslovima I strukama koje odgovaraju utvrđeim potrebama za
radnom snagom – po privrednim delatnostima, oblastima i regionu;
-
Razvoj i osavremenjivanje obrazovnih zahteva i tekućeg sadržaja programa;
-
Ocenjivanje rezultata učenja.
Analize urađene u okviru projekta pokazuju da je kombinacija znamenitosti i resursa regiona kao celine
daleko privlačnija nego znamenitosti i resursi različitih oblasti u njemu.
S toga bi region imao velike koristi aako bi se nudio kao zajednička destinacija kombinovanjem
zajedničkih resursa i mogućnosti. U tu svrhu, potrebno je izraditi mrežu fokalnih punktova i
savetodavnih organa sa obe strane granice u cilju prikupljanja i analize statističkih podataka iz i o
regionu i predložiti mere i politike za korišćenje opštih resursa regiona i celokupni marketing za
klijente, parnere i investitore. Saradnja između vlasti, preduzeća, NVO i istraživačkih centara sa obe
strane granice je ključ uspeha ovog nastojanja.
Program prekogranične saradnje Bugarska –Srbija će nastaviti da igra vodeću ulogu u ovom procesu,
podržavajući zajedničke projekte i umrežavanje i uspešna partnerstva iz obeju zemalja.
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
59
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
Information sources:
1.
Oblasna Uprava Vidin - http://www.vidin.government.bg
2.
‘Upoznaj Bugarsku - 100 Nacionalih turističkih mesta’
3.
Geološki fenomeni Bugarske - http://mgu.bg/geosites/list.html
4.
Vodopadi u Bugarskoj - http://waterfallsbg.info
5.
Ptice u Bugarskoj - http://www.birdsinbulgaria.org
6.
Ptice u Evropi - http://www.birdsofeurope.org
7.
Divlji svet u Bugarskoj - http://wildlifeinbulgaria.com/
8.
Divlje životinje u Bugarskoj - http://souvl.com
9.
Registar zaštićenih teritorija i zaštićenih zona u Bugarskoj. Izvršna Agencija za životnu sredinu http://eea.government.bg/zpo/bg/result2.jsp
10. Manastiri u Bugarskoj - http://www.bulgariamonasteries.com
11. “Prekogranična strategija za vodene sportove”, urađena u okviru projekta ’Jačanje razvoja sfere
sporta
izgradnjom mostova među mladima’ program prekogranične saradnje Rumunija -
Bugarska 2007-2013 http://watersport.bcvidin.org/doc/strategy_bg_web.pdf
12. Vidin online - http://www.vidin-online.com/resursi-vv-vidinsko/mineralen-izvor-do-s-slanotrn
13. Blog grada Varšeca - http://www.vurshetz.info/2009/08/blog-post_03.html
14. Regionalna uprava Montane - - http://oblastmontana.org
15. Plan upravljanja vodozahvatnim područjem reke Strume u pogledu održivog korišćenja termalno
mineralnih voda izrađen u okviru projekta ‘Integrisano upravljanje vodama iz sliva reke Strume
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
60
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
finansiran od PHARE programa BG 2005/017-454.03.02, Komponenta 2: Tehnička pomoć kod
predprojektnog istraživanja za dugoročno održivo korišćenje termalno-mineralnih voda iz
hidrotermalnog sistema sliva reke Strume – Strimon.” - http://bg.convdocs.org/docs/index15371.html
16. Strategija razvoja oblasti Pernik 2005-2015 - http://europe.bg/upload/docs/pernik.pdf
17. Regionalna strategija razvoja oblasti Sofija 2005-2015 http://www.sofoblast.government.bg/images/files/sofiyska_osr.pdf
18. http://www.umwelt-baut-bruecken.de/media/wdu/170412010234vhqn.pdf
19. Regionalna strategija razvoja oblasti Montana 2014-2020
20. Z. Boev, 1986, Novi podunavski rezervat, Očuvanje prirode, str. 10-11: 67-68;
21. Z. Boev, 1984, Dunavsko ostrvo ‘Cibar”, Priroda, BAS, 6:pp 79-81;
22. Z. Boev, 1991, Rasprostranjenost i status evroazijskog Ostrigara (Haematopus ostralegus L.
1758) (Haematopodidae - Aves) u Bugarskoj - Historia naturalis bulgarica, 3: pp 75-91
23. http://www.sofia.bg/history.asp?lines=257&nxt=1&update=all
24. http://ostritsa.hit.bg/
25. http://www.ranica.eu/#!article.24024
26. Zvaničan vebsajt Nacionalnog Parka Rila – http://rilanationalpark.bg
27. http://www.bg-tourinfo.com/baba_vida.htm
28. Veb stranica grada Belogradčik – http://www.belogradchik.biz
29. http://severozapazenabg.com
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
61
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
30. Dimitar Tzuhlev, Bdinski biskup,
http://vidinskamitropoliya.com/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%
D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F/
31. http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0
%B8_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80
32. http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0_(%D0%BA%D
1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82)
33. Vebsajt ćustendilskog regionalnog istorijskog muzeja http://www.kyustendilmuseum.primasoft.bg/bg/mod.php?menu=3801&mod=userpage&page_i
d=170
34. ‘Manastir Rila’, Prof. Dr arheoloških nauka Margarita Koeva
35. http://www.visit-kyustendil.eu/krepost-hisarluka
36. Dimitrov, G., Nivo obezbeđenja železničke infrastructure u Republici Bugarskoj, В: Dimitrov, P.,
(ed.), Rakovska, М., (ed.), Logistics – Present and Future, S., IBIS, 2011, 261-271
37. Nacionalni Institut za statistiku - http://www.nsi.bg/
38. Oblast Pernik – Strategija razvoja 2014-2020. Analitički deo
39. Oblasna strategija razvoja oblasti Ćustendil 2014 – 2020
40. Oblasna strategija razvoja oblasti Sofija 2014 – 2020
41. Oblasna strategija razvoja oblasti Vidin 2014 – 2020
42. http://www.bg-tourism.com/eng/nature-object-info.php?id=1
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
62
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
43. http://www.paylessbg.com/en/articles/Stob-Pyramids/195/
44. Turistički portal Ćustendila: http://tourism-kn.net
45. http://visit.guide-bulgaria.com
46. http://www.panacomp.net
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
63
“In Search for Economic Reviving and Development:
Preparation for Joint Promotion of the Cross-Border
Region Business Potential”
PRILOG 1: ADMINISTRATIVNA PODELA
Bugarski deo regiona:
Oblast Vidin: 11 opština: Belogradčik, Bojnica, Bregovo, Vidin, Gramada, Dimovo, Kula, Makreš, Novo
Selo, Ružinci, Čuprene;
Oblast Montana: 11 opština: Berkovica, Bojčinovci, Brusarci, Valčedram, Varšec, Georgi Damjanovo,
Lom, Medkovec, Montana, Čiprovci, Jakimovo;
Oblast Sofija: 22opština: Anton, Božurište, Botevgrad, Čavdar, ČelopeČ, Dolna Banja, Dragoman, Elin
Pelin, Etropole, Godeč, Gorna Malina, Ihtiman, Koprivshtitza, Kostenec, Kostinbrod, Mirkovo, Pirdop,
Pravec, Samokov, Slivnica, Svoge, Zlatiža;
Oblast Pernik: 6 opština: Breznik, Zemen, Kovačevci, Pernik, Radomir, Tran;
Oblast Ćustendil: 9 opština: Bobov Dol, Boboševo, Kočerinovo, Ćustendil, Nevestino, Rila, Sapareva
Banja, Dupnica, Trekljano;
Oblast Sofija-grad: 1 opština: grad Sofija
Srpski deo regiona:
Borski okrug: 4 opštine: Bor, Kladovo, Majdanpek, Negotin
Zaječarski okrug: 4 opštine: Boljevac, Zaječar, Knjaževac, Sokobanja
Nišavski okrug: 11 opština: City of Niš (opštine Pantelej, Medijana, Crveni Krst, Palilula and Niška
Banja), Aleksinac, Gadžin Han, Doljevac, Merošina, Ražanj, Svrljig
Pirotski okrug: 4 opštine: Babušnica, Bela Palanka, Dimitrovgrad, Pirot
Jablanički okrug: 6 opština: Bojnik, Vlasotince, Lebane, Leskovac, Medveđa, Crna Trava
Pčinjski okrug: 7 opština: Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Vranje, Preševo, Surdulica, Trgovište
The project is co-funded by EU trough the Bulgaria–Serbia IPA Cross-border Programme, CCI Number
2007CB16IPO006
64
Download

NEISKORIŠĆENI RESURSI I POSLOVNI POTENCIJAL