Crnogorski ekonomski trendovi 28
MONET
CRNOGORSKI EKONOMSKI TRENDOVI
April 2010.
© Institut za strateške studije i projekcije
1
Crnogorski ekonomski trendovi 28
MONET TIM
ISSP tim lideri:
prof. dr Veselin Vukotić,
dr Petar Ivanovic
Uređivački tim:
mr Jadranka Kaluđerović,
dr Milica Vukotić,
mr Ivana Vojinović
mr Ivan Jovetić,
Analitičari i istraživači:
mr Jadranka Kaluđerović
mr Ivana Vojinović,
mr Jelena Zvizdojević,
mr Ivan Jovetić,
Milica Daković,
Milika Mirković,
Mirza Mulešković,
Vojin Golubović
Marina Glendža,
Jadranka Milačić.
Dizajn:
Milica Perović
O MONET-u
Kvartalna publikacija koju ISSP objavljuje od 2000. godine. Publikacija nudi statistički pregled
makroekonomskih trendova kao i analize aktuelnih ekonomskih tema.
O ISSP-u
Institut za strateške studije i projekcije (ISSP) je prvi nezavisni ekonomski institut u Crnoj Gori i osnovan
je 1998 godine. Idejni tvorac i osnivač ISSP-a kao promotera liberaluzma je profesor Veselin Vukotić.
Ideja vodilja osnivanja ISSP-a je bila kreiranje sinergetskog efekta stvorenog naporima velikog broja
mladih ljudi sa preduzetničkim načinom razmišljanja i pregnućem razvijanja filozofije liberalizma; mladih
ljudi koji razumiju važnost kako formalnih tako i neformalnih instituticija na ponašanje pojedin(a)ca.
Naša vizija “Stvaranje društva otvorene tržišne ekonomije sa visokim stepenom ekonomskih, političkih i
ličnih sloboda“
Naša misija “Sprovođenje javnih i objektivnih ekonomskih istraživanja u cilju doprinosa transformaciji
ekonomskog sistema u Crnoj Gori i edukacija mladih ljudi“.
Naše aktivnosti:
Makroekonomske analize
Ekonomska istraživanja
Ekonometrijske analize i projekcije
Javno zagovaranje
Izdavaštvo
Obrazovanje
KONTAKT: Crnogorskih serdara, Lamela C (1 i 2), 81000 Podgorica, Crna Gora
Tel/Fax: +382 (0)20 634 338; 634 329; Web site: www.isspm.org / E mail: [email protected]
Sva prava zadržana. Ova publikacija i/ili njeni djelovi ne mogu biti reprodukovani ili distribuirani u bilo kojoj formi
ili bilo kojim sredstvima ili sačuvani u bazama podataka i sistemima pristupa bez pismenog odobrenja izdavača.
© Institut za strateške studije i projekcije
2
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Dragi čitaoci,
Septembar 2008. se označava kao početak globalne ekonomske krize ali i identifikacije
sistemskih grešaka. Dodatno, ista se označava i najvećom krizom do sada. Međutim,
postoji i nevidljivi dio priče. U gotovo svim opservacijama izostalo je poređenje efekata
krize XXI vijeka i prve krize XX vijeka (Velike ekonomske krize 1929.) a izostalo je i
poređenje sa dva naftna šoka iz sedamdesetih godina prošlog vijeka. Čini se da su efekti
kriza XX vijeka bili negativniji u odnosu na efekte ove krize. Razmislite o tome
razmišljajući koliki je valutni šok imao američki dolar tada i sada i koliki je bio stepen
depresije američke ekonomije tada i sada.
Kada je riječ o Crnoj Gori, kriza je kasnila što je i normalno imajući u vidu da efektu
prelivanja zaista treba vremena. I u ovom slučaju postoji nešto nevidljivo – hiperinflacija
devedesetih godina XX vijeka u bivšoj Jugoslaviji. Razmišljajući o poređenju, uporedite
kupovnu moć zarada (Vaših ili Vaših roditelja) tada sa kupovnom moći Vaših zarada (ili
Vaše djece) sada.
U čemu je specifičnost ove krize? Činjenica da je svijet više međuzavisan nego ikada u
svojoj istoriji daje specifičnu dimenziju ovoj krizi. Druga specifičnost je gotova
istovjetnost reakcija – sistem svoju grešku ispravlja praveći drugu uz trošenje tuđeg
novca. Ne zvuči baš kao Hajekov „pokušaj i greška“ zar ne?
Godina 2009. u Crnoj Gori je bila godina krize. Bruto domaći proizvod (BDP) je zabilježio
pad od 5,3% u odnosu na prethodnu godinu. Navedeno smanjenje BDP-a je otprilike na
nivou Japana, Italije i Hrvatske. Slovenački BDP-a je još značajnije smanjen i to za
7,3%. Poređenje sa navedenim ekonomija je samo pokušaj pozicioniranja Crne Gore u
kontekst globalne priče ali ne i kreiranja alibija.
Veoma značajan pad u Crnoj Gori bilježi industrijska proizvodnja (32,2%). U okviru nje
prerađivačka industrija bilježi pad od 38,6% prije svega zbog stanja kako na tržištu
aluminijuma tako i situacije u KAP-u i Rudnicima boksita. Ipak, najveći pad u okviru
industrijske proizvodnje bilježi pad u proizvodnji sektora vađenja ruda i kamena od
65,5% dok je najniži pad u proizvodnji električne energije, gasa i vode i to 2,4%.
Kada je riječ o turizmu, situacija je nešto bolja. Pad broja ostvarenih noćenja je iznosio
2,2% pri čemu su 88,6% realizovali strani turisti. Međutim, broj ostvarenih noćenja od
inostranih turista je smanjen za 3,86% dok je broj ostvarenih noćenja od strane
domaćih turista povećan za 3,36% u odnosu na 2008.
I sektor građevinarstva je zabilježio pad: ukupna vrijednost završenih građevinskih
radova je smanjena za 21,8%; fiziči obim radova je smanjen za 19,25% dok je
vrijednost novih ugovora bila niža za 45% (na zgradama) odnosno 29,25% (na ostalim
građevinama).
Ukupna proizvodnja sektora šumarstva je smanjena za 24,25% dok je ukupan promet u
maloprodaji je niži za 8,98% u odnosu na 2008.
Kada je riječ o zaposlenosti iako je u posljednjem kvartalu ista smanjena za 2,7% ona je
u 2009. zapravo viša nego u 2008. i to 2,6%. Najveći rast zaposlenosti u 2009. u
odnosu na 2008. je u trgovini (1,21%), aktivnostima sa nekretninama (0,86%) i
© Institut za strateške studije i projekcije
3
Crnogorski ekonomski trendovi 28
hotelima i restoranima (0,82%) Pad zaposlenosti bilježe prerađivačka industrija
(2,03%), proizvodnja električne energije (0,49%) i zdravstvo (0,37%) dok je u državnoj
administraciji smanjenje iznosilo 0,33%.
Nezaposlenost je u 2009. godini na nižem nivou u odnosu na 2008. i to sve do oktobra
kada nivo nezaposlenosti prelazi nivo iz 2008. godine. U septembru 2009. godine
nezaposlenost iznosi 27 313 (za 3,41% manje u odnosu na septembar 2008.) dok je u
oktobru 2009. godine nezaposlenost je veća za 0,23% u odnosu na isti mjesec 2008. U
poređenju sa decembrom 2008. nezaposlenost je za 6,31% viša u odnosu na isti
mjesec 2008. (u iznosu od 30 169).
Posmatrajući bruto zarade uočavamo da je njihov najveći rast tokom 2009. godine
zabilježen je u januaru i iznosio je 16,4% u odnosu na isti period 2008 godine. Na
drugoj strani, najmanji godišnji rast zarada bio u septembru 2009. i iznosio je 0,16%.
Ukoliko posmatramo rast neto zarada uočavamo da su najveći rast imale, takođe, u
januaru 2009. godine. U odnosu na januar 2008. godine neto zarade su u januaru 2009.
rasle za 21,76%.
Kada govorimo o zaradama po djelatnostima u 2009. godini u poređenju sa 2008.
godinom, uočavamo da je najveća zarada ostvarena u djelatnosti finansijskog
posredovanja i iznosila €1,249. Međutim, to predstavlja pad od 1,51% u odnosu na isti
period prethodne godine. Nakon finansijskog posredovanja slijedi proizvodnja i
snabdijevanje elekričnom energijom na nivou od €825 (povećanje u odnosu na
prethodnu godinu za 5,36%). S druge strane, smanjenje zarada u 2009. godini u
odnosu na 2008. zabilježeno je u oblasti vađenja ruda i kamena i to za 6,84% kao i u
prerađivačkoj industriji 0,49%. Najveći rast zarada u 2009. godini u odnosu na 2008.
zabilježen je u sektoru poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i iznosio je 16,78%.
Analizom kretanja cijena u 2009. godini uočavamo da je njihov najveći rast zabilježen u
martu (5,5% u odnosu na isti mjesec 2008.) dok je najmanji rast cijena u odnosu na
2008 godinu zabilježen u decembru i iznosio je 1,5%. Posmatrajući komponente CPI
zaključujemo da su skoro sve komponente u prosjeku u 2009 godini zabilježile rast osim
komponente pokućinstvo i oprema za kuću kao i komponenta prevoza koje su zabilježile
pad dok je komponenta obrazovanja ostala na istom nivou kao i u 2008 godini.
Međutim, komponenta koja ima najveći značaj za opšti rast cijena, komponenta hrana i
bezalkoholna pića, po prvi put u posljednje dvije godine, u decembru 2009. zabilježila je
pad od 0,05% u odnosu na isti mjesec 2008.
Ukupni budžetski prihodi u 2009. godini bili su niži za 11,52% u odnosu na 2008. godinu
odnosno bili su 5,65% niži od planiranih. Sa druge strane, budžetski rashodi u 2009.
godini su bili viši za 0,63% u odnosu na 2008. godinu odnosno bili su za 7,13% niži u
odnosu na planirane rashode. Javna potrošnja je u 2009. godini bila veća za 0,57% u
odnosu na 2008. U 2009 godini učešće javne potrošnje u BDP-u je iznosilo 49,05% BDPa dok je javni dug iznosio 37% BDP-a.
Analizom ukupnih depozita, možemo zaključiti da je u 2009. godini došlo do pada istih
za 8,3% u odnosu na 2008. pri čemu su depoziti stanovništva bili manji za 1,43% u
© Institut za strateške studije i projekcije
4
Crnogorski ekonomski trendovi 28
odnosu na prethodnu godinu. Na drugoj strani, evidentan je i pad kredita koji su na
kraju 2009. godine bili niži za 14,3% u odnosu na 2008. godinu. Najveću zaduženost je
zabilježena kod privrednih društava u privatnom vlasništvu čija su obaveze prema
bankama na kraju 2009. godine iznosile €1,314,869 miliona odnosno bile su za 18,86%
manje u odnosu na isti period 2008. godine. Aktivne kamatne stope su na kraju 2009.
bile veće za 0,04 procentnih poena dok su pasivne kamtne stope bile niže za 0,25
procentnih poena u odnosu na 2008. godinu.
Ukupan promet na crnogorskim berzama je na kraju 2009. iznosio €226,944,418 miliona
i bio je veći za 41,5% u odnosu na 2008. Međutim, sva tri indeksa na obije crnogorske
berze bilježe pad. Najniža vrijednost sva tri indeksa zabilježena je u martu 2009. godine
kada su NEX20, NEX PIF i MOSTE iznosiili 8,905.72 procentnih poena, 4,485.88 p.p. i
411.7 p.p., respektivno. Najveća trgovina akcija na sekundarnom tržištu u 2009. godini
ostvarena je u maju (€130,877,555 milona) što je posljedica prodaje dijela akcija
Elektroprivrede Crne Gore dok je najmanji promet ostvaren u januaru (€3,436,208
miliona).
Ukupna razmjena roba u 2009. je u odnosu na 2008. smanjena za 34,46% dok je
trgovinski bilans smanjen za 34,85%. Izvoz roba u EU je u 2009. iznosio 48,33%
ukupnog robnog izvoza dok je uvoz roba iz EU iznosio 37,77% ukupnog uvoza. U 2009.
godini pokrivenost robnog uvoza izvozom je bila na nivou od 17,42%. Posmatrano
prema strukturi izvoza roba u 2009. dominira Srbija sa 27,65% učešća odnosno sa
izvozom roba vrijednim €79,6 miliona dok je drugo najznačajnije robno izvozno tržište je
Grčka sa 16,6% (€47,79 miliona). S druge strane, kada je u pitanju struktura uvoza
roba najznačajniji partner je takođe Srbija sa 36,27% ukupnog uvoza roba odnosno
njegova vrijednost iznosi €599,23 miliona. Nakon Srbije, najveće učešće u uvozu imaju
Hrvatska, Bosna i Hercegovina (BiH) i Slovenija.
Prirodni priraštaj na 1000 stanovnika u Crnoj Gori iznosi 4,1 što predstavlja najveći
prirodni priraštaj još od 2004. godine. Crna Gora je zemlja u regionu sa najvećim
prirodnim priraštajem koju prate Makedonija i Bosna i Hercegovina koje takođe imaju
pozitivan prirodni priraštaj dok problem sa negativnim prirodnim priraštajem imaju
Hrvatska i Srbija.
Stopa penetracije mobilne telefonije u decembru 2009. godine iznosila je 208,69% što
predstavlja povećanje stope penetracije u odnosu na isti mjesec 2008 godine za 12,4%,
što ujedno znači da je ukupan broj korisnika mobilne telefonije u Crnoj Gori u decembru
2009. godine iznosio je 1,294,167. Sa druge strane, u posljednjih nekoliko godina je
evidentan porast broja postpaid korisnika koji je krajem 2009. godine iznosio 23,8% u
odnosu na 2005. godinu kada je učešće post paid korisnika u ukupnom broju korisnika
iznosilo 17,52%.
Vidimo da je većina indikatora bilježila negativne trendove što je bilo i očekivano u
godini krize. One jesu svojstvene kapitalizmu kao sistemu (ne samo njemu) ali ono što
© Institut za strateške studije i projekcije
5
Crnogorski ekonomski trendovi 28
kapitalizam razlikuje od ostalih sistema jeste sposobnost prevazilaženja istih. Neophodno
je praviti razliku između političkog i preduzetničkog kapitalizma i mogućnosti otpornosti
oba na krize.
U tom kontekstu su i sličnosti ove krize sa nekim prethodnim krizama. Korijeni
navedenih kriza se ogledaju u regulatornim greškama, zavisnosti stampača novca i(li)
želji stvaranja društva svojine regulatornim promašajima. Imajući u vidu da je njihov
najmanji zajednički sadržalac upravo država, krize i ne mogu biti riješene njenom
intervencijom na tržištu (politički kapitalizam). Naprotiv, samo povlačenje države iz
ekonomije i insistiranje na tržišnoj paradigmi mogu biti mehanizmi preživljavanja krize
(preduzetnički kapitalizam).
Ključ prevazilaženja i otpornosti na krize su institucionalne pretpostavke
(ne)organizovane ekonomske jedinice. Specifičnost dizajna institucija vodi
samoregulišućoj sposobnosti privlačenja kapitala u svim uslovima.
U prethodnom broju smo, takođe, govorili o tome. Od kraja 2009. godine nije bilo
značajnijih promjena. Istina, ima elemenata koji rasterećuju biznis ali su i dalje daleko i
od potrebnog a ne dovoljnog uslova povećanja kvaliteta života. Vjerujući da repetitio est
mater studiorum smatramo i da je, u slučaju Crne Gore, implementacija koncepta mikro
države condition sine que non razvoja.
Izvjesno je da to neće biti lak zadatak kao što neće biti lak ni proces mentalne tranzicije
pojedin(a)ca. Nepodnošljiva lakoća zadatka bi bila obrnuto proporcionalna izazovu i
značaju rezultata. Slikovitije, Mont Everest je sigurno bilo veoma teško osvojiti ali je
izazov bio ogroman a rezultati (i stajanje na krovu svijeta i činjenica da su bili prvi iz
Crne Gore) su izuzetni i za divljenje. Implementacija koncepta mikrodržave je razvojni
uspon.
Za uređivački tim
mr Ivan Jovetić
© Institut za strateške studije i projekcije
6
Crnogorski ekonomski trendovi 28
SADRŽAJ
MAKROEKONOMSKI TRENDOVI
7
POGLAVLJE 1. REALNI SEKTOR
8
POGLAVLJE 2. ZAPOSLENOST
15
POGLAVLJE 3. ZARADE
21
POGLAVLJE 4. CIJENE
25
POGLAVLJE 5. FISKALNI SEKTOR
34
POGLAVLJE 6. NOVAC
42
POGLJAVLJE 7. TRŽIŠTE KAPITALA
55
POGLAVLJE 8. EKSTERNI SEKTOR
61
POGLAVLJE 9. DEMOGRAFIJA
72
POGLAVLJE 10. TRŽIŠTE TELEKOMUNIKACIJA U CRNOJ GORI
77
DOGAĐAJI
OKRUGLI STO POSVEĆEN JAČANJU TRANSPARENTNOSTI U PROCESIMA
PRIVATIZACIJE U CRNOJ GORI
80
81
ŠKOLA STATISTIKE
85
CRNA GORA U XXI STOLJEĆU - U ERI KOMPETITIVNOSTI"
POTPROJEKAT: EKONOMSKI RAZVOJ
87
TEMA BROJA: KRIZA
GLOBALNA KRIZA KAO GREŠKA SISTEMA?
ANALIZE
90
91
105
UTICAJ DEMOGRAFSKE TRANZICIJE NA PENZIONI SISTEM CRNE GORE
POGLED NA KVALITET U SRPSKOJ PRIVREDI
CRNA GORA I KONKURENTNOST
© Institut za strateške studije i projekcije
106
110
117
7
Crnogorski ekonomski trendovi 28
MAKROEKONOMSKI TRENDOVI
© Institut za strateške studije i projekcije
8
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 1. REALNI SEKTOR
Sve grane realnog sektora kako
industrijska proizvodnja tako i
građevinarstva, trgovina ali i
šumarstvo,
zabilježeno
je
značajno smanjenje aktivnosti,
dok je u oblasti turizma pad bio
mnogo manji. Agregirano to je
uslovilo pad BDP od 5,3% što je
više od pada BDP EU koji je
iznosio 3,9%.
1.1.
Bruto domaći proizvod
Bruto domaći proizvod je u 2009 godini bio na nivou od €3,083 miliona1, što predstavlja realni
pad od 5,3% u odnosu na prethodnu godinu. Pad BDP-a je rezultat uticaja ekonomske i
finansijske krize. Ekonomska kriza je uticala na opšti pad privredne aktivnosti kroz smanjenje
industrijske proizvodnje, smanjenje obima radova u građevinarstvu, prometa u saobraćaju i
trgovini. Pad obima proizvodnje i usluga u ovim oblastima je djelimično nadomješten
ostvarivanjem prometa u turizmu na nivou iz prethodne godine, aktiviranjem poljoprivrednih
resursa i proizvodnje, rasta priliva neto stranih direktnih investicija i što indeks potrošačkih
cijena ne ukazuje na uslove za generisanje inflacionih očekivanja.
Svjetska privreda2 je u toku 2009 godine zabilježila pad od 0,8%. Na jednoj strani su rasle Kina i
Indija, čije su stope rasta u 2009 godini bile na nivou od 8,7%3 i 5,6%, a na drugoj strani je
uticaj ekonomske krize smanjio autput u SAD-u za 2,5% i Japanu 5,3%, dok je ostvareni bruto
domaći proizvod u zemljama Euro zone niži za 3,9% u odnosu na 2008 godinu. U Njemačkoj i
Italiji BDP je u posmatranom periodu pao za 4,8% dok je isti u Španiji niži za 3,6% u odnosu na
2008 godinu. U regionu, Slovenija ima najveću stopu pada BDP-a za 2009 godinu od 7,3%, dok
je BDP u Hrvatskoj pao za 5,8%, Srbiji 3,5%, a najmanji uticaj ekonomske krize se osjetio u
Bosni i Hercegovini gdje je pad ekonomije bio na nivou od 3%.
U 2010 godini se ne očekuje značajan oporavak crnogorske privrede. Procijenjen realni rast
BDP-a u 2010 godini je na nivou od 0,5%4.
1
Procjena Ministarstva finansija Crne Gore.
Izvor podataka MMF, Hrvatska gospodarska komora, Statistical Office of the Republic of Slovenia, Ministarstvo
finansija Srbije.
3
Kineski rast u odnosu na ranije, znatno više stope rasta može biti tumačen i kao negativno stanje ekonomije.
2
4
Procjena Ministarstva finansija Crne Gore
© Institut za strateške studije i projekcije
9
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Svjetski proizvod će u 2010 godini porasti za 3,9%. Rast se duguje uglavnom rastu Kine i Indije,
koje će u ovoj godini rasti po stopama 10% i 7,7%, respektivno. BDP u Euro zoni će u 2010
godini rasti po stopi od 1%, Japanu 1,7%, dok će američka privreda porasti za 2,7%.
1.2.
Industrijska proizvodnja
Ukupna industrijska proizvodnja bilježi pad od početka 2009 godine. Kvartalno posmatrano, u
trećem kvartalu 2009. je zabilježen najveći pad u industrijskoj proizvodnji od 52,3% u odnosu
na isti period 2008 godine. U prvom kvartalu 2009. industrijska proizvodnja je zabilježila pad od
13,6%, dok se u drugom kvartalu iste godine pad povećao i tada je iznosio 36,5% u odnosu na
drugi kvartal 2008 godine. Blagi oporavak industrijske proizvodnje je bio u četvrtom kvartalu
2009. u odnosu na treći iste godine, uglavnom zahvaljujući rastu proizvodnje električne energije,
gasa i vode. U odnosu na 2008 godinu industrijska proizvodnja je zabilježila pad od 32,2%.
Grafik 1.1: Lančani indeksi industrijske proizvodnje u 2009.
200.0
180.0
160.0
140.0
120.0
100.0
80.0
60.0
40.0
20.0
0.0
K1-2009
Vađenje ruda i kamena
Izvor: MONSTAT
K2-2009
Prerađivačka industrija
K3-2009
K4-2009
Proizvodnja električne energije, gasa i vode
Posmatrano po kvartalima, u prvom kvartalu 2009 godine, proizvodnja u prerađivačkoj industriji
je bila niža za 33,8% u odnosu na isti period 2008 godine. Takođe, pad proizvodnje u
prerađivačoj industriji je nastavljen u drugom i trećem kvartalu 2009 godine. U četvrtom
kvartalu iste godine, došlo je do smanjenja iste za 36,1% u odnosu na četvrti kvartal 2008
godine. Na smanjenje proizvodnje je u velikoj mjeri uticala globalna finansijska kriza. U strukturi
proizvodnje u prerađivačkoj industriji najveće učešće ima proizvodnja osnovnih metala. Zbog
smanjene proizvodnje u KAP-u i Željezari, usled smanjene tražnje i padom prodajnih cijena
aluminijuma i čelika ispod proizvođačkih cijena situacija u prerađivačkoj industriji značajno je
pogoršana. Problemi u poslovanju KAP-a se nepovoljno odražavaju na poslovanje Rudnika
boksita Nikšić. S druge strane, veoma loša situacija u Rudniku boksita se odrazila na proizvodnju
© Institut za strateške studije i projekcije
10
Crnogorski ekonomski trendovi 28
ruda. Ukupan pad proizvodnje prerađivačke industrije u 2009 godini u odnosu na 2008 godinu je
38,6%.
Tokom 2009 godine, proizvodnja u sektoru vađenja ruda i kamena je stalno opadala. Sumarno,
u 2009 godini, u poređenju sa 2008. proizvodnja u sektoru vađenja ruda i kamena je bila niža za
65,5%. U prvom kvartalu, proizvodnja u dijelu vađenja ruda i kamena je bila niža za 44,7% u
odnosu na prvi kvartal 2008 godine. Pad proizvodnje je u drugom kvartalu bio na nivou od
61,8%, da bi u trećem kvartalu dostigao najveći pad od 78,6%. U četvrtom kvartalu 2009
godine, proizvodnja je bila niža za 69,1% u odnosu na četvrti kvartal 2008 godine.
Proizvodnja električne energije, gasa i vode je u 2009 godini, u odnosu na 2008. bila niža za
2,4%. Do povećanja proizvodnje je došlo u poslednjem kvartlu 2009 godine u poređenju sa
trećim kvartalom iste godine. Međutim, proizvodnja u četvrtom kvartalu je bila niža za 3,8% u
poređenju sa poslednjim kvartalnom 2008 godine. U prva dva kvartala proizvodnja je bila veća u
odnosu na isti period iz prethodne godine. U prvom kvartalu 2009. u odnosu na prvi kvartal
2008. proizvodnja je bila veća za 40,5%, dok je rast proizvodnje u drugom kvartalu 2009 godine
bio 1,3%. Najveći doprinos smanjenju proizvodnje električne energije je veliki pad koji je
zabilježen u trećem kvartalu u iznosu od 76,3%.
1.3.
Turizam
U toku 2009 godine je ostvareno ukupno 7,552,006 noćenja što je za 2,2% manje u odnosu na
2008 godinu. Posmatrano po kvartalima, najveći pad broja noćenja turista je zabilježen u
četvrtom kvartalu kada je isti bio na nivou od 256,851, odnosno 26,8% manje u odnosu na
poslednji kvartal 2008 godine. U prvom kvartalu je pad broja noćenja bio na nivou od 16,4%, a
u drugom je isti bio za 7,4% manji u odnosu na isti period 2008 godine. U trećem kvartalu 2009.
je broj noćenja bio na približno istom nivou kao u 2008 godini, odnosno 5,815,669. Najveći pad
broja noćenja turista je zabilježen u četvrtom kvartalu kada je isti bio na nivou od 256,851,
odnosno 26,8% manje u odnosu na poslednji kvartal 2008 godine.
Kad je riječ o strukturi gostiju, najveći broj noćenja, odnosno 88,6% su strani turisti, dok su
domaći turisti realizovali ukupno 856,332 noćenja. U 2009 godini, broj noćenja ostvarenih od
strane stranih turista je 3,86% manji, dok je broj noćenja domaćih turista 3,36% veći u odnosu
na 2008 godinu.
© Institut za strateške studije i projekcije
11
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 1.2: Noćenja domaćih i stranih turista
7000000
6000000
5000000
4000000
3000000
2000000
10 0 0 0 0 0
0
2008
2009
2008
D OM A C I
2009
ST R A N I
1Q
2Q
3Q
4Q
Izvor: MONSTAT
Negativni trendovi kod noćenja turista su rezultat finansijske krize koja je značajno ispoljena
tokom perioda od prva tri kvartala u 2009 godini. Nelikvidnost bankarskog sektora i smanjenje
potrošačkih kredita značajno su uticali na smanjenje domaće tražnje i opadanje turističkog
prometa.
Ukupan broj dolazaka turista realizovan u 2009 godini bio je na nivou od 1,207,694. U odnosu
na 2008 godinu,u 2009 godini ostvaren je rast dolazaka turista od 3,2%. Ukoliko se broj
dolazaka posmatra po kvartalima u prva dva kvartala 2009. broj dolazaka u poređenju sa prva
dva kvartala 2008 godine bio je manji za 14,27% u prvom kvartalu i 5,08% u drugom kvartalu.
Kao što je i očekivano, najveći broj dolazaka zabilježen je u trećem kvartalu 2009 godine i
ukoliko se uporedi sa istim kvartalom 2008 godine uočljiv je rast za 5,81%. U posljednjem
kvartalu 2009 godine zabilježen je pad broja dolazaka za 9,3% u odnosu na isti kvartal 2008
godine. Ukoliko bi analizirali strukturu dolazaka očigledno je da je najveći broj dolazaka iz
inostranstva 86,4% ili 1,044,014, a 13,6% su dolasci domaćih turista ili 163,680.
© Institut za strateške studije i projekcije
12
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 1.3: Dolasci domaćih i stranih turista
12 0 0 0 0 0
10 0 0 0 0 0
800000
600000
400000
200000
0
2008
2009
2008
D OM A C I
2009
ST R A N I
1Q
2Q
3Q
4Q
Izvor: MONSTAT
U odnosu na 2008 godinu, broj domaćih posjetilaca je porastao za 4,48% dok je broj stranih
turista bio veći za 1,28%. Broj domaćih turista je pokazivao pad tokom prva dva kvartala 2009
godine. U odnosu na prvi kvartal 2008 godine, u prvom kvartalu 2009. broj domaćih posjetilaca
je bio za 23,10% manji, a stranih turista je bilo 10,1% manje. Slična situacija je bila i u drugom
kvartalu.
Stanje u jeku ljetnje turističke sezone je znatno poboljšano, kada je broj domaćih posjetilaca bio
veći za 24,50% u odnosu na isti period 2008 godine. S druge strane, broj stranih turista je
porastao za 3,82% u istom periodu. Najveći pad broja stranih turista bilježi poslednji kvartal
2009 godine, kada je broj turista iz inostranstva bio za 11,87% manji u poređenju sa istim
periodom 2008 godine.
1.4.
Građevinarstvo
Glavna karakteristika sektora građevinarstva u toku 2009 godine je smanjenje aktivnosti usled
ekonomske krize.
Ukupna vrijednost izvršenih građevinskih radova u 2009 godini je manja za 21,8% u odnosu na
2008 godinu dok je fizički obim radova mjeren izvršenim efektivnim časovima, u 2009 godini bio
manji za 19,25%. Vrijednost novih ugovora na zgradama je u 2009 godini bila manja za 45,0%,
a ostalim građevinama 29,25% u odnosu na 2008 godinu.
© Institut za strateške studije i projekcije
13
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 1.4: Lančani indeksi u građevinarstvu u 2009.
160
140
120
100
80
60
40
20
0
K1
K2
K3
K4
K1
2008
K2
K3
K4
2009
Indeks vrijednosti izvršenih radova
indeks izvršenih efektivnih časova
indeks novih ugovora na zgradama
indeks novih ugovora na ostalim građevinama
Izvor: MONSTAT
Pokazatelji posebno ukazuju na pad novih ugovora gradnje, a posebno novih ugovora na
zgradama, što ukazuje da je građevinarstvo suočeno sa problemom nelikvidnosti u odsustvu
bankarske podrške za realizaciju započetih projekata.
1.5.
Šumarstvo
U 2009 godini, ukupna proizvodnja u sektoru šumarstva je manja za 24,25% u odnosu na 2008
godinu. U prosjeku, proizvodnja ostvarena u posmatranom periodu je bila 18,046 m3. U
četvrtom kvartalu 2009 godine, proizvodnja je bila manja za 45,3% u odnosu na treći kvartal i
iznosila je 17,290,67 m3. U prvom kvartalu, proizvodnja je iznosila 11,191 m3, dok je u drugom
kvartalu bila na nivou od 20,099,33 m3. Najveća proizvodnja je ostvarena u avgustu u iznosu od
34,251 m3.
1.6.
Trgovina
U 2009. godine ukupan promet u trgovini na malo je u prosjeku iznosio €71,10 miliona.
U odnosu na isti period iz prethodne godine, promet u unutrašnjoj trgovini je manji za
8,98%. Posmatrano po kvartalnima, promet koji je u prosjeku ostvaren u prvom
kvartalu je bio na nivou od €58,48 miliona ili 0,55% više nego u istom periodu 2008.
godine. U drugom i trećem kvartalu 2009. godine, ukupan promet trgovine na malo je
bio za 12,75% niži u poređenju sa 2008. godinom. U četvrtom kvartalu je pad bio manji
kada je iznosio 7,54% u poređenju sa poslednjim kvartalom 2008. godine.
© Institut za strateške studije i projekcije
14
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 1.6.1: Promet u trgovini na malo u 2009. godini (u milionima €)
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1K
2K
3K
4K
Izvor: MONSTAT
U prva dva mjeseca 2010. godine, promet trgovine na malo je za 3,4% bio niži u
odnosu na januar i februar 2009. godine. U januaru 2010. godine trgovinski promet je
bio na nivou od €52,41 miliona, a u februaru €61,26 miliona.
© Institut za strateške studije i projekcije
15
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 2. ZAPOSLENOST
Uprkos podacima koji pokazuju da
se zaposlenost u četvrtom kvartalu
2009 godine smanjila za 2,7% u
odnosu na prethodni kvartal, na
godišnjem nivou je došlo do rasta
iste za 2,6% u poređenju sa 2008
godinom. Najveći rast zaposlenosti
u 2009 godini zabilježen je u
djelatnosti trgovine, aktivnosti sa
nekretninama
i hotelima i
restoranima.
2.1. Zaposlenost i nezaposlenost
Kao što možemo vidjeti iz tabele, u četvrtom kvartalu 2009 godine broj zaposlenih je iznosio
173,354 što je za 2,7% manje u odnosu na prethodni kvartal. U poređenju sa istim periodom
2008 godine, zaposlenost je porasla za 2,6%.
Tabela 2.1: Ukupan broj zaposlenih
Ukupan broj zaposlenih
2008
K1-08
166 221
161 431
K2-08
K3-08
166 136
168 375
K4-08
168 951
2009
158 458
K1-09
169 861
K2-09
175 202
K3-09
178 191
K4-09
173 354
Izvor: Monstat5
Prema gore navedenim podacima možemo zaključiti da je zaposlenost u 2009 godini nastavila sa
trendom rasta kao i u 2008 godini s tim što u četvrtom kvartalu bilježi pad. Prioriteti u oblasti
tržišta rada i zapošljavanja u 2009 godini su bili povećanje zaposlenosti i smanjenje
nezaposlenosti kroz podsticanje poslodavaca na otvaranje većeg broja radnih mjesta, povećanje
5
Podaci su iz Zavoda za statistiku Crne Gore (Mjesečna saopštenja).
© Institut za strateške studije i projekcije
16
Crnogorski ekonomski trendovi 28
produktivnosti i kvaliteta rada, sa mjerama usmjerenim na unapređenje kvaliteta radne snage i
na održavanje radnih mjesta, uz oblikovanje obrazovnog sistema u skladu sa potrebama na
tržištu rada. Takođe proriteti su bili jačanje socijalne kohezije sa mjerama za promovisanje
zapošljavanja žena, prevencije socijalne isključenosti kao i prevencije siromaštva na sjeveru
Crne Gore.
Isto tako povećanje zaposlenosti u prva tri kvartala 2009 godine se može objasniti promjenom
metodologije obračuna zaposlenosti i tim što su u ukupnu zaposlenost uključeni i stranci koji
rade u našoj zemlji.
Grafik:2.1: Broj zaposlenih u 2008 i 2009.
185000
180000
175000
170000
165000
160000
155000
150000
2008
2009
Izvor: Monstat
Posmatrajući godišnju stopu rasta zaposlenosti po mjesecima, najveći rast u 2009 godini je
zabilježen u aprilu (6,31%) i avgustu (6,25%) dok je najmanji rast bio u decembru (0,41%).
Grafik 2.2: Godišnja stopa rasta zaposlenosti
8
7
6
5
4
3
2
1
0
K1 2008
K2 2008
K3 2008
K4 2008
K1 2009
K2 2009
K3 2009
K42009
Izvor: Monstat
© Institut za strateške studije i projekcije
17
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Po grafiku se može zaključiti da su godišnje stope rasta u 2009 godini u odnosu na 2008 godinu
niže ali uprkos tome bilježe rast iz prvog do trećeg kvartala s tim što je u četvrtom kvartalu
zabilježen pad od 2,61%.
Grafik 2.3: Broj nezaposlenih u 2008 i 2009 godini
Izvor: MONSTAT6
Kada je riječ o nezaposlenosti u 2009. godini, po grafiku se može vidjeti da je ona na nižem
nivou u odnosu na 2008. Godinu sve do oktobra kada nivo nezaposlenosti prelazi nivo iz 2008.
godine. U septembru 2009. godine nezaposlenost iznosi 27 313 što je za 3,41% manje u odnosu
na septembar 2008. godine. U oktobru 2009. godine nezaposlenost je veća za 0,23% u odnosu
na isti mjesec 2008. godine dok u decembru nezaposlenost iznosi 30 169 što je za 6,31% više u
odnosu na isti mjesec 2008. godine.
Znatan broj penzionera i dalje radi honorarno, dok veliki broj zaposlenih lica obavlja dodatne
poslove i time još više smanjuju mogućnost zapošljavanja nezaposlenih lica.
Današnja tržišta radne snage zahtevaju neka nova zanimanja i neprestano mijenjanje profila
zanimanja, kvalifikacija i iskustava. Nedostaci vještina i njihova neprilagođenost, posebno kada
je riječ o informaciono-komunikacionim tehnologijama, često su jedan od razloga nezaposlenosti
u određenim regijama i granama industrije.
6
Podaci su iz Zavoda za statistiku Crne Gore( Mjesečna saopštenja )
© Institut za strateške studije i projekcije
18
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 2.4: Broj nezaposlenih žena u 2008 i 2009 godini
Izvor: MONSTAT
Žene su dodatno ugrožena kategorija nezaposlenih osoba naročito žene iznad 45 godina starosti
i žene sa malom djecom. One su formalno obrazovane ali najčešće nedovoljno osposobljene za
rad na modernom tržištu pa bi trebalo stvoriti nove modele za njihovo zapošljavanje.
Prema podacima Zavoda za zapošljavanje, prosječna stopa nezaposlenosti za 2009 godinu je
iznosila 10,66%. Najveća stopa nezaposlenosti je zabilježena u decembru i to 11,31% što je za
1,89 procentnih poena više u odnosu na prethodni mjesec a najniža stopa je zabilježena u junu i
to 10,2%. Ovako niska stopa nezaposlenosti u ljetnjim mjesecima se može pripisati sezonskom
zapošljavanju. Rast nezaposlenosti u 2009 godini je odraz početka evidentiranja problema na
tržištu rada iz prethodnog perioda, odnosno teškoća u poslovanju pojedinih privrednih subjekata
i evidentiranje „viška“ zaposlenih sa odloženim rokom.
U 2008 i 2009 godini preduzeti su značajni koraci u smanjivanju biznis barijera kako bi poboljšali
razvoj preduzetništva a time i zaposlenost. Vlada Crne Gore je formirala Savjet za eliminisanje
biznis barijera, čiji je zadatak da prati, upozorava i inicira prepreke razvoju biznisa kako u
postojećim, tako i u novim sistemskim rješenjima.
Imajući u vidu problem strukturne nezaposlenosti neophodno je nastaviti sa sprovođenjem
programa obuke, prekvalifikacije i dokvalifikacije nezaposlenih radnika. Smanjenjem strukturne
nezaposlenosti u vrlo kratkom roku bi se mogla smanjiti ukupna stopa nezaposlenosti.
Fleksibilno tržište rada je uslov uspješnog funkcionisanja crnogorske privrede. Da bi se povećala
fleksibilnost i smanjile stope nezaposlenosti, trebalo bi u potpunosti liberalizovati tržište radne
snage, eliminisati takse koje se plaćaju pri zapošljavanju nerezidenata, smanjiti doprinose kako
bi se zaposlena a neprijavljena lica prijavila i time zvanično vjerodostojnije prikazala zaposlenost
kao i razvijati fleksibilne forme zapošljavanja (kroz radni odnos na određeno vrijeme, radni
odnos sa djelimičnim radnim vremenom i ugovor o radu za obavljanje poslova kod kuće).
© Institut za strateške studije i projekcije
19
Crnogorski ekonomski trendovi 28
2.2. Zaposlenost po djelatnostima
Prema podacima Zavoda za statistiku o zaposlenosti po pojedinačnim sektorima, najveći dio
zaposlenih je angažovan u djelatnosti trgovine i to 35,284 što je 20,37% od ukupne
zaposlenosti. U poredjenju sa 2008 godinom zaposlenost u trgovini za 2009 godinu bilježi rast
od 1,21 p.p. Na drugom mjestu po broju zaposlenih je prerađivačka djelatnost sa 12,61% od
ukupne zaposlenosti odnosno 21,824 zaposlenih što ukazuje na niže učešće zaposlenih u ovom
sektoru u 2009 godini u odnosu na 2008 godinu i to za 2,03 p.p. Na trećem mjestu po udjelu
zaposlenih u ukupnoj zaposlenosti je državna uprava sa 10,89% odnosno 18,8607 što je opet
niže od udjela u 2008 godini za 0,33 p.p. U strukturi zaposlenosti po djelatnostima zatim slijede
hoteli i restorani sa učešćem od 9,63% odnosno 16,678 i tu zaposlenost bilježi rast od 0,82 p.p.
u 2009 godini u odnosu na 2008.
U poređenju sa 2008 godinom u 2009 godini osam djelatnosti bilježi nižu zaposlenost u odnosu
na isti period prethodne godine. Najnižu zaposlenost u odnosu na prethodnu godinu bilježe
prerađivačka industrija, proizvodnja električne energije i zdravstvo za 2,03; 0,49; i 0,37 p.p.
respektivno.
Najveći rast zaposlenosti u 2009 godini u odnosu na 2008 godinu bilježe djelatnosti trgovine
(1,21 p.p.), aktivnosti sa nekretninama (0,86 p.p.) i hoteli i restorani (0,82 p.p.).
Tabela 2.2: Pregled zaposlenosti po djelatnostima
2008
(%)
2009
(%)
2009/2008
1,6
1,56
-0,04
0,08
2,24
14,64
0,07
1,84
12,61
-0,01
-0,4
-2,03
3,64
3,15
-0,49
5,31
5,77
0,46
19,16
20,37
1,21
Hoteli i restorani
8,81
9,63
0,82
Saobraćaj,skladištenje i veze
Finansijsko posredovanje
Aktivnosti u vezi s
nekretninama,iznajmljivanje i
poslovne aktivnosti
7,7
2,09
7,99
2,16
0,29
0,07
3,39
4,25
0,86
Djelatnosti
Poljoprivreda, šumarstvo i
vodoprivreda
Ribarstvo
Vađenje ruda i kamena
Prerađivačka industrija
Proizvodnja i snadbijevanje
električnom energijom,gasom i
vodom
Građevinarstvo
Trgovina na veliko i malo,opravka
(vozila i predmeta za ličnu upotrebu i
domaćinstvo)
7
Projekcije ISSP-a su da je ukupno u sektoru države zaposleno oko 53,000 lica. U tom slučaju, sektor države bi imao
apsolutno najveće učešće u strukturi radne snage u Crnoj Gori na nivou od jedne trećine ukupno zaposlenih.
© Institut za strateške studije i projekcije
20
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Državna uprava i obavezno socijalno
osiguranje
Obrazovanje
Zdravstveni i socijalni rad
Ostale komunalne,društvene i lične
uslužne aktivnosti
11,22
10,89
-0,33
7,76
7,51
-0,25
7,43
7,06
-0,37
4,95
5,17
0,22
Izvor: Monstat8
8
Podaci su iz Zavoda za statistiku Crne Gore (Mjesecna saopstenja)
© Institut za strateške studije i projekcije
21
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 3. ZARADE
Najveći rast zarada, kako bruto,
tako i neto, u 2009 godini
zabilježen je u januaru kada je isti
bio veći za 16,4% u odnosu na isti
period 2008. Posmatrano po
kvartalima, najveći rast zarada
postignut je u prvom kvartalu, dok
su zarade najmanje rasle u
poslednjem kvartalu 2009 godine.
I u 2009. sektor finansijskog
posredovanja
bilježi
najveću
zaradu.
3.1. Zarade
Kada je riječ o prosječnim bruto zaradama, najveći iznos bruto zarade je zabilježen u januaru
2009 godine i to €655, što je ujedno i najveći iznos u 2009 godini i bilježi rast u odnosu na
januar mjesec 2008 godine od 16,14%. Najniži iznos bruto zarade je zabilježen u septembru i to
€631, a u odnosu na septembar 2008 godine bilježi rast od 0,16%.
Što se tiče prosječnih neto zarada, one imaju sličan trend kao i bruto zarade. Prosječna neto
zarada u januaru i decembru je imala najveći iznos u 2009 godini i to €470 što je za 21,76%
više u odnosu na januar 2008 godine. U septembru je iznosila €454 što je za 1,52% manje u
odnosu na avgust 2009 godine, a u odnosu na isti period 2008 godine veća za 5,83%.
Tabela 3.1: Stope rasta bruto i neto plata u 2009 u odnosu na 2008 godinu
Mjeseci
Januar
Februar
Mart
April
Maj
Jun
Jul
Avgust
Septembar
Oktobar
Novembar
Decembar
2009/2008 (%)
(Za prosječne bruto
zarade)
2009/2008 (%)
(Za prosječne
neto zarade)
16,14
11,30
11,07
10,03
8,14
4,01
4,26
2,56
0,16
1,93
0,64
0,31
21,76
17,04
16,71
15,67
13,87
9,65
9,86
8,22
5,83
7,8
6,54
6,11
Izvor: Monstat
© Institut za strateške studije i projekcije
22
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Posmatrajuci godišnji rast bruto zarada po kvartalima, najveći rast je zabilježen u prvom
kvartalu 2009 godine u odnosu na 2008. godinu u iznosu od 12,8%, dok je najmanji godišnji
rast u četvrtom kvartalu 2009. godine i u odnosu na 2008. godinu je iznosio 0,95%.
Kada je riječ o godišnjem rastu neto zarada po kvartalima, najveći rast je bio takođe u prvom
kvartalu 2009 godine i to 18,48% u odnosu na prvi kvartal 2008. godine, a najmanji takođe u
četvrtom kvartalu i to 6,8%.
Što se tiče prosječnih penzija, prosječna penzija u 2009. godini je iznosila €252,92 što je za
20,81% više u odnosu na prosječnu penziju za 2008. godinu.
Tabela 3.2: Prosječne bruto, neto plate i penzije
Prosječne bruto
plate
Prosječne neto
plate
Prosječne
penzije
2008
K1-08
608,75
575,33
415,25
393,33
209,35
198,69
K2-08
604,33
412,67
198,49
K3-08
621,67
423,67
216,57
K4-08
2009
633,67
643,33
431,33
462,58
223,64
252,92
K1-09
649
466
245,67
K2-09
648,67
466,33
248,81
K3-09
K4-09
636
639,67
457,33
460,67
256,67
256,65
Izvor: Monstat
Grafik 3.1: Godišnja stopa rasta bruto i neto plata
30
25
20
15
Godisnja stopa rasta
bruto plata po kvartalima
10
Godisnja stopa rasta neto
plata po kvartalima
5
0
K1 2008 K2 2008 K3 2008 K4 2008 K1 2009 K2 2009 K3 2009 K4 2009
Izvor: Monstat
© Institut za strateške studije i projekcije
23
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Kao što se može vidjeti na grafiku, godišnje stope rasta bruto i neto plata po kvartalima ukazuju
na povećanje s tim što se procenat povećanja smanjivao u pojedinim kvartalima. Najveća
godišnja stopa rasta bruto plata po kvartalima zabilježena je u trećem kvartalu 2008. godine i
iznosila je 25% dok je najmanje povećanje bruto plata po kvaratlima zabilježeno u četvrtom
kvartalu 2009. godine i to od 0,95%.
Što se tiče godišnjeg rasta neto plata po kvartalima, najveće povećanje neto plata je bilo u
prvom kvartalu 2008. godine i to od 25,4%, dok je najmanje povećanje bilo u četvrtom kvartalu
2009.godine i to od 6,8%.
3.3. Prosječne zarade po djelatnostima
Što se tiče prosječnih zarada po djelatnostima, najviša zarada je zabilježena u djelatnosti
finansijskog posredovanja i to €1,249 što je za 1,51% ili p.p. manje u odnosu na isti period
prethodne godine. Potom zarade u djelatnosti proizvodnje i snadbijevanja elekričnom energijom
i to €825 gdje se može vidjeti povećanje u odnosu na prethodnu godinu za 5,36%. Zatim,
zarade u oblasti saobraćaja u iznosu od €784 koje isto tako bilježe rast u odnosu na isti perid
prethodne godine za 3,57%.
Velika promjena u platama u zdravstvu u 2009 godini (12,5%) u odnosu na prethodnu je
rezultat reformske politike. Cilj reforme je bio da se u 2009-toj i narednoj godini poveća
vrjednovanje prekovremenog sata, pripravnosti, dežurstva, noćnog i prazničničnog rada i da se
na taj način omogući povećanje zarada zaposlenih u zdravstvu.
Najniže zarade u 2009 godini su zabilježene u ribarstvu €210 i oblasti trgovine na veliko i malo i
to u iznosu od €375. Iako su najniže, ove zarade ipak bilježe rast u odnosu na isti period 2008
godinu za 6,61% i 8,71%.
Tabela 3.3: Zarade po djelatnostima
Djelatnosti
Poljoprivreda, šumarstvo i
vodoprivreda
Ribarstvo
Vađenje ruda i kamena
Prerađivačka industrija
Proizvodnja i snadbijevanje
električnom energijom,gasom i
vodom
Građevinarstvo
Trgovina na veliko i malo,opravka
(vozila i predmeta za ličnu upotrebu
i domaćinstvo)
Prosječne
zarade
2008
Prosječne
zarade
2009
2009/2008 (%)
584
682
16,78
197
833
615
210
776
612
6,61
-6.84
-0,49
783
825
5,36
519
554
6,75
345
375
8,71
© Institut za strateške studije i projekcije
24
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Hoteli i restorani
445
457
2,71
Saobraćaj,skladištenje i veze
Finansijsko posredovanje
Aktivnosti u vezi s
nekretninama,iznajmljivanje i
poslovne aktivnosti
Državna uprava i obavezno socijalno
osiguranje
Obrazovanje
757
1268
784
1249
3,57
-1,51
531
572
7,72
669
673
0,61
570
595
4,39
Zdravstveni i socijalni rad
Ostale komunalne,društvene i lične
uslužne aktivnosti
576
648
12,5
532
562
5,64
Izvor: Monstat
Smanjenje zarada u 2009. godini u odnosu na 2008. godinu je zabilježeno kod djelatnosti
vađenja ruda i kamena i to za 6,84%, zatim u prerađivačkoj industriji 0,49% kao i u
finansijskom posredovanju za 1,51%. Sa druge strane zarade u većini ostalih djelatnosti su
rasle. Najveći rast zarade u 2009. godini u odnosu na 2008. zabilježen je u sektoru
poljoprivreda, šumarstvo i vodoprivreda i iznosio je 16,78%. Takođe, zarade u djelatnosti
zdravstveni i socijalni rad zabilježile su značajno povećanje od 12,5% dok su zarade u trgovini
na veliko i malo porasle za 8,71% u odnosu na 2008. godinu.
© Institut za strateške studije i projekcije
25
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 4. CIJENE
Najveći rast cijena u 2009 godini
zabilježen je u martu kada su cijene
bile veće za 5,5% u odnosu na isti
mjesec 2008., dok je decembar
obilježio najmanji rast istih, 1,5% u
poređenju sa istim periodom 2008
godine. Analizom komponenti CPI
zaključujemo da je komponenta koja
ima najveći značaj za opšti rast cijena,
hrana i bezalkoholna pića, po prvi put
u posljednje dvije godine, u decembru
2009. zabilježila pad cijena u odnosu
na prethodni period 0,05%.
Tabela2.1 : CPI9 u periodu od januara 2008 do decembra 2009 godine
CPI-ukupno
Januar 2008
Februar 2008
Mart 2008
April 2008
Maj 2008
Jun 2008
Jul 2008
Avgust 2008
Septembar 2008
Oktobar 2008
Novembar 2008
Decembar 2008
Januar 200910
Februar 2009
Mart 2009
April 2009
Maj 2009
Jun 2009
Jul 2009
Avgust 2009
Septembar 2009
5,6
7,4
8,7
8,8
8,7
9,9
10,8
10,6
8,4
7,4
6,2
6,9
4,9
5,4
5,5
5,4
4,8
2,8
2,1
3,1
1,7
9
CPI – Indeks potrošačkih cijena
Od januara 2009 po novoj metodologiji MONSTAT-a predstavlja jedinu mjeru inflacije u Crnoj Gori. Do januara
2009 godine koristio se indeks troškova života.
10
© Institut za strateške studije i projekcije
26
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Oktobar 2009
Novembar 2009
Decembar 2009
1,7
2,3
1,5
Izvor: MONSTAT
2.1. Godišnja stopa inflacije
Godišnja stopa inflacije pokazuje promjenu cijena u određenom periodu u odnosu na isti period
prethodne godine (godine koja se uzima kao baza). Za analizu godišnje stope inflacije mjeri se
godišnja promjena cijena odnosno CPI.
Grafik 2.1: Indeks potrošačkih cijena (mjesec na mjesec)
Izvor: MONSTAT
Prosječan rast cijena u 2009 godini iznosio je 3,4%. Najveći rast cijena zabilježen je u prvim
mjesecima 2009 godine. U januaru prethodne godine stopa rasta cijena u odnosu na isti mjesec
2008 godine iznosila je 4,9% dok je najveći rast cijena u odnosu na 2008 godinu zabilježen u
aprilu kada je stopa rasa cijena iznosila 5,5%. Kraj 2009 godine obilježio je vrlo blagi rast cijena.
U septembru i oktobru 2009 godine stopa rasta cijena iznosila je 1,7% dok je stopa rasta u
posljednja dva mjeseca 2009 godine iznosila 2,3% i 1,5%.
Tabela 2.2: Indeks potrošačkih cijena (mjesec na mjesec) po kvartalima
2009
CPI-ukupno
K1 08
7,2
K2 09
9,1
K3 08
9,9
K4 08
6,8
K1 09
5,3
K2 09
K3 09
K4 09
4,3
2,3
1,8
Izvor: MONSTAT
© Institut za strateške studije i projekcije
27
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Na kvartalnom nivou jasno se može vidjeti da je stopa rasta cijena u 2009 godini bila na niskom
nivou. Najmanji rast cijena zabilježen je u toku posljednja tri mjeseca 2009 godine kada su
cijene rasle za 1,8% u prosjeku. Sa druge strane nešto veće stope rasta su obilježile prethodne
kvartale 2009 godine i to : stopa rasta cijena u prvom kvartalu iznosila je 5,3% u drugom 4,3%
dok su cijene u prosjeku rasle 2,3% u trećem kvartalu 2009 godine u odnosu na isti 2008.
Upoređujući sa stopom rasta cijena iz 2008 godine jasno se zaključuje da je došlo do rasta
cijena ali da je taj rast u velikoj mjeri umanjen. Na sljedećem grafiku prikazane su stope rasta
cijena u 2008 i 2009 godini.
Grafik 2.2: CPI u 2008 i 2009 godini
Izvor: MONSTAT
Analizom komponenti CPI možemo zaključiti da je komponenta koja i najviše utiče na opšti rast
cijena, hrana i bezalkoholna pića, po prvi put u posljednje dvije godine zabilježila pad cijena u
odnosu na prethodhi period. Ovo je zabilježeno u decembru 2009 godine kada je komponenta
CPI, hrana i bezalkoholna pića zabilježila pad cijena u iznosu od 0,05%.
CPIukupno
Hrana I
bezalkoho
lna pića
Alkoholna
pica I
duvan
Odjeća I
obuća
Stanovanj
e
Pokućinst
oI
oprema za
kuću
Zdravstvo
Prevoz
Komunika
cije
Kultura I
rekreacija
Obrazovan
je
Restorani
I hoteli
Ostala
dobra I
usluge
Tabela 2.3: Indeks potrošačkih cijena (mjesec na mjesec) po komponenatama
Ponder
100
42,5
4,8
8,2
12,8
5,4
2,3
10
6,6
2,9
0,2
0,1
4,3
jan.08
5,6
7,7
0,7
1,4
-8,6
0,8
4,9
12,8
34,8
1,4
0
8,6
0,4
feb.08
7,4
7,7
0,4
0,8
4,2
0,8
7,2
11,9
34,8
1,2
0
8,6
0,4
mar.08
8,7
8,4
0,3
0,5
12,9
0,7
7,1
10,7
34,8
1,2
0
8,6
0,8
apr.08
8,8
9,8
3,2
0,4
9,6
0,7
7
8,9
34,8
1,3
0
8,6
0,8
maj.08
8,7
10,4
3,2
0,1
3,8
0,8
7,1
12,4
34,8
1,6
0
8,6
0,7
jun.08
9,9
10,3
3,3
0,2
9,5
0,8
8,2
17,7
34,8
1,1
0
8,6
0,9
© Institut za strateške studije i projekcije
28
Crnogorski ekonomski trendovi 28
jul.08
10,8
9,7
3,6
0,2
16,3
0,8
8,3
19,2
34,7
2
0
8,6
0,9
avg.08
10,6
9,6
3,7
0,4
16,9
1,2
6,2
17,1
34,7
2
0
8,6
1,1
sep.08
8,4
9,5
4,3
1,2
18,5
1,3
6,2
17
-2,2
2,7
0
0
0,9
okt.08
7,4
8,2
4,5
1,4
15,4
1,1
5,2
15,6
-2,2
2,9
0
0
0,9
nov.08
6,2
9
4,5
1,4
15,3
1,1
5,2
3
-0,2
2,7
0
0
1
dec.08
6,9
8,3
4,1
1,5
23,8
1
5,4
-2,2
-0,2
2,5
0
0
1
2008
8,3
9,1
3,0
0,8
11,5
0,9
6,5
12,0
22,8
1,9
0
5,7
0,8
jan.09
4,9
5,4
7,2
1,7
24,1
1,1
5
-10,7
-0,2
1,2
0
0
1
feb.09
5,4
6
7,4
1,3
23,4
0,6
3,8
-6,7
-0,3
1,1
0
0
1
mar.09
5,5
5,7
7,4
1,3
24,9
0,8
3,9
-7,8
1,6
0,9
0
0
0,6
apr.09
5,4
4,9
6,6
1
25
0
4,2
-5,7
3,5
0,8
0
9,1
1,6
maj.09
4,8
4,3
6,5
1,1
25
-1,8
4
-8,1
4,2
1,6
0
9,1
1,7
jun.09
2,8
3,4
6,3
1
12,1
-2
2,9
-9,9
4,9
1,6
0
9,1
1,6
jul.09
2,1
3,3
6,1
0,9
10,1
-2,3
2,1
-12
5
0,7
0
9,1
1,6
avg.09
3,1
2,9
8,5
0,7
9,5
-3,8
2,2
-0,6
5
0,8
0
9,1
1,4
sep.09
1,7
1,6
7,8
-0,3
7,8
-6
2,2
-4
5,1
-0,9
0
15,9
1,2
okt.09
1,7
1,5
7,8
0,5
6,9
-6,1
1,2
-2,7
5,1
-1,1
0
15,9
1,2
nov.09
2,3
0,6
7,8
0,3
6,9
-6,4
1,1
7,1
5,2
-0,6
0
15,9
1,1
dec.09
1,5
-0,05
7,8
-0,1
-0,3
-6,8
0,7
12,6
5,2
-0,3
0
15,9
1,1
3,3
7,3
0,8
14,6
-2,7
2,8
-4,0
3,7
0,5
0
9,1
1,3
2009
3,4
Izvor : MONSTAT
Analizirajući komponente CPI uočljivo je da su skoro sve komponente u prosjeku u 2009 godini
zabilježile rast osim komponente pokućuinstvo i oprema za kuću kao i komponenta prevoza koje
su zabilježile pad dok je komponenta obrazovanja ostala na istom nivou kao i u 2008 godini.
Sa druge strane, od komponenti koje su zabilježile najveći rast u 2009 godini zabilježile su
komponente stanovanje (14,6%), restorani i hoteli 9,1% kao i alkoholna pića i duvan (7,3%).
Karakteristično je da su politike u vremenu ekonomske krize nagovještavale da neće doći do
povećanja cijena u sektorima hotelijerstva i restorana to se nije desilo. Cijene u ovom sektoru su
bile na istom nivou samo u prvom kvartalu 2009 godine. Nakon prvog kvartala cijene u ovom
sektoru počinju da rastu i u prosjeku u drugom kvartalu rastu za 9,1%. Treći i četvrti kvartal
obilježio je i najveći rast cijena u ovom sektoru. U trećem kvartalu 2009 godine, rast cijena
restorana i hotela iznosio je 11,4% u odnosu na isti kvartal 2008 godine. U posljednjem kvartalu
2009 godine cijene u sektoru restorana i hotela porasle su za 15,9%.
Uvođenje dodatnih akciza na duvanske proizvode i alkoholna pića odrazile su se i na cijenu ovih
proizvoda u 2009 godini. Karakteristično je da su cijene ove komponente CPI rasle tokom cijele
2009 godine. Najveći rast zabilježen je u septembru 2009 godine kada je rast iznosio 8,5%.
Posljedni kvartal obilježio je rast cijena alkoholnih pića i duvana u prosjeku 7,8%.
© Institut za strateške studije i projekcije
29
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Jun
Jul
Avgust
Septembar
Oktobar
Novembar
Decembar
24,9
25
25
12,
1
10,
1
9,5
7,8
6,92
6,86
-0,3
3,3
4
4,9
6,7
11,3
11,7
11,7
11,7
5,9
11,
9
7,1
11,
9
7,08
11,9
4
5,99
11,9
4
6,61
11,9
4
26,7
28,6
28,6
5,7
14,
3
12,
2
5,7
14,
3
27,7
6,6
11,
7
28,
6
9,7
9,4
7,3
6,19
6,19
-2,3
April
23,3
Januar
STANOVANJE
Održavanje i popravka
stambenih jedinica
Snadbijevanje vodom i
druge usluge
Električna energija, plin i
goriva
Mart
24,1
Februar
Maj
Tabela 2.4: Komponente stanovanja
Izvor: MONSTAT
Iz gore date tabele jasno se vidi da su sve komponente grupe stanovanje bilježile rast skoro u
cijeloj 2009 godini. Do pada cijena u ovoj komponenti CPI došlo je na kraju 2009 godine (u
decembru) kada je ova komponenta zabilježila i smanjenje cijena za 0,3%. Najveći uticaj na pad
cijena u ovoj komponenti imala je cijena električne energije, plina i goriva koja je u tom mjesecu
zabilježila pad od 2,3%. Smanjenje cijena električne energije produkt je djelimične
dokapitalizacije EPCG nakon čega je došlo i do smanjenja cijene KwH električne energije.
Grafik2.3: Indeks hrane i bezalkoholnih pića i stanovanja
Izvor: MONSTAT
Prema zvaničnoj metodologiji koju koristi MONSTAT za računanje CPI u najvećoj mjeri utiče
komponenta hrane i bezalkoholnih pića sa 42,5%.
Kao što je i već navedeno ova komponenta u toku cijele 2009 godine bilježi rast. Ovaj rast je
zabilježen sve do decembra 2009 godine kada i cijene ove komponente CPI bilježe pad od
0,05%. Međutim ako se posmatra na kvartalnom nivou najveći rast ove komponente zabilježen
je u prvom kvartalu kad je došlo do rasta cijena ove komponente za 5,7% dok je u četvrtom
kvartalu opšti rast cijena ove komponente iznosio 0,7%.
© Institut za strateške studije i projekcije
30
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Naredna tabela pokazuje komponente odnosno činioce komponente hrane i bezalkoholnih pića.
Tabela 2.5: Komponente hrane i bezalkoholnih pića
K1
HRANA I BEZALKOHOLNA PIĆA
5,7
Hrana
6,1
Hleb i žitarice
4,9
Meso
9,6
Ribe
3,4
Mlijeko sir i jaja
12,5
Ulja i masti
2,5
Voće
-3,0
Povrće
-1,1
Šećer,med,pekmez i čokolada
2,1
Ostali prehrambeni proizvodi
-0,5
Bezalkoholna pića
-0,3
Kafa, čaj i kakao
2,2
Mineralna voda i voćni sokovi
-1,9
K2
4,2
4,6
3,7
8,6
1,2
10,4
-19,8
-6,7
5,7
2,3
-0,1
-1,9
2,3
-4,7
K3
2,6
2,9
2,2
5,8
5,7
8,8
-23,7
-5,0
0,1
3,8
-0,4
-2,0
2,3
-4,8
K4
0,7
0,9
0,5
3,2
8,6
3,6
-22,3
-1,8
-5,6
4,3
-0,2
-1,9
2,4
-4,8
Izvor: MONSTAT
Posmatrana na kvartalnom nivou cijena hrane u 2009 godini bilježi rast u svim kvartalima dok
cijene bezalkoholnih pića bilježe pad u toku čitave godine. U tom pogledu, na povećanje cijena
hrane u 2009 godini najveći uticaj imalo je povećanje cijene mesa (u prvom kvartalu 9,6% dok
je rast u četvrtom kvartalu iznosio 3,2%), cijene ribe čije je najveće povećanje zabilježeno u
četvrtom kvartalu 2009 godine i to za 8,6%. Cijene mlijeka, sira i jaja bilježe najveći rast cijena
u 2009 godini. U prvom kvartalu došlo je do povećanja cijena ove komponente za 12,5% dok je
četvrti kvartal obilježio rast cijena ove komponente za 3,6%.
Sa druge strane pad cijena zabilježen je kod komponenti ulja i masti, voće kao i kod ostalih
prehrambrenih proizvoda. Cijene ulja i masti bilježe snažan pad cijena počevši od drugog
kvartala 2009 godine. Najveći pad cijena ove komponente u 2009 godini zabilježen je u trećem
kvartalu (23,7%) dok je četvrti kvartal prošao u znaku pada cijena od 22,3% u odnosu na isti
kvartal 2008 godine.
Tabela 2.6: Komponenta prevoza
Prevoz
Kupovina vozila
Oprema za održavanje ličnih vozila
Gorivo i mazivo
Prevozne usluge
Prevoz željeznicom
Drumski prevoz
Gradski prevoz
Pretplatna karta
K1
-8,26
8,99
-15,73
-23,12
11,92
2,24
13,39
26,97
28,16
© Institut za strateške studije i projekcije
K2
-7,91
8,83
-15,89
-23,15
15,77
5,60
8,45
17,52
21,88
K3
-5,54
5,76
-11,88
-17,42
15,18
5,60
7,88
-6,28
30,51
K4
5,67
-0,32
4,41
3,26
15,12
5,60
7,86
-5,18
21,36
31
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Međumjesni prevoz
Prevoz taksijem
Vazdušni prevoz
Ostale naplative prevozne usluge
21,91
-11,85
13,43
18,73
2,21
0,43
40,30
18,73
11,55
-4,33
40,30
23,13
21,68
-8,78
40,30
18,05
Izvor: MONSTAT
Komponenta CPI koja sa 10% utiče na kretanje ovog indeksa je i komponenta prevoza. Iako je
na godišnjem nivou ova komponenta zabilježila pad od 4% cijene ove komponente bilježe rast u
posljednjem kvartalu 2009 godine od 5,67%. Najveći rast zabilježile su cijene prevoznih usluga i
u četvrtom kvartalu taj rast iznosio je 15,12%. Ukoliko bi analizirali komponente prevoznih
usluga najveći rast zabilježile su cijene vazdušnog saobraćaja (u prosjeku 40,3% u posljednja tri
kvartala 2009 godine). Takođe, u posljednjem kvartalu 2009 godine cijene goriva i maziva
bilježe rast od 3,26% dok su cijene ove komponente u prva tri kvartala zabilježile pad.
2.2. Indeks potrošačkih cijena (poređenje sa prosjekom 2008 godine)
Indeks potrošačkih cijena se definiše kao mjera prosječne promjene cijena fiksne korpe robe i
usluga koje domaćinstvo kupuje u cilju zadovoljenja svojih potreba. Ovaj indeks je usklađen sa
zahtjevima Evropske statistike i koristi se kao mjera inflacije.
Grafik 2.4: Indeks potrošačkih cijena u 2009 godini (baza 2008 godina)
Izvor: MONSTAT
Kao što je i slučaj sa CPI i indeks potrošačkih cijena upoređen sa prosjekom 2008 godine bilježi
rast u svakom mjesecu 2009 godine. Najveći rast zabilježen je u avgustu i iznisio je 4% dok je
najmanji rast zabilježen u januaru (2%). Od septembra do decembra 2009 godine, rast cijena je
iznosio 3,7% u odnosu na prosjek 2008 godine. U decembru 2009 godine rast cijena iznosio je
3,8%.
© Institut za strateške studije i projekcije
32
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Tabela 2.7: Indeks potrošačkih cijena po kvartalima
2009
K1
K2
K3
K4
CPI-ukupno
2,6
3,7
3,5
3,7
Izvor: MONSTAT
Analizirajući kvartalno kretanje stope inflacije u odnosu na 2008 godinu u prvom kvartalu bilježi
se stopa inflacije od 2,6%. U druga dva kvartala ova stopa je bila iznad 3% i iznosila je u
drugom 3,7% dok je u trećem kvartalu stopa iznosila 3,5%. Četvrti kvartal 2009 godine obilježio
je rast cijena od 3,7% u odnosu na prosjek 2008 godine.
2.3. Indeks potrošačkih cijena po komponentama
Prema utvrđenoj metodologiji koja je usklađena sa evropskom statističkom metodologijom
komponente indeksa potrošakih cijena su : hrana i bezalkoholna pića, alkoholna pića i duvan,
odjeća i obuća, stanovanje, oprema za kuću, zdravstvo, prevoz, komunikacije, kultura i
rekreacija, obrazovanje, restorani i hoteli i ostala dobra i usluge.
Restorani I
hoteli
Ostala dobra I
usluge
2,7
-12,2
0,4
0,2
0,0
0,0
0,5
K2
4,3
6,1
0,6
15,0
-1,5
2,7
-6,8
4,3
0,3
0,0
9,1
1,4
2,7
K4
2,6
Izvor: MONSTAT
8,1
0,4
13,3
-3,9
2,8
-0,1
5,0
0,6
0,0
11,4
1,5
9,1
1,2
13,0
-5,9
2,7
2,4
5,0
0,8
0,0
15,9
1,4
K3
Kultura I
rekreacija
Obrazovanje
0,4
Komunikacije
14,7
Prevoz
1,0
Zdravstvo
5,8
Pokućinsto I
oprema za kuću
Alkoholna pica I
duvan
3,5
Stanovanje
Hrana I
bezalkoholna
pića
K1
Odjeća I obuća
2009
Tabela 2.8: Indeks potrošačkih cijena po komponentama
Po već utvrđenoj metodologiji indeks potrošačkih cijena u najvećoj mjeri zavisi od promjene u
cijenama hrane i bezalkoholnih pića. Ova komponenta čini 42,5% od ukupnog indeksa
potrošačkih cijena. Shodno tome u prva tri kvartala ove godine, u odnosu na 2008 godinu,
cijene hrane i bezalkoholnih pića porasle su u prvom kvartalu za 3,5% u drugom 4,3% dok je u
trećem kvartalu zabilježen pad u odnosu na prva dva kvartala ali je u odnosu na 2008 godinu
došlo do rasta za 2,7%. U četvrtom kvartalu 2009 godine cijene hrane i bezalkoholnih pića
porasle su za 3,8%.
Posmatrajući sve komponente indeksa potrošačkih cijena jasno je vidljivo da su najveći i
konstantan rast zabilježili alkoholna pića i duvan. U odnosu na 2008 godinu u prva tri kvartala
zabilježen je prosječan rast u iznosu od 6,67%. Posmatrajući po kvartalima u prva dva kvartala
zabilježen je rast od 5,8% i 6,1% dok je u trećem kvartalu pod uticajem povećanja akciza na
© Institut za strateške studije i projekcije
33
Crnogorski ekonomski trendovi 28
duvanske proizvode ovaj indeks zabilježio rast od 8,1%. Trend rasta cijena duvana i duvanskih
proizvoda zabilježen je i u četvrtom kvartalu kada je iznosio 9,1%.
© Institut za strateške studije i projekcije
34
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 5. FISKALNI SEKTOR
Ukupni budžetski prihodi u 2009
godini bili su niži za 11,52% u
odnosu na 2008 godinu i za 5,65%
niži od planiranih. Sa druge strane,
budžetski rashodi su u 2009 godini
bili viši za 0,63% u odnosu na 2008
godinu, a ujedno i za 7,13% niži u
odnosu na planirane rashode. Javna
potrošnja je u 2009 godini je za
0,57% bila viša u odnosu na 2008.
Što predstavlja 49,05% BDP-a, dok
je javni dug iznosio 37% BDP-a.
5.1.
Budžetski prihodi
Ukupni budžetski prihodi u 2009 godini su bili na nivou od €1,182,77 miliona, što je za 5,65%
ispod plana. U odnosu na 2008 godinu, prihodi su bili niži za 11,52%. Ukupni budžetski prihodi
predstavljaju 39,39% procijenjenog BDP-a za 2009 godinu. Sve kategorije prihoda su bile niže u
2009 godini u poređenju sa prethodnom, osim prihoda po osnovu akciza i otplate kredita i ostali
prihodi. Pad prihoda je direktna posledica uticaja ekonomske krize.
Najznačajniji dio prihoda su porezi koji čine 60,23% ukupnih prihoda. Ukupni porezi u
posmatranom periodu su iznosili €712,5 miliona. Porezi čine 23,73% BDP-a. Najznačajniji prihodi
po osnovu poreza su prihodi od poreza na dodatu vrijednost koji su u 2009 godini bili na nivou
od €370,78 miliona ili manji za 15,7% u odnosu na 2008 godinu. Prihodi po osnovu ove
kategorije poreza čine 12,35% BDP-a. Prihodi od poreza na dohodak fizičkih lica su za 15,06%
bili niži u odnosu na 2008 godinu. Prihodi po osnovu akciza su iznosili €128,68 miliona, što je za
6,97% više u odnosu na 2008 godinu. Najveći rast su imali prihodi po osnovu otplate kredita,
koji su se uvećali tokom 2009 godine za 751,03%.
© Institut za strateške studije i projekcije
35
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 5.1: Struktura ukupnih prihoda u 2009. godini
T akse
1 .9 %
O stali pr ihodi
4 .2 %
Naknade
2 .4 %
P r imici od otplate
kr edita
5 .2 %
P or ez na dohodak P or ez na dobit
fizičkih lica
pr avnih lica
8 .0 %
4 .6 %
P or ez na pr omet
nepokr etnosti
0 .4 %
Dopr inosi
2 6 .0 %
O stali r epublički
P or ez na
por ezi
međunar odnu
0 .8 %
tr govinu i
tr ansakcije
4 .2 %
P or ez na dodatu
vr ijednost
3 1 .3 %
A kcize
1 0 .9 %
Izvor: Ministarstvo finansija
Prihodi po osnovu doprinosa su u posmatranom periodu 2009 godine iznosili €307,95 miliona
koji čine 26,03% ukupnih prihoda. Najznačajniji dio doprinosa su doprinosi za penzijsko i
invalidsko osiguranje koji čine 64,6% ukupnih doprinosa. U poređenju sa 2008 godinom ukpni
doprinosi su bili niži za 9,6%. Takse su u posmatranom periodu bile na nivou od €22,39 miliona
ili 15,41% niže u poređenju sa 2008 godinom, dok su naknade bile 11,64% ispod nivoa ove
katagorije prihoda u odnosu na 2008 godinu.
5.2.
Budžetski rashodi
Budžetski rashodi su u 2009 godini bili na nivou od €1,251,82 miliona, što je za 0,63% više u
odnosu na 2008 godinu ili 7,13% niži u odnosu na planirane rashode. Ukupno učešće budžetskih
rashoda u BDP-u u 2009 godini je na nivou od 41,69%. Najveće učešće u ukupnim rashodima
imaju transferi za socijalnu zaštitu od 30,97%. Oni su u posmatranom periodu bili na nivou od
€387,80 miliona ili 11,80% više u odnosu na 2008 godinu. Sa druge strane, rashodi za bruto
zarade i doprinosi na teret poslodavca, koji takođe predstavljaju značajan dio rashoda (20,7%)
su u odnosu na 2008 godinu bili manji za 5,59%.
© Institut za strateške studije i projekcije
36
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 5.2: Struktura ukupnih rashoda u 2009. godini
P ozajmice i
kr editi
2%
Ukupni kapitalni
izdaci
11%
T r ansfer i inst.
pojedinicima
NV O i javnom
sektor u
16%
Rezer ve
1%
Br uto zar ade i
dopr inosi na O stala lična
ter et poslodavca pr imanja
21%
2%
Rashodi za
mater ijal i
usluge
9%
Kamate
2%
T r ansfer i za
socijalnu zaštitu
30%
Renta
1%
O stali izdaci Subvencije
4%
0 .5 %
Izvor: Ministarstvo finansija
Rashodi po osnovu transfera pojedincima NVO i javnom sektoru su bili na nivou od €199,62
miliona što predstavlja 5,41% više u odnosu na 2008 godinu. Kapitalni izdaci su iznosili €140,45
miliona, što je za 0,46% vše u odnosu na 2008 godinu. Ukupni kapitalni izdaci se sastoje iz
kapitalnih izdataka tekućeg budžeta u iznosu od €35,05 miliona i kapitalnog budžeta koji je u
2009 godini bio na nivou od €105,41 miliona ili 3,51% BDP-a. Kapitalni izdaci su činili 11%
ukupnih rashoda. Najmanje učešće u ukupnim rashodima su imali rashodi po osnovu rente,
tekućeg održavanja, pozajmica i kredita i ostalih izdataka. Najveći rast od svih kategorija
izdataka su imale subvencije, koje su tokom 2009 godine porasle za 169,01% što je posljedica
pružanja pomoći kako bi se odgovorilo ekonomskoj krizi.
5.3.
Budžetski balans
U 2009 godini u budžetu je postojao deficit koji je bio na nivou od €69,06 miliona ili 2,3% BDPa. U prvom kvartalu 2009 godine je ostvaren deficit koji je bio na nivou od €7,91 miliona. U
drugom kvartalu ukupni budžetski prihodi su bili veći od budžetskih rashoda za €26,73 miliona,
dok je u trećem kvartalu ostvaren deficit u iznosu od €26,22 miliona. U poslednjem kvartalu
2009 godine je ostvarena najveća razlika izmeću budžetskih prihoda i budžetskih rashoda, u
korist izdataka u iznosu od €61,65 miliona.
© Institut za strateške studije i projekcije
37
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 5.3: Budžetski balans ( u milionima €)
60
40
20
0
IQ 2008
IIQ 2008 IIIQ 2008 IVQ 2008
IQ 2009
IIQ 2009 IIIQ 2009 IVQ 2009
-20
-40
-60
-80
-100
Izvor: Ministarstvo finansija
Na kraju 2008 godine je ostvaren budžetski suficit koji je bio na nivou od €39,04 miliona.
Posmatrano po kvartalima, budžetski prihodi su bili veći u odnosu na budžetske rashode u prva
tri kvartala, dok je u četvrtom zabilježen deficit.
U odnosu na planirani deficit rebalansom budžeta, budžetski deficit je manji za €25,31 milion.
Osnovni razlog manjeg ostvarenog deficita je veća naplata privatizacionih prihoda od planirane
rebalansom i dodatnim uštedama kod tekućih izdataka i kapitalnog budžeta Crne Gore. Pored
smanjenog deficita, rezultati fiskalnog prilagođavanja, prije svega rebalans budžeta za 2009
godinu, koje je usmjereno na održivost sistema javnih finansija, uslovili su i povećanje depozita
države. Depoziti su bili na nivou od €87,30 miliona i isti se neće koristiti za finansiranje tekuće
potrošnje, već u slučaju potrebe za finansiranje infrastrukturnih projekata i otplatu duga, što je
u skladu sa najboljom međunarodnom praksom.
U doba neizvjesnosti i globalne ekonomske krize, postoje fiskalni rizici koji mogu negativno
uticati na održivost budžeta i uopšte javnih finansija. Na prvom mjestu su garancije i druge
implicitne obaveze države. Jedna od mjera podrške realnom sektoru pogođenom krizom bilo je
izdavanje garancija za odobrene kredite. Nagomilani dugovi privrednih subjekata će u slučaju
nastavka negativnih kretanja u realnom sektoru povećati mogućnost aktiviranja izdatih
garancija, što bi dodatno opteretilo izmirenje planiranih budžetskih izdataka, usljed porasta
otplata duga. Budžetom za 2010 godinu planirano je da Vlada Crne Gore izda garanciju
Kombinatu aluminijuma u iznosu od ukupno €85 miliona, od čega je €22 miliona novo zaduženje
isključivo za održavanje proizvodnje u KAP-u, a €63 miliona za reprogram kreditnih obaveza
KAP-a iz prethodnog perioda. Vlada ne obezbjeđuje kredit, već je spremna da da garanciju za
kreditno zaduženje koje treba da obezbijedi Uprava KAP-a. Vlada Crne Gore je, sagledavajući
opštu ekonomsku situaciju, kao i situaciju u kojoj se našao KAP usljed posljedica ekonomske
© Institut za strateške studije i projekcije
38
Crnogorski ekonomski trendovi 28
krize i krize u aluminijumskoj industriji, preduzela napore u cilju pronalaženja adekvatnog
kreditnog partnera.
Povećanje stope nezaposlenosti i sniženje zarada može povećati pritisak na socijalne transfere iz
budžeta. Slično kao u svim drugim zemljama pogodjenim krizom realno je očekivati da će
nastavak krize pratiti povećanje broja nezaposlenih, a to će samo po sebi povećati pritisak na
socijalne transfere iz budžeta. Taj rizik bi mogao postati izuzetno značajan u kontekstu
eventuelnog prekida proizvodnje u nekim od najvećih industrijskih pogona.
5.4.
Javna potrošnja
Javna potrošnja je u 2009 godini je bila na nivou od €1,472,93 miliona ili 0,57% viša u odnosu
na 2008 godinu. Ukupno učešće u BDP-u je na nivou od 49,05%. Najznačajnija kategorija javne
potrošnje su transferi za socijalnu zaštitu koji su bili na nivou od €388,42 miliona. U odnosu na
2008 godinu, ukupno povećanje ove kategorije rashoda je bilo 11,83%. Značajna kategorija
javne potrošnje su izdaci po osnovu bruto zarada koji su u posmatranom periodu iznosili
€299,74 miliona. U poređenju sa 2008 godinom izdaci za bruto zarade su se smanjili za 3,99%.
Grafik 5.4: Javna potrošnja ( u milionima €)
700
600
500
400
300
200
100
0
IQ 2008
IIQ 2008 IIIQ 2008 IVQ 2008
IQ 2009
IIQ 2009 IIIQ 2009 IVQ 2009
Izvor: Ministarstvo finansija
Ukupni izdaci lokalne samouprave su u 2009 godini iznosili €222,66 miliona, što je za 8,15%
ispod plana. Ukupno učešće izdataka lokalne samouprave u procijenjenom BDP-u je 7,41%. Sa
druge strane, potrošnja se finansira iz prihoda koji su u posmatranom periodu bili na nivou od
€183,71 miliona ili 6,12% BDP-a.
5.5.
Plan budžeta za 2010. godinu
© Institut za strateške studije i projekcije
39
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Ukupni planirani prihodi budžeta za 2010 godinu su na nivou od €1,164,89 miliona što čini
36,39% BDP-a. U poređenju sa budžetom 2009 godine, planirani prihodi su manji za 1,51%.
Prihodi od poreza su planirani u iznosu od €746,27 miliona, što čini 64% ukupnih prihoda. U
odnosu na budžet 2009 godine, isti su veći za 4,73%. Najznačajnija kategorija poreza jeste
porez na dodatu vrijednost čiji je planirani iznos na nivou od €398,86 miliona ili 34,20% ukupnih
prihoda.
U poređenju sa 2009 godinom, ova kategorija poreza će u 2010 godini biti za 7,58% viša.
Najveće smanjenje prihoda po osnovu poreza u poređenju sa 2009 godinom će biti kod poreza
na dohodak fizičkih lica: 12,02%. Sa druge strane, planirani prihodi po osnovu akciza će biti za
16,48% veći u odnosu na 2009 godinu. Doprinosi čine 27,8% ukupnih planiranih prihoda za
2010 godinu, dok su nakande i takse na nivou od €32,45 miliona i €22,04 miliona respektivno.
Takse su na približno istom nivou kao i što je ostvareno u 2009 godini, dok su prihodi po osnovu
nakanada veći za 14,6% u poređenju sa budžetom iz 2009 godine.
Sa druge strane, ukupni planirani izdaci su na nivou od €1,298,15 miliona , što čini 40,55% BDPa. U odnosu na 2009 godinu, ukupni planirani izdaci za 2010 godinu su niži za 3,7%. Najveći
dio izdataka i u 2010 godini otpada na transfere za socijalnu zaštitu, koji su planirani na nivou
od €406,50 miliona. U odnosu na 2009 godinu, ova kategorija rashoda će biti viša za 4,82%.
Ukupno 21,50% budžetskih izdatka čine bruto zarade i doprinosi na teret poslodavca, koji su za
2010 godinu planirani u iznosu od €279,35 miliona, što je za 7,77% više od ostvarenja u 2009
godini. Takođe, značajna kategorija rashoda budžeta su transferi institucijama, pojedincima,
NVO i javnom sektoru, koji čine 13,40% ukupnih budžetskih izdataka i koji su planirani na nivou
od €174,14 miliona.
Ukupni kapitalni izdaci planirani za 2010 godini su na nivou od €141,94 miliona, dok je 85,10%
kapitalnih izdataka planirano kapitalnim budžetom (€120,8 miliona). U odnosu na budžet iz 2009
godine, planirani kapitalni izdaci su za 1,06% viši u 2010 godini, a je planirani kapitalni budžet je
viši za 14,6% u poređenu sa 2009 godinom.
Budžetski deficit u 2010 godini planiran je u iznosu od €133,26 miliona, što čini 4,16% BDP-a.
Deficit budžeta je vezan za realizaciju kapitalnog budžeta, a svega 0,28% BDP-a se odnosi na
finansiranje tekuće potrošnje. Međutim, tu treba imati u vidu da je €24 miliona namijenjenog za
održavanje putne i željezničke infrastrukture iz kapitalnog budžeta prešlo u tekući budžet za
2010 godinu.
Kapitalni budžet u 2010 godini je uzimajući u obzir ovu promjenu, finansiranjem projekata iz
oblasti putne infrastrukture sredstvima izvođača radova, uključujući i projekat autoputa Bar
Boljare, otvaranjem kreditnih linija kod, prije svega, međunarodnih kreditnih institucija, značajno
povećan u odnosu na prethodne godine.
Budžetom za 2010 godinu omugućava se normalno funkcionisanje rada svih potrošačkih
jedinica, dok se sa druge strane uvažava realnost pada ekonomske aktivnosti što je prepoznato
kroz deficit budžeta iznad mastrihtskog kriterijuma. Ukoliko bi se dodatno smanjio budžet, to bi
dovelo do mogućnosti ugrožavanja rada nekih potrošačkih jedinica, uzrokovalo nelikvidnost u
sistemu i sigurno dovelo do pada agregatne tražnje, koja je najznačajnija komponenta sa
potrošne strane crnogorskog BDP-a.
© Institut za strateške studije i projekcije
40
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Sredstva dobijena od dokapitalizacije i djelimične privatizacije EPCG nijesu utrošena, imajući u
vidu nastavak implementacije dodatnih mjera štednje i nakon usvajanja rebalansa za 2009.
Za finansiranje, prije svega, infrastrukturnih projekata i otplatu duga, Ministarstvo finansija
razmatra nekoliko opcija i u tom smislu ne postoji problem u obezbjeđivanju finansijskih
sredstava, imajući u vidu zaduženost Crne Gore (37% BDP-a).
Što se tiče planiranih primitaka od privatizacije u 2010 godini, planirani su na nivou od €59
miliona, a činjenica je i da u vremenu ekonomske krize postoji rizik od neispunjavanja plana po
tom osnovu.
Državni dug
5.6.
Državni dug Crne Gore je na kraju 2009 godine bio na nivou od €1,140,2 miliona, što čini 37%
BDP-a. U odnosu na 2008 godinu državni dug se povećao za 27,44%. Državni dug na kraju
2009 godine čini oko 75,3% ukupno realizovanih budžetskih prihoda u 2008 godini (bez prihoda
od privatizacije, kredita i donacija). Ukupno, 32,62% državnog duga čini unutrašnji dug, dok
preostalih 61,38% predstavlja spoljni dug Crne Gore.
Garancije Crne Gore su u posmatranom periodu iznosile oko €106,2 miliona, ili 3,4% BDP-a,
odnosno 9,3% državnog duga.
Depoziti Ministarstva finansija na kraju 2009 godine iznosili oko €151,9 miliona, uključujući i
38,477 unci zlata, što je za oko €72,3 miliona eura više nego na kraju 2008 godine, dok depoziti
državnih fondova, koji nijesu u potpunosti integrisani u sistem trezora – Fonda PIO, Fonda za
zdravstveno osiguranje i Fonda za razvoj Crne Gore, prema podacima Centralne banke Crne
Gore iznosili €44,9 miliona.
Grafik 5.6: Domaći i spoljni dug (u milionima €)
1200
1000
800
600
400
200
0
2008
domaći dug
2009
spoljnji dug
Izvor: Ministarstvo finansija
© Institut za strateške studije i projekcije
41
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Unutrašnji dug je na kraju 2009 godine iznosio €440,3 miliona, što predstavlja 14,3% BDP-a. U
odnosu na stanje duga na kraju 2008 godine, isti se povećao za 6,6% ili 27,3 miliona. Dug
opština iznosi oko €61,7 miliona.
Spoljni dug Crne Gore je na kraju 2009 godine iznosio €699,9 miliona, što čini 22,7% BDP-a. U
odnosu na 2008 godinu, spoljni dug je uvećan za €218,2 miliona ili 45,30%.
Na osnovu Zakona o budžetu za 2010 godinu predviđeno je zaduživanje Crne Gore kod: IBRD,
Banke za razvoj Savjeta Evrope (CEB), EBRD i EIB za finansiranje kapitalnih projekata. Takođe,
budžetom za 2010 godinu je planirano zaduživanje u cilju obezbjeđivanja sredstava za
finansiranje budžeta, otplatu duga i podršku bankarskom sektoru kao i izdavanje garancija.
© Institut za strateške studije i projekcije
42
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 6. NOVAC
Pad ukupnih depozita, svakako je
posljedica uticaja svjetske ekonomske
krize. Na kraju 2009 godine, depoziti
su bili manji za 8,3% u odnosu na
2008., dok su depoziti stanovništva bili
manji za 1,43% u odnosu na
prethodnu godinu. Na drugoj strani
takođe imamo pad kredita koji su bili
niži za 14,3% u odnosu na 2008
godinu. Aktivne kamatne stope su na
kraju 2009. bile veće za 0,04 p.p., dok
su pasivne kamtne stope bile niže za
0,25 p.p. u odnosu na 2008 godinu.
6.1. Depoziti
6.1.1. Ukupni depoziti
Ako posmatramo ukupne depozite u periodu od početka 2006 do avgusta 2008 godine
uočavamo njihov veoma izražen rastući trend kretanja koji je bio posljedica znatnog rasta
ekonomske aktivnosti, posebno u oblasti nekretnina i na kraju ovog perioda stopa rasta depozita
je iznosila 377,4%.
Međutim, od avgusta 2008 godine do istog mjeseca 2009 godine, količina ukupnih depozita se
smanjivala i na kraju ovog mjeseca ukupni depoziti banaka iznosili su €1,730,394 miliona, što
predstavlja pad od 26,25% u odnosu na avgust 2008 godine. Već od septembra 2009 godine
ukupni depoziti pocinju da rastu ali i dalje imaju negativnu stopu rasta u odnosu na prethodni
period.
© Institut za strateške studije i projekcije
43
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.1: Ukupni depoziti u periodu od januara 2006 do kraja 2009 godine (u milionima eura)
2500000
2000000
1500000
1000000
500000
9
D
ec
-0
7
M
ar
-0
8
Ju
n08
Se
p08
D
ec
-0
8
M
ar
-0
9
Ju
n09
Se
p09
D
ec
-0
M
ar
-0
6
Ju
n06
Se
p06
D
ec
-0
6
M
ar
-0
7
Ju
n07
Se
p07
0
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Međutim, kao što se vidi na prethodnom grafiku, fleksibilan trend kretanja ukupnih depozita u
ovom periodu se nastavlja i na kraju 2009 godine dostižu nivo od €1,825,718 miliona, što je za
8,3% manje u odnosu na decembar 2008 godine.
Kada govorimo o strukturi ukupnih depozita u koje spadaju finansijske institucije, nefinansijske
institucije, Vlada, fizička lica i ostale komponente,u trećem kvartalu 2009 godine, najveće učešće
imaju fizička lica sa 44,3% i nefinansijske institucije sa 32,52%. U četvrtom kvartalu 2009
godine, fizička lica i nefinansijeske institucije su i dalje zadržale najveće učešće u strukturi
ukupnih depozita, s tim što se učešće depozita fizičkih lica povećalo na 46,24% a nefinansijskih
institucija na 33,80%.
Uprkos činjenici da je u četvrtom kvartalu 2009 godine u određenoj mjeri povećano učešće
depozita fizičkih lica i nefinansijskih institucija u strukturi ukupnih depozita, ono bilježe značajan
pad u odnosu na isti period 2008 godine. Depoziti fizičkih lica su se smanjili za 1,43% a depoziti
nefinansijskih institucija za 14,1% u odnosu na kraj 2008 godine.
Struktura ukupnih depozita data je na na grafiku koji se nalazi ispod:
© Institut za strateške studije i projekcije
44
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.2: Struktura ukupnih depozita po klijentima tokom K4-2009
Finansijske institucije
Nefinansijske institucije
Opšta vlada
Fizička lica
Neprofitne oraganizacije
Ostalo
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Posmatrajući kvartalno kretanje depozita u prethodne dvije godine, tj. u periodu od januara
2008 do kraja 2009 godine, uočavamo njihov fluktuirajući trend kretanja. Prosječne godišnje
stope rasta depozita u 2008 godini kretale su se nizlaznom putanjom u odnosu na prethodni
period, da bi u 2009 godini dostigle čak negativne vrijednosti.
Na kraju trećeg kvartala 2009 godine, ukupni depoziti su iznosili € 1,900,229 miliona, dok su što
predstavlja pad od 18,30% u odnosu na isti period 2008 godine, da bi na kraju 2009 godine
količina ukupnih depozita bila nešto veća i u tom periodu oni su iznosili €1,825,718 miliona, što
je za 8,28% manje u odnosu na kraj 2008 godine. Međutim, ono što se može zaključiti, je da je
količina ukupnih depozita na kraju četvrtog kvartala 2009 godine bila manja za 3,9% u odnosu
na kraj trećeg kvartala iste godine.
© Institut za strateške studije i projekcije
45
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.3: Depoziti, prosjecna godišnja stopa rasta
200.00%
150.00%
100.00%
50.00%
0.00%
-50.00%
K1-2008
K 2-2008
K3-2008
K4-2008
K1-2009
K2-2009
K3-2009
Finansijske institucije
Nefinans ijske institucije
Vlada
Fizicka lica
K4-2009
Ostalo
Izvor: Centralna banka Crne Gore
S obzirom na činjenicu da se stopa ukupnih depozita znatno smanjila u proteklom periodu, taj
pad je najviše pogodio nefinansijske institucije, fizička lica a takođe je zabilježen pad depozita
vladinih institucija. Kao i u prethodnom periodu, uzrok smanjenja ukupne količine depozita a
samim tim i depozita na nivou pojedinačnih klijenata koji čine strukturu ukupnih depozita, je
uticaj svjetske ekonomske krize, koja je uticala na način da stanovništvo i ostale komponente
koje ulaze u strukturu ukupnih depozita, povlače svoja sredstva iz banaka jer su osjećali mnogo
veću sigurnost držanja istih u svom posjedu.
Takođe, jedan od razloga smanjenja ukupne količine depozita je neplaćanje kredita od strane
klijenata što je primoralo banke da koriste depozite da bi namirile svoja potraživanja.
U odnosu na prvi kvartal 2008 godine, kada je prosječna godišnja stopa rasta depozita bila
pozitivna i na zavidnom nivou i iznosila 192,95%, prvi kvartal 2009 godine je obilježen
značajnim smanjenjem ukupnih depozita kada je njihova prosječna stopa rasta dostigla čak
negativan nivo i iznosila 14,29%. U toku drugog i trećeg kvartala 2009 godine ova stopa je sve
više padala, odnosno dostizala vrijednost prosječne godišnje stope rasta od 21,85%, odnosno
25,13%.
Međutim, krajem 2009 godine, prosječna godišnja stopa rasta ukupnih dpozita počinje da raste
ali i dalje zadržava negativan trend da bi na kraju četvrtog kvartala 2009 godine ona iznosila
11,05% u odnosu na isti period 2008 godine. Ako posmatramo depozite fizičkih lica, na kraju
© Institut za strateške studije i projekcije
46
Crnogorski ekonomski trendovi 28
četvrtog kvartala 2009 oni bilježe pad od 9,23% u odnosu na isti period prošle godine, ali
takođe i rast od 9,64% u odnosu na treći kvartal iste godine.
Rastu depozita u drugom i trećem kvartalu 2009 godine doprinio je i priliv sredstava od
privatizacije i dokapitalizacije Elektroprivrede Crne Gore.
Veliki pad bilježe i depoziti nefinansijskih institucija čija je prosječna godišnja stopa rasta od
prvog kvartala 2008 godine kretala negativnom putanjom i od 79,38%, koliko je iznosila na
kraju prvog kvartala 2008 godine dostigla negativnu prosječnu godišnju stopu rasta o od
13,15% u četvrtom kvartalu 2009 godine, koja je veća za 16,35% u odnosu na kraj trećeg
kvartala 2009 godine U okviru kategorije nefinansijskih institucija, veliki pad bilježe i privredna
društva u privatnom vlasništvu čija je prosječna godišnja stopa rasta u četvrtom kvartalu 2009
godine negativna i iznosi 13,84% u odnosu na isti period 2008 godine, ali i povećanje od
23,15% u odnosu na treći kvartal 2009 godine.
6.1.2. Depoziti stanovništva
Na kraju 2009 godine, količina ukupnih depozita stanovništva iznosila je €844,2 miliona i bila
manja za 1,43% u odnosu na isti period 2008 godine, dok je u odnosu treći kvartala 2009
godine bila veća za 9,64%.
Grafik 6.4: Struktura depozita stanovništva (u milionima eura)
1,000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
Depoziti po vidjenju
Oroceni depoziti do 1 godine
Oroceni depoziti od 1 do 3 godine
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Ako analiziramo strukturu ukupnih depozita stanovništva od početka 2008 godine pa sve do
kraja 2009 godine, uočavamo da najveće učešće u ukupnim depozitima stanovništva imaju
depoziti po viđenju, dok su oročeni depoziti od jedne do tri godine imali najmanje učešće u
© Institut za strateške studije i projekcije
47
Crnogorski ekonomski trendovi 28
strukturi ukupnih depozita što nas dovodi do zaključka da je taj trend kretanja u strukturi
depozita stanovništva zapravo samo nastavak trenda iz prethodnog perioda.
Do pošetka 2008 godine oročeni depoziti od 1 do 3 godine su imali vema malo učešće u
ukupnim depozitima stanovništva. Međutim, od početka 2008 godine pa sve do kraja februara
2009 godine učešće ovih depozita se znatno povećalo što je posljedica povećanja aktivnosti u
oblasti nekretnina i povećanje cjelokupne ekonomske aktivnosti koja je bila karakteristična za taj
period.
Međutim, od marta 2009 godine, došlo je do smanjenja učešća sve tri kategorije depozita u
strukturi ukupnih depozita stanovništva, tako da su na kraju 2009 godine najveće učešće imali
oročeni depoziti do godine dana i iznosili su €306,316 miliona.
Jedino objašnjenje i zaključak koji može proisteći iz ovih činjenica je, da je ovakvog stanja koje
se ogleda u povlačenju depozita iz banaka, dovela svjetska ekonomska kriza koja ljudima
nameće izvjesnu sumnju u bankarski sistem, a s druge strane mnogo veću sigurnost čuvanja
svoje ušteđevine u ličnim trezorima.
Godišnja stopa rasta komponenti depozita stanovništva prikazana je na sljedećem grafiku:
Grafik 6.5: Godišnja stopa rasta komponenti depozita stanovništva
3500%
3000%
2500%
2000%
1500%
1000%
500%
0%
-500%
Depoziti po vidjenju
Oroceni depoziti do 1 godine
Oroceni depoziti od 1 do 3 godine
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Kao što pokazauju i podaci na grafiku, strukturna komponenta štednje stanovništva koja bilježi
najveći pad su oročeni depoziti od jedne do tri godine čiji pad je u na kraju 2009 godine iznosio
58,35% u odnosu na isti period prošle godine. Ovi depoziti su u prethodne dvije, tri godine
bilježili stalne fluktuacije da bi od kraja trećeg kvartala 2008 godine počeli da opadaju što se
zadržalo sve do danas.
© Institut za strateške studije i projekcije
48
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Na ovakvu strukturu depozita uticalo je smanjenje privredne aktivnosti i ekonomskog rasta koji
je uticao na namjensku strukturu kredita stanovništvu pri čemu je stanovništvo sve manje
počelo da koristi stambene kredite i kredite za adaptaciju stambenog ili poslovnog prostora i
usmjerilo se na korišćenje kratkoročnih krdita.
Opadajući trend kretanja oročenih depozita od jedne do tri godine nastavljaju i depoziti po
viđenju i oročeni depoziti do godinu dana čije su godišnje stope rasta takođe bile negativne i
iznosile 11,76%, odnosno 36,4% u odnosu na isti period prethodne godine.
6.2. Krediti
Posmatrajući ukupne kredite u periodu od početka 2006 do septembra 2008 godine
primjećujemo veoma izražen rastući trend kretanja i veliku količinu odobrenih kredita, a
posljedica tog velikog rasta je zapravo rast ekonomske aktivnosti koji se najviše ogledao u rastu
aktivnosti u oblasti sa nekretninama koja je u tom periodu dostizala čak enorman rast u odnosu
na prethodni period. Na kraju ovog perioda, tačnije u septembru 2008 godine stopa rasta
kredita je iznosila 635,13% u odnosu na januar 2006 godine.
Grafik 6.6: Ukupni krediti u periodu od januara 2006 do kraja 2009 godine (u milionima eura)
3000000
2500000
2000000
1500000
1000000
500000
M
ar
-0
6
Ju
n06
Se
p06
D
ec
-0
6
M
ar
-0
7
Ju
n07
Se
p07
D
ec
-0
7
M
ar
-0
8
Ju
n08
Se
p08
D
ec
-0
8
M
ar
-0
9
Ju
n09
Se
p09
D
ec
-0
9
0
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Međutim, već od septembra 2008 godine pa do kraja 2009 godine, količina ukupnih kredita se
smanjivala i na kraju 2009 godine ukupna količina kredita, koju su odobrile crnogorske banke
iznosila je €2,397,514miliona, što predstavlja pad od 14,3% u odnosu na kraj 2008 godine.
Razlog ovakvog pada kredita svakako je smanjenje cjelokupne ekonomske aktivnosti a naročito
u oblasti gradjevinarstva, a takođe, znatan doprinos smanjenju količine kredita, sa sobom je
donijela i svjetska ekonomska kriza.
© Institut za strateške studije i projekcije
49
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Kada je riječ o strukuri ukupnih kredita koju je odobrio i realizovao crnogorski bankarski sistem,
u četvrtom kvartalu 2009 godine najveće učešće u strukturi ukupnih kredita imale su, kao i u
prethodnim kvartalima, nefinansijske institucije sa 58,23%, dok su najmanje učešće imale
finansijske institucije sa 0,30% u količini ukupno odobrenih kredita.
Struktura ukupnih kredita u četvrtom kvartalu 2009 godine, data je na grafiku koji se nalazi
ispod:
Grafik 6.7: Struktura ukupnih kredita po klijentima tokom K4-2009
Finansijske institucije
Nefinansijske institucije
Fizička lica
Neprofitne oraganizacije
Opšta vlada
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Ako posmatramo strukturu ukupnih kredita u četvrtom kvartalu 2009 godine, uočavamo da su,
kao što je i prethodno rečeno, najveće učešće imale nefinansijske institucije. Drugi po veličini
klijent kome je odobrena određena količina kredita su fizička lica i njihovo učešće iznosi 38,34%.
Posmatrajući kvartalno kretanje kredita u periodu od 2007 godine do danas, uočavamo njihov
negativan trend rasta. Prosječne godišnje stope rasta kredita su se od početka 2008 godine
počele smanjivati da bi u 2009 godini bile čak negativne. Na kraju trećeg kvartala 2009 godine,
ukupni krediti bilježe pad u odnosu na isti period prethodne godine.
© Institut za strateške studije i projekcije
50
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.8: Krediti, prosječna godišnja stopa rasta
300.00%
250.00%
200.00%
150.00%
100.00%
50.00%
0.00%
-50.00%
-100.00%
K1-2008
K2-2008
K3-2008
K4-2008
K1-2009
K2-2009
K3-2009
Finansijske institucije
Nefinansijske institucije
Neprofitne organizacije
Vlada
K-42009
Fizicka lica
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Posmatrajući kredite fizičkih lica u periodu od prvog kvartala 2008 do kraja 2009 godine,
primjećujemo da ova vrsta kredita započinje svoju negativnu putanju i u prvom kvartalu 2008
njihova prosječna godičnja stopa rasta je iznosila 132,90% u odnosu na isti period 2007 godine.
Međutim, već od polovine 2008 godine, odnosno od trećeg kvartala, krediti koji su odobreni
fizičkim licima počinju znatno da opadaju da bi na kraju 2009 godine, odnosno u četvrtom
kvartalu njihova prosječna godišnja stopa rasta bila negativna i iznosila 11,01%.
Krediti koji su odobreni finansijiskim institucijama su od početka 2007 godine pa sve do drugog
kvartala 2008 godine imali pozitivnu stopu rasta, kada dolazi do njihovoh smanjenja i u tom
periodu (K2-2008) njihova prosječna stopa rasta postaje negativna i iznosi 2,10%. Međutim, od
tog trenutka, oni ponovo počinju da rastu i taj trend kretanja zadržavaju sve do kraja drugog
kvartala 2009 u kojem njihova prosječna stopa rasta ponovo postaje negativna i iznosi 2,89%.
Ipak, na kraju 2009 godine krediti koji su odobreni finansijskim institucijama bilježe još veći pad
od 53,11% u odnosu na kraj 2008 godine.
Glavni uzrok veoma izraženog, smanjenog davanja kredita je višestruki uticaj globalne
ekonomske krize koja je stvorila okruženje u kojem su se pooštrili uslovi kreditiranja za sve vrste
klijenata, a koji su propraćeni mnogo većim kamatnim stopama. Ovakvi uslovi kreditiranja, skoro
su doveli do prekida u obavljanju ove aktivnosti i svođenja količine odobrenih kredita na
zanemarljivo malu vrijednost.
Što se tiče zadušenosti crnogorskih građana i nefinansijskih institucija u koje spadaju krediti
javnih nefinansijskih korporacija, privrednih društava u državnom vlasništvu, organizacija u
javnom vlasništvu, privrednih društava u privatnom vlasništvu, preduzetnika i inofirmi, najveću
zaduženost su imala privredna društva u privatnom vlasništvu čija je obaveza prema bankama
© Institut za strateške studije i projekcije
51
Crnogorski ekonomski trendovi 28
na kraju 2009 godine iznosila €1,314,869 miliona, što je za 18,86% manje u odnosu na isti
period 2008 godine.
Tabela 6.1: Zaduženost građana i nefinansijskih institucija (po klijentima) u periodu od 2008 do
kraja 2009 godine
Nefinansijske institucije
Privredna
društva
u
državnom
vlasništvu
Organizacije
u
javnom
vlasništvu
Privredna
društva u
privatnom
vlasništvu
- domaća
Preduzetnici
Inostrane
firme
Jan-08
22,508
11,068
1,331,320
9,939
12,005
821,978
Feb-08
23,728
10,864
1,418,007
10,117
18,996
854,342
Mar-08
28,711
10,755
1,431,590
9,364
31,785
894,474
Apr-08
33,440
11,693
1,510,461
9,980
32,098
925,899
Maj-08
34,288
11,755
1,536,945
10,371
27,518
962,926
Jun-08
33,480
11,343
1,570,720
8,898
27,246
996,640
Jul-08
33,699
11,153
1,622,231
9,290
27,100
1,018,611
Avg-08
37,692
11,615
1,634,939
9,189
27,075
1,032,292
Sep-08
38,739
12,007
1,639,294
9,413
28,008
1,049,386
Okt-08
27,352
10,174
1,622,105
9,323
25,751
1,052,972
Nov-08
267,75
9,790
1,598,178
9,029
25,883
1,042,454
Dec-08
27,851
9,748
1,620,400
8,739
26,543
1,037,563
Jan-09
27,157
9,748
1,583,802
8,539
26,532
1,027,634
Feb-09
26,210
9,912
1,517,830
8,337
24,664
1,020,990
Mar-09
23,687
9,710
1,526,367
7,918
31,364
1,009,503
Apr-09
24,062
9,672
1,516,622
7,894
31,372
996,332
Maj-09
23,860
9,551
1,511,597
7,850
31,411
987,714
Jun-09
27,273
9,352
1,505,270
7,811
31,399
975,579
Jul-09
31,446
9,192
1,487,911
7,693
32,443
967,148
Avg-09
32,255
8,292
1,459,352
7,532
31,166
956,474
Sep-09
33,935
7,997
1,461,236
7,499
31,100
950,298
Okt-09
36,278
7,993
1,450,426
7,272
32,783
939,426
Nov-09
40,960
9,577
1,447,822
7,125
35,527
929,534
9,602
1,314,869
7,454
28,806
919,262
Dec-09
35,365
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Fizicka
lica
Takođe, zaduženost građana Crne Gore je opala i u decembru 2009 goidine iznosila €919,262
miliona, što predstavlja pad od 11,40% u odnosu na isti period 2008 godine. Razlog ove mnogo
manje zaduženosti je već konstatovani pad ekonomske aktivnosti usled djelovanja globalne
ekonomske krize.
© Institut za strateške studije i projekcije
52
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.9: Zaduženost građana i nefinansijskih institucija u periodu od 2008 do kraja 2009
godine (u milionima eura)
2,000,000
1,800,000
1,600,000
1,400,000
1,200,000
1,000,000
800,000
600,000
400,000
200,000
0
Nefinansijske institucije
Fizicka lica
Izvor: Centralna banka Crne Gore
6.3. Aktivne i pasivne kamatne stope
6.3.1. Aktivne kamatne stope
Prosječne ponderisane aktivne nominalne kamatne stope su od januara 2008 godine imale
rastući karakter. U decembru 2008 godine aktivna kamatna stopa je iznosila 8,81% i bila viša za
0,3p.p. u odnosu na isti period 2007 godine, da bi u januaru 2009 godine došlo do smanjenja
aktivne kamatne stope za 0,33 p.p. u odnosu na kraj 2008 godine.
Od tog trenutka, prosječna ponderisana aktivna kamatna stopa počinje da raste i dobija
pozitivan trend rasta i na kraju 2009 godine ona je iznosila 8,85% što predstavlja povećanje od
0,04 p.p u odnosu na isti period 2008 godine.
© Institut za strateške studije i projekcije
53
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 6.10: Prosječne ponderisane aktivne nominalne kamatne stope (ukupne i za fizička lica)
10.5
10
9.5
9
8.5
8
7.5
APPNS
APPNS za fizicka lica
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Posmtrajući prosječne ponderisane aktivne nominalne kamatne stope na kredite koji su odobreni
fizičkim licima, zaključujemo da su i one imale pozitivan trend rasta. Najveća prosječna
ponderisana aktivna kamatna stopa za fizička lica, zabilježena je u decembru 2008 godine i u
tom trenutku ona je bila najveća u periodu od januara 2008 do decembra 2009 godine i iznosila
je 10,01%.
Do smanjenja aktivne kamatne stope za fizička lica došlo je u januaru 2009 godine kada je ona
bila manja za 0,32 p.p. u odnosu na kraj 2008 godine i od tog trenutka ponovo počinje da raste.
Na kraju 2009 godine, ova stopa je iznosila 9,82%, što predstavlja povećanje od 0,13 p.p. u
odnosu na januar iste godine.
Prosječna ponderisana aktivna nominalna kamatna stopa, kako ukupna tako i za fizička lica, od
januara 2008 do decembra 2009 godine bilježi stalne fluktuacije iz mjeseca u mjesec i najveći
rast u ovom periodu bilježe na kraju 2008 godine, dok već početkom naredne, 2009 godine ove
stope počinju da opadaju i nastavljaju trend kretanja iz prethodnog perioda.
6.3.2. Pasivne kamatne stope
Prosječna ponderisana pasivna nominalna kamatna stopa je od januara 2008 godine bilježila
konstantan rast. U januaru 2009 godine je iznosila 4,27% i bila veća za 0,86 p.p. u odnosu na
isti period prošle godine. U tom mjesecu ova kamatna stopa je bila najveća za preiod od januara
2008 do decembra 2009 godine.
© Institut za strateške studije i projekcije
54
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Od januara 2009 godine, pasivna kamatna stopa počinje da opada i na kraju prvog kvartala
2009 godine ona iznosi 3,86%, što znači da je bila manja za 0,41 p.p. u odnosu na početak
godine. Na kraju drugog kvartala 2009 godine, pasivna kamatna stopa i dalje bilježi pad u tom
periodu ona je manja za 0,63 p.p. u odnosu na početak godine, dok je u odnosu na isti period
prethodne godine manja za 0,28 p.p. na kraju četvrtog kvartala 2009 godine ova kamatna stopa
bilježi pad od 0,25 p.p. u odnosu na isti period 2008 godine.
Grafik 6.11: Prosječne ponderisane pasivne nominalne kamatne stope (ukupne i za fizička lica)
5
4.5
4
3.5
3
2.5
2
1.5
1
0.5
0
PPPNS
PPPNS za fizicka lica
Izvor: Centralna banka Crne Gore
Što se tiče prosječne ponderisane pasivne nominalne kamatne stope za fizička lica, ona takođe
ima određenih fluktuacija, ali u prosjeku ova kamatna stopa ima rastući trend kretanja.
Najniža pasivna kamatna stopa na kredite odobrene fizičkim licima zabilježena je u januaru 2008
godine kada je ista iznoslia 3,4% i bila niža od prosječne ponderisane pasivna nominalne
kamatne stope za 0,01 p.p. Od tog trenutka, ova stopa bilježi stalne poraste i u januaru 2009
godine ona iznosi 4,41%, odnosno povećanje od 1,01 p.p. u odnosu na isti period prethodne
godine.
Ako posmatramo period od januara do decembra 2009 godine, pasivna kamatna stopa za
kredite koji se odobravaju fizičkim licima bilježi trend rasta uz stalne mjesečne fluktuacije.
U 2009 godini, najniža pasivna kamatna stopa za fizička lica bila je u martu kada je iznosila
4,11% i od tog trenutka nastavlja da raste da bi u decembru iste godine dostigla nivo od 4,50%
i bila veća za 0,19 p.p. u odnosu na isti period 2008 godine.
Ako posmatramo period od januara 2008 do decembra 2009 godine, pasivna kamatna stopa za
fizička lica je bila niža od ukupne prosječne ponderisane pasivne kamatne stope sve do aprila
2008 godine i od tada ona dobija rastući karakter. Na kraju ovog perioda ukupna prosječna
ponderisana pasivna kamatna stopa je bila veća od pasivne kamatne stope za kredite koji se
odobravaju fizičkim licima za 0,64%.
© Institut za strateške studije i projekcije
55
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 7. TRŽIŠTE KAPITALA
Na kraju 2009 godine, ukupan
promet na crnogorskim berzama
bio je veći za 41,5% u odnosu na
2008. Međutim, sva tri inedksa na
obije crnogorske berze bilježe pad.
Najniža vrijednost sva tri indeksa
zabilježena je u martu 2009 godine
kada su isti iznosiili NEX20
8,905.72 procentnih poena, NEX
PIF 4,485.88 p.p. i MOSTE 411.7
p.p., respektivno.
Stanje kakvo je vladalo u prethodne dvije-tri godine, obilježilo je crnogorsko tržište kapitala kao
veoma neaktivno. To je bio period duge stagnacije i potpunog gubljenja nade u ovo tržište.
Međutim, u septembru 2009 godine dogodio se značajan preokret koji je doveo do ponovnog
oživljavanja ovog tržišta. U ovom periodu došlo je do porasta vrijednosti indeksa na obije
crnogorske berze. Kao osnovni i glavni razlog ovakvog stanja bio je prodaja akcija
Elektroprivrede Crne Gore, kompanije koja je od velikog značaja za Crnu Goru. Prodaja dijela
akcija ove kompanije je izvršena u maju 2009 godine italijanskoj kompaniji, dok je njena
dokapitalizacija izvršena u septembru 2009 godine. Akcije ove kompanije su prodate na
slobodnom tržištu po cijeni od €8,5 po akciji, a ukupan promet koji je ostvaren njenom
prodajom iznosio je €120 miliona.
Još jedan, veoma značajan uticaj na pokretanje aktivnosti na tržištu kapitala imala je i isplata
akcionarima Telekoma €9,8 miliona na ime dividende, koja je izvršena u junu 2009 godine, dok
je u decembru iste godine izvršena prodaja 2 miliona dionica pljevaljskog Rudnika uglja
italijanskoj kompaniji A2A, koja je kupila 39,49% dionica za €19 miliona po prosječnoj cijeni
dionice od €9,5. Ova transakcija je obavljena posredstvom Monte Adria broker-dilera na
Montenegroberzi, a kompanija koja je obavila ovu transakciju je strateški partner Elektroprivrede
Crne Gore jer je u septembru iste godine izvršila dokapitalizaciju EPCG i stekla 43,5% dionica
ove kompanije.
Međutim, već nekoliko puta pomenuta i sve više aktuelna finansijska kriza i stanje recesije, još
uvijek su veoma jaki i imaju veliki uticaj na ponovnu promjenu stanja na tržištu kapitala, kada je
promet na obije crnogorske berze, a ujedno i vrijednosti sva tri indeksa ponovo počeo da opada.
Posmatrajući tržište kapitala, u avgustu 2009 godine ostvaren je ukupan promet od €14,040,912
miliona, što je za 66% manje u odnosu na prethodni mjesec iste godine. U odnosu na isti
mjesec prethodne godine, ostvaren je rast od 20,%. U decembru 2009 godine ukupan promet
na crnogorskim berzama povećao i iznosio €30,839,655 miliona, što je za 441% više u odnosu
na isti period 2008 godine, a 267,50% više u odnosu na novembar 2009 godine.Ukupan promet
© Institut za strateške studije i projekcije
56
Crnogorski ekonomski trendovi 28
ostvaren na tržištu kapitala za 2009 godinu (€419,442,072 miliona), bio je veći za 161,6% u
poređenju sa prethodnom, 2008 godinom kada je ostvareno € 160,334,040 miliona.
7.1. Indeksi
Na grafiku koji se nalazi ispod prikazano je kretanje indeksa NEX 20, NEX PIF i indeksa MOSTE u
periodu od januara 2008 do kraja 2009 godine.
Grafik 7.1: Kretanje ideksa NEX 20, NEX PIF i ineksa MOSTE
40,000
35,000
30,000
25,000
20,000
15,000
10,000
5,000
0
Nex 20
Nex PIF
Moste
Izvor: NEX Montenegroberza
Na crnogorskom tržištu kapitala, kao što je poznato, posluju dvije berze, NEX Montenegro berza
i Montenegroberza, na kojima postoje tri indeksa i to indeks NEX20, NEX PIF i indeks MOSTE.
Indeks NEX20, kao jedan od dva indeksa koja se prate na NEX Montenegro berzi, od januara
2008 godine do decembra 2009 godine imao je opadajući trend rasta. Vrijednost ovog indeksa
se ktretala nizlaznom putanjom u intervalu od januara 2008 godine kada je njegova vrijednot
iznosila 30,626.23, sve do marta 2009 godine u kojem je zabilježena njegova majmanja
vrijednost u posmatranom intervalu (8,905.72 indeksna poena).
Ovaj indeks je u martu 2009 godine zabilježio pad od 64,32% u odnosu na isti mjesec 2008
godine, a sve je to posljedica ekonomske krize koja je rezultirala smanjenju ekonomske
aktivnosti a tme i aktivnosti na tržištu kapitala. Na smanjenje vrijednosti ovog indexa uticalo je
smanjenje cijena akcija svih preduzeća koja se kotiraju na ovoj berzi.
Drugi indeks NEX Montenegro berze, NEX PIF pokazuje skoro identične oscilacije kao i NEX20.
Kao što se vidi na grafiku, od januara do juna 2008 godine, ovaj indeks je bio veći od NEX20 i
od tog trenutka pa sve do kraja 2009 godine, on postaje znatno manji. Najniža vrijednost ovog
indeksa, zabilježena je takođe u martu 2009 godine i iznosila je 4,485.88 indeksna poena.
© Institut za strateške studije i projekcije
57
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Od marta 2009 godine, indeks NEX PIF počinje da raste i od 4,485.88 indeksna poena koja je
imao u pomenutom mjesecu dostiže vrijednost 8,962.06 indeksna poena u avgustu i rast od
skoro 63%. Međutim, iako je ovaj indeks zabilježio značajan rast u odnosu na mjesec mart 2009
godine, ipak je bio za skoro 50% manji u odnosu na drugi indeks iste berze. Ipak, u decembru
2009 godine, dolazi do smanjenja ovog ideksa i njegova vrijejdnost iznosi 7,020.66 indeksna
poena što predstavlja rast od 20,12% u odnosu na kraj 2008 godine.
Indeks Montenegroberze - MOSTE indeks, imao je sličnu putanju kao i indeksi NEX Montenegro
berze. U januaru 2008 godine, ovaj indeks je iznosio od 1,450,44 do 890,88 indeksna poena.
Najniža vrijednost ovog indeksa zabilježena je u novembru 2008 godine kada je isti iznosio
373,1 indeksna poena. Međutim, već od decembra 2008 godine, indeks MOSTE počinje da raste,
ali u mnogo manjoj mjeri u odnosu na prethodni period.
Nakon znatnog pada vrijednosti ovog indeksa, njegova vrijednost ponovo raste i u avgustu 2009
godine dostiže vrijednost od 890,88 indeksna poena, što predstavlja povećanje od 125,31% u
odnosu na isti period prošle godine, da bi od novembra ponovo počeo da opada i u decembru
2009 godine dostigao vrijednost od 638.99 indeksna poena, što je za 36,1% više u poređenju sa
decembrom 2008 godine. Razlog smanjenja vrijednosti ovog indeksa je isti kao i kod prethodna
dva, a to znači da je trgovina akcija mnogih preduzeća svedena na minimum usled smanjenja
cijena akcija i perioda stagnacije na crnogorskom tržištu kapitala.
© Institut za strateške studije i projekcije
58
Crnogorski ekonomski trendovi 28
7.2. Promet na crnogorskim berzama
Tabela 7.1: Berzanaska trgovina u Crnoj Gori
Montenegroberza
Ukupno
Broj
Transakcija
41,976
1,771,970
158,562,070
160,334,040
83,348
1,844,592
2,827
2,600
3,436,208
3,438,808
5,055
2,954,115
2,594
0
6,108,316
6,108,316
6,587
Ukupno
41,372
2,600
82,952,841
82,955,441
1,594,216
2,228
2,600
1,841,992
3,154,201
3,154,201
3,993
0
2,954,115
Ukupno
1,769,370
75,609,229
77,378,599
Jan-09
0
1,594,216
Feb-09
0
PROMET (u €)
Sekundarni
Sekundarni
Sekundarni
Ukupno
Primarni
Prima
rni
Primarni
Ukupno08
PROMET (u €)
Broj
Transakcija
PROMET (u €)
NEX Montenegro
Broj
Transakcija
MJESEC
Mar-09
150,524
15,915,984
16,066,508
3,609
0
1,547,541
1,547,541
1,830
150,524
17,463,525
17,614,049
5,439
Apr-09
0
2,015,218
2,015,218
2,472
0
1,592,468
1,592,468
1,071
0
3,607,686
3,607,686
3,543
Maj-09
0
126,709,983
126,709,983
3,674
0
4,167,572
4,167,572
1,791
0
130,877,555
130,877,555
5,465
Jun-09
0
5,750,414
5,750,414
3,568
0
3,825,989
3,825,989
1,654
0
9,576,403
9,576,403
5,222
Jul-09
0
16,580,003
16,580,003
3,840
0
25,100,686
25,100,686
1,374
0
41,680,689
41,680,689
5,214
Avg-09
0
11,153,390
11,153,390
3,987
0
2,887,522
2,887,522
1,241
0
14,040,912
14,040,912
5,228
Sep-09
699,975
8,269,254
8,969,229
4,866
0
106,924,993
106,924,993
1,631
699,975
115,194,247
115,894,222
6,497
Okt-09
0
14,492,765
14,492,765
4,082
0
14,492,765
4,082
1,401
0
28,985,529
14,496,847
5,483
Nov-09
0
8,389,124
8,389,124
1,944
0
8,389,124
1,944
693
0
16,778,248
8,391,068
2,637
Dec-09
0
28,414,582
28,414,582
1,770
0
2,425,073
2,425,073
636
0
30,839,655
30,839,655
2,406
150,524
182,873,409
183,023,933
27,371
2,600
43,917,885
43,920,485
14,382
153,124
226,791,294
226,944,418
41,753
Ukupno09
Izvor: Montenegro i NEX Montenegroberza
© Institut za strateške studije i projekcije
59
Crnogorski ekonomski trendovi 28
U 2008 godini ostvaren je ukupan promet koji je iznosio €160,334,040 miliona a koji je bio
realizovan kroz 83,348 hiljada transkacija na obije crnogorske berze.
Na grafiku koji je prikazan ispod,dat je ukupan promet i broj transakcija koji su ostvareni na
crnogorskim berzama u periodu od januara 2008 do avgusta 2009 godine.
Grafik 7.2: Ukupan promet i broj transakcija na obije berze u Crnoj Gori
140,000,000
18,000
16,000
120,000,000
14,000
100,000,000
12,000
80,000,000
10,000
60,000,000
8,000
6,000
40,000,000
4,000
20,000,000
2,000
0
0
Broj transakcija
Promet
Izvor: Montenegro i NEX Montenegroberza
Ako posmatramo ukupan promet na crnogorskim berzama po mjesecima, uočavamo da je
najmanji promet ostvaren u aprilu 2009 godine (€3,607,686), dok je naveći promet bio u
maju 2009 godine (€130,877,555). Kao što se vidi i na grafiku, u maju ove godine je došlo
do naglog porasta ukupnog prometa a ključni razlog za to je već pomenuta prodaja akcija
Elektroprivrede Crne Gore od strane Fondova zajedničkog ulaganja, Atlasmonta, Monete,
Trenda i Eurofonda koji su prodali svoj udio u Elektroprivredi Crne Gore (EPCG), italijanskoj
kompaniji A2A. Oni su raspolagali sa oko 15 % akcija koje su prodali po cijeni od 7,1 €.
Kada govorimo o realizovanom broju transakcija, najveći broj je ostvaren u oktobru 2008
godine, dok je najmanje transakcija realizovano u avgustu 2008 godine.
U 2009 godini prosječan mjesečni promet iznosi € 34,953,506.03 miliona, što u poređenju sa
prosječnim mjesečnim prometom ostvarenim u 2008 godini (€13,361,170.04 miliona)
predstavlja povećanje od 161,6%.
U prethodnom periodu, najveći ukupan promet je ostvaren na sekundarnom tržištu i on
predstavlja skoro 99,8% ukupne trgovine na crnogorskim berzama, dok se preostalih 0,2%
odnosno na akcije kojima se trgovalo na primarnom tržištu.
© Institut za strateške studije i projekcije
60
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 7.3: Primarno i sekundarno tržište (u milionima eura)
140,000,000
120,000,000
100,000,000
80,000,000
60,000,000
40,000,000
20,000,000
0
Primarno tržište
Sekundarno tržište
Izvor: Montenegro i NEX Montenegroberza
Na sekundarnom tržištu kapitala na crnogorskim berzama, u 2008 godini, ostvaren je promet
od €158,562,070 miliona. Najveći promet u ovom periodu je ostvaren u februaru
(€20,828,518 miliona), a zatim u aprilu (€20,508,993 miliona), dok se akcijama crnogorskih
kompanija najmanje trgovalo u decembru 2008 godine (€5,704,903).
U 2009 godini, najveća trgovina akcija na sekundarnom tržištu, kao što je već rečeno,
ostvarena je u maju (€130,877,555 milona), a to je posljedica prodaje dijela akcija
Elektroprivrede Crne Gore, dok je najmanji promet ostvaren u januaru (€3,436,208 miliona).
© Institut za strateške studije i projekcije
61
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 8. EKSTERNI SEKTOR11
U 2009 godini pokrivenost robnog
uvoza izvozom je bila na nivou od
17,42%. Ukupna razmjena roba u
2009. u odnosu na 2008. smanjena
za 34,46%, dok je trgovinski bilans
smanjen za 34,85%. Što se tiče
spoljnotrgovinskog prometa, izvoz
roba u EU je, 2009., iznosio je
48,33% ukupnog robnog izvoza dok
je, s druge strane uvoz istih iz EU
iznosio 37,77% od ukupnog uvoza
8.1.
Robna razmjena u periodu januar-decembar 2009.
Ukupna robna razmjena, posmatrana prema specijalnom trgovinskom sistemu, je u 2009
godini iznosila je €1,940,05 miliona.12 U posmatranom periodu uvoz je iznosio €1,652,17
miliona (85,16%) dok je izvoz iznosio €287,88 miliona (14,84%). Trgovinski bilans je u 2009.
iznosio €1,364,29 miliona. Dodatno, pokrivenost robnog uvoza izvozom je bila na nivou od
17,42%.
Ukupna razmjena roba u 2009. je u odnosu na 2008. smanjena za 34,46% odnosno ista je u
2008. iznosila €2,960,31 miliona.13 U 2008. uvoz je predstavljao 85,37% robne razmjene
odnosno iznosio je €2,527,15 miliona dok je izvoz iznosio €433,16 miliona odnosno 14,63%
ukupne robne razmjene. Trgovinski bilans je u 2008. iznosio €2,093,99 miliona. Pokrivenost
uvoza izvozom je u 2008. bila 17,14%.
Poređenjem sa 2008 godinom, zaključujemo da je pokrivenost uvoza izvozom ostala na
gotovo istom nivou odnosno da je učešće uvoza i izvoza u ukupnoj robnoj razmjeni gotovo
nepromijenjeno. Ukupan robni uvoz je u 2009. u odnosu na 2008. smanjen za 34,62% dok
je izvoz u 2009. smanjen za 33,54% u odnosu na 2008. Trgovinski bilans je smanjen za
34,85%. Međutim, ovo smanjenje se ne može posmatrati kao pozitivno jer je uzrokovano
smanjenjem privredne aktivnosti uslijed ekonomske krize.
Tabela 8.1: Spoljnotrgovinski promet u 2009. i 2008.
2008
(u milionima EUR)
Izvoz
Uvoz
Trgovinski bilans
Pokrivenost uvoza izvozom (%)
433,16
2.527,15
-2.093,99
17,14
2009
(u milionima EUR)
Promjena
(u %)
287,88
1.652,17
-1.364,29
17,42
-33, 54
-34,62
-34,85
0,98
Izvor: MONSTAT, 2009.
11
12
13
Uslijed činjenice da CBCG nije obradila i prezentovala podatke o prometu usluga, ovaj izvještaj ih ne sadrži.
Preliminarni podaci MONSTAT-a za period januar-decembar 2009.
Takođe, posmatrana prema specijalnom trgovinskom sistemu.
© Institut za strateške studije i projekcije
62
Crnogorski ekonomski trendovi 28
8.1.1. Kvartalni i mjesečni spoljnotrgovinski promet
Posmatrano prema kvartalima 2009., najveća vrijednost robnog uvoza je zabilježena u
četvrtom kvartalu u iznosu od €445,56 miliona (27% ukupnog robnog uvoza) dok je najveća
vrijednost izvoza roba zabilježena u trećem kvartalu €79,49 miliona (27,6% ukupnog izvoza
roba).14 Posmatrano prema mjesecima, najveći uvoz roba je zabilježen u decembru (€154,94
miliona) dok je najveći izvoz roba zabilježen u julu (€34,53 miliona).
Kvartalni i mjesečni spoljnotrgovinski promet u 2008. je bio nešto drugačiji. Najveća
vrijednost robnog uvoza je zabilježena u trećem kvartalu u iznosu od €732,14 miliona
(28,97% ukupnog uvoza roba) dok je, posmatrano po mjesecima, najveća vrijednost
zabilježena u julu (€264,19 miliona odnosno 10,5%). Na drugoj strani, najveća vrijednost
robnog izvoza zabilježena je u drugom kvartalu u iznosu od €128,81 miliona (29,73%
ukupnog robnog izvoza) dok je, posmatrano po mjesecima, najveća vrijednost izvoza roba
zabilježena u junu (€47,62 miliona odnosno 11% ukupnog izvoza roba u 2008.)
Tabela 8.2: Spoljnotrgovinski promet po mjesecima u 2009. i 2008.
2008 (u milionima EUR) 2009 (u milionima EUR)
IZVOZ Januar
32,89
31,79
Februar
33,86
20,75
Mart
30,08
20,88
April
42,25
14,93
Maj
38,94
12,71
Jun
47,62
27,92
Jul
41,77
34,53
Avgust
38,49
25,90
Septembar
37,19
19,06
Oktobar
31,96
27,80
Novembar
34,28
27,71
Decembar
23,84
23,91
UVOZ
Januar
140,91
103,94
Februar
186,11
118,19
Mart
209,14
131,02
April
215,03
130,69
Maj
232,23
136,90
Jun
262,02
146,87
Jul
264,19
148,45
Avgust
227,72
143,10
Septembar
240,23
147,45
Oktobar
203,56
152,42
Novembar
158,76
138,20
Decembar
187,25
154,94
Promjena (%)
-3,34
-38,72
-30,58
-64,67
-67,36
-41,37
-17,33
-32,71
-48,75
-13,02
-19,17
0,29
-26,23
-36,49
-37,35
-39,22
-41,05
-43,95
-43,81
-37,16
-38,62
-25,12
-12,95
-17,26
Izvor: MONSTAT, 2009.
14
Vrijednost izvoza u trećem i četvrtom kvartalu je bila gotovo identična. Ipak, treći kvartal je zabilježio veći
izvoz za €70 hiljada.
© Institut za strateške studije i projekcije
63
Crnogorski ekonomski trendovi 28
8.2.
Spoljnotrgovinski
zemljama
promet
prema
grupama
zemalja
i
pojedinačnim
8.2.1. Promet sa grupama zemalja: EU i CEFTA
Ukoliko izvoz roba u 2009. posmatramo prema grupama zemalja uočavamo da Crna Gora
neznatno više izvozi u Evropsku Uniju (EU) u odnosu na zemlje potpisnice CEFTA sporazuma.
Izvoz roba u EU je, u posmatranom periodu, iznosio €139,13 miliona (48,33% ukupnog
robnog izvoza) dok je izvoz roba u zemlje potpisnice CEFTA sporazuma iznosio €132,13
miliona (45,9% ukupnog izvoza roba).
Grafik 8.1: Učešće izvoza u EU i izvoza u CEFTA zemlje u robnom izvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Kada je riječ o uvozu, situacija je nešto drugačija. Uvoz roba iz EU je, u posmatranom
periodu, iznosio €624,02 miliona (37,77%) dok je robni uvoz iz CEFTA zemalja iznosio
€880,27 miliona (53,28%).
Grafik 8.2: Učešće uvoza iz EU i uvoza iz CEFTA zemalja u robnom uvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
© Institut za strateške studije i projekcije
64
Crnogorski ekonomski trendovi 28
U 2008. u ukupnom robnom izvozu posmatranom prema grupi zemalja dominirale su države
članice EU sa učešćem od 61,25% odnosno izvoz u EU je bio vrijedan €265,31 milion. Učešće
CEFTA zemalja u robnom izvozu je bilo 36,7% odnosno €158,77 miliona.
Grafik 8.3: Učešće izvoza u EU i izvoza u CEFTA zemlje u robnom izvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Evidentno je da je došlo do značajne promjene u izvozu prema grupama zemalja i da se
učešće izvoza u EU u ukupnom robnom izvozu značajno smanjilo u korist izvoza u CEFTA
zemlje.
U 2009. vrijednost robnog izvoza u EU je, u odnosu na 2008., smanjena za €126,18 miliona
odnosno manja je za 47,56%. Sa druge strane, vrijednost izvoza roba u CEFTA zemlje je
smanjena za €26,64 miliona odnosno niža je za 16,8%. Posmatrano sa ovog aspekta, uzrok
značajne razlike u padu vrijednosti izvoza roba u EU u odnosu na CEFTA može biti pad izvoza
aluminijuma čije je glavno izvozno tržište upravo EU.
Grafik 8.4: Poređenje izvoza u EU i izvoza u CEFTA zemlje u 2009 i 2008 godini.
Izvor: MONSTAT, 2009.
© Institut za strateške studije i projekcije
65
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Uvoz roba u 2008. je bio relativno ujednačen kada je riječ o EU i CEFTA zemljama. Robni
uvoz iz CEFTA zemalja je imao učešće od 48,56% (€1,227,2 miliona) dok je robni uvoz iz EU
imao učešće od 41,14% (€1,039,79 miliona).
Grafik 8.5: Učešće uvoza iz EU i uvoza iz CEFTA zemalja u robnom uvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
U 2009. je, odnosu na 2008. vrijednost robnog uvoza iz EU je smanjena za €415,77 miliona
dok je vrijednost robnog uvoza iz CEFTA zemalja smanjena za €346,93 miliona.
Grafik 8.6: Poređenje izvoza u EU i izvoza u CEFTA zemlje u 2009 i 2008 godini.
Izvor: MONSTAT, 2009.
8.2.2. Promet prema pojedinačnim zemljama
Posmatrano prema pojedinačnim zemljama, u strukturi izvoza roba u 2009. dominira Srbija
sa 27,65% učešća odnosno sa izvozom roba vrijednim €79,6 miliona. Drugo najznačajnije
robno izvozno tržište je Grčka sa 16,6% (€47,79 miliona). Potom slijede Italija, Slovenija i
BiH sa 11,89% (€34,22 miliona); 8,37% (€24,1 milion) i 6,56% (€18,9 miliona), respektivno.
© Institut za strateške studije i projekcije
66
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 8.7: Učešće najznačajnih partnera u robnom izvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Činjenicu da je Srbija najznačajniji partner u robnoj razmjeni potvrđuje i struktura uvoza
roba prema kojoj uvoz iz Srbije predstavlja 36,27% ukupnog uvoza roba odnosno njegova
vrijednost iznosi €599,23 miliona. Nakon Srbije, najveće učešće u uvozu imaju Hrvatska i
Bosna i Hercegovina (BiH) i Slovenija. Učešće Hrvatske je 7,66% (€126,47 miliona); učešće
BiH 6,96% (€114,98 miliona) dok je učešće Slovenije 6,95% (€114,81 milion). Države članice
EU su na petom odnosno šestom mjestu i to Italija sa učešćem od 6,57% u uvozu roba
(€108,57 miliona) odnosno Grčka sa učešćem u istom 6,48% (€107,01 miliona).
Grafik 8.8: Učešće najznačajnih partnera u robnom uvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
U 2008. u strukturi izvoza roba prema pojedinačnim zemljama na prvom mjestu se nalazi
Italija sa 30,14% (€130,6 miliona). Nakon Italije, slijedi Srbija sa 24,89% (€107,8 miliona).15
Na trećem mjestu, prema učešću se nalazi Grčka sa 12,29% (€53,22 miliona). Potom slijede
15
MONSTAT od 1.1.2008. razmjenu sa Srbijom računa bez Kosova.
© Institut za strateške studije i projekcije
67
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Slovenija i BiH sa učešćem od 8,62% (€37,35 miliona) odnosno od 5,10% (€22,08 miliona).
Preostale zemlje imaju učešće ispod 5% u strukturi izvoza roba.
Grafik 8.9: Učešće najznačajnih partnera u robnom izvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Kada je riječ o uvozu roba, najveće učešće ima Srbija sa 33,21% (€839,17 miliona). Nakon
nje, slijede Italija i Grčka sa 7,64% (€193,19 miliona) odnosno sa 7,34% (€185,45 miliona).
U trećoj grupi zemalja su Hrvatska, BiH, Slovenija i Njemačka sa 6,71% (€169,7 miliona),
6,52% (€164,81 milion), 6,38% (€161,3 miliona) i 5,42% (€136,8 miliona), respektivno.
Grafik 8.10: Učešće najznačajnih partnera u robnom uvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
© Institut za strateške studije i projekcije
68
Crnogorski ekonomski trendovi 28
8.3.
Struktura spoljnotrgovinskog prometa
U strukturi izvoza roba u 2009. dominira aluminijum sa učešćem od 39,6% (€113,94
miliona). Nakon aluminijuma, najveće učešće imaju gvožđe i čelik i to 11,1% (€31,96
miliona). Svi ostali proizvodi imaju učešće manje od 10% u ukupnoj strukturi robnog izvoza.
Međutim, izdvajaju se proizvodi iz grupe nuklearni reaktori, kotlovi i mašine16 (8,1% odnosno
€23,36 miliona) i proizvodi iz grupe pića, alkoholi i sirće (7,7% odnosno €22,29 miliona).
Preostali proizvodi imaju učešće niže od 5% u strukturi robnog izvoza.
Grafik 8.11: Najznačajniji proizvodi u robnom izvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Kada je riječ o robnom uvozu u 2009. najveće učešće od 12,6% (€208,89 miliona) imaju
mineralna goriva i ulja.17 Nakon njih slijede proizvodi iz grupe reaktori, kotlovi i mašine sa
7,3% (€119,9 miliona) odnosno električne mašine18 sa 7,1% (€117,11 miliona). Četvrta po
značaju grupa proizvoda su vozila19 sa učešćem od 5,4% (€89,4 miliona). Preostali proizvodi
imaju učešće ispod 5% u strukturi robnog uvoza.
16
Nuklerani reaktori, kotlovi i mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi.
17
Mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije;bitumenozne materije; mineralni voskovi.
Električne mašine i oprema i njihovi djelovi; aparati za snimanje i reprodukciju zvuka;televizijski aparati za
snimanje i reprodukciju slike i zvuk, djelovi i pribor za te proizvode
19
Vozila, osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi i pribor.
18
© Institut za strateške studije i projekcije
69
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 8.12: Najznačajniji proizvodi u robnom uvozu u 2009.
Izvor: MONSTAT, 2009.
U 2008. u strukturi izvoza roba takođe je dominirao aluminijum sa učešćem 0d 41,71%
odnosno izvozom vrijednim €180,67 miliona. Nakon aluminijuma slijede gvožđe i čelik sa
19,7% učešća (€85,189 miliona). Na trećem mjestu su piće, alkohol i sirće sa 5,99%
(€25,925 miliona). Preostali proizvodi imaju učešće ispod 5%.
Grafik 8.13: Najznačajniji proizvodi u robnom izvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
U strukturi uvoza roba u 2008. najznačajnije mjesto zauzimaju mineralna goriva i ulja sa
učešćem od 14,38% odnosno uvozom vrijednim €363,473 miliona. Nakon njih, značajno je
učešće kategorije proizvoda reaktori i vozila sa 10,35% (€261,632 miliona) odnosno 9,70%
(€ 245,154 miliona). Dodatno, značajno je i učešće proizvoda iz grupe električne mašine i to
na nivou od 7,04% (€177,879 miliona).
© Institut za strateške studije i projekcije
70
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 8.14: Najznačajniji proizvodi u robnom uvozu u 2008.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Evidentno je da je došlo do smanjenja kako izvoza tako i uvoza najznačajnijih proizvoda
spoljnotrgovinskog prometa.
Izvoz najznačajnijih proizvoda je smanjen dijelom zbog pada privredne aktivnosti a dijelom i
zbog strukturnih problema proizvođača tih proizvoda. Tabela 3 pokazuje promjene u izvozu.
Tabela 8.3: Promjene u izvozu najznačajnijih proizvoda u 2009. u odnosu na 2008.
Proizvodi
2008
2009
Promjena
(u milionima EUR)
(u milionima EUR)
(%)
Aluminijum i proizvodi
180,662
113,940
-36,93
od aluminijuma
Gvožđe i čelik
85,189
31,964
-62,48
Piće, alkoholi i sirće
25,925
22,294
-14,01
Proizvodi od gvožđa i
18,209
7,883
-56,71
čelika
Drvo i proizvodi od
15,389
13,534
-12,05
drveta
Nuklearni reaktori,
14,956
23,355
56,16
kotlovi i mašine
Mineralna goriva i ulja
12,505
7,855
-37,19
Farmaceutski proizvodi
8,246
8,971
8,79
Izvor: MONSTAT, 2009.
Kao što se vidi i na tabeli 3 došlo je do značajnog pada izvoza aluminijuma koji predstavlja
najznačajniji izvozni proizvod. Izvoz aluminijuma je u 2009. u odnosu na 2008. smanjen za
36,93% odnosno vrijednost izvezenog aluminijuma je bila manja za €67 miliona. Drugi po
značaju izvozni proizvod, gvožđe i čelik bilježi izvoz niži za 62,48% u 2009. u odnosu na
2008. Vrijednost izvoza ovog proizvoda je u 2009. bila za €53 miliona manja u odnosu na
2008. Izvoz proizvoda iz kategorije pića, alkohol i sirće je u 2009. u odnosu na 2008. manji
za 14,01% odnosno njihova izvozna vrijednost je za €3,6 miliona niža. Uopšteno
posmatrano, najznačajnije smanjenje izvoza bilježe proizvodi od gvožđa i čelika koji su
predstavljali četvrti najvažniji izvozni proizvod po vrijednosti u 2008. Proizvodi od gvožđa i
© Institut za strateške studije i projekcije
71
Crnogorski ekonomski trendovi 28
čelika su zabilježili pad od 56,71% u 2009. u odnosu na 2008. U posmatranom periodu,
izvozna vrijednost ovih proizvoda je smanjena za €10 miliona. Pad izvoza je zabilježen i kod
grupe proizvoda drvo i proizvodi od drveta i kod grupe proizvoda mineralna goriva i ulja.
Prva grupa proizvoda bilježi pad izvoza od 12,05% odnosno izvezena vrijednost ovih
proizvoda je za €1,8 miliona manja. Kada je riječ o drugoj grupi proizvoda pad njihovog
iznosa je na nivou od 37,19% dok je vrijednost njihovog izvoza smanjena za €4,6 miliona.
Jedine dvije grupe proizvoda koje bilježe povećanje izvoza su nuklearni reaktori, kotlovi i
mašine i farmaceutski proizvodi. Proizvodi iz grupe nuklearni reaktori bilježe rast izvoza od
56,16% dok proizvodi iz grupe farmaceutski proizvodi bilježe povećanje izvoza od 8,79% u
2009. u odnosu na 2008. Izvozna vrijednost grupe nuklearni reaktori je povećana za €8,4
miliona dok je izvozna vrijednost farmaceutskih proizvoda povećana za €0,725 miliona.
Na drugoj strani, došlo je i do smanjenja uvoza najznačajnijih proizvoda u 2009. u odnosu na
2008. Smanjenja uvoza je posljedica smanjene tražnje. Tabela 4 pokazuje promjene u uvozu
najznačajnijih kategorija proizvoda.
Tabela 8.4: Promjene u uvozu najznačajnijih proizvoda u 2009. u odnosu na 2008.
Proizvodi
2008
2009
Promjena
(u milionima EUR)
(u milionima EUR)
(%)
Mineralna goriva i ulja
363,473
208,885
-42,53
Reaktori, kotlovi, mašine
261,632
119,990
-54,14
Vozila
245,154
89,424
-63,52
Električne mašine i oprema
177,879
117,109
-34,16
Namještaj,
posteljina,
90,227
54,051
-40,09
osvijetljeni znaci, montažne
zgrade i dr.
Izvor: MONSTAT, 2009.
Tabela 4 pokazuje da nije došlo do povećanja uvoza kod bilo koje od najznačajnijih
kategorija proizvoda. Mineralna goriva i ulja, kao najznačajniji uvozni proizvod, u 2009. su
zabilježila pad uvoza od 42,53% odnosno njihova uvezena vrijednost je za €155 miliona niža
u odnosu na 2008. Druga po značaju grupa uvoznih proizvoda, reaktori, bilježi pad uvoza od
54,14% odnosno bilježi smanjenje uvezene vrijednosti za €142 miliona. Vozila, kao treća po
značaju uvozna kategorija, bilježe najznačajniji pad uvoza od 63,52% u 2009. u odnosu n
2008. Ista kategorija proizvoda bilježi i pad vrijednosti uvoza od €156 miliona. Kod grupe
proizvoda električne mašine i oprema zabilježen je pad uvoza od 34,16% kao i pad
vrijednosti uvoza od €61 milion. Kada je riječ o grupi proizvoda namještaj, posteljina,
osvijetljeni znaci, montažne zgrade i drugo, zabilježen je pad uvoza od 40,09%. Dodatno,
vrijednost uvoza ovih proizvoda u 2009. je za €36 miliona niža nego u 2008.
© Institut za strateške studije i projekcije
72
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 9. DEMOGRAFIJA
Crna Gora je zemlja u regionu
sa
najvećim
prirodnim
priraštajem.
Makedonija
i
Bosna i Hercegovina imaju
pozitivan prirodni priraštaj dok
problem
sa
negativnim
prirodnim priraštajem imaju
Hrvatska i Srbija.
9.1. Vitalna statistika stanovništva Crne Gore
Uopšteno gledano, vitalna statistika po definiciji objašnjava praćenje prirodnog kretanja
stanovništva. U vezi sa tim vitalna statistika obuhvata statistiku rađanja, statistiku umiranja i
statistiku prirodnog priraštaja.
9.1.1 Statistika rađanja i umiranja u Crnoj Gori
Vitalna statistika i održavanje populacije zavisi od broja živorođenih i broj umrlih na jednoj
teritoriji u određenom vremenskom periodu. Sa jedne strane, neki teoretičari prednost daju
statistici rađanja dok drugi statistici umiranja tj smrtnosti. Teorija koja se koristi za analizu u
ovom slučaju podrazumijeva podjednak uticaj i rađanja i umiranja na prirodno kretanje
stanovništva.
Ukoliko se analizira broj živorođenih u Crnoj Gori u periodu od 2000 do 2008 godine uočljivo
je da postoji vremenski period pada živorođenih u Crnoj Gori (2003-2005) dok nakon toga
broj živorođenih u Crnoj Gori ponovo raste. U 2008 godini ukupan broj živorođenih iznosio je
8,258.
Grafik 9.1: Broj živorođenih u Crnoj Gori
Izvor: MONSTAT
© Institut za strateške studije i projekcije
73
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Analizirajući polnu strukturu živorođenih iz godine u godinu broj živorođenih muškaraca veći
je od broja živorođenih žena. U 2000 godini procentualno učešće muškaraca u živorođenima
bilo je 51,2% dok je žena bilo 48,8%. Sa druge strane u 2008 godini od ukupnog broja
živorođenih njih 52,2% su bili muškarci dok je 47,8% žena živorođenih.
Sa druge strane broj umrlih u Crnoj Gori u posljednjih nekoliko godina je skoro na
konstantnom nivou. Analizirajući period od 2003 do 2008 godine uočljiv je samo rast umrlih
u periodu od 2005 do 2007 kada je i ukupan broj umrlih iznosio 5,981. U 2008 godini broj
umrlih u Crnoj Gori iznosio je 5,707 što predstavlja smanjenj od 4,5% u odnosu na 2007
godinu.
Grafik 9.2: Broj umrlih u Crnoj Gori u periodu (2003-2008 godine)
Izvor: MONSTAT
Analizirajući polnu strukturu umrlih u Crnoj Gori vidljivo je veće ućešće muške populacije u
broju umrlih, što je u neku ruku i ne predstavlja prirodno logičan tok ukoliko se zna da su u
populaciji Crne Gore u većoj mjeri zastupljene žene.
Grafik 9.3: Živorođeni , umrli na 1000 stanovnika
Izvor: MONSTAT
© Institut za strateške studije i projekcije
74
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Iz gore navedenih podataka o broju umrlih i živorođenih jasno se može zaključiti da se
stanvištvo prirodno povećavalo u posljednjih nekoliko godina. Međutim, u ovoj analizi
prikazan je trend od 2000 godine ali zanimljiv je podatak da Crna Gora ima pozitivan prirodni
priraštaj konstantno od 1,951 godine kad je prirodni priraštaj na 1,000 stanovnika iznosio
20,8.
Grafik 9.4: Prirodni priraštaj u Crnoj Gori na 1000 stanovnika
Izvor: MONSTAT
Danas, prirodni priraštaj na 1,000 stanovnika u Crnoj Gori iznosi 4,1 što predstavlja najveći
prirodni priraštaj još od 2004 godine. Od 2000 godine do 2005 godine u Crnoj Gori zabilježen
je pozitivan prirodni priraštaj ali je stepen prirodnog priraštaja opadao. U 2000 godini
prirodni priraštaj na 1,000 stanovnuika iznosio je 6,2 dok je u 2005 prirodni priraštaj na
1,000 stanovnika iznosio 2,4.
9.2. Projekcije živorođenih, umrlih i prirodnog priraštaja i regionalna komparacija
Prema projekcijama MONSTAT-a prirodni priraštaj u Crnoj Gori do 2050 godine biće uvijek
pozitivan ukoliko ne dođe do neočekivanih situacija. Iako je u Crnoj Gori u posljenjih nekoliko
godina stopa prirodnog priraštaja u velikom rastu, već od 2030 godine stopa prirodnog
priraštaja, prema projekcijama, bice na nivou od oko 2. U periodu od 2035 do 2045 godine u
Crnoj Gori se prognozira prirodni priraštaj u vrijednosti od 1. Na kraju projektcionog perioda
tj u perodu od 2045 do 2050 godine stopa prirodnog priraštaja biće 1,2.
© Institut za strateške studije i projekcije
75
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 9.4: Prirodni priraštaj u Crnoj Gori na 1000 stanovnika
Izvor: MONSTAT
Kao što se jasno vidi iz grafičkog prikaza, do smanjenja prirodnog priraštaa doći će ne zbog
povećanja broja umrlih već zbog smanjenja živorođenih. U periodu od 2005 do 2010 godine
broj živorođenih na 1,000 stanovnika iznosio je 12,1 u prosjeku dok smanjenje u broju
živorođenih očekuje se u periodu od 2030 do 2035 godine kad će broj živorođenih na 1,000
stanovnika iznositi 11,8. Ternd pada broja živorođenih biće nastavljen do 2050 kada je
iznositi 11,5 živorođenih na 1,000 stanovnika.
Grafik 9.6: Prirodni priraštaj u Crnoj Gori i zemljama regiona
Izvor: MONSTAT
Kao što je već navedeno Crna Gora je zemlja koja ima pozitivan prirodni priraštaj. Iako se
konstatacija da zemlje Balkana imaju već odavno negativan prirodni priraštaj podaci govore
drugačije.
Još od 2001 godine, zemlje koje imaju pozitivan prirodni priraštaj u regionu su Crna Gora,
Bosna i Hercegovina i Makedonija. Najveći pozitivni prirodni priraštaj ima Crna Gora i to u
© Institut za strateške studije i projekcije
76
Crnogorski ekonomski trendovi 28
2008 godini 4,1 na 1,000 stanovnika. Sa druge strane u Makedoniji je taj prirodni priraštaj na
mnogo manjem nivou ali je još uvijek pozitivan (2,1 na 1,000 stanovnika).
Zemlje koje imaju negativni prirodni priraštaj su Hrvatska i Srbija. Ovi negativni trendovi u
Srbiji i Hrvatskoj postoje već duže vrijeme. Podaci na grafiku pokazuju period od 2001
godine ali je negativan prirodni priraštaj u ovim državama prisutan i prije 2000 godine.
Poseban problem negativnog prirodnog priraštaja ima Srbija. U 2008 godini negativan
prirodni priraštaj je iznosio 4,6 na 1,000 stanovnika a projekcije pokazuju da će se ovaj trend
nastaviti.
Prema svim relevantnim podacima, Crna Gora ima najveći prirodni priraštaj u posmatranim
zemljama i projekcije vitalne statistike za sve ove zemlje pokazuju da će Crna Gora i dalje biti
na vrhu ljstvice pozitivnog prirodnog priraštaja u regionu.
© Institut za strateške studije i projekcije
77
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLAVLJE 10. TRŽIŠTE TELEKOMUNIKACIJA U CRNOJ
GORI
Iako je globalna ekonomska
kriza u velikoj mjeri zahvatila
Crnu Goru i ostavila posljedice
to
nije
slučaj
i
sa
telekomunikacionim tržištem. U
decembru 2009 godine stopa
penetracije mobilne telefonije
je iznosila 208,69% i ostvarila
rast od 12,4% u odnosu na isti
period 2008.
10.1. Mobilna telefonija u 2009.
Stopa penetracije mobilne telefonije u Crnoj Gori u decembru 2009 godine izznosila je
208,69% što predstavlja povećanje stope penetracije u odnosu na isti mjesec 2008 godine
za 12,4%. Ukoliko bi posmatrali u apsolutnim veličinama ukupan broj korisnika mobilne
telefonije u Crnoj Gori u decembru 2009 godine iznosio je 1,294,167.
Grafik 10.1: Prosječna stopa penetracije mobilne telefonije, po kvartaloma period 2005-
2009
Izvor: Agencija za elektronske komunikacije; Kalkulacije ISSP
Analizom stope penetracije u Crnoj Gori jasno je uočljivo da stopa penetracije u Crnoj Gori
raste iz kvartala u kvartal iz godine u godinu. U odnosu na 2008 godinu stopa penetracije
mobilne telefonije u 2009 godini bilježi blagi pad u prva dva kvartala i to u prvom kvartalu
2,08% dok je pad u drugom kvartalu iznosio 5,85%. Sa druge strane u trećem i četvrtom
kvartalu 2009 godine dolazi do rasta stope penetracije u odnosu na iste periode 2008
godine. U trećem kvartalu stopa penetracije bilježi i najveću vrijednost i to 226,42%. Ova
© Institut za strateške studije i projekcije
78
Crnogorski ekonomski trendovi 28
vrijednost i ne čudi zbog uticaja sezonske komponente na tržište telekomunikacija u Crnoj
Gori.
Ukoliko analiziramo četvrti kvartal 2009 godine jasno se vidi da je stopa penetracije mobilne
telefonije najveća u proteklih nekoliko godina i iznosi 208,69%. Analizom stope penetracije
četvrtog kvartala od 2005 do 2009 godine uočen je jasan trend rasta koji se očekuje i u
budućnosti. Npr u odnosu na 2007 godinu stopa penetracije mobilne telefonije u 2009.
porasla je za 23,7% dok u odnosu na 2008. taj rast iznosi 12,4%.
Grafik 10.2: Stopa penetracije mobilne telefonije u četvrtom kvartalu, period 2005-2009
Izvor: Agencija za elektronske komunikacije; Kalkulacije ISSP
Sa druge strane analizirajući trend rasta broja post paid i prepaid korisnika uočljivo je da se u
posljednjih nekoliko godina broj postpaid korisnika povećava. Tako npr u odnosu na 2005
godinu kada je učešće post paid korisnika u ukupnom broju korisnika iznosilo 17,52% krajem
2009 godine taj procenat je porastao na 23,8% postpaid korisnika.
Grafik 10.3: Učešće pre i post-paid korisnika mobilne telefonije
Izvor: Agencija za elektronske komunikacije; Kalkulacije ISSP
© Institut za strateške studije i projekcije
79
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Stopa učešća prepaid i postpaid korisnika je vrlo bitna i kod objašnjavanja sezonskih uticaja
na tržište telekomunikacija. Shodno činjenici da je Crna Gora turistički orjentisana država
stopa penetracije mobilne telefonije najveća je u trećem kvartalu koji i predstavlja
najznačajniji kvartal za sektor turizma. Uticaj sezonskih faktora na tržište telekomunikacija
može se i predstaviti učešćem prepaid kartica u trećem kvartalu posmatranih godina. Trend
rasta penetracije u trećem kvartalu ogleda se u tome što učešće prepaid kartica raste dok se
smanjuje uticaj postpaid kartica. Primjera radi u 2009 godini učešće prepaid korisnika u
drugom kvartalu iznosio je 74,93% dok je u trećem iznosio 78,96%. Ova činjenica u velikoj
mjeri objašnjava sezonske uticaje na tržište telekomunikacija u Crnoj Gori.
© Institut za strateške studije i projekcije
80
Crnogorski ekonomski trendovi 28
DOGAĐAJI
© Institut za strateške studije i projekcije
81
Crnogorski ekonomski trendovi 28
OKRUGLI STO POSVEĆEN JAČANJU TRANSPARENTNOSTI U
PROCESIMA PRIVATIZACIJE U CRNOJ GORI - IZVJEŠTAJ
Okruglom stolu održanom u hotelu Podgorica, 19.02.2010., pristustvovali su predstavnici
USAID-a, UNDP-a, Svjetske banke, ministarstva turizma, Centra za razvoj nevladinih
organizacija, ambasada BiH, Rusije, Italije i Ukrajine, Zavoda za zapošljavanje, Fonda za
razvoj odnosno IRF-a.
Uvodna izlaganja su imali Paraskiva Badesku i Vujica Lazović u ime organizatora događaja.
Ambasadorka Badesku je najavila da je ovo prvi događaj u nizu događaja posvećenih ovoj
temi.
Panel 1 – plan privatizacije za 2010. sa osvrtom na karakteristike privatizacione politike u
Crnoj Gori
Panelista je bio Vujica Lazović koji je poseban akcenat stavio na „novi talas privatizacije“ u
kome je, prema njegovim riječima, neophodno posebno akcentovati transparentnost. Naveo
je da je prije toga neophodno definisati što transparentnost jeste kao i što je do sada
urađeno u vezi sa njom.
Lazović smatra da je transparentnost jednakost uslova za sve i da je do sada proces
privatizacije tako i sprovođen. Naveo je da su sve informacije bile dostupne u toku
privatizacionih procesa. Dodatno, poznati su bili kriterijumi, procedure, cijene, monitoring
procesa kao i usklađenost sa zakonima.
Smatra i da bez privatizacije danas ne bi imali prestrukturiranu privredu.
Naveo je i da su dva važna pitanja uspješnosti dosadašnje privatizacije i smislenost njenog
nastavka u periodu krize. Kada je riječ o prvom pitanju, smatra da je privatizacija kako
ekonomsko tako i političko i socijalno pitanje i da je započeta u veoma teškom trenutku.
Ukupan proces privatizacije je ocijenio uspješnim uprkos djelimičnom nezadovoljstvo sa
nekim od partnera u procesu. Odgovarajući na drugo pitanje, istakao je da je nastavak
smislen jer svi imaju probleme u ovom periodu i da se ne može čekati.
Lazović je istakao i kontinuirani priliv investicija upoređujući ukupnih €53 miliona u 2004 sa
približno €1 milijardom u 2009. Dodao je da je to značajno uticalo na promjenu ekonomskog
ambijenta. Prema njegovim riječima u Crnoj Gori danas imamo investitore iz 70 zemalja.
Lazović smatra i da je cilj privatizacije efikasnije funkcionisanje privrednih društava, rast
priliva investicija kao i veća zaposlenost.
Kada je riječ o 2010. Lazović je najavio privatizaciju Montenegro Airlines-a i različitih
turističkih lokaliteta i zaključio da je ambiciozan plan privatizacije smislen. Dodatno je najavio
privatizaciju postojećih turističkih i saobraćajnih kapaciteta akcentujući Luku Bar kao
najvažniju luku regiona. Prema njegovim riječima akcenat će u nastavku privatizacije biti
novim modelima prije svega privatno-javnom partnerstvu kao i na privatizaciji komunalnih
preduzeća.
Lazović u 2010. očekuje i €59 miliona primitaka budžeta po osnovu privatizacije i upoređuje
ih sa €90 miliona u 2009.
© Institut za strateške studije i projekcije
82
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Najavio je i projekat kontrole privatizacionih ugovora u okviru koga će se obaviti revizija svih
ugovora, uporediti finansijsko stanje prije i nakon privatizacije, identifikovati benefiti koje je
imala društvena zajednica po osnovu privatizacije, donijeti zaključak o svim pojedinačnim
kao i ukupnoj privatizaciji do sad.
Plan 2 – planirane investicije u 2010. u sektoru turizma
Panelista je bio Predgrag Nenezić koji smatra da je proces privatizacije bio bez alternative
kada je riječ o turizmu i naveo da ne postoje dokazi da javni sektor bolje upravlja turizmom i
ugostiteljstvom u odnosu na privatni. Smatra i da je proces privatizacije veoma hrabro
započet i da je bio potrebno pružati garancije da je ambijent u Crnoj Gori bezbjedan. Prvu
privatizaciju u turizmu, hotela Maestral, opisuje kao veoma uspješnu.
Naveo je i da je 26 hotela privatizovano kroz različite modele privatizacije kao i da su 4 HTPa privatizovana prodajom većinskog broja akcija.
U odnosu na početak privatizacije broj turista u Crnoj Gori je povećan za 5 puta. Prema
njegovim riječima dosadašnja privatizacija je značajno uticala i na promjenu turističke
ponude. Nenezić navodi i da su ukupne investicije u turizam iznosile €400 miliona od početka
privatizacije.
Bruto operativni prihod (GOP) je, prema njegovim riječima, povećan za 5,5 puta u odnosu na
početak privatizacije (Horvat consulting). Posmatrano u odnosu na isti period povećan je i
profit nakon oporezivanja. Nenezić smatra i da je dosadašnja privatizacija u turizmu bila
opravdana. Prema analizi tri fakulteta (Ekonomski fakulteti iz Ljubljanje, Beograda i
Podgorice) u turizmu je zabilježeno najmanje smanjenje zaposlenosti (27%) ali i najveće
povećanje zaposlenosti nakon privatizacije (23,4%) što, prema njegovim riječima, upućuje
da je došlo do promjene strukture zaposlenih u turizmu i značajnog odlaska tehnoloških
viškova i odlaska u penziju. Studija je pokazala i da je 57% zaposlenih u turizmu dobilo
otpremnine dok je 43% penzionisano. U okviru iste studije, zaposleni u turizmu su svoj
položaj prije privatizacije ocijenili kao „zadovoljavajući“ (2,17) dok je položaj nakon
privatizacije ocijenjen kao „dobar“ (2,68).
Naveo je i da je naredni izazov upravljanje strukturom turista, produžavanje sezone na 12
mjeseci kao i definisanje emitivnih tržišta. Dodatni izazov je i izgradnja 60.000 ležajeva u
hotelskom smještaju do 2020. u skladu sa prinicipima održivog razvoja.
Nenezić je i kao jedan od ključnih elemenata razvoja turizma identifikovao valorizaciju bivših
vojnih lokacija. U 2010. najavio je i privatizaciju Ulcinjske rivijere (tender uskoro) kao i
Budvanske rivijere (prvo definisanje modela privatizacije pa nakon toga tender). Dodao je i
da je opredijeljenje da Sveti Stefan i Miločer ostanu u vlasništvu države. Za istu godinu
planirana je i privatizacija Instituta Simo Milošević (uskoro tender.)
Panel 3 – planirane investicije u 2010. u sektoru saobraćaja i pomorstva
Panelista je bio Andrija Lompar koji je ocijenio da izuzev Marine Bar za 2010. je planirana
privatizacija cjelokupnog sektora. Na samom početku se osvrnuo i na odnos krizne godine i
privatizacije i ocijenio je za očekivati da partneri u kriznim godinama postaju upravo oni koji
značajno vjeruju u svoje projekte. Ocijenio je i da je trend privatizacije usmjeren ka manje
rizičnim oblastima poput infrastrukture.
Lompar je naveo i tri prinicipa privatizacije u ovom sektoru. Prvi, definisanje državne imovine
jer je nakon MVP infrastuktura postala dio vlasništva akcionarskih društva odnosno njihovih
akcionara. Drugi, ne prodavati po svaku cijenu. I treći, obuhvatna priprema.
Istakao je i značajnu pomoć konsultanata u procesu pripreme privatizacije u ovom sektoru.
© Institut za strateške studije i projekcije
83
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Lompar je kao model privatizacije naveo Željezničku infrastukturu. Prema njegovim riječima,
prvo je zakonom definisana državna imovina a potom je restrukturirana Željeznica na
Infrastrukturu i Prevoz da bi Prevoz nakon toga bio segmentiran na putnički, teretni i
održavanje. Lompar je naveo i da putnički prevoz nije profitabilan u bilo kojoj zemlji. Za
Monte cargo je raspisan tender i Lompar je naveo da je od te kompanije već napravljeno
profitabilno preduzeće. Infrastruktura je podijeljena na održavanje, željezničke stanice i
regulisanje saobraćaja. Za željezničke stanice će za oko 2 mjeseca biti raspisana koncesija.
Željeznička infrastruktura će tražiti strateškog partnera koji će investirati i koji će po osnovu
kupovine dijela akcija dobiti i dugoročnu koncesiju. Prema Lomparu, regulacija saobraćaja će
ostati u državnaom vlasništvu kroz Direkciju za željeznicu.
Za Luku Bar je, prema Lomparu, predviđen sličan scenario. Adekvatna zakonska regulativa u
pogledu definisanja vlasnika infrastrukture zatim restrukturiranje na profitne centre i prodaja
54% akcija nakon toga. Dodatno, predviđena je i 30-togodišnja koncesija za operatore lučkih
usluga u dijelu kontejnerskog i generalnog tereta (dobija se kupovinom akcija i ponude se
dostavljaju do 31.03.2010.).
Za Montenegro Airlines je predviđena privatizacija nakon restrukturiranja i biće primijenjen
sličan model kao i za EPCG.
Veoma sličan scenario je predviđen i za Barsku plovidu dok je za Jadransko brodogradilište
predviđena segmentacija i potom privatizacija.
Lompar je i zaključio i da se privatizacija u saobraćaju mora posmatrati kroz koncesije.
Pitanja i diskusija
Prvi učesnik u diskusiji je bio Anđelko Lojpur koji je privatizaciju ocijenio generalno dobrom i
rekao da je MVP-om okončan tehnički dio privatizacije i da građani jednostavni nisu mogli
izostati iz tog procesa.
Lojpur smatra da se, imajući u vidu visok nivo pozitivne korelacije između transparentnosti i
izabranih metoda privatizacije, transparentnost nije mogla izbjeći. Lojpur je naveo da smatra
da dolazi vrijeme „izumiranja mamutskih kompanija“ u Crnoj Gori i da Crna Gora efekte krize
neće možda osjetiti zbog fleksibilnog MSP sektora i njegovog učešće u ekonomiji. Dodatno,
smatra da je Crna Gora na pragu prelaska iz ekonomije „vučene investicijama“ ka ekonomiji
„zasnovanoj na inovacijama“. Lojpur je iznio i ocjene o napretku Crne Gore u The Global
Competitiveness Report-u za 2009-2010. koji izrađuje WEF.
Novinar ND „Vijesti“ je pitao Nenezića u vezi sa uzorkom u istraživanju o zadovoljstvu
zaposlenih u turizmu i pozvao Lojpura da definiše koje su to „mamutske“ kompanije koje
izumiru u Crnoj Gori uz potpitanje da li misli na Željezaru, Rudnik boksita i sl.
Nenezić je pojasnio svoje izlaganje ponavljanje uz nemogućnost odgovora na konkretno
pitanje i isto uputio Lojpuru kao dijelu tima koji je radio studiju. Lojpur nije želio da odgovori
na pitanje u vezi sa kompanijama i odgovorio da su u okviru studije obuhvaćena sva
turistička preduzeća i da je uzorak bio 100%.
Novinarka TV „Vijesti“ je pitala Lompara kome je u interesu da se ne saopšte imena banaka
koje su dale garanciju „Konstruktoru“. Lompar je saopštio da bi to značilo miješanje u
poslovne odnose te kompanije i banaka i da je zamoljen da tu informaciju drži u tajnosti dok
kompanija i banke ne postignu eventualno bolji dogovor i dok je proces evaluacije garancija
u toku. Rekao je da bi objavljivanje te informacije uticalo na te finansijske institucije bilo
pozitivno bilo negativno i to ocijenio kao nekorektno miješanje.
© Institut za strateške studije i projekcije
84
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Posljednji učesnik ovog dijela je bio Ivan Jovetić koji je istakao da proces privatizacije u
Crnoj Gori smatra dobrim i uspješnim. Naveo je i da je ISSP partner WEF-u u Crnoj Gori za
izradu The Global Competitiveness Report-a. Organizatorima je predložio i organizaciju
ovakvog događaja u vezi sa privatizacijom preduzeća iz komunalne djelatnosti ocijenjujući
istu kao jedan od najvažnijih elemenata nastavka privatizacionog procesa.
Zaključci i preporuke
Vujica Lazović je sumirao izlaganja i ponovio da počinje novi privatizacioni talas u okviru
koga će privatno javno partnerstvo činiti poseban dio. Dodato je da će se i dalje instistirati na
transparentnosti kako bi se postigla konačna uspješnost privatizacije.
© Institut za strateške studije i projekcije
85
Crnogorski ekonomski trendovi 28
ŠKOLA STATISTIKE 2009
U saradnji sa Zavodom za statistiku Crne Gore – MONSTAT-om, Institut za strateške studije i
projekcije je realizovao treću po redu Školu statistike pod nazivom „Osnovni statistički
indikatori - proizvodnja, korišćenje i značaj u procesu pridruživanja EU“. Prepoznajući
činjenicu da statistika današnjice postaje fundamentalna infrastruktura koja sve više dobija
na značaju i koja je osnov donošenja brojnih odluka na nivou Evropske Unije, ovaj projekat
ima veliku važnost za povećanje kvaliteta statistike i primjenu metodologije po standardima
EUROSTAT-a.
Jedan od glavnih ciljeva ovog projekta, jeste proces edukacije svih korisnika statistike u
smislu značaja koji ona ima za kreiranje ekonomske politike. Dodatno, potrebno je i da se
zvanična statistika Crne Gore počne doživljavati kao sastavni dio Evropskog statističkog
sistema i da se njeni polaznici upoznaju sa osnovnim konceptima, metodologijom izrade i
klasifikacijama Sistema nacionalnih računa i svih drugih oblasti koje su neophodne za
razumijevanje i korišćenje statistke.
Takođe, realizacijom ove škole se željelo proširiti znanje polaznika o identifikovanju ideje na
kojoj je organizovan statistički sistem u Crnoj Gori, zatim odnos ekonomije i statistike, kako
funkcioniše ekonomija i koji je osnovni zadatak statistike. Takođe, u okviru oblasti koje se
obrađene u sklopu škole, difinisani su korisnici odnosno proizvođači podataka, kao i osnovni
principi na kojima počiva statistički sistem.
Razumijevanje zvanične statistike Crne Gore kao sastavnog dijela Evropskog statističkog
sistema, identifikovanje institucija koje čine statistički sistem Crne Gore, kao i razumjevanje
osnovnih principa na kojima on počiva, zatim osnovni koncepti, metodologija izrade i
klasifikacije Sistema nacionalnih računa, a takođe i ukazivanje na brojnost informacija i
analizu medjuzavisnoti koja se dobija nacionalnim računima bile su jedne značajnih tema
koje su obrađene na ovoj školi.
Takođe, velika pažnja je posvećena i osnovnim konceptima, metodologiji izrade statistike
spoljne trgovine kao i upotrebi podataka o spoljnoj trgovini za potrebe bilansa plaćanja i
nacionalnih računa, osnovnim metodološkim postupcima u obračunu inflacije kao i statistici
inflacije sa stanovišta upotrebe za kreatore makroekonomske politike, zatim poljoprivrednoj
statistici i osnovnim konceptima i metodologiom izrade svih tema koje su od velikog značaja
za razvoj savremene statistike.
Škola je traja od 27.10.2009. do 09.02.2010. a predavanja su se održavala dva puta
nedjeljno po dva sata. U cilju edukacije kadrova državne uprave iz oblasti statistike, održano
je 58 časova kroz koje su obrađene 13 najvažnijih teme iz ove oblasti i to: Značaj statistike u
procesu pridruživanja EU, Evropski statistički sistem, Statistički sistem Crne Gore, Nacionalni
računi, Inflacija, Spoljna trgovina, Poljoprivredna statistika, Strukturalna biznis statistika,
Kratkoročna biznis statistika, Zaposlenost i zarade, Demografija, Bilans plaćanja i Fiskalna
statistika.
Glavni cilj obrađenih tema bio je identifikovanje osnovnih razloga i upotrebne vrijednosti
statistike u kontekstu EU, koji će biti od velike koristi proizvodjačima zvanične statistike i
korisnicima statisitke, prije svega kreatorima ekonomske politike, tj. ministarstvima.
Od ukupno 29 predavača, koji su predavali na ovoj školi, tri predavača su bila iz inostranstva.
Jedan od njih je predstavnik EUROSTAT-a Pieter Everaers koji je predstavio Evropski
© Institut za strateške studije i projekcije
86
Crnogorski ekonomski trendovi 28
statistički sistem, Przemyslaw Woźniak koji je držao predavanje na temu Inflacija i Goran
Penev na temu Demografija dok su predstavnici domaćih predavača bili eksperti iz pojedinih
oblasti.
Kada je riječ o posjećenosti školi, najveći odaziv polaznika bio je u oktobru kada je prosječna
posjećenost iznosila 87,5% od ukupnog broja polaznika kojih je bilo 24.
© Institut za strateške studije i projekcije
87
Crnogorski ekonomski trendovi 28
"CRNA GORA U XXI STOLJEĆU - U ERI KOMPETITIVNOSTI"
POTPROJEKAT: "EKONOMSKI RAZVOJ"
Projekat "Crna Gora u XXI stoljeću - u eri kompetitivnosti" obuhvata jedanaest potprojekata i
za potrebe Vlade Crne Gore ga realizuje CANU – Crnogorska akademija nauka i umjetnosti.
Jedan od njih je potprojekat Ekonomski razvoj. Prezentacijom ovog projekta i javnost je
upoznata sa tim šta treba uraditi i šta je potrebno da Crna Gora poboljša uslove za život
njenih građana.
Profesor Veselin Vukotić sa UDG-a (Fakultet za međunarodnu ekonomiju, finansije i biznis)
rekao je da kao rezultat rada tima koji je angažovan na projektu postoje dvije knjige. Jedna
je Sintetička studija koja ukratko opisuje buduće akcije u procesu razvoja Crne Gore dok
druga knjiga predstavlja individualne doprinose članova tima.
Na početku profesor Vukotić je upoznao sa metodološkim osnovama za izradu ove studije.
On navodi da je cilj ove sudije bogastvo svakog pojedinca i bogastvo u širem kontekstu kao i
na njemu zasnovan sistem vrijednosti. Kao polazište za studiju uzeta je izreka Tolstoja ’’Sve
srećne porodice su srećne na isti način a sve nesrećne porodice su nesrećne na svoj način’’.
Profesor Vukotić je naveo da je održivost razvoja Crne Gore u ovom projektu posmatrana iz
dva ugla: održivost u kratkom periodu i održivost nakon ulaska u EU.
Kao ključne poruke razvoja Crne Gore, Vukotić navodi sledeće:
• Razvoj Crne Gore kao otvorene i tržišne ekonomije sa razvijenom domaćom
preduzetničkom klasom i ekonomskim politikama koje vode povećanju snage biznisa;
• Ključna stavka za razvoja Crne Gore je integracija sa EU;
• Potencijalna stopa rasta Crne Gore je 5,3% što bi dovelo da Crna Gora 2040 godine
dostigne standarde zemalja EU.
Neki od glavnih uslova za realizaciju ovih projekcija su prije svega specijalizacija i strukturne
reforme zasnovane na specijalizaciji ekonomije, stvaranje funkcionalne organizacije države i
naravno integracija crnogorskih preduzeća sa preduzećima sa evropskog i svjetskog tržišta.
Uslov za održivost je takođe i održavanje tekućeg deficita između potencijalnog rasta zemalja
EU od 2% i potencijalnog rasta Crne Gore od 5,3%. Takođe kao jednu od principa kojim se
može rukovoditi napredak razvoja Crne Gore može se uzeti i koncept ekonomskog kvanta. Sa
ovim Crna Gora Crna Gora ima potencijal da postane izvoznik kapitala i jedna od najbogatijih
ekonomija regiona. Osim ekonomskih faktora profesor Vukotić navodi da mora da se radi na
jačanju kulture i sporta u Crnoj Gori. Na kraju profesor Vukotić odgovarajući na pitanje kako
izbjeći da Crna Gora bude periferija EU navodi da se to jedino može postići oslobađanjem od
mitova i predrasuda, vraćanjem prirodi i praktičnosti. Drugim riječima, investiranjem u sebe.
Profesorica Ekonomskog fakulteta u Podgorici, Nevenka Gliščević istakla je da je znanje
ključni resurs za ekonomski razvoj Crne Gore. Navodeći činjenice o značaju znanja Gliščević
je istakla da se poseban akcenat u Crnoj Gori mora staviti na privatno obrazovanje. Ona je
istakla da su trenutna ulaganja u edukaciju i obrazovanje na veoma niskom nivou i da ih
treba povećati pogotovo uz uključivanje biznis sektora koje sada ulaže veoma mala sredstva
u nauku. Ona je takođe navela da je velika javna potrošnja Crne Gore ograničavajući faktor
za razvoj i da se taj problem mora riješiti u što kraćem roku. Na kraju ona je istakla da treba
mijenjati logiku koja je ustanovljena u Crnoj Gori da svi više vole da se bave politikom nego
biznisom jer je biznis jedino sredstvo koje može doprinijeti daljem razvoju Crne Gore u svim
sferama života.
© Institut za strateške studije i projekcije
88
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Doktor Maja Baćović opisujući demografske promjene koje se dešavaju u crnogorskom
društvu istakla je veliki problem starenja stanovništva. Ona je istakla da bi ovaj problem
mogao dovesti do toga da Crna Gora u budućem periodu bude uvoznik radne snage.
Naglašavajući da se na ove procese ne može djelovati i uticati Baćović ističe da je jedino
rješenje za prevazilaženje ovog problema investiranje u humani kapital.
Doktor Maja Drakić (UDG-Fakultet za međunarodnu ekonomiju, finasije i biznis) govorila je
afirmaciji i zaštiti privatne svojine u Crnoj Gori i u tom kontekstu spomenula trenutna
rangiranja Crne Gore prema raznim indeksima ekonomskih sloboda i obavljanja biznisa. U
tom kontekstu ona je navela da je Crna Gora postigla značajan napredak ali da još uvijek
postoje određeni problemi od kojih su najznačajniji glomazan i neefikasan državni aparat,
vladavina prava i efikasnost sudske zaštite svojine i na kraju zaštita intelektualne svojine.
Janko Radulović, profesor na Univerzitetu Mediteran ocijenio je da Crna Gora ima velikih
komparativnih prednosti u odnosu na zemlje u okruženju ali je činjenica da regionalni razvoj
zavisi od saradnje sa zemljama u regionu. U tom kontekstu, Radulović je apostrofirao i
značajnije učešće u IPA programu EU.
Besim Ćulafić (Ekonomski fakultet, Sarajevo) ocijenio je da iz njegovog ugla shvatanja
razvoja Crne Gore najinteresantnija pitanja su sam kvalitet ekonomskog rasta, kulturološke
osnove nove vizije razvoja kao i ekološka održivost razvoja.
Danilo Šuković (Institut društvenih nauka) objasnio je da novi socijalni model Crne Gore
treba da poštuje opšte vrijednosti da svi u društvu dijele i rizike i mogućnosti. Po pitanju
siromaštva Crna Gora treba da napusti jednostran pristup siromaštvu i da da odgovore zašto
su pojedini siromašni i na taj način im dati šansu da budu kreativni.
Milica Vukotić, dekan Fakulteta za informacione sisteme i tehnologije UDG istakla je da u
ovom potprojektu rađeno u skladu kako sa Milenijumskim razvojnim ciljevima tako i sa
drugim relevantnim nacionalnim aktima. ocijenila je da iako postoji reforma zdravstvenog
sistema svi relevantni indikatori pokazuju stagnaciju ili pad u posljednjih deset godina. Ona
je istakla da postoje određeni problemi u ovom sektoru od kojih su najznačajniji neefikasno
korišćenje zdravstvenih kapaciteta i nedovoljna povezanost javnog i privatnog sektora.
Dodatno, naglasila je i da se zdravlje mora tretirati kao ekonomsko dobro a zdravstvo kao
investicija. Vukotićeva je naglasila i neophodnost postojanja slobode izbora zdravstvenih
usluga gdje god je to moguće.
Milorad Katnić, pomoćnik ministra finansija ocijenio je da je trenutna javna potrošnja Crne
Gore na velikom nivou. Prema njegovim riječima da bi Crna Gora mogla da ostvari rast koji
se očekuje ovim projektom visina javne potrošnje ne smije biti veća od 30% BDP-a Crne
Gore. Na primjeru velikom broja ekonomija ali i studije Svjetske banke, Katnić je pokazao
direktnu korelaciju stope ekonomskog rasta i visine državne potrošnje odnosno ukazao je
niža državna potrošnja vodi višim stopama ekonomskog rasta. Prema njegovim riječima, cilj
Crne Gore je da u srednjem roku bude fiskalno najkonkurentnija država u regionu dok u
dugom roku fiskalna politika u Crnoj Gori mora biti u funkciji ekonomskog razvoja.
Akademik Momir Đurović je istakao da je projekat koji je predstavljen urađen po standardima
koji su i propisani cjelokupnim projektom ali da pojedine definicije treba detaljnije obraditi.
On ističe da treba pojasniti pojam male države jer po njegovom mišljenju Crna Gora nije
mala država. Još jedna sugestija i neslaganje Đurovića je bilo to što se u projektu promoviše
razvoj usluga a manje razvoj proizvodnje. Po njegovom mišljenju bez proizvodnje nema ni
mogućnosti za dalji razvoj Crne Gore.
© Institut za strateške studije i projekcije
89
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Petar Ivanović (direktor MIPA-e) ocijenio je da je cilj Crne Gore da poboljša ambijent za
privlačenje direktnih stranih invesiticija a to će se postići naravnom integracijom u svjetsko
tržište čija je suština kako priliv novca tako i priliv znanja i tehnologija. Prema njegovim
riječima, uticaj stranih direktnih investicija od npr. 200 miliona EUR i stranih direktnih
investicija od npr. 2 milijarde EUR ima potpuno različit uticaj na izgled crnogorske ekonomije
do 2030. Profesor Ivanović smatra i da je cilj da se borite da budete konkurentniji i da tako
povećate bogatstvo. Praktičan odgovor na ovo je mikrodržava kao koncept razvoja.
Na kraju može se zaključiti da su slaba efikasnost državnog aparata, velika javna potrošnja,
niska produktivnost, nizak nivo aktivnog stanovništva, mala ulaganja u nauku i obrazovanje
kao i strah od biznisa barijere koje crnogorsko društvo u narednom period trebalo da
prevaziđe kako bi došlo do ekonomskog rasta i dostizanja evropskog standard života.
Zaključujući raspravu, profesor Vukotić je posebno naglasio da je ovaj potprojekat početak
otvaranja procesa a ne pokušaj definisanja konačnih riješenja. Na kraju je dodao i da Crna
Gora iz evropskog zakonodavstva mora uzimati najliberalnija riješenja i da se samopouzdanje
pojedinaca mora tretirati kao ekonomski resurs.
© Institut za strateške studije i projekcije
90
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Tema broja: KRIZA
© Institut za strateške studije i projekcije
91
Crnogorski ekonomski trendovi 28
GLOBALNA KRIZA KAO GREŠKA SISTEMA?
Uzroci, hrononologija, reakcije i rezultati20
Od pojave globalne ekonomske i finansijske krize ista se upoređuje sa Velikom ekonomskom
krizom iz 1929. Ipak, negativni efekti Velike ekonomske krize ostaju ključnom opomenom
kako sistem ne smije da funkcioniše. Dodatno, sadašnja kriza se mistifikuje i izostaje
upoređivanje sa dva naftna šoka iz 70-tih godina XX vijeka. Svakako, ne znači da sadašnja
kriza nije ogromnih razmjera i da nije promijenila stanje globalnih ekonomija. Ipak, koliko
god sadašnja kriza bila različita od ranijih, sve one imaju suštinske sličnosti. Prvo, nastale su
uslijed greške sistema i to ne zbog slabog nadzora već zbog ne postojanja nadzora i suštinski
(po)grešnih pretpostavki i kolaterala. Drugo, reakcije na pojavu krize su gotovo identične –
jačanje intervencionizma, gušenje tržišta, spasavanje banaka i kompanija koje ne zaslužuju
pomoć i nemilosrdno trošenje novca poreskih obveznika. Ono što u biti ipak razlikuje ovu od
svih drugih kriza jeste stepen aktuelne međuzavisnosti u globalnoj ekonomiji.
Prema svim relevantim podacima, ne postoji ekonomija koja nije osjetila uticaj krize. Ključni
uzrok krize možemo naći u državi i pogrešnoj državnoj regulaciji koje su stvorile sistemsku
grešku. Ključna sistemska greška se nalazi u regulativi sistema u Sjedinjenim Američkim
Državama (SAD) i nastojanju da se kreira tzv. „društvo svojine“ što kao politika datira još iz
vremena Klintonove administracije. Uslijed međuzavisnosti sektora (prije svega realnog i
finansijskog) i međuzavisnosti ekonomija (prije svega evropske i američke i američke i
kineske) stvoren je mehanizam širenja krize kako iz jednog sektora u drugi tako i sa jedne
ekonomije na drugu.
Zašto baš finansijska kriza? Glavni razlog za ovu konstataciju je zasigurno i sektor u kojem je
kriza i nastala a to je bankarski odnosno finansijski sektor. Ali postavlja se pitanje i da li je
ova ekonomska kriza proizvod bankarskog sektora ili je problem u sistemu svih ekonomija.
Osim činilaca koji su se javili u bankarskom sektoru koji su i doveli do krize javlja se i veliko
pitanje da li je odobravanje određenih proizvoda finansijskih tržišta koje nemaju realno
pokriće sistemski poremećaj ili ne. Zanemarivanje valjane regulative zbog osvajanja novih
političkih mandata je dovelo do nastanka i današnje ekonomske krize. Pitanje svih pitanja
nije kako regulisati ekonomsko tržište već kako regulisati političko tržište i njegov upliv u
ekonomsko tržište. Odgovor svih odgovora je povlačenje države iz ekonomske igre.
Prvi „simptomi“ krize osjetili su se u bankarskom sistemu SAD-a. Do tada banke su u velikoj
mjeri odobravale kredite bez precizne i solidne procjene rizika i bez određenih garancija
odnosno kolaterala kojima bi mogli kasnije naplatiti svoj (pozamljeni) kapital. Procjena da li
da se odobri kredit ili ne donosila se na bazi rasta cijene nekretnina i tražnje za finansijskim
instrumentima (prividno) pokrivenim hipotekama na nekretnine. Kredite za kuće i nekretnine
dobijali su nezaposleni i veliki broj onih koji nisu bili u stanju da otplaćuju kredite. Krivicu
snosi američka administracija zbog pomaganja u dobijanju nekretnina uvođenjem subvencija
osobeama koje kupuju ili prave svoju prvu nekretninu. Ovakva politika dovela je do davanja
nedovoljno sigurnih i često nepostojećih hipoteka što se i kasnije pokazalo uslijed
nemogućnosti otplaćivanja samih nekretnina. Sa druge strane finasijskom sektoru ova
situacija je odgovarala. Banke su u početku zarađivale profite a uprave banaka ogromne
bonuse. Iako je finansijskom sektoru to odgovaralo u njemu se ne može tražiti krivac jer je
osnovni motiv kompanija maksimizacija profita iz koje su izvedene sve druge dobrovoljne
20
Autori: Ivan Jovetić, Mirza Mulešković, Milika Mirković, Anđelija Babić, Institut za stateške studije i projekcije,
Podgorica
© Institut za strateške studije i projekcije
92
Crnogorski ekonomski trendovi 28
uloge istih. Zakonodavna i regulativna uloga pripada državi ali ista mora pretpostavljati
efikasnost, nisku cijenu, preciznost, dostupnost, svrsishodnost i egzaknost kako bi tržišta
mogla efikasno funkcionisati.
Problem nastaje u trenutku kada veći broj povjerilaca ne može da otplaćuje rate kredita
uslijed promjene kamatnih stopa i cijene nekretnina uzrokovanih ograničenošću rasta tržište
nekretnina ali i tržišta hipotekarnih finansijskih proizvoda. Uslijed povećanja nivoa hipoteka i
zasićenosti tržišta nekretnina cijene nekretnina počinju da padaju što izaziva potpuni obrt.
Iako je u početku postojalo mišljenje da je ovo samo privremena nelikvidnost bankarskog
sektora, krah velikih bankarskih giganata je odbacio istu. Počinje se sa smanjivanjem
pozajmica između banaka i kriza se veoma brzo prenosi iz bankarskog sektora SAD-a na sve
ekonomije svijeta, posebno velike ekonomije međuzavisne sa bankama u SAD-u.
Ovakva situacija je dovela do pojave nepovjerenja i naravno do povećanja rizika ulaganja.
Zbog slabe aktive i niske likvidnosti banaka dolazi do povlačenja investitora a samim tim i do
još većeg pada cijena. Na taj način je klupko počelo da se odmotava čime se smanjuju
mogućnosti za dobijanje kredita. Na taj način likvidnost velikih korporacija biva ugrožena
čime se dodatno ugrožava funkcionisanje realnog sektora.
Efekti krize prelivaju se iz bankarskog sektora SAD-a u druge bankarske sektore, prelivaju se
na bankarski sektor u Evropi a nakon toga dolazi do prelivanja krize na realni sektor svih
ekonomija i na kraju uticaj osjećaju privreda i građani.
Hronologija ključnih događaja u vezi sa krizom
Kao prvi znak početka ekonomske krize se može uzeti rast kamatne stope u SAD-u u periodu
od 2004. do 2006. sa 1% na 5,35%. Ovaj rast doveo je do usporavanja tržišta nekretnina u
SAD-u.
Prvi problemi vezani za ekonomsku krizu javljaju se u od februara do avgusta 2007. kada je:
HSBC banka21 najavila velike gubitke vezane za rizične kredite, bankrotirala New Century
Financial kreditna banka a investiciona banka Bear Stearns je izgubila novac u svoja dva
fonda. Septembar i oktobar 2007. karakterišu ogromni gubici bankarskog sektora. Švajcarska
banka UBS prijavljuje gubitak od 3,4 milijarde dUSD i svi su u vezi sa investiranjem u
nepouzdane kredite za nekretnine; njemačka komercijalna banka IKB prijavljuje gubitak od 1
milijarde USD vezanih za finansiranje nepouzdanih kredita u nekretnine u SAD. U ovom
periodu i Federalne rezerve SAD-a, Kanadska nacionalna banka i Japanska nacionalna banka
počinju sa intervencijom. Period od novembra 2007 do januara 2008. karakterišu pomoći
Vlada zemalja najvećim korporacijama kao i pojedinačnim vlasnicima kako bi izbjegli
bankrostvo zbog nemogućnosti vraćanja kredita.
Period od februara 2008 do juna 2008 godine karakteriše početak kraja velikih korporacija.
Dok su neke zemlje nacionalizovale banke (Velika Britanija u slučaju Northern Rock banka)
druge su pomagale korporacijama da otkupe banke koje su u problemima (JP Morgan Chase
za 240 miliona USD kupuje Bear Sterans koja je vrijedjela 35 milijardi USD 2007 godine). U
periodu od jula do septembra nastaju još veći problemi u bankarskom sektoru i posebno se
odražavaju na (državne) korporacije Fannie Mae i Freddie Mac. 15 septembar 2008 može
se uzeti kao dan kada je počela globalna recesija. Tog dana Lehman Brothers, jedna od
najvećih investicionih banaka je bankrotirala i dovela globalni bankarski sistem u nezavidan
21
The Hong Kong and Shanghai Banking Corporation.
© Institut za strateške studije i projekcije
93
Crnogorski ekonomski trendovi 28
položaj. Od tog datuma na dalje problemi bankarskog sektora SAD-a pokreću spill-over
efekat kako na druge sektore tako i na druge ekonomije. Već u oktobru iste godine MMF
počinje sa pomoćima i to Ukrajini u vrijednosti od 16,4 milijardi USD (prvi paket pomoći je
iznosio 4,5 milijardi USD) koje su potrebne za rješavanje ekonomske krize. Posljednja dva
mjeseca 2008 godine obilježila je kriza automobilske industrije. Američka Vlada obezbijedila
je 23,4 milijarde USD automobilskoj industriji. Franscuska Vlada obezbijedila pomoć od 26
milijardi EUR stimulacionog paketa. Podaci koji se vezuju za period 2008 i početak 2009
govore da će svjetska ekonomija u toj godini rasti samo 0,5%, da se na dan u SAD-u izgubi
22000 poslova dok u Velikoj Britaniji na svakih 7 minuta neko izgubi kuću, dok 2200 radnika
na dan ostaje bez posla.
U januaru 2009 godine američki predsjednik Obama je odobrio stimulativni paket od 819
milijardi USD. Period od februara do aprila 2009 godine može se okarakterisati kao period sa
najvećim uticajem globalne krize na sve ekonomije svijeta prvenstveno na SAD i njenu auto
industriju. Ovo se odnosi prvenstveno na april 2009. kada je američka Vlada primorala
Krajsler da zbog velikih gubitaka traži spas u bankrotsvu ili da se kroz pripajanje sa Fijatom
bori za opstanak što se na kraju i dogodilo. U Evropskoj Uniji ukupan izvoz opada za 40%. U
tom periodu projekcije MMF-a su bile pesimistične i govorile su da će Amerika zabilježiti pad
od 2,8%, Japan 6,2%, Njemačka 5,6%, Velika Britanija 4,1%. Stope nezaposlenosti rastu iz
dana u dan i stopa nezaposlenosti u EU iznosi 8.5% dok je stopa nezaposlenosti u čitavoj
Evropi iznosila 7.8%. Lideri najvećih svjetskih ekonomija su na skupu G20 u Londonu
dogovorili mjere pomoći u vrijednosti od 1100 milijarde USD radi suzbijanja globalne
ekonomske krize. Mjere imaju za cilj da se regulišu plate i nagrade u bankarskom sektoru,
poboljšanju strukture bankarskih kredita, kao i poboljšanju regulacije bankarskog sistema. U
sklopu ovog paketa pomoći, najsiromašnije zemlje dobile su 100 milijardi pomoći.
Sa druge strane Kineska privreda u ovom periodu povećava svoje investicije u Južnu Ameriku
i Saudijsku Arabiju kao i u zemljama koje posjeduju velike energetske potencijale na koje su
se kineske vlasti značajno fokusirale. U periodu od marta 2008 do marta 2009 godine
maloprodaja u zemljama koje koriste euro kao platežno sredstvo opala je za 4,2% dok je u
istom periodu industrijska proizvodnja opala za 18,4%. U aprilu 2009 godine deset od
devetnaest najvećih američkih banki nisu prošle finansijski test i američka Vlada obezbjeđuje
dodatnih 74,6 miliona USD pomoći. Novi paket pomoći ukazuje da ili prvobitni paket nije
dobro iskorišćen ili da uopšte i nije imao smisla.
Prvi kvartal 2010. može se označiti kao kriza Evropske Unije. Kao najveći problem u ovom
period javlja se uvećani javni dug država. Veliki skandal koji je obilježio ovaj period je
povećanje javnog duga Grčke i činjenica da je najveća američka investiciona banka Goldman
Sachs pomogla grčkoj Vladi da sakrije velike gubitke uz pomoć egzotičnih finansijskih
instrumenata. Da bi izbjegla bankrostvo Grčka u ovom periodu uslovljena je da do kraja maja
2010. vrati dug od 20 milijardi EUR a da do kraja 2010. vrati 53 milijarde EUR. U trenutnim
uslovima će imati problema da ispuni svoje obaveze. Problemi su nastali i u najbogatijim
zemljama svijeta. Dubai World, najveća investiciona kompanija u Dubaiju je obavijestila
svoje kreditore da će im najvjerovatnije vratiti samo 60 centi za uložen 1 USD. To je gubitak
od 40% za sve one koji su uložili sredstva u ovoj banci koja je u velikoj mjeri povezana sa
Vladom ovog emirata. U prvom kvartalu 2010. Evropska Centralna Banka iznijela je zaključak
da je polovina od 16 zemalja euro zone identifikovano zemljama visokog rizika u smislu
javnog finansiranja i ekonomske održivosti. Za sada je najveći fokus evropskih intervencija
baziran na četiri zemlje: Portugal, Irska, Grčka i Španija gdje su i posledice ove krize najviše
zastupljene.
© Institut za strateške studije i projekcije
94
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Efekti krize
Kako se kao početak krize može smatrati kriza na tržištu nekretnina bilo je za očekivati da i
uticaj krize na tom tržištu bude značajan. Upravo se i na narednoj tabeli može vidjeti da je i
za koliko došlo do pada cijena nekretnina u repernim ekonomijama.
Tabela1: Cijene nekretnina u 2009. u odnosu na 2008.
Zemlja
Velika Britanija
-18.54%
SAD
-19,01%
Island
-20,47%
UAE
-35,31%
Letonija
-50,42%
Stopa promjene
Izvor: Global property Guide
Najveći uticaj globalna ekonomska kriza ostavila je na Letoniju. U odnosu na 2008 godinu
cijene nekretnina u toj zemlji u 2009 godini opale su za 50,42% takođe u Ujedinjenim
Arapskim Emiratima cijene nekretnina u ovom periodu zabilježile su pad od 35,31%.
Posmatrajući posledice krize uočavamo da je BDP gotovo u svim zemljama zabilježio pad.
Najveći pad BDP-a zabilježen je u Rusiji i Turskoj. Države Euro zone u 2009. zabilježile su
pad BDP-a za 4,18% dok je u SAD pad BDP-a iznosio 2,73%.
Grafik 1: Rast BDP-a u 2009.
Izvor: MMF, Svjetska banka, UN, OECD, CIA World Factbook
Sa druge strane države koje su zabilježile rast BDP-a u 2009. su Kina i to 8,5% i Poljska
0,97%. Iako je zabilježila rast, prema podacima jasno se može zaključiti da je Kina osjetila
posledice ekonomske krize samim tim što je njihov rast bio na manjem nivou nego ranijih
godina. Imajući u vidu da je rast BDP-a Kine u 2008. bio 9% a 2007. čak 13,01% jasno se
može zaključiti da je i Kina kao veliki izvoznik osjetila posledice krize. Prema projekcijama za
2010. svjetska ekonomija zabilježiće rast od 3,102%. Najveći rast BDP-a u 2010. zabilježiće
Kina i to 9,082%. BDP SAD-a u 2010. zabilježiće rast od 1,52% dok će ekonomije euro zone
zabilježiti rast od 0,33%.
© Institut za strateške studije i projekcije
95
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 2: Javni dug kao % BDP
Izvor: MMF, Svjetska banka, UN, OECD, CIA World Factbook
Prema zvaničnim podacima, javni dug svih zemalja rastao je u periodu od 2007 do 2009. a
prema projekcijama isto će se dešavati i u 2010. Prema projekcijama međunarodnih
relevantnih institucija javni dug Grčke u 2010. iznosiće 125% u odnosu na BDP.
Karakteristično je da će se javni dug Velike Britanije sa 43,8% BDP-a u 2007. povećati dostići
na 80,3% BDP-a u 2010. Slična je situacija i sa Španijom i Portugalom gdje će javni dug u
2010. dostići 66,3% BDP-a i 84,6% BDP-a, respektivno. Najveći rast u javnom dugu imaće
Irska. U 2007 godini javni dug Irske iznosio je 24,4% od BDP-a dok će isti prema
projekcijama u 2010. iznositi 82,9%. Ukoliko bi se ovi podaci uporedili sa podacima o
kredanju BDP-a jasno je uočljivo da su sve zemlje koje imaju problema sa javnim dugom
ostvarile i negativan trend rasta ekonomije. Sa druge strane sagledavajući prihode i rashode
ovih država uočljivo je da su skoro sve zemlje zabilježile deficit budžeta u 2009 godini.
Najveći deficit zabilježen je u Japanu 10,45% i SAD-u 5,06% dok je deficit u Francuskoj
iznosio 3,96% a u Italiji 3,73%.
Ukoliko bi se sagledala javna potrošnja gore pomenutih država u 2008. najveća javna
potrošnja zabilježena je u Francuskoj 52,7% BDP kao i u Italiji 48,7% i Grčkoj 48,3%.
Najmanja javna potrošnja u istoj godini zabilježena je u Španiji 41,1% BDP-a kao i u Irskoj
42% BDP-a. U Sjedinjenim Američkim Državana javna potrošnja bila je na nivou 42,7% dok
je u Velikoj Britaniji bila na nivou 47,3% BDP-a a u Portugalu 46%. Zajedničko navedenim
zemljama jeste visoka javna potrošnja. Restrukturiranju javnog duga i njegovom smanjenju
bi trebalo da prethodi smanjenje javne potrošnje koja se često finansira i zaduživanjem.
Kao i u slučaju javnog duga, stopa nezaposlenosti u periodu od 2007. do 2010. raste iz dana
u dan. Analizirajući podatke o stopi nezaposlenosti u euro zoni jasno se uočava da će stopa
nezaposlenosti koja je u 2007.iznosila 7,5% u 2010 godini dostići nivo od 10,3%. Sa druge
strane u SAD-u stopa nezaposlenosti u 2007 godini iznosila je 4,6% dok je projektovana
stopa nezaposlenosti za 2010 10,1%. Najveći rast stope nezaposlenosti u ovom periodu
bilježi Španija. Od stope nezaposlenosti od 8,3% u 2007 godini Španija bilježi stopu
nezaposlenosti u 2009 godini od 18,2%. Prema relevantnim projekcijama stopa
nezaposlenosti u 2010 godini dostiće nivo od 20,2%.
© Institut za strateške studije i projekcije
96
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 3: Stopa nezaposlenosti
Izvor: MMF, Svjetska banka, UN, OECD, CIA World Factbook
Reakcije zemalja u okruženju na globalnu ekonomsku krizu
Srbija
Aktivnosti koje je Vlada Srbije preduzela za ublažavanje mjera ekonomske krize mogu se
podijeliti na više paketa koji su bili usmjereni za pomoć raznim sektorima i grupama u Srbiji.
Prva mjera koja je preduzeta da bi se očuvala stabilnost bankarskog sektora je bila
povećanje državne garancije sa 3000 na 50000 EUR po štednom ulogu. Ova mjera je
usmjerena na povećanje likvidnosti bankarskog sektora i po preporuci Evropske komisije.
Poted toga, Vlada Srbije je ukinula porez na prihod od devizne štednje koji je iznosio 20%.
Ova akcija imala je za cilj da se u velikoj mjeri podstaknu građani da povećaju svoje uloge u
bankama i na taj način da se spriječi potencijalna nelikvidnost bankarskog sekotra. Još jedna
mjera koja je predstavljala stimulans i olakšanje za finansijske institucije u Srbiji bila je
odluka o privremenom ukidanju poreza na kapitalnu dobit i poreza na prenos prava kod
hartija od vrijednosti.
Takođe ovim paketom je predviđena pomoć za građane i preduzeća. Uz pomoć države,
predviđeno je da banke odobre kredite za građane i preduzeća u vrijednosti od oko 122
milijarde dinara. Od navedenih ukupnih sredstava, 20 milijardi dinara bilo je namijenjeno za
potrošačke kredite kako bi se na taj način pomogla likvidnost građana.
U martu 2009 godine Vlada Srbije je postigla sporazum sa MMF-om o kreditnom stand by
aranžmanu u iznosu od 3 milijarde EUR koji će trajati do sredine 2011 godine. Ovaj
aranžman je imao i nekoliko dodatnih mjera kao što su: rebalans budžeta i smanjenje javne
potrošnje, zamrzavanje plata i penzija u 2009. na nivou decembra 2008. uz dodatno
ograničenje da plate zaposlenih u javnom sektoru ne mogu rasti više od nivoa inflacije. Sa
mjerama koje je donijela Vlada Srbije planirano je da budžetska ušteda bude oko 100
milijardi dinara. Ekonomskim politikama planirano je da se najveća ušteda dobije od štednje i
© Institut za strateške studije i projekcije
97
Crnogorski ekonomski trendovi 28
smanjenjem javnih rashoda dok sa druge samo mali dio uštede se računa od povećanja
prihoda. Povećanje prihoda planirano je kroz povećanje akciza na benzin i dizel, uvođenje
akciza na mobilnu telefoniju dok je povećanje PDV-a ostavljeno kao solucija ukoliko se gore
pomenutim rješenjima ne dobiju planirani rezultati.
Takođe za jačanje i podsticanje kreditne aktivnosti banaka Vlada Srbije donijela je dodatni
paket mjera. Krajnji cilj ovog paketa mjera je ublažavanje recesije u privredi Srbije, preko
podsticanja domaće tražnje. U okviru ovog paketa, kao najvažnije mjere se mogu
okarakterisati subvencionisanje kamata za kredite komercijalnih banaka preduzećima,
subvensionisanje kamata za potrošačke kredite komercijalnih banaka građanima odobrenih
za kupovinu domaćih proizvoda, participacija Fonda za razvoj u investicionim kreditima i
odobravanje državne garancije na udjele banaka u odobrenim kreditima. Domet navedenih
mjere je krajnje upitan kako sa praktičnog tako i sa filozofskog aspekta.
Osim gore navedenih mjera, ovim paketom mjera su obuhvaćeni i krediti iz inostranstva
(EIB, KFW, EBRD i Vlade Italije) u iznosu od 480 miliona EUR koji su namijenjeni kreditiranju
malih i srednjih poreduzeća. Ovaj paket mjera je fokusiran da ublaži i djelimično kompenzuje
pad kreditne aktivnosti domaćih banaka, kao i drastično smanjenje priliva kapitala iz
inostranstva.
Takođe i Narodna banka Srbije je u okviru mjera za sprečavanje i ublaženje posledica
ekonomske krize donijela niz mjera sa cilje praćenja i poboljšanja funkcionisanja bankarskog
sektora. Prva mjera koja je uvedena je dnevna kontrola likvidnosti, depozita i deviznih rezervi
banaka, promjena strukture obavezne rezerve kroz povećanje strukture u dinarima (20% u
odnosu na dotadašnjih 10%) i smanjenje udijela rezervi u devizama na 80% (do tada je nivo
bio 90%).
Analizirajući postojeće mjere zasigurno je da je Vlada Srbije uradila dosta po pitanju
održavanja likvidnosti i stabilnosti svih segmentata ekonomije. Iako je donijet veliki broj
mjera rezultati u nekim sferama i nisu dostigli očekivani nivo. U 2009. ekonomija Srbije bilježi
pad, postoji veliki problem vezan za zaduženost preduzeća dok je u nekim periodima dinar
bilježio nagle padove. Međutim, vodeći se politikama MMF-a Srbija je primjenila akcije čiji se
rezultati očekuju već u 2010 godini. Prema istom izvoru (MMF-u) Srbija će zabilježiti privredni
rast u tekućoj godini. Međutim, ukoliko se rezultati ovih mjera ne pokažu kroz stabilizaciju
makroekonomskih indikatora moguće je da se ove projekcije i ne ostvare. Imajući na umu da
Srbija, kao i sve zemlje regiona, zavise u velikoj mjeri od direktnih stranih investicija ovakvo
stanje ne ide u korist ni Srbiji ni ostalim zemljama. Da bi se privukle investicije Srbija mora
da stabilizuje makroekonomsku situaciju u zemlji i na taj način pokaže potencijalnim
investitorima da je pogodna zemlja za investiranje. Jedino na taj način Srbija može ostvariti
rast BDP-a projektovan od strane MMF-a.
Bosna i Hercegovina
Vlada Bosne i Hercegovine kao glavni odgovor na ekonomsku krizu donijela je Program
mjera za ublažavanje globalne ekonomske krize i unaprjeđenja poslovnog ambijenta. Cilj
ovog programa je da u cilju ublažavanja posledica krize obezbijedi dalji rast ove države. Sa
jedne strane ovaj program ima za cilj održanje stranih investicija u BiH kao i njihovo
povećanje, povećanje broja zaposlenih i poboljšanje sistema socijalne zaštite koji je od
velikog uticaja pogotovo za ranjive grupe u BiH.
Osnovne mjere za sprečavanje uticaja ekonomske krize u Bosni i Hercegovini odnose se na
povećanu kontrolu mjera i potrebu da se sve odluke koje se tiču donošenja budžeta donose
u skladu sa odlukama Fiskalnog vijeća Bosne i Hercegovine. Osim ovoga planira se i kontrola
cijena životnih namjernica i energenata, kao i smanjenje određenih taksi i poreza koje će
omogućiti kako građanima tako i privredi manja poreska opterećenja.
© Institut za strateške studije i projekcije
98
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Sa druge strane Vlade Bosne i Hercegovine planirala je smanjenje javnih rashoda kroz
reformu sektora javne uprave kao i osnivanje novih agencija i koje će doprinijeti smanjenju
broja zaposlenih u javnom sektoru. Osim ovoga planirana je i reforma sistema socijalne
zaštite. Da bi se smanjio uticaj na platežnu moć stanovništva i privrede Vlada Bosne i
Hercegovine smanjila je doprinose za penzijsko i invalidsko osiguranje za 1%, doprinose za
zdravstveno osiguranje za 1,5% i doprinos za zapošljavanje za 1%. Sve ove mjere imaju za
cilj povećanje likvidnosti kako građana tako i privrede.
Za ove namjene obezbijediće će se 100 miliona KM a zatražiće se i podrška od međunarodnih
institucija za povećanje investicija.
Vlada Bosne i Hercegovine propisala je i pomoći koje se tiču komercijalnih banaka u toj
zemlji. Propisano je da komercijalnim bankama putem Razvojne banke BiH se osiguraju
sredstva u iznosu od miljardu KM koje će se koristiti za jačanje kreditnih aktivnosti ovih
banaka. Takođe propisan je i reprogram već plasiranih kredita građanima i privredi kao i
intenzivirati aktivnosti na regulatornoj reformi tzv. giljotina propisa.22
Takođe početkom 2010. BiH je dobila od Evropske Unije 100 miliona EUR makrofinansijske
pomoći za stabilizaciju budžeta. Ovim sredstvima Bosna i Hercegovina trebala bi da finansira
projekte pomoći kako državnim institucijama tako i pojedinim preduzećima.
Da bi se ostvarila makroekonomska stabilnost i naravno da bi se ostvarili povoljni investicioni
uslovi prema preporukama MMF-a Vlada BiH u narednom periodu mora da jača kapacitete
fiskalne uprave a i zakone iz sfere socijalnog staranja. Prema procjenama MMF-a politike
koje je donijla Vlada Bosne i Hercegovine imaće rezultate već u 2010. pa će se u toj državi
ostvariti i pozitivan ekonomski rast.
Makedonija
Iako je globalna ekonomska kriza ostavila snažne posledice na makedonsku ekonomiju Vlada
ove države posebnu pažnju obratila je na reprogram dugova preduzeća koja su imala
narušenu likvidnost pod uticajem globalne ekonomske krize. Ova mjera je podrazumijevala
otpisivanje kamate prezaduženim i nelikvidnim preduzećima. Sa druge strane Vlada je
sprovela i značajan set mjera na poreski sistem od kojih je najznačajnija stavka oslobađanje
firmi plaćanja poreza na dobit na sredstva koja se reinvestiraju u preduzeće. Ovom akcijom
Vlada Makedonije je firmama ostavila na raspolaganje dodatnih 150 miliona EUR kako bi
stimulisali svoje poslovanje u uslovima kakvi su bili u 2009. uslovima nestabilnosti i rizika.
Tokom 2009. je usvajen paket pomoći makedonskoj ekonomiji u iznosu od 70 miliona
denara. Ovim politikama pokušalo se doprinijeti povećanju likvidnosti preduzeća u
Makedoniji. Osim ovog paketa pomoći usvajaju se i mjere pojednostavljenja carinskih
procedura i vremena čekanja na protok robe preko granice. Osnovni cilj ovog paketa mjera
bio je da se robna razmjena sa inostranstvom u ovako kriznom vremenu ne smanji, da
Makedonija postane konkurentnija i privlačnija država za investitore zbog svoje stabilnosti i
da na taj način ojača svoju poziciju. Kao odgovor na krizu makedonska Vlada je u 2009
godini projektovala najveći budžet u istoriji iako su sve ostale zemlje pokušale da projektuju
u uslovima krize što manji budžet. Kao razlog za povećani budžet Vlada je navela
suprotstavljanje krizi ne restrikcijama već ulaganjima u kapitalne investicije.
22
Sličan projekat istih namjera započet je i u Crnoj Gori.
© Institut za strateške studije i projekcije
99
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Uslijed problema u privatnom sektoru Vlada Makedonije obezbjeđuje kreditnu liniju Evropske
investicione banke za stimulans privredi pogotovo sektoru malih i srednjih preduzeća u
Makedoniji. Ukupna vrijednost ovih sredstava iznosila je 20 miliona EUR od kojih je već 13
miliona iskorišćeno za stimulisanje privrede.
Iako je Vlada Makedonije preduzela potrebne korake u sprečavanju ekonomske krize
ogroman uticaj, kako i u većini zemalja, kriza je ostavila na sektor industrije i građevinarstva.
Iako Vlada Makedonije nije priznala da se zemlja nalazi pred recesijom već su optimistički
predviđali BDP za 2009 godinu u novembru 2009. su bili prinuđeni obezbijediti paket pomoći
za privredu u iznosu od 300 miliona EUR.
Sa druge strane, politika Narodne banke Makedonije bila je strožija i rigidnija po pitanju bilo
kakve promjene stabilnog kursa denara. Sa prvim znacima ekonomske krize Narodna banka
uvodi oštre antiiflacione mjere. U trenutku kada je stabilnost denara bila ugrožena Narodna
banka Makedonije pooštrava i do tada oštru monetarnu politiku povećavajući kamatne stope
za dva procentna poena. Ovakva situacija imala je negativan uticaj na privatni sektor koji je
poslovao u okruženju poskupljenja kreditiranja i otežanog izvoza.
Hrvatska
Kako je globalna ekonomska kriza prouzrokovala velike problem tek u 2009. hrvatska Vlada
je uradila dva rebalansa budžeta kako bi obezbijedila i osigurala stabilnost i održivost
budžeta i ekonomije. Deklarativno cilj ovog rebalansa je bio smanjenje troškova države
uprave kroz rigorozne mjere štednje. U realnosti, rebalansi su posljedica manjeg priliva
novca u odnosu na planirani. Osim rebalansa sredinom jula Hrvatska Vlada je donijela i niz
Zakona koji su imali uticaj na prihode i rashode budžeta. Sa tim zakonima stopa PDV-a u
Hrvatskoj je sa 22% porasla na 23%, uvodi se porez na plate, penzije i druge prihode u
iznosu od 2 i 3%. Takođe uvedeni su porezi od 6% za pružanje usluga elektronskih
komunikacija. Takođe kao jednu od glavnih reakcija Vlade na ekonomsku krizu smatra se i
smanjenje zarada u javnom sektoru u iznosu od 5% a penzije javnih funkcionera za 10%.
Mjere hrvatske Vlade su se ograničenog dometa a ukazale su i na veliki problem finasijske
stabilnosti kako budžeta Hrvatske tako i preduzeća koja posluju u toj Republici. Upravo
problem finansijske stabilnosti budžeta Hrvatske upućuje na osnovne razloge rebalansa istog.
Osim toga, kreditna pomoć od pola miliona eura za razvoj privrede u vremenima ekonomske
krize doprinijela je daljem unapređenju i opstanku velikog broja preduzeća u Hrvatskoj ali u
kratkom roku.
Kako je turizam strateški prioritet Hrvatske, Vlada je donijela akcioni plan koji predviđa
konkretne mjere za poslovanje turističkih radnika u turističkoj sezoni kao što su održavanje
cijena na niovu prošlogodišnjih kao i smanjivanje a osim toga i poboljšanje kvaliteta i
asortimana usluga. Takođe, radi posticanja direktnih stranih investicija maksimalni rokovi za
izdavanje svih dozvola za investicije preko 10 miliona EUR smanjuju se na 45 dana. Ipak, kao
otovoreno pitanje ostaje što je sa investicijama manjim od navedenog iznosa koje apsolutno
nisu zanemarljive posebno u kriznim vremenima. Sa aspekta stanovništva moguće da je
najpopularnija mjera bila pomoć i subvencioniranje prilikom kupovine ili proširenja prve
nekretnine jer na tržištu nekretnina 13 hiljada stanova je bilo na ponudi i nisu mogli biti
prodati. Međutim, umjesto spontanog prilagođavanja tržišta ponude i tržišta tražnje, hrvatska
Vlada je izabrala upravo one mjere koje su i uzrokovale krizu.
Slovenija
U cilju prevazilaženja uticaja globalne ekonomske krize na ekonomiju i na sve ostale
segmente društva Vlada Slovenije je plasirala dva paketa pomoći oporavku svoje ekonomije.
© Institut za strateške studije i projekcije
100
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Prvi paket je imao tri osnovne mjere. Prva mjera se odnosila na usporavanje uticaja krize u
privatnom sektoru i sektoru malih i srednjih preduzeća. Ukupna pomoć u okviru ovog paketa
za prevazilaženje uticaja krize je bila 200 miliona EUR koji su iskorišćeni za: ulaganja u nove
tehnologije, ulaganja u istraživanje i razvoj, ulaganja u dodatne treninge i edukaciju, pomoći
za otvaranje novih poslova i naravno za garancije od strane države.
Druga mjera ovog paketa odnosila se na podršku likvidnosti i stabilizaciji kompanija u
Sloveniji. Ove mjere podrazumijevale su dodatno smanjenje poreza na dobit, smanjenje
doprinosa za radnike kao i mjere stimulisanja zapošljavanja novih kadrova. Ova mjera imala
je za cilj da se i tako opterećena preduzeća ne dovode u situaciju da ne mogu da isplaćuju
svoje obaveze a samim tim i da otpuštaju radnike.
Treća mjera ovog paketa odnosila se na ulaganje u istraživanja i edukaciju kako bi se
doprinijelo poboljšanju ekonomije i naravno ljudskog potencijala koji bi mogao na pravi način
kasnije da odgovori na potrebe države nakon izlaska iz globalne krize.
Sa druge strane drugi paket pomoći odnosio se na iste oblasti i usvojen je u februaru 2009. i
njegova ukupna vrijednost iznosila je 130 miliona EUR. Takođe Vlada Slovenije je uvela i
dodatne povoljnosti za kreditiranje kompanija koje posluju sa problemima likvidnosti,
kompanija koje ne mogu da otplaćuju svoje dugove. Ovaj stimulans usređen je isključivo na
mala i srednja preduzeća u Sloveniji sa ciljem da na što bolji način prevaziđu problem
globalne krize. Na centralnom nivou, Vlada Slovenije donijela je mjere smanjenja plata u
državnim institucijama i to sve dok se ekonomija te zemlje ne stabilizuje i dok se ne oporavi
od uticaja krize. Indikativno je da Vlada Slovenije kreira i forsira dva programa pomoći za
identične oblasti što ukazuje, kao i u nekim drugim slučajevima, da ili je pomoć bila
nedovoljna i neadekvatna ili je u suštini pogrešna.
Uslijed svih ovih mjera Vlada Slovenije nije uspjela da spriječi negativan BDP kao ni
povećanje stope nezaposlenosti.
Crna Gora
Iako mala ekonomija koja u posljednjih nekoliko godina doživljava svoj prosperitet Crna Gora
je osjetila globalnu ekonomsku krizu. Problemi crnogorske ekonomije su nelikvidnost i
problemi u bankarskom sektoru. Kada je riječ o bankarskom sektoru, intencija je da se
greške banaka u prethodnom periodu (odobravanje kredita uz manjak logike, efikasnih
kolaterala i za prilično diskutabilne projekte) ispravljaju smanjenje kreditne aktivnosti. Ako je
ovaj scenario ima smisla u samom početku i tokom prevazilaženja problema likvidnosti isti u
narednim iteracijama postaje besmislen. Imajući u vidu većina od 11 crnogorskih banaka ima
matične banke koje su pomogle prevazilaženju ovog problema, upućuje na preispitivanje
logike bankarskog i menadžmenta uopšte u Crnoj Gori. Dodatno, da je u pitanju isključivo
nelikvidnost ista bi bila riješena i uključivanjem banaka u kreditne šeme Evropske
investicione banke i drugih institucija poput KfW-a što je izostalo. Upravo ovakva politika
banaka u direktnoj je korelaciji sa stanjem u realnom sektoru odnosno smanjenje kreditnih
aktivnosti vodi smanjenju zaduživanja kao i smanjenju održavanja poslovanja ali i i njegovog
dalje rasta. Na ovaj način kriza se u Crnoj Gori prenijela na realni sektor i samim tim dovela
do smanjenja privrednog rasta u odnosu na 2008. Drugi problem crnogorske ekonomije jeste
stanje na tržištu aluminijuma imajući u vidu da aluminijum čini polovinu izvoza.
U kontekstu suočavanja sa krizom, jedna od najvažnijih aktivnosti Vlade Crne Gore odnosila
se na smanjenje javne potrošnje kroz rebalans budžeta i mjere štednje. Rebalansom budžeta
za 2009 godinu Vlada Crne Gore smanjila je 3,39% javnu potrošnju a osim toga uvedene su i
posebne mjere štednje u vremenu krize. Kao i ranijim slučajevima, uzroci rebalansa se mogu
identifikovati u smanjenim primicima budžeta dok se mjere štednje mogu ocijeniti kao veoma
© Institut za strateške studije i projekcije
101
Crnogorski ekonomski trendovi 28
racionalne. Navedene mjere obuhvataju: ograničavanje novog zapošljavanja u javnoj upravi i
racionalizaciju svih troškova javne uprave. Ove mjere pokazale su se kao veoma dobro
rješenje Vlade Crne Gore i na kraju su pokazale za period od jula do oktobra 2009. uštedu u
iznosu od 42,2 miliona eura.
Vlada Crne Gore da bi obezbijedila likvidnost budžeta potpisala je ugovor o kreditiranju sa
Erste bankom i sa Credit Suiss bankom. Iznos oba kredita iznosio je 120 miliona EUR. Oba
kredita su potpisana u cilju finansiranja budžetskih rashoda. Takođe, da bi obezbijedila
finasijsku stabilnost budžeta Vlada Crne Gore je prodala 41,6 miliona EUR državnih zapisa a
priprema se i prva emisija euro obveznica u visini od 150-200 miliona EUR.
Sa druge strane, Vlada Crne Gore preduzela je i niz značajnih mjera koje se odnose na
podršku privrede i bankarskog sektora u uslovima globalne ekonomske krize. Kao jedan od
poteza Vlade Crne Gore rebalansom budžeta je određeno 167 miliona eura državnih
garancija za poboljšanje proizvodnje i izvoza u Crnoj Gori. U velikoj mjeri ova sredstva su
pospješila situaciju u određenim kompanijama ali su postojali i još uvijek postoje problemi u
istim. Kao najveći problem može se uzeti i nekonkurentnost cijene nekih proizvoda iz Crne
Gore na svjetskom tržištu i visoka cijena proizvodnje. Znači, iako već potpomognuta
preduzeća u Crnoj Gori nisu mogla da plasiraju svoje proizvode po trenutnim cijenama na
svjetskom tržištu. Upravo to odslikava i suštinu svih oblika subvencionisanja na svim
meridijanima i upućuje na saznanje da su neuspješni proizvodi jednostavno neuspješni.
Ovakva saznanja moraju biti efektuiranja na tržištu ali i podržana od strane države.
Osim ovoga, Vlada Crne Gore za podršku privatnog sektora obezbijedila je i posredstvom
Evropske investicione banke kredit u vrijednosti od 91 milion EUR kao i kredit KfW njemačke razvojne banke u iznosu od 50 miliona EUR.
Imajući u vidu da je na kraju 2009. broj zaposlenih u Crnoj Gori bio veći nego na kraju 2008.
može se zaključiti da je tržište rada u Crnoj Gori dobro odreagovalo na posledice globalne
ekonomske krize koja je u nekim drugim državama ostavila velike tragove pogotovo na
tržište rada (na primjer Španija). Da bi stimulisala tržište rada Vlada je kroz razne programe
otvarala nova radna mjesta, stimulisala pojedinačne inicijative i na taj način održala razvoj
malih i srednjih preduzeća u Crnoj Gori. Ovo je veoma bitno za razvoj Crne Gore i u vremenu
krize a i u periodu nakon krize jer sektor malih i srednjih preduzeća u Crnoj Gori treba da
doprinese ravnomjernom regionalnom razvoju Crne Gore odnosno treba da doprinese
razvoju sjevera kao nedovoljno razvijenom regionu Crne Gore.
U cilju prevazilaženja uticaja na strateški prioritet Crne Gore turizam Vlada a Crne Gore
donijela je odluku o posebnim mjerama i aktivnostima vezanim za turističku sezonu. Ove
mjere su podrazumijevale smanjenje cijena turističkih poslanika i naravno zadržavanje i
poboljšavanje kvaliteta usluga samih turističkih radnika. Kao rezultat ovim aktivnosti
turistička sezona u Crnoj Gori je prema relevantnim podacima ostala na nivou iz 2008 godine
što je prvenstveno i bio cilj. Ovo se može smatrati uspjehom Vladinih politika jer su
uglavnom sve zemlje regiona i šire zabilježile pad u turističkim aktivnostima. Ove mjere jesu
pohvalne ali je ključno pitanje zašto privrednim subjektima treba signal od Vlade da se
prilagođavaju tržišnim promjenama.
Sa druge strane vođena je i politika smanjenja poreza i doprinosa kako bi se i građanima
pomoglo da ne osjete posledice ekonomske krize. Ključno je što je Vlada i u godinama krize
nastavila sa liberalizacijom poreske politike omogućavajući da Crna Gora bude jedina
evropska zemlja u kojoj su i korporativni i porez na lične zarade jednocifreni i iznose 9%. Svi
fiskalni parametri su zahvaljujući politici Vlade zadržani ispod kriterijuma koje propisuju
© Institut za strateške studije i projekcije
102
Crnogorski ekonomski trendovi 28
kriterijumi iz Mastrihta.23 Osim toga Vlada Crne Gore subvencionirala je potrošnju električne
enegije a najveći akcenat u tim subvencijama posvećen je najugroženijim grupama.
Međutim, ključno pitanje dugog roka je kako pomoći ugroženim grupama a tretirati energiju
kao robu odnosno kako je moguće efikasno kreirati i održavati socijalnu politiku u Crnoj Gori.
Iako se i dalje osjećaju posljedice ekonomske krize može se reći da su mjere koje je Vlada
Crne Gore donijela za ublažavanje posledica iste u velikoj mjeri doprinijele da se te posledice
što manje odraze na građane i privredu Crne Gore. Takođe, ove mjere su postavljene kao
dobar temelj za nastavljanje razvoja svih segmenata ekonomije Crne Gore i samim tim
prema projekcijama Vlade Crna Gora će nakon potpunog prevazilaženja krize nastaviti put
razvoja koji je i započela i koji je pokazao odlične rezultate.
Kretanje BDP u zemljama regiona
Prema projekcijama Svjetske banke i MMF-a globalna ekonomija u 2010. zabilježiće oporavak
i rast svjetske ekonomije iznosiće 3,102%. Takođe, ove projekcije pokazuju da će do rasta
ekonomije doći i u Evropskoj Uniji i to za 0,453% dok će zemlje euro zone zabilježiti rast od
0,326%.
Sa druge strane analiza BDP zemalja u regionu pokazuje da su sve zemlje u 2008. bilježile
rast na koji je uticalo mnogo faktora. Iako globalna ekonomska kriza ima korijene u 2008. u
zemljama regiona i Crnoj Gori uticaj krize jasno se oslikao u 2009 i prema nekim procjenama
osjećaće se i u 2010 godini drugim riječima kriza je u regionu počela sa zakašnjenjem pa
stoga i oporavak možemo očekivati sa djelimičnim zakašnjenjem.
Grafik 4: BDP u zemljama regiona
Izvor: MMF, Svjetska banka, UN, OECD, CIA World Factbook
Najveći pad BDP u 2009 godini zabilježen je u Hrvatskoj i to 5,2% kao i u Sloveniji -4,7%.
Srbija i Crna Gora su zabilježile pad od 4% dok su Makedonija i Bosna i Hercegovina
zabilježile manji pad. U Bosni i Hercegovini pad BDP u 2009 godini iznosio je 3% dok je od
svih zemalja u regionu najmanji pad zabilježen u Makedoniji i iznosio je 2,5%.
23
Deficit budžeta ne smije biti veći od 3% BDP-a dok javni dug ne smije biti veći od 60% BDP-a.
© Institut za strateške studije i projekcije
103
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Prema projekcijama Svjetske banke i MMF-a sve zemlje regiona u 2010 godini zabilježiće rast
BDP osim Crna Gora. Prema ovim procjenama Crna Gora će imati i u 2010 godini negativan
trend u rastu BDP i pad BDP-a će iznositi 1,952%.24 Sa druge strane najveći rast BDP-a
prema ovim projekcijama zabilježiće Makedonija (2%) koja je kako je već i navedeno imala i
najmanji pad BDP-a u 2009 godini. Takođe, značajan rast, prema ovim projekcijama i još
uvijek u uslovima finasijske krize ostvariće Srbija. Procijenjeni rast BDP-a Srbije za 2010
godinu iznosi 1,5%. Hrvatska i Bosna i Hercegovina zabilježiće blagi rast i to Hrvatska za
0,4% i Bosna i Hercegovina za 0,5%. Slična situacija je i sa Slovenijom u kojoj će prema
projekcijama MMF-a rast BDP-a u 2010 godini iznositi svega 0,4%.
Godina oporavka ili još jedna godina recesije?
Iako je 2010. najavljena kao godina oporavka svjetske ekonomije rezultati koji su do sada
postignuti ne idu tome u prilog. Sa jedne strane svjetska tržišta i dalje su u stanju stagnacije
ili recesije dok samo poneka ulaze u fazu oporavka i pozitivnih trendova. Najveći problem
2010 godine po svim relevantnim indikatorima i činjenicama bilježe zemlje koje su u razvoju i
zavise uglavnom od stranih investicija kao i razvijene zemlje u kojima su strukturalni
problemi izašli na vidjelo uslijed negativnog uticaja globalne krize.
Uprkos (ne)slaganjima u vezi sa dimenzijom ove krize, očigledno je da postoji i njena
pozitivna strana na koju i treba obratiti najveću pažnju. Pozitivna strana je što je upravo
kriza ukazala na postojeće nedostatke, slabosti i greške određenih sektora pogotovo u
zemljama koje se mogu smatrati pokretačima ekonomskih aktivnosti svjetske ekonomije.
Osim ovoga, kriza je ukazala na to koji su ranjivi djelovi svjetske ekonomije i naravno
pokazala je da je veza između svih ekonomskih aktivnosti u svijetu nerazdvojiva.
Sa aspekta Crne Gore i regiona globalna ekonomska kriza je započela može se reći krajem
2008 godine dok je prave posledice ostavila u 2009 godini. Opšti utisak regionalne reakcije
na krizu je da su korišćeni potpuno pogrešni mehanizmi odnosno korištena je državna pomoć
kompanijama i bankama, subvencioniranje kupovine nekretnina i sl. Svi ovi mehanizmi su
uzrokovali i početak krize u SAD-u i njen spill-over efekat na globalnu ekonomiju. Regionalne
reakcije podsjećaju na pokušaj gašenja vatre benzinom. Istina, bilo je i nekih pozitivnih
riješenja. Prije svega, ona se ogledaju u pokušajima fiskalne stimulacije odnosno smanjenja
poreskih i drugih opterećenja ali i u (stidljivim) pokušajima institucionalne reforme. Upravo
ove mjere moraju biti nastavljene i u narednom periodu kao i u periodu nakon izlaska iz
krize. Ukoliko regionalni pristup bude usmjeren u tom pravcu onda se neće dešavati da u
2009. samo Crna Gora i Albanija zabilježe rast stranih direktnih investicija u odnosu na
prethodnu godinu već će region slijediti navedene primjere. Iako sve zemlje Zapadnog
Balkana imaju neuporedivo veće šanse ukoliko čitav region bude institucionalno konkurentan
izvjesno je da će svaka država prije svega misliti na svoje građane (ili na sebe?). U tom
kontekstu ključna preporuka za Crnu Goru nije samo nastavak institucionalne reforme već
njeno apsolutno ubrzanje i prelazak iz svlačionice na teren. Nastavak deregulacije posebno
na tržištu rada, ukidanja monopola, uvođenja tržišnih riješenja u penzionom, obrazovnom i
zdravstvenom sektoru, kreiranja boljeg poslovnog okruženja kao i počinjanje pojedinih i
nastavak otpočetih ključnih infrastrukturnih investicija istinski su izazovi kojima Crna Gora
mora odgovoriti kako bi kreirala društvo bogatih pojedinaca.
24
Prema projekcijama Ministarstva finansija i ISSP-a u 2010. u Crnoj Gori se očekuje rast BDP-a od 0,5%.
© Institut za strateške studije i projekcije
104
Crnogorski ekonomski trendovi 28
LITERATURA
1. “Analiza ostvarivanja ekonomske politike Crne Gore” Ministarstvo finansija Crne Gore,
Podgorica, Novembar 2009.
2. “Ekonomski i fiskalni program za 2010-2012”, Ministarstvo finansija Bosne i
Hercegovine, Sarajevo, Decembar 2009.
3. “Economic Forecast, Spring 2009”, European Commission, Directorate-General for
Economic and Financial Affairs,
4. “Economic Crisis in Europe: Causes, Consequences and Responses”, European
Commission, Directorate-General for Economic and Financial Affairs
5. “Makroekonomska politika za Republiku Makedoniju”, Ministartsvo finansija
Makedonije, Skoplje, Decembar 2009.
6. “Memorandum o budžetu i ekonomskoj i fiskalnoj politici za 2009 godinu sa
projekcijama za 2010 i 2011 godinu”, Ministartvo finansija Srbije, Beograd ,
Decembar 2008.
7. “Stability programme, update 2009”, Government of Slovenia, Ljubljana, Januar 2010
8. “Smjernice ekonomske i fiskalne politike za razdoblje 2010-2012”, Ministarstvo
finansija, Hrvatska, Zagreb 2009.
9. http://www.bsi.si
10. http://www.cbbh.ba
11. http://www.cb-mn.org
12. https://www.cia.gov
13. http://www.economywatch.com
14. http://www.fmf.gov.ba
15. http://www.finance.gov.mk
16. http://www.globalpropertyguide.com
17. http://www.gov.me/minfin
18. http://www.hnb.hr
19. http://www.imf.org/external/data.htm
20. http://www.mf.gov.si
21. http://www.mfin.hr
22. http://www.nbrm.gov.mk
23. http://www.nbs.rs
© Institut za strateške studije i projekcije
105
Crnogorski ekonomski trendovi 28
ANALIZE
© Institut za strateške studije i projekcije
106
Crnogorski ekonomski trendovi 28
UTICAJ DEMOGRAFSKE TRANZICIJE NA PENZIONI SISTEM
CRNE GORE
Autor: Mirza Mulešković*
Iako demografska tranzicija25 kao proces još uvijek ne dobija značajnost prilikom donošenja
važnih odluka ona je jedini faktor na koji se ne može direktno uticati. Proces prirodne
promjene stanovništva je nešto što se mora dešavati u svakom društvu i nešto što ostavlja
velike posledice na cijelu državu. Posledice se ne ogledaju samo na promjene u strukturi
stanovništva. Promjene izazvane demografskom tranzicijom ostavljaju veliki uticaj na sve
sfere života a može se reći da posledice demografske tranzicije u najvećoj mjeri ostavljaju
uticaja na ekonomiju i na sve grane ekonomije. Analizom velikog broja teorija koje se bave
uticajem deografske tranzicije na ekonomske aktivnosti jedne države jasno se može zaključiti
da su u najvećoj mjeri penzioni sistem jedne države i tržište rada podložni uticaju
demografske tranzicije. Upravo iz tog razloga, u Crnoj Gori se sa jedne strane povećava broj
zaposlenih a sa druge strane dolazi i do smanjenja mlade aktivne radne snage što će u
budućim ekonomskim aktivnostima dovesti i do smanjenja ponude radne snage u Crnoj Gori.
Analiza demografske strukture i indikatora penzionog sistema Crne Gore
Demografska tranzicija nije proces koji se dešava odjednom, to je proces koji u kontinuitetu
mijenja strukturu stanovništva jedne ekonomije a samim tim ostavlja velike posledice na
penzioni sistem i na tržište rada te ekonomije. Promjene koje obuhvata demografska
tranzicija mogu biti izazvane promjenama ekonomsko- soijalne strukture, obazovne ,
kulturne vjerske i ostale strukture. U istoj mjeri mogu da utiču promjene koje u dinamici i
strukturama nastaju zbog migracija. U teoriji su poznate četiri bitne postavke na kojima se
temelji teorija demografske tranzicije:
1. Da demografska tranzicija obuhvata promjene zbog prirodnog kretanja stanovništva (
natalitet, mortalitet i prirodni priraštaj);
2. Da je demografska tranzicija skup promjena društveno – ekonomskih i kulturnih na
jednom području;
3. Da se demografska tranzicija odvija pod uticajem mnogih faktora ukupnog procesa
razvoja i ona na te promjene djeluje povratno;
4. Da se svi uticaji na natalitet i mortalitet dešavaju posredno.
Sagledajući činjenice koje se vezuju za demografsku sliku Crne Gore jasno je da se broj
stanovnika povećava iz godine u godinu. Sa druge strane, do skoro zemlja koja se ubrajala u
zemlje sa mladin stanovništvom Crna Gora je ušla u fazu demografske tranzicije u kojoj
stanovništvo stari. Samim tim, već sada Crna Gora se smatra kao država koja ima staro
stanovištvo. Upravo demografska tranzicija dovela je do toga da u Crnoj Gori raste broj
straijih osoba, da se smanjuje broj radno aktivnih osoba a samim tim dovela je do toga da se
povećava broj penzionera i opterećenje na penzioni sistem i na budžet penzionog fonda.
*Institut za stateške studije i projekcije, Podgorica.
25
Prema Alica Wertheimer Baletić, demografska tranzicija je proces strukturne (polne, starosne, etničke i
obrazovne) promjene stanovništva kroz vrijeme.
© Institut za strateške studije i projekcije
107
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Grafik 1: % učešće stanovništva starog 65 i više godina
Izvor: MONSTAT, Kalkulacije ISSP
Kao što se janso može vidjeti iz gore datog grafika broj osoba starih 65 i više godina u Crnoj
Gori raste iz godine u godinu. Imajući u vidu da je 1991 godine u ukupnoj populaciji,
populacija starija 65 i više godina činila samo 8,2% a da 2007 godine čini 12,9% populacije
u velikoj mjeri govori o značaju ovog problema i o njegovim potencijalnim uticajima na sve
segmente crnogorskog društva.
Proporcijonalno broju osoba koje imaju 65 i više godina u Crnoj Gori raste i broj penzionera.
Ako bi se sagledali podaci koji govore o broju penzionera uočljiv je rast istih. U periodu od
2006 godine do kraja 2009 godine broj penzionera u Crnoj Gori uvećan je za 5031.
Grafik 2: Broj penzionera u Crnoj Gori u periodu 2006-2009 godine
Izvor: Fond PIO
Imajući na umu da je broj penzionera u značajnom rastu, i imajući na umu projekcije
stanovništva Crne Gore. Iz ovih teza može se zaključiti da će i u narednom periodu broj
© Institut za strateške studije i projekcije
108
Crnogorski ekonomski trendovi 28
penzionera rasti. Postavlja se samo pitanje koliko je finansijski održivo za Fond PIO
povećanje broja penzionera i na koji način će se finansirati sam Fond.
Analizirajući podatke o prihodima i rashodima Fonda PIO uočljiv je deficit koji se povećava iz
godine u godinu. U 2006 godini deficit Fonda PIO iznosio je 2,6% BDP-a Crne Gore, u 2008
godini deficit je bio na nivou od 2,2% od BDP-a. Najveći deficit zabilježen je u 2009 godini
kada je iznosio 4,4% od BDP. Iako Fond PIO ima veće rashode od prihoda ovaj deficit se
finansira od strane budžeta raznim subvencijama. Ovo dodatno predstavlja opterećenje na
državni budžet.
Grafik 3: Deficit Fonda PIO
Izvor: Fond PIO, Kalkulacije ISSP
Imajući na umu sve gore pomenute indikatore jasno je da je demografska tranzicija u velikoj
mjeri uticala na finasijsku održivost penzionog sistema Crne Gore. Takođe osim ovoga,
demografska tranzicija i samo povećanje broja penzionera ima direktne posledice na tržište
rada jer je trenutno u 2009 godini odnos 1,7 penzioner na jednog radnika.
Uticaj na tranziciju ili dalje opterećenje?
Pitanje je da li treba odgovoriti na demografsku tranziciju ili treba ostaviti situaciju da teče
prirodnim tokom. Ukoliko bi se izabrala druga varijanta rješenja problema zasigurno bi došlo
do velikih problema u penzionom sistemu Crne Gore. Sa druge strane ovo rješenje bi dovelo
do smanjenja broja radno aktivnih stanovnika i samim tim smanjenjem ponude radne snage
u Crnoj Gori.
Drugo pitanje je na koji način se treba boriti ’protiv’ uticaja demografske tranzicije. Najbolje
rješenje je za to nastavak reforme penzionog sistema i prihvatanje modela privatnih
penzionih fondova kao ravnopravnog modela u Crnoj Gori, Na taj način će se dati mogućnost
izbora za sve u koji fond žele da ulažu i na taj način će se u velikoj mjeri smanjiti i
opterećenje na državni penzioni fond.
Jedno je sigurno da je demografska tranzicija proces koji se ne može zaustaviti. To je proces
koji za sobom nosi određene posledice a samim tim i brige za vodioce ekonomskih politika u
Crnoj Gori.
© Institut za strateške studije i projekcije
109
Crnogorski ekonomski trendovi 28
LITERATURA
1. Baćović, Maja: „Demografske promjene i ekonomski razvoj”, Institut za strateške
studije i projekcije, Podgorica 2006.
2. Baćović, Maja: „ Demografske promjene u Crnoj Gori”, Preduzetnička ekonomija, Vol.
7 (ISSN 1451-6659), Postdiplomske studije „Preduzetnička ekonomija”, Podgorica,
2004.
3. Baletić , Alica Wertheimer: „ Stanovništvo i razvoj” ,MATE , Zagreb 1999.
4. MONSTAT: „Statistički godišnjak “,Podgorica 2003,2009.
5. Pjanić, Zoran: „ Problemi stanovništva u ekonomskoj teoriji” , Nolit, Beograd, 1957.
6. Vukotić, Veselin; „Makroekonomski računi i modeli ” CID , Podgorica, 2001.
7. Vukotić, Veselin; Baćović, Maja: „ Demografija – matrijal za labaratoriju, radna
verzija“, Ekonomski fakultet, Univerzitet Crne Gore, Podgorica 2000.
© Institut za strateške studije i projekcije
110
Crnogorski ekonomski trendovi 28
POGLED NA KVALITET U SRPSKOJ PRIVREDI
Autori: mr Jelena Stanković, doc. dr Marija Anđelković Pešić, mr Vesna Janković
Milić*
Uvod
Globalna konkurencija i sve zahtevniji potrošači primoravaju preduzeća da stalno unapređuju
kvalitet poslovanja. Iz tog razloga kvalitet postaje neizostavna tema teorije i prakse i na
početku XXI veka. U tom smislu, Crosby-jeva izreka „kvalitet je besplatan”, još uvek ne gubi
značaj. Međutim, ona bi se u savremenim uslovima mogla modifikovati, odnosno
unapređenje kvaliteta promovisati kroz izreku „kvalitet je isplativ”, jer unapređenje
kvalitetata svakako podrazumeva određena ulaganja i posvećenost, ali koristi i uštede koje
obezbeđuje nadmašuju ulaganja.
Kvalitet se može tumačiti i objašnjavati na različite načine. Međutim, činjenica je da je
polazna osnova za definisanje ovog pojma prikupljanje podataka o zahtevima potrošača, jer
su oni ključni arbitri procene kvaliteta. Ako se pođe od rezultata brojnih istraživanja, po
kojima se pod kvalitetom podrazumeva perfekcija, konzistentnost, eliminisanje defekata,
smanjenje gubitaka usled eliminisanja defekata, brzina isporuke, podudarnost sa
standardima, pouzdanost i slično, može se reći da kvalitet treba posmatrati u širem smislu,
odnosno ne samo kao kvalitet proizvoda i procesa, već i kao kvalitet poslovanja.
Izazovi srpske privrede u XXI veku
Poslovanje u novoj ekonomskoj eri izrazito je dinamično, te je jedan od ključnih izazova
preduzeća transformisati postojeći organizacioni dizajn u savremeni, fleksibilniji. Funkcionalni
silosi, kao i princip ''komande i kontrole'', mogu značajno ometati implementaciju strategije,
te je potrebno odreći ih se.26 Nasuprot tome, procesnim pristupom upravljanju i davanjem
ovlašćenja zaposlenima stvaraju se uslovi za razumevanje i razgovaranje o strategiji, te i za
njenu uspešnu implementaciju.
U skladu sa time, promene u osnovi formulisanja i načinu implementacije strategije moraju
biti praćene promenama u načinu merenja uspešnosti njene implementacije. To znači da je
potrebno, pored finansijskih, koristiti i nefinansijska merila, koja pokazuju u kojoj meri
preduzeće koristi nematerijalne resurse. Nefinansijska merila predstavljaju dopunu
finansijskim, jer su indikatori buduće finansijske slike preduzeća.
Razvoj novih proizvodnih i informacionih tehnologija omogućava fleksibilnu i difersifikovanu
proizvodnju usmerenu ka zadovoljenju sve prefinjenijih zahteva potrošača. Upravo značajan
izazov preduzeća u savremenim uslovima jeste odgovor na zahteve potrošača.27 Naime,
danas su potrošači mnogo više informisani i obrazovani, te su usled toga i zahtevniji, kada je
reč o karakteristikama, brzini isporuke i ceni proizvoda. Iz tog razloga kvalitet proizvoda
* Ekonomski fakultet, Univerzitet u Nišu
26
Kaplan R. S., Norton D. P., (2001) The Strategy Focused Organization: How Balanced Scorecard Companies
Thrive in the New Business Environment, Harvard Business School Press, p. 2.
27
Dedhia N. S., (1995) Survive Business Challenges With the Total Quality Management Approach, Total Quality
Management, Jul, Vol. 6, Issue 3.
© Institut za strateške studije i projekcije
111
Crnogorski ekonomski trendovi 28
mora biti definisan od strane potrošača. Imidž preduzeća ima značajnu ulogu kada potrošači
donose odluku o kupovini, a upravo jedan od značajnih faktora imidža jeste oproban i
potvrđen kvalitet proizvoda.
Da bi se kvalitet isporučio potrošačima, on se mora zahtevati od dobavljača. Ovo implicira
uspostavljanje odnosa saradnje sa dobavljačima, a u nekim slučajevima i partnerstva.
U novoj ekonomiji, ekonomiji znanja, menja se uloga zaposlenih koji nisu na menadžerskim
pozicijama. Oni predstavljaju ljude koji će pomoći rešavanju problema, a ne ''varijabilne
troškove''. Zato je potrebno, pored saradnje sa potrošačima i dobavljačima, uspostaviti
saradnju između zaposlenih i obezbediti posvećenost zaposlenih.
U zavisnosti od toga šta čini osnovu konkurentske prednosti, mogu se istaći sledeće
dimenzije konkurentnosti:28
• troškovi (''make it cheap''),
• kvalitet (''make it good''),
• brzina isporuke (''make it fast''),
• pouzdanost isporuke (''deliver when promised''),
• reagovanje na promenu nivoa tražnje (''change its volume''),
• brzina uvođenja novih proizvoda (''chage it'').
Navedeni faktori konkurentnosti mogu se svrstati u tri dimenzije: troškovi (u smislu cene
proizvoda), kvalitet i pouzdanost (u smislu funkcionalnosti proizvoda i kontinuiranog
ispunjenja zahteva potrošača), vreme i fleksibilnost (u smislu da je proizvod uvek na
raspolaganju potrošačima i da se isti uvek isporučuje na vreme, odnosno da se
pravovremeno uvode novi proizvodi i procesi).29 Prema Skinner-u dimenzije konkurentnosti
nalaze se u trade-off odnosu, jer nije moguće u isto vreme postići visok kvalitet, niske
troškove i pravovremenu isporuku proizvoda. Vodeći se prethodno navedenim, on je 1969.
godine formulisao trade-off model. Neopravdanost ovog modela potvrđena je mnogo puta u
praksi uspešnih preduzeća. Najbolji pokazatelj neutemeljenosti modela koji počiva na tradeoff-u dimenzija konkurentnosti jesu japanska preduzeća, koja su uspela da obezbede
poboljšanje u sve tri dimenzije, te njihovu proizvodnju karakterišu niski troškovi, visok
kvalitet, brza proizvodnja i isporuka.
Prema određenim autorima, među kojima su i Ferdows i DeMeyer30 (koji su formulisali model
„kula od peska“), kvalitet je osnova svakog daljeg unapređenja, odnosno unapređenje
kvaliteta uslov je obezbeđenja pouzdanosti, fleksibilnosti i efikasnosti proizvodnje i
poslovanja, uopšte. Polazeći od stava ovih, ali i mnogih drugih autora, smatra se da
unapređenje kvaliteta predstavlja primarni faktor povećanja konkurentnosti, te i značajan
izazov srpske privrede u XXI veku.
Unapređenje kvaliteta kao faktor povećanja konkurentnosti privrede srbije
Istraživanja Svetske banke, prezentovana u Izveštaju o poslovanju 2009 (Doing business
2009), pokazuju pogoršanje poslovnog ambijenta srpske privrede i 94. poziciju na rang listi
od 181 zemlje (91. pozicija u 2007. godini). Od zemalja regiona, Srbija ima bolju poziciju od
Hrvatske (106) i BiH (119), a lošiju od Mađarske (41), Rumunije (47), Slovenije (54),
Makedonije (71), Albanije (86) i Crne Gore (90). Komparativna analiza dinamike i tempa
28
Chase R., Jacobs R., Aquilano N., (2004), Operations Management for Competitive Adventage, McGraw Hill,
Irwin
29
Rao A., Carr P., Dambolena I., Kopp J., Martin J., Ralfi F., Schlesinger F., (1996), Total Quality Management: A
Cross Functional Perspective, John Wiley
30
www.emeraldinsight.com/info/about_emerald/emeraldnow/archive/emeraldnow.pdf
© Institut za strateške studije i projekcije
112
Crnogorski ekonomski trendovi 28
poboljšanja poslovnih indikatora sa zemljama u okruženju ukazuje na usporavanje privrednih
reformi u Srbiji sa svim negativnim posledicama na ukupnu konkurentnost privrede.31
Povećanje nivoa konkurentnosti proizvoda srpskih preduzeća predstavlja uslov efikasnijeg
uključivanja na međunarodno tržište. Međutim, proizvodi srpskih preduzeća uglavnom nisu
konkurentni ni cenom, ni kvalitetom. Konkurentnost srpskih preduzeća se uglavnom zasniva
na izvozu kooperantskih usluga (outsourcing), uz primenu uvoznih tehnologija (licence, SDI,
kopije, zajednička ulaganja itd.).32
Iz tog razloga, među ciljevima razvoja industrijske proizvodnje, odnosno industrijske politike
Srbije nalaze se i sledeći:
• povećanje proizvodnje i konkurentnosti proizvoda,
• porast produktivnosti,
• rast izvoza.
Jedan od načina za ostvarenje navedenih ciljeva jeste povećanje nivoa kvaliteta proizvodnje,
ali i povećanje nivoa kvaliteta poslovanja, uopšte. Naime, povećanje nivoa kvaliteta
realizacije aktivnosti i procesa doprinosi smanjenju varijabiliteta i defekata, te povećanju
nivoa kvaliteta gotovih proizvoda uz ostvarenje ušteda, odnosno smanjenje troškova.
Takođe, napor uložen u unapređenje kvaliteta rezultira u povećanju produktivnosti,
satisfakcije i lojalnosti potrošača, konkurentske prednosti, tržišnog učešća i, u konačnom, u
povećanju finansijskog rezultata. Uticaj unapređenja kvaliteta se, dakle, može posmatrati
interno i eksterno. Interno, visok kvalitet znači i veću produktivnost, koja, posledično,
dopušta niže cene, te i povećanje konkurentnosti, tržišnog učešća i profita. Sa druge strane,
visok kvalitet, u smislu smanjenja varijacija i defekata, znači smanjenje troškova i povećanje
dodate vrednosti, čime se ponovo obezbeđuje pozitivan efekat na finansijski rezultat. Sa
eksternog aspekta, veći kvalitet znači povećanje satisfakcije potrošača, stvaranje dobre
reputacije preduzeća i povećanje broja lojalnih potrošača (Grafik 1.).33
Grafik 1: Uticaj unapređenja kvaliteta na finansijski rezultat preduzeća
Bez obzira na činjenicu da su privredne reforme u Srbiji okvalifikovane kao „usporene“
preduzeća se i sama moraju potruditi da obezbede unapređenje svog poslovanja i
unapređenje poslovnih performansi, posebno u smislu povećanja nivoa kvaliteta, te i
povećanja produktivnosti. Naime, prema Republičkom zavodu za razvoj indeks produktivnosti
31
32
Izveštaj o razvoju Srbije u 2008. (april 2009.), www.razvoj.gov.rs
Konkurentnost privrede Srbije, www.razvoj.gov.rs
33
Soin S. S., (1992), Total Quality Essentials: Using Quality Tools and Systems to Improve and Manage Your
Business, McGraw-Hill, p. 2 – 3.
© Institut za strateške studije i projekcije
113
Crnogorski ekonomski trendovi 28
u industriji pokazuje pad u 2009. u odnosu na 2008. godinu.34 Da bi se proverilo u kojoj meri
se u preduzećima u Srbiji prate trendovi u unapređenju poslovanja, te da li su na dobrom
putu da povećaju kvalitet i produktivnost i doprinesu poboljšanju konkurentske pozicije
srpske privrede, sprovedeno je empirijsko istraživanje. Ovo istraživanje pokazuje „as-is“
stanje srpske privrede, na osnovu koga je moguće formulisati preporuke, odnosno „to-be“
stanje srpske privrede.
Zastupljenost alata za unapređenje kvaliteta u privredi srbije
Zadatak istraživanja bio je da se utvrdi da li su preduzeća u Srbiji upoznata sa savremenim
konceptima i modelima upravljanja preduzećem, a posebno upravljanja kvalitetom, kao i da li
pokušavaju da prenesu pozitivna iskustva preduzeća iz razvijenih zemalja. Ovaj zadatak
realizovan je sa ciljem ukazivanja na mogućnosti za unapređenje konkurentnosti. Istraživanje
je sprovedeno u dva navrata. Tokom jula i avgusta 2007. godine i u istom periodu 2009.
godine. Prvi put uzorak je odabran slučajno iz grupe preduzeća na teritoriji Republike Srbije,
a čine ga 60 privrednih subjekata. Radi povećanja relevantnosti istraživanja, pri izboru
preduzeća u uzorak izvršena je stratifikacija osnovnog skupa, odnosno pošlo se od podele
preduzeća na mala, srednja i velika. Srazmerno učešću broja zaposlenih u ovim preduzećima
u osnovnom skupu definisana je i struktura uzorka. Pri tome, broj zaposlenih je korišćen kao
kriterijum za stratifikaciju, jer se polazi od pretpostavke da svi zaposleni moraju biti uključeni
u unapređenje kvaliteta i poslovanja, uopšte, odnosno da su svi zaposleni nosioci promena.
Ponovljeno istraživanje vršeno je na istom uzorku, kako bi se obezbedila relevantnost
podataka i realnost zaključivanja.
Kada je reč o konceptima prevashodno usmerenim ka unapređenju kvaliteta proizvodnje
rezultati istraživanja iz 2007. godine pokazali su sledeće stanje:
Just-In-Time (JIT) koncept implementiralo je svega 15% preduzeća,
Total Quality Management (TQM) 31,6%, dok je
Six Sigma prisutna u svega 3,3% preduzeća u uzorku (Grafik 2.a)).
Prema ponovljenom istraživanju 2009. godine situacija se nije značajno promenila (Grafik
2.b)). Jedino je nešto veća zastupljenost TQM-a (35%).
Grafik 2: Zastupljenost koncepata za upravljanje kvalitetom
a) istraživanje sprovedeno 2007. godine
b) istraživanje sprovedeno 2009. godine
broj
preduzeća 25
just-in-time
20
total quality
management
15
10
six sigma
broj
preduzeća 25
20
15
10
5
5
0
0
just-in-time
total quality
management
six sigma
Iako bi se prema zastupljenosti koncepata za unapređenje kvaliteta proizvodnje (JIT, TQM,
Six Sigma) moglo zaključiti da preduzeća u Srbiji ne pridaju dovoljan značaj kvalitetu, kao
dimenziji konkurentske prednosti, odgovori na pitanje vezano za ocenu uticaja pojedinih
načina obezbeđenja konkurentske prednosti (cena, kvalitet, usluga, promocija) na
opredeljenje potrošača (u smislu izbora proizvoda konkretnog preduzeća) dovode do
suprotnog zaključka. S obzirom da je reč o kvalitativnim atributima (koliko se značajnim
34
www.razvoj.gov.rs
© Institut za strateške studije i projekcije
114
Crnogorski ekonomski trendovi 28
smatraju pojedini načini obezbeđenja konkurentske prednosti), za njihovo merenje koriste se
skale Likertovog tipa. U ovom slučaju primenjena je skala Likertovog tipa sa pet tačaka, kako
bi se uticaj pojedinih načina obezbeđenja konkurentske prednosti na opredeljenje potrošača
iskazao numerički (veoma veliki uticaj – 5, veliki uticaj – 4, umereni uticaj – 3, slab uticaj –
2, neznatan uticaj - 1) i bila omogućena detaljnija analiza. Prema rezultatima istraživanja u
2007. godini najveću prosečnu ocenu dobio je kvalitet (4,38). Takođe, standardna devijacija
kvaliteta kao načina obezbeđenja konkurentske prednosti bila je najniža (0,69), što znači da
su mišljenja menadžera o uticaju kvaliteta na unapređenje konkurentnosti ujednačena, te da
se kvalitet smatra najuticajnijim na opredeljenje potrošača. Takođe, veliki je i uticaj usluga,
dok su cena i promocija, kao načini obezbeđenja konkurentske prednosti, ocenjeni kao
manje značajni za opredeljenje potrošača. Rezultati istraživanja iz 2009. godine potvrđuju da
se kvalitet u preduzećima u Srbiji smatra najboljim načinom unapređenja konkurentnosti, jer
je ponovo prosečna ocena kvaliteta bila najveća (4,56). Ovakvi rezultati pokazuju da
menadžeri preduzeća u Srbiji shvataju značaj kvaliteta kao dimenzije konkurentnosti, ali se
(ako se imaju u vidu rezultati koji se odnose na zastupljenost koncepata za unapređenje
kvaliteta) ne ponašaju u skladu sa svojim uverenjima.
Značajan instrument unapređenja kvaliteta procesa, a posledično i proizvoda, jeste statistčka
kontrola procesa. Međutim, rezultati istraživanja pokazuju da se kontrola kvaliteta još uvek
posmatra, pre svega, sa aspekta gotovih proizvoda. U tom smislu, kontrola kvaliteta gotovih
proizvoda zastupljena je u svim preduzećima u uzorku (Grafik 3.a)). Takođe, više od polovine
preduzeća u uzorku vrši kontrolu faznih proizvoda i pojedinih operacija (58% za oba načina
kontrole prema istraživanju iz 2007. godine i 65% za kontrolu faznih proizvoda, odnosno
60% za kontrolu pojedinih operacija prema istraživanju iz 2009. godine). Kada je reč o
kontroli kvaliteta proizvodnje, prema rezultatima istraživanja statistička kontrola procesa još
uvek nije dovoljno zastupljena (20% prema istraživanju iz 2007. godine i 23% prema
istraživanju iz 2009. godine). Sa druge strane, prema rezultatima istraživanja iSixSigma
magazina, na nivou svetske privrede statistička kontrola procesa zastupljena u oko 80%
preduzeća. Ovi podaci ukazuju na značajno zaostajanje srpske privrede u poređenju sa
svetskom, mada se, prema poslednjem istraživanju, može uočiti i izvestan napredak (Grafik
3.b)). Ukoliko se trend povećanja zastupljenosti statističke kontrole procesa nastavi očekuje
se pozitivan pomak preduzeća u Srbiji kada je reč o njihovoj konkurentnosti.
Grafik 3: Zastupljenost pojedinih oblika kontrole kvaliteta
a) istraživanje sprovedeno 2007. godine
b) istraživanje sprovedeno 2009. godine
broj
60
preduzeća
50
40
30
20
10
0
kontrola gotovih
proizvoda
kontrola faznih
proizvoda
kontrola pojedinih
operacija
statistička kontrola
procesa
broj
preduzeća 60
50
40
30
20
10
0
kontrola gotovih
proizvoda
kontrola faznih
proizvoda
kontrola pojedinih
operacija
statistička kontrola
procesa
Polazeći od toga da statistička kontrola procesa i sama uključuje niz instrumenata,
istraživanjem je obuhvaćeno i pitanje koje se odnosi na zastupljenost ovih instrumenata.
Kada se statistička kontrola procesa posmatra na ovaj način, može se zaključiti da veći broj
preduzeća primenjuje pojedine instrumente statističke kontrole procesa, nego što bi se to
moglo zaključiti na osnovu prethodno prikazanih podatka (koji se odnose na zastupljenost
statističke kontrole procesa kao celine). Na primer, dijagram toka zastupljen je u 24
preduzeća iz uzorka prema istraživanju iz 2007. godine, odnosno u čak 42 preduzeća iz
© Institut za strateške studije i projekcije
115
Crnogorski ekonomski trendovi 28
uzorka prema istraživanju iz 2009. godine. Takođe, može se reći da je zadovoljavajuća
zastupljenost dijagrama „uzrok-posledica“ (20 preduzeća prema izraživanju iz 2007. godine,
odnosno 28 preduzeća prema istraživanju iz 2009. godine). Međutim, kada je reč o
kontrolnim kartama i Pareto dijagramu stanje je veoma nezavidno. Prema rezultatima
istraživanja zastupljenost ovih instrumenata manja je od 20%.
Imajući u vidu da paralelno sa unapređenjem kvaliteta procesa treba obezbediti i
unapređenje kvaliteta upravljanja upitnikom su, pored pitanja koja se odnose na koncepte i
instrumente za unapređenje kvaliteta procesa, obuhvaćena i pitanja koja se odnose na
zastupljenost modela za formulisanje i implementaciju strategije u srpskoj privredi, kao i
pitanja koja se odnose na faktore kvaliteta poslovanja preduzeća.
Prema rezultatima istraživanja 2007. godine modele za formulisanje i implementaciju
strategije (poput Balansne karte i Prizme performansi) implementiralo je svega 25%
preduzeća. Preciznije, preduzeća koja su implementirala Balansnu kartu u uzorku učestvuju
sa 18%, dok je model Prizma performansi prisutan kod svega 7% preduzeća u uzorku.35
Najnovije istraživanje potvrdilo je rezultate istraživanja iz 2007. godine, što znači da
menadžeri preduzeća u Srbiji još uvek nisu shvatili značaj savremenih metoda i koncepata
upravljanja. Iako veza između primene navedenih ili nekih drugih metoda i koncepta
upravljanja i konkurentske prednosti preduzeća nije eksplicitna, ona svakako postoji. Naime,
Usklađena lista i Prizma performansi omogućavaju menadžerima da lakše identifikuju vezu
između svakodnevnog poslovanja, odnosno načina realizacije poslovnih procesa i
obezbeđenja satisfakcije potrošača (ali i drugih interesnih grupa), te i povećanja
konkurentske prednosti preduzeća.
Kada je reč o faktorima kvaliteta poslovanja ispitanicima su bili ponuđeni sledeći faktori:
• visina troškova,
• struktura troškova,
• kvalitet proizvoda (usluga),
• kvalitet procesa,
• kreativnost i inovativnost,
• brzina realizacije procesa,
• pravovremena isporuka proizvoda,
• odnosi sa potrošačima (nivo saradnje),
• odnosi sa dobavljačima (nivo saradnje),
• stručnost zaposlenih,
• usavršavanje zaposlenih,
• organizaciona kultura.
Analiza prikupljenih podataka (ocena navedenih faktora kvaliteta poslovanja od strane
ispitanika), prema istraživanju iz 2007. godine, pokazuje da se najuticajnijim faktorima
smatraju: stručnost zaposlenih (4,48), kvalitet proizvoda (4,45), kvalitet procesa (4,32),
usavršavanje zaposlenih (4,27) i organizaciona kultura (4,27). Ponovljeno istraživanje
potvrdilo je rezultate istraživanja iz 2007. godine. Preciznije, istraživanje iz 2009. godine
pokazuje da se u srpskoj privredi najznačajnijim faktorima kvaliteta poslovanja smatraju:
kvalitet proizvoda (4,52), kvalitet procesa (4,35), stručnost zaposlenih (4, 32), odnosi sa
dobavljačima (4,30) i organizaciona kultura (4, 26). U prilog već učinjenoj konstataciji, i ovi
rezultati pokazuju da su menadžeri svesni značaja kvaliteta proizvoda i procesa, ali da su
njihovi napori za unapređenje ovih aspekata poslovanja nedovoljni.
35
Anđelković Pešić M., (2009), Business Process Management Maturity Model and Six Sigma: An Integrated
Approach for Easier Networking, International Conference: Economics and Management of Networks EMNet 2009,
Sarajevo, www.emnet.univie.ac.at
© Institut za strateške studije i projekcije
116
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Zaključak
Na osnovu rezultata istraživanja sprovedenog u dva navrata, 2007. i 2009. godine, može se
reći da po pitanju uvažavanja kvaliteta kao faktora konkurentnosti i unapređenja kvaliteta
pomaka ima, ali ne dovoljno (što potvrđuju i zvanični izveštaji Republičkog zavoda za razvoj).
Uviđa se značaj procesnog pristupa i merenja i unapređenja kvaliteta realizacije procesa, ali
se još uvek nedovoljno koriste merila i instrumenti koji mogu doprineti otkrivanju mogućnosti
za unapređenje kvaliteta. Osim toga, značajan problem predstavlja činjenica da je
upoznavanje sa savremenim konceptima i metodima upravljanja kvalitetom karakteristično za
više menadžment nivoe. Menadžeri moraju shvatiti da se na operativnom nivou nalaze
značajne mogućnosti za ostvarenje ušteda i unapređenje konkurentnosti. Iz tog razloga,
smatra se da je neophodna obuka svih menadžera, ali i ostalih zaposlenih za primenu merila
i instrumenata, odnosno za prikupljanje podataka na osnovu čije analize je moguće
identifikovati uzroke problema i izvore konkurentske prednosti. Preduzimanje konkretnih
koraka na polju unapređenja kvaliteta (pre svega, u smislu primene savremenih koncepta i
alata) u velikoj meri će olakšati preduzećima u Srbiji borbu sa konkurencijom na domaćem
tržištu, nastup na evropskom i svetskom tržištu, ali i uspostavljanje partnerstava ili drugih
oblika saradnje sa preduzećima iz razvijenih zemalja.
LITERATURA
1. Anđelković Pešić M., (2009), Business Process Management Maturity Model and Six
Sigma: An Integrated Approach for Easier Networking, International Conference:
Economics and Management of Networks EMNet 2009, Sarajevo,
www.emnet.univie.ac.at
2. Chase R., Jacobs R., Aquilano N., (2004), Operations Management for Competitive
Adventage, McGraw Hill, Irwin
3. Dedhia N. S., (1995) Survive Business Challenges With the Total Quality Management
Approach, Total Quality Management, Jul, Vol. 6, Issue 3.
4. Izveštaj o razvoju Srbije u 2008. (april 2009.), www.razvoj.gov.rs
5. Kaplan R. S., Norton D. P., (2001) The Strategy Focused Organization: How Balanced
Scorecard Companies Thrive in the New Business Environment, Harvard Business
School Press
6. Konkurentnost privrede Srbije, www.razvoj.gov.rs
7. Rao A., Carr P., Dambolena I., Kopp J., Martin J., Ralfi F., Schlesinger F., (1996),
Total Quality Management: A Cross Functional Perspective, John Wiley
8. Soin S. S., (1992), Total Quality Essentials: Using Quality Tools and Systems to
Improve and Manage Your Business, McGraw-Hill
9. www.emeraldinsight.com
© Institut za strateške studije i projekcije
117
Crnogorski ekonomski trendovi 28
CRNA GORA I KONKURENTNOST
Autor: Mirza Mulešković*
Težnja Crne Gore je da postane i opstane atraktivna investitorima i velikim kompanijama
koje bi poslovale na ovom području. Da bi mogla to dostići a samim tim i obezbijediti bolje
uslove za život svih građana i dostizanje evropskog nivoa života Crna Gora mora da radi na
poboljšanju svoje konkurentnosti. Kao jedan od najznačajnijih indikatora koji mjere
konkurentnost jedne države je Indeks globalne konkurentnosti koji računa Svjetski
ekonomski forum.36
Ovaj indeks u velikoj mjeri određuje rizik ulaganja u neku zemlju a samim tim i upućuje u
koje zemlje treba ulagati a u koje je to rizično raditi. Indikator koji je uporediv za sve zemlje
svijeta ulazi u razmatranje svih značajnijih investitora i kompanija. Iz svega jasno je zaključiti
da bolja pozicija znači i bolju poslovnu atmosferu a samim tim i veće šanse za dodatne
investicije koje su posebno potrebne zemljama u razvoju kao što je Crna Gora.
Osim ovog indeksa relevantne međunarodne institucije rangiraju zemlje i poslovanje u
zemljama po različitim kriterijumima. Sa stanovišta ekonomske efikasnosti i privlačnosti za
direktne strane investicije zanimljivi su indeksi koje objavljuje Svjetska banka a to je indeks
poslovanja.
Metodologija računanja indeksa globalne konkurentnosti
Indeks globalne konkurentnosti izveden je iz niza drugih indeksa koji determinišu poslovnu
atmosferu u jednoj zemlji. Iako je konkurentnost povezana sa velikim brojem determinanti
koje utiču na nju, indeks globalne konkurentnosti ocjenjuje 12 najznačajnijih oblasti:
Institucije;
Infrastrukturu;
Makroekonomsku stabilnost;
Zdravstvo i osnovno obrazovanje;
Visoko obrazovanje i treninzi;
Efikasnost tržišta dobara;
Efikasnost tržišta rada;
Sofistikacija finasijskog tržišta;
Tehnološka piosmenost;
Veličina tržišta;
Sofisticiranost biznisa;
Inovacije.
Radi lakšeg računanja indeksa i naravno jasnijeg pregleda i komparacije među zemljama ove
varijable su podijeljena na tri podindeksa i to:
Osnovni zahtjevi koji obuhvataju institucije, infrastrukturu, makroekonomsku
stabilnost i zdravstvo i osnovno obrazovanje.
36
Partner Svjetskog ekonomskog foruma u Crnoj Gori je ISSP.
*Institut za strateške studije i projekcije, Podgorica
© Institut za strateške studije i projekcije
118
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Pojačivače efikasnosti u koje spadaju visoko obrazovanje, efikasnost tržišta
dobara i tržišta rada, sofistikacija finansijskog tržišta, tehnološka pismenost i veličina
tržišta.
Faktori inovacije i sofistikacije koji obuhvataju sofisticiranost biznisa i inovacije.
Podjelom na podindekse određuje se snage države u pojedinim oblastima. Indeks osnovnih
zahtjeva predstavlja faktore razvoja ekonomije, drugi podindeks služi za ocjenu povećanja
efikasnosti i naravno treći indeks predstavlja mogućnost za povećanje inovacija u određenoj
državi.
Zlatna sredina ili stimulans za poboljšanje?
Izvještaj o konkurentnosti u svijetu rađen od strane Svjetskog ekonomskog foruma svake
godine jasno daje trenutnu poziciju svih država obuhvaćenih istraživanjem. U posljednjem
izvještaju za 2009 i 2010. u ovom istraživanju učestvovale su 133 zemlje. Kao što je i za
očekivati najveće svjetske ekonomije nalaze se na vrhu ljestvice zemalja ali u odnosu na
prethodne godine došlo je do promjena u samom vrhu ove ljestvice.
Iako se uzima kao najveća svjetska ekonomija koja i diktira razvoj ekonomija Sjedninjenih
Američkih Država je ove godine zauzela drugo mjesto. Na vrhu zemalja nalazi se Švajcarska
koja je u izvještaju za 2008. i 2009. zauzimala drugo mjesto. Kao jedan od razloga za
promjenu na vrhu ove ljstvice može se uzeti i svjetska ekonmska kriza koja je u velikoj mjeri
uticala na ekonomiju SAD-a. Na trećem mjestu po konkurentnosti nalazi se Singapur koji je u
odnosu na izvještaj iz 2008 godine ostvario napredak za dvije pozicije.
Crna Gora nalazi se na sredini liste zemalja prema indeksu globalne konkurentnosti. U
izvještaju za 2009. i 2010. Crna Gora zauzima 62 mjesto (od 133 zemlje) Upoređujući sa
izvještajem koji je rađen za period 2008-2009 Crna Gora je zabilježila napredak za 3 mjesta
jer je u tom izvještaju zauzimala 65 mjesto. Još značajnije je spomenuti da su reforme koje
se dešavaju u crnogorskom društvu naišle na pozitivne reakcije još u 2008 godini jer je tada
kao što je već rečeno Crna Gora zauzela 65 mjesto i ostvarila poboljšanje u odnosu na 2007
godinu za 17 pozicija odnosno u 2007. Crna Gora je zauzimala 82 mjesto.
Analizirajući ocijene pojedinih podineksa Crna Gora zauzima 65 mjesto vezano za osnovne
zahtjeve za dalji razvoj. Isto mjesto Crna Gora zauzima kada je riječ o podindeksu pojačivača
efikasnosti dok kod podindeksa faktora inovacija i sofistikacije Crna Gora zauzima 68 mjesto.
Karakteristično je da u sklopu indeksa osnovnih zahtjeva Crna Gora zauzima tek 93 mjesto
kada je infrastruktura u pitanju. Sa druge strane u indeksu pojačivača efikasnosti Crna Gora
zauzima 17 mjesto po pitanju sofistikacije finansijskog tržišta.
Ukoliko bi posmatrali pojedinačne ocjene ovih indeksa Crna Gora ima 4,43 prosječnu ocijenu
za podfaktor osnovnih zahtjeva za razvoj. Komparacije radi Švajcarska koja zauzima prvo
mjesto ima prosječnu ocijenu 5,98. Podindeks podsticanja efikasnosti u Crnoj Gori ocijenjen
je sa 4,06 dok je na primer u SAD ocijenjen sa 5,66. Na kraju Crna Gora je najnižu ocijenu
dobila za podindeks faktora inovacija i sofistikacije i to 3,56 i nalazi se na nivou Grčke,
Nigerije i Egipta. U Švajcarskoj prosječna ocijena ovog indeksa iznosi 5,68 dok su najveću
ocijenu dobili SAD 5,71 i Japan 5,70.
Iz svih ovih podataka jasno se može zaključiti koji su to glavni problemi koji se javljaju u
Crnoj Gori i naravno šta treba da se uradi da bi se poboljšala konkurenstnost na svjetskom
tržištu koje je za Crnu Goru kao zemlju u razvoju osnovni izvor kapitala.
© Institut za strateške studije i projekcije
119
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Sa druge strane ukoliko bi se posmatrao položaj zemalja regiona Crna Gora je rangirana kao
najkonkurentnija zemlja. Hrvatska se nalazi na 72 mjestu po konkurentnosti dok Makedonija
zauzima 84 mjesto. Srbija se nalazi na 93 mjestu od 133 zemlje u pomenutom izvještaju dok
je Bosna i Hercegovina zauzela 107 mjesto. Karakteristično je da su sve zemlje regiona
izuzev Crne Gore i Makedonije zabilježile pad na ljestvici konkurentnosti. Najveći pad
zabilježile su Srbija i Hrvatska. Srbija koja je u ovoj godini zauzela 93 mjesto u izvještaju
2008-2009 zauzimala je 85 dok u slučaju Hrvatske zabilježen je pad sa 61 na 72 mjesto.
Ako bi se razmatrali problemi za bavljenje biznisom u Crnoj Gori u ovom izvještaju navode se
kao glavni: neefikasnost državne administracije, nezadovoljavajuća infrastruktura, pristup
finansijama, neravnomjerno obrazovanje radne snage kao i korupcija. Osim ovih navodi se
još veliki broj razloga koji predstavljaju barijeru za poboljšanje položaja Crne Gore u
kontekstu globalne konkurentnosti.
Svi ovi podaci govore u prilog da se u posljednjih nekoliko godina Crna Gora razvija pravim
putem, da se osjećaju poboljšanja ali da još postoji par stepenika koje Crna Gora mora da
pređe da bi postala konkurentnija na svjetskom tržištu. Sa druge strane, ovo treba da posluži
kao vodič za donosioce odluka u Crnoj Gori da obrate pažnju na to šta zaista treba biznisu u
Crnoj Gori. Samo na ovaj način Crna Gora može da zabilježi značajniji napredak vezan za
globalnu konkurentnost. Ukoliko bi se uradile dodatne mjere, koje bi pospiješile biznis
ambijent, Crna Gora bi mogla očekivati povećanje direktnih stranih investicija koje i u ovim
uslovima u Crnoj Gori predstavljaju značajan izvor sredstava za razvoj Crne Gore i
poboljšanje životnog standarda svih građana Crne Gore.
Napredak ali još nedovoljan
Razvoj biznis okruženja za svaku zemlju glavni je uslov za učešće na svjetskom tržištu.
Upravo indikator koji računa Svjetska Banka pokazuje koliko je lako baviti se biznisom u
nekoj zemlji. U svijetu otvorenog tržišta i ekonomija indeksi koji pokazuju nivo lakoće
obavljanja biznisa u nekoj zemlji u velikoj mjeri utiču na donošenje odluka investitora u kojoj
zemlji će da obavljaju svoje aktivnosti i na taj način da doprinose kako ekonomskom razvoju
te zemlje tako i promociji te zemlje.
Prema izvještaju Svjetske Banke zemlja koja je najbolja za obavljanje biznisa je Singapur
zatim Novi Zeland i Hong Kong. Karakteristično je da SAD zauzimaju tek četvrtu poziciju što
govori u prilog da ima određene biznis barijere koje usporavaju biznis. Ukoliko bi se napravila
paralela između indeksa globalne konkurentnosti gdje Švajcarska zauzima prvo mjesto i
indeksa lakoće bavljenja biznisom Švajcarska zauzima tek 21 mjesto. Kao jedan od
ograničavajućih faktora za obavljanje biznisa u Švajcarskoj navodi se započinjanje biznisa
gdje ova zemlja zauzima 71 mjesto od 183 zemlje.
Crna Gora zauzima 71 mjesto u 2010 godini od 183 zemlje koliko je ukupno i bilo ocijenjenih
zemalja. Posmatrajući 2009 godinu gdje je Crna Gora zauzimala 77 mjesto osjetno je
poboljšanje biznis uslova i okruženja u Crnoj Gori. Analizom pojedinih komponenti ovog
indeksa u 2010 godini Crna Gora zauzima 27 mjesto od 183 zemlje kada je u pitanju zaštita
investitora što u velikoj mjeri promoviše Crnu Goru kao povoljnu destinaciju za strana
ulaganja. Dok sa druge strane problemi vezani za dobijanje građevinskih dozvola
predstavljaju problem u Crnoj Gori i u skladu sa tim indikatorom Crna Gora zauzima 160
mjesto.
© Institut za strateške studije i projekcije
120
Crnogorski ekonomski trendovi 28
Ako bi se analizirale zemlje regiona, izuzetnu poziciju zauzela je Makedonija. U izvještaju za
2010 godinu Makedonija zauzima 32 mjesto što je karakteriše kao zemlju sa najboljim biznis
okruženjem u regionu. Makedonija je u svim pojedinačnim indikatorima ostvarila napredak i
odlične pozicije na listi Svjetske banke ali pogotovo je značajan indikator započinjanja biznisa
u zemlji. Makedonija zauzima šesto mjesto kada je u pitanju otpočinjanje biznisa. Ovo
predstavlja ogroman potencijal za Makedoniju u pogledu privlačenja stranih investitora i
kompanija. Od ostalih zemalja u regionu Srbija zauzima 88 mjesto ali je karakteristično da
Srbija zauzima 4 mjesto po pitanju lakoće dobijanja kredita. Hrvatska zauzima 103 mjesto
dok Bosna i Hercegovina zauzima 116 mjesto u kojoj je najveći problem, prema ovom
indikatoru, otpočinjanje biznisa (160 mjesto).
Posmatrano sa više strana i upoređivanjem mnogih indikatora jasno se može konstatovati da
je napredak u Crnoj Gori izvjestan. Crna Gora popravlja svoju poziciju na globalnom tržištu
ali još uvijek postoji dosta problema i barijera koje sprečavaju Crnu Goru da postane zemlja
koja će biti najatraktivnija destinacija za direktne strane investicije i strana preduzeća. Da bi
se ovo stanje popravilo država treba da preduzme određene mjere koje će poboljšati
trenutno stanje u Crnoj Gori. Institucionalna konkuretnost u vidu vladavine prava, efikasnog
sudstva i atraktivne fiskalne politike preduslovi su povećanja globalne konkuretnosti Crne
Gore koja upravo uslijed ograničenog tržišta mora tražiti šansu u liberalnim institucijama.
LITERATURA
1. The Global Competitiveness Report 2009-2010, World
www.weforum.org
2. Doing business 2010 , World bank, www.doingbusiness.org
© Institut za strateške studije i projekcije
economic
forum,
121
Download

MONET Vol. 28