UGLJNDIOKSID KAO SREDSTVO ZA GAŠENJE POŽARA
Ugljen-dioksid – CO2 kao gas ima veliku primenu. Kao sredstvo za gašenje koristi se u ručnim aparatima
i specijalnim vatrogasnim vozilima i stabilnim protivpožarnim uređajima. Pri gašenju prostorija hemijskih
pogona i skladišta, gde se gašenje vrši prostornim zagušivanjem kao i pri gašenju električnih uređaja i
požara, gde sredstvo za gašenje ne nanosi štete materiji koja gori, CO2 gas još uvek ima najveću primenu.
Opšte osobine ugljen-dioksida
Pri normalnom atmosferskom pritisku od 1 bara i temperaturi od 0 oC ugljen- dioksid je gas bez boje i
mirisa, 1,5 puta teži od vazduha. Izvire iz zemlje, a može se dobiti različitim hemijskim procesima.
Specifična težina i specifična zapremina menjaju mu se sa temperaturom.
Ugljen- dioksid se pojavljuje u sva tri agregatna stanja, tj. čvrstom, tečnom i gasovitom. Kao sredstvo za
gašenje koristi se u formi gasa, snega i aerosola.
Tačka na kojoj se ugljen- dioksid može nalaziti u sva tri agregatna stanja je određena temperaturom od 56 oC i pritiskom od 5,3 bara. Ova tačka se naziva trojna tačka. Pri manjem pritisku i nižoj temperaturi
nije moguća tečna faza ugljen- dioksida.
Pri temperaturi od 31,5 oC kritičnoj temperaturi i pritisku od 7,43 bara, kritičnom pritisku, ugljen- dioksid
se može nalaziti samo u gasovitom stanju i ne može se povećanjem pritiska prevesti u tečno. Sniženjem
temperature ispod -57,5 oC ugljen- dioksid počinje da se kristališe i pretvara u sneg, dok se na temperaturi
od -79,5 oC i 0 pritiska stavara „suvi led“.
Promenom temperature i pritiska menja se agregatno stanje ugljen-dioksida. U tečno stanje se može
prevesti pri temperaturi od 0 oC i pritisku od 35,54 bara na -20 oC pri pritisku od 20 bara na -50 oC pri
pritisku od 6,79 bara itd.
Pri običnoj temperaturi jedan kilopond ugljendioksida zauzima pri pritisku 1 bara oko 500 litara
zapremine. Gašenje ugljendioksidom je veoma kratko, jer se brzo dostiže koncentracija potrebna za
gašenje. Za gorenje većine materijala potreban je procenat kiseonika od 15% zapremine, praktično se
uzima 30% koncentracije ugljendioksida, što znači da se za gašenje zatvorenih prostorija uzima
minimalno 0,5 kp/m3 ugljendioksida.
Vrste požara koji se gase ugljen-dioksidom
Ugljen-dioksid je podesno sredstvo za gašenje požara klase B, C (požari zapaljivih gasova – gradski gas,
acetilen, metan, propan, butan, i dr.) i E.
CO2 gas ima najveću primenu u hemijskoj industriji, I to pri gašenju požara na električnim uređajima
(generatori, transformatori), u lakirnicama i industrijskim pogonima.
Način delovanja ugljen-dioksida pri gašenju
Osnovni efekat gašenja ugljen-dioksidom je ugušujući, dok je rashladni efekat zanemarujući.
Opasnosti pri upotrebi ugljen-dioksida za gašenje u zatvorenim prostorijama
Kada se koristi CO2 za gašenje požara u zatvorenim prostorijama, postoji opasnost po zdravlje lica koja
su ostala u prostoriji, a isto tako i za onoga ko gasi požar, ukoliko nije upoznat sa štetnim delovanjem
CO2 gasa. Jer, za gašenje požara potrebna nam je koncentracija 25- 30%, a već pri 3%-tnoj zapreminskoj
koncentraciji čovek diše ubrzanije i dublje dok se kod 4% javlja glavobolja, zujanje u ušima i blaga
1
nesvestica. Koncentracija od 25% izaziva brzu smrt. Isto tako CO2 se ne sme koristiti za gašenje materija
kao što su magnezijum, titan, uran, plutonijum i dr.
Čuvanje ugljen- dioksida
Držanje ugljen-dioksida vrši se u čeličnim bocama, zapremine od nekoliko grama do više desetina
kiloponda. Posebno se ugljen-dioksid može skladištiti u velikim rezervoarima – cisternama, sa manjim
pritiskoam (25 bara) ali se ovde mora vršiti hlađenje.
Jedan od najvažnijih momenata, kada je u pitanju punjenje čelične boce ugljendioksidom, jeste stepen
punjenja. Stepen punjenja označava zapreminu u koju se smešta 1 kilopond ugljen-dioksida. Tako, na
primer, stepen punjenja 1,34 zanči da se 1 kilopond ugljen-dioksida smešta u 1,34 litara zapremine.
Boce zapremine 40 l imaju količinu oko 30 kp ugljen-dioksida (0,746 x 40=29,84 kp), odnosno boce
zapremine 60 l imaju oko 45 kp ugljen-dioksida (0,746 x 60=44,76 kp).
APARATI ZA GAŠENJE UGLJENDIOKSIDOM - NAMENA, PUNJENJE I
ISPITIVANJE
Ovi aparati se izrađuju u raznim veličinama. Ako prelaze težinu od 25 kg, onda se postavljaju na
točkove. Upotreba i rukovanje je jednostavno jer u unutrašnjosti imaju usponsku cev te nije potrebno
nikakvo okretanje. Treba samo da se odvije ventil visokog pritiska i tada gas izlazi na ekspanzionoj
mlaznici. Ovi aparati se pune pod pritiskom od 80 do 90 bara. Gas u boci je u tečnom (agregatnom)
stanju. Ovaj aparat predstavlja posebnu opasnost ako se neaktiviran nađe u požaru. Tada može da dođe do
eksplozije same boce, odnosno samog aparata. Izlaskom gasa iz boce vrši se sublimacija; on iz tečnog
stanja u količini 25-30% prelazi u prah (suvi led) koji snižava temperaturu na -78°C do -77°C. Aparati za
gašenje ugljendioksidom služe za gašenje početnih požara na vozilima i objektima. Imaju dosta široku
primenu u protivpožarnoj preventivi i najčešće se koriste za gašenje :
-
lakozapaljivih gasovitih i tečnih materija,
požara na motorima sa unutrašnjim sagorevanjem,
požara na mašinam i uređajima pod naponom struje (transformatori, uljne
sklopke, rotacione mašine i slično do 12 000 volti),
požara tvrdih materija koje pri gorenju razvijaju visoke temperature, kao i
drugih čvrstih materija kao što su drvo, papir, tekstil i slično.
Princip rada ručnih i prevoznih aparata za gašenje ugljendioksidom je isti. Čelična boca aparata je
napunjena ugljendioksidom ( CO2) pod visokim pritiskom u tečnom stanju. Pri aktiviranju aparata iz
čelične boce izlazi ugljendioksid koji ekspandira u gasovito stanje, tako da, po izlasku iz aparata stvara
mlaz koji služi za gašenje požara.
Prenosni aparat za gašenje ugljendioksiom ( CO2-3 i CO2-5). Sastavni delovi aparata su :
Čelična boca je u stvari telo aparata i služi za smeštaj sabijenog ugljen- dioksida i za nameštanje
ventila visokog pritiska. Izrađena je od bezšavne cevi sa iskovanim dnom i grlom. Na aparatima CO2-5
postavljena je ručica za nošenje aparata. Ručica je izraćena od čelične trake i za aparat je učvršćena,
jednim krajem stegom, a drugim za telo ventila.
Usponska cev koja je sifonskog tipa, ugrađena je u telo ventila i kroz sredinu boce spušta se
gotovo do samog dna. Izrađena je od mesinga i služi za izbacivanje ugljendioksida iz boce aparata.
Ventil aparata. Na ručnim - prenosnim aparatima CO2-3 i CO2-5, zavisno od proizvođača,
uglavnom su ugrađene dve vrste ventila, opružnog ili zasunskog tipa. Aparati sa ručicom za aktiviranje
imaju i polugu koja se kod aktiviranja savlađuje ručnom snagom. Pri tome se vreteno ventila pomera na
dole, oslobađa otvor u težištu tela ventila i omogućava da ugljendioksid kroz usponsku cev, crevo i
2
mlaznicu izlazi napolje. Druga konstrukcija ventila ima točkić ručice. Okretanjem točkića u suprotnom
smeru od smera kretanja kazaljke na satu, podiže
se nosač zaptivača i oslobađa otvor za ulaz ugljendioksida. Ventil ujedno služi i za punjenje čelične boce
ugljendioksidom nakon njenog pražnjenja. U ventil je ugrađena sigurnosna membrana koja osigurava
bocu od eksplozije u slučaju narastanja pritiska.
- Mlaznica sa crevom. Mlaznica ručnih aparata CO2 od 3 i 5 kg su uobičajene konstrukcije. Služe za
usmeravanje i raspršivanje mlaza ugljendioksida. Aparat se aktivira na taj način što se oslobodi osigurač,
pritisne ručica ventila visokog pritska, sabije opruga a preko nje vreteno ventila. Pomeranjem vretena
oslobađa se otvor u telu ventila i ugljendioksid iz boce aparata kroz crevo i mlaznicu ističe.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Ventil za CO2 komplet
Kontrolni list
Mlaznica komplet
Nalepnica
Ručica komplet
Nosač aparata
Usponska cev
Sl.1. Ručni aparat za gašenje ugljendioksidom CO2-3
3
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Zaptivač
Priključak
O-prsten
Navrtka
Cev
Mlaznica
Sl. 2. Mlaznica CO2-3
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Mesingana navrtka
Prstenasta elastična podloška
Rukohvat
Valjak
Zakretna pločica
Pritezna navrtka
Vreteno
Prsten
Zaptivač
Nosač zaptivača
Telo ventila
Zaptivna pločica
Membrana
Sigurnosna navrtka
Žica za plombiranje
Plomba Ø7
Sl.3. Ventil za CO2
4
Prevozni aparati za gašenje ugljendioksiom (CO2-10, CO2-30 i i CO2 2x30). Prevozni aparati (CO210, CO2-30 i CO2 2x30) služe za gašenje početnih požara na objektima. Konstrukcija i princip rada isti
je kao kod ručnih aparata za gašenje ugljendioksidom. Prevozni aparat CO2-10 sastoji se od : čelične
boce, ventila sa usponskom cevi i ručicom za aktiviranje, mlaznice sa crevom, kape, kolica sa točkovima
za prevoženje, ručice za vuču i stega. Aparati CO2-30 i CO2 2x30 imaju iste sastvane delove kao i
CO2-10, a razlika je u dimenzijama čeličnih boca i konstrukciji kolica za prenošenje. Aparat CO2 2x30 je
u stvari baterija koja se sastoji od dve međusobno spojene čelične boce od 30 kg Spajanje boca sa
zajedničkom mlaznicom izvršeno je pomoću sabirne cevi koja se sastoji iz : cevi, priključnih navrtki,
priključaka za crevo i zaptivača. Konstrukcija čeličnih boca i usponskih cevi prevoznih aparata ista je
kao i kod ručnih aparata CO2. Mlaznica je ista kao kod ručnog aparata CO2-5, a gumeno crevo se
razlikuje samo po dužini, jer je dugačko 15 m. Kolica služe za prevoženje aparata do mesta požara i za
manevar u toku gašenja, a rad i rukovanje prevoznim aparatima je isti
kao kod prenosnih aparata CO2-3 i CO2-5.
5
6
Pikolice za ugljendioksid (CO2)
Boce sa ugljendioksidom, punjena 30 kg se uvek vezuju u parovima. Baterija od 2 boce sa 30 kg se
svrstava u ručne prevozne aparate i montira se na kolica sa kojima manipuliše čovek. Već baterija od 4
boce, koju bi želeli transportovati na veću udaljenost, montira se na prikolicu. Ona se priključuje na
vatrogasno vozilo i drugo drumsko vozilo, u cilju prevoza na mesto požara.
Prikolica je standardna jednoosovinska, snabdevena signalnim uređajima za javni saobraćaj, Na slici 5 je
šematski prikazana baterija od 8 boca, punjena 30 kg što je standardna verzija na prikolici. Kako se vidi,
međusobnim vezama, zatim zajedničkim kolektorom i ventilima na kolektoru omogućeno je gašenjepražnjenje svih 8 boca istovremeno, zatim svake boce pojedinačno, gašenje različitim brojeni boca, i svim
kombinacijama već prema tome koje su boce pune. Pri tome treba izpražnjene boce zatvoriti kako se ne bi
punile. Sa crevima dužine po 10 m može se pomoću ventil ručice raditi sa oba ili pojedinačno. Po
redosledu specifikacije osnovnih elemenata baterije na slici, ide i postupak aktiviranja, da bi se posle
otvaranja potrebnih ventila, razvijanja creva, mlaznica uperila na požar.
Slika 5. Šema standardne baterije od 8 boca CO2 punjena 30 kg na prikolici
7
AUTOMATSKI STABILNI SISTEM ZA GAŠENJE POŽARA UGLJEN-DIOKSIDOM
Automatski stabilni sistemi za gašenje požara ugljen-dioksidom je sistem za zapreminskotrodimenzionalno gašenje. Ugljen-dioksid se preko cevovoda i mlaznica dovodi na mesto požara, u
prostoriju ili do opreme i uređaja koji se nalaze u prostoriji (slika broj 6),
Osnovni delovi sistema
Automatski stabilni sistem za gašenje požara ugljen-dioksidom sastoji se od sledećih delova (slika broj
7):
1.
baterije boca (ili rezervoara) napunjenih ugljendi - oksidom;
2.
instalacije za uključivanje automatskog sistema za gašenje požara (automatska instalacija za
dojavu požara);
3.
cevovod za razvod ugljen-dioksida od boca do mlaznica i
4.
uređaja za uzbunu koji se sastoji od alarmnih sirena.
Slika broj 6. Gašenje požara u prostoriji i na opremi u prostoiji automatskim stabilnim sistemom sa
ugljen-dioksidom iz rezervoara
Opis rada sistema
A - Dugme daljinskog aktiviranja
B - Kutija ručnog aktiviranja za odgovarajuće razdelne ventile
C - Kutija ručnog aktiviranja baterije boca
Slika broj 7. Automatski stabilni sistem za gašenje požara ugljen-dioksidom
8
Aktiviranje sistema vezano je na signal požara iz centrale za dojavu požara (poz. 2). U tom trenutku,
elektromehanički okidač (poz. 5) preko mehanizma utega otvara dve boce sa ugljen-dioksidom (poz. 6),
koje imaju mehaničke ventile. To su tzv. pilot boce, iz kojih ugljen-dioksid struji cevovodom do
pneumatskih ventila na preostalim bocama sa ugljen-dioksidom u bateriji i otvara ih. U trenutku pre
aktiviranja elektromehaničkog okidača (poz. 7), otvara se razdelni ventil (poz. 8) na cevovodu koji vodi u
prostor iz kojeg je dobijen signal za požar.
Podela automatskih stabilnih sistema za gašenje požara ugljen-dioksidom
Podela ovih sistema vrši se u odnosu na način aktiviranja i prenos komandi za aktiviranje i upućivanje
ugljen-dioksida u štićeni prostor na:
A - ručni sistem;
B - mehanički sistem;
C - mehaničko-pneumatski sistem;
D - mehaničko-električni sistem i
E - električno-električni sistem.
Prvi sistem je ručni, a ostala četiri automatska. Pojam mehaničkog i električnog kod sistema pod B, C, D i
E (prvi deo izraza) odnosi se na način aktiviranja osnovnog elementa za aktiviranje (npr. temperaturnog
topljenog elementa), a pojam-pneumatskog i električnog jeste način prenošenja komandi. Tako bi, kod
automatskog sistema B, C i D, osnovni elementi za aktiviranje bili temperaturni (topljivi ili ampule), a
kod sistema E bili bi javljači požara.
Ova podela nije stroga, pa se pojedini sistemi mogu i kombinovati. To je, na primer, slučaj kad imamo
više prostorija koje se zaštićuju istom baterijom, ali je indikacija požara različita. Tako bi kod jednog
požara najbolja indikacija mogla biti temperatura, a kod drugog dim, što bi značilo da osnovni aktivirajući
elementi ne bi bili isti.
Princip rada sistema sa mehaničkim aktiviranjem
Kada se u prostoriji gde se pojavio požar postigne određena temperatura, dolazi do topljenja oksidnog
elementa od lako topljive legure ili prskanja staklene ampule na temperaturnom rastavljivom članku, koji
se nalaze na čeličnom zategnutom užetu i prekidanja čeličnog užeta za oko 400 mm. Tada se oslobađa
teg, koji oslobađa poluge komandnog ormana. Posle vremenskog usporenja, oslobađaju se tegovi na
bateriji boca ugljen-dioksida, koji povlače poluge i istovremeno otvaraju sve ventile na bocama, ugljendioksid iz boca preko sabirnih cevi i kolektora odlazi u cevni razvod i kroz mlaznice izlazi i vrši gašenje.
Ako postoji više zona gašenja, prethodno se, takođe automatski, pomoću oslobođenog tega, otvori preko
mehaničkog razvodnika odgovarajući ventil - da bi ugljen-dioksid bio upućen u odgovarajuću zonu
gašenja.
Ručno aktiviranje se može izvršiti povlačenjem poluge na komandnom ormaru, ili oslobađanjem čeličnog
užeta. Pre toga je potrebno ručno otvoriti ventil za odgovarajuću zonu gašenja.
Princip rada sistema sa mehaničko-pneumatskim aktiviranjem
Osnovni princip rada ovog sistema je sledeći (slika broj 8):
Pri povišenoj temperaturi, koja se javlja pri požaru, topivi elementi (poz. 10) kidaju vezu čeličnog užeta.
Na taj način se oslobađa teg (poz. 12), koji svojom težinom probija membranu komandne boce (poz. 3) za
automatsko aktiviranje. Sada mehaničko aktiviranje prelazi u pneumatsko. Pogonska energija ugljendioksida iz pogonske boce otvara na razvodniku zonski ventil (poz. 8), koji vodi u prostoriju gde je požar
izbio i aktivira bateriju boca (poz. 1) i na taj način upućuje ugljen-dioksid cevovodima (poz. 11) u
odgovarajuću prostoriju. Istovremeno se uključivanjem zonskog ventila, preko mikro-prekidača uključuje
9
električni prekidač, koji uključuje električnu sirenu pre isticanja ugljen-dioksida. Aktiviranje boca sa
ugljen-dioksidom vrši se posle izvesnog vremena - na koje je sistem regulisan (vreme zadržavanja
aktiviranja). Pored električne, mora da postoji i pneumatska sirena (poz. 9).
Ručno aktiviranje se vrši otvaranjem ventila komandne boce za ručno aktiviranje.
1 Baterija boce
2.Vaga
3.Komandna boca
4.Signalno-električni orman
5. Električno zvono
6.Vremenski zadrživač
7. Sklopka
8.Zonski ventil
9.Pneumatska sirena
10.Topljivi element
11 .Cevovod sa mlaznicama
12.Teg
13.Kotur
14.Brzootvarajući ventil
Slika broj 8. Mehaničko-pneumatski sistem aktiviranja
Princip rada sistema sa mehaničko-električnim aktiviranjem
Kod ove instalacije aktiviranje je mehaničko, preko topivog elementa do razvodnika. Dalja komanda
aktiviranja baterije boca je preko elektromagneta koji otpušta teg. Uloga elektromagneta je ista kao uloga
pneumatskog okidača kod mehaničko-pneumatskog sistema.
Princip rada sistema sa električno-električnim aktiviranjem
Kod ovog sistema, sve komande su električne (slika broj 9). Automatski javljači požara (temperaturni,
joni-zacioni i dr.) kod ovog tipa sistema imaju onu funkciju koju su imali topivi elementi kod mehaničkog
aktiviranja. U slučaju požara, dolazi do aktiviranja automatskih jav-Ijača (poz. 10), električni impuls se
prenosi, pojačava i pretvara u električnu komandu u centrali za dojavu požara (poz. 4), i dalje prenosi i
aktivira komandnu bocu (poz. 3) i zonski ventil (poz. 8). Gas iz pilot boce prolazi kroz "vremenski
zadrživač", a nakon toga dolazi do aktiviranja baterija boca, iz kojih ugljen-dioksid kreće ka štićenom
prostoru. Pri aktiviranju automatskih javljača, istovremeno se vrši i uključivanje alarmnih uređaja
(zvučnih i svetlosnih).
8.Zonski ventil
1. Baterija boca
9.Električna sirena
2.Vaga
10.Javljač požara
3.Komandna boca
11.Cevovod sa mlaznicama
4.Centrala za dojavu požara
12.Brzootvarajući ventil
5.Električno zvono
13.Ventil komandne boce
6.Vremenski zadrživač
14.Elektromagnetski okidač
7.Sklopka
10
Slika broj 9. Električno-električni sistem aktiviranja Ručno aktiviranje se vrši pomoću ručnog javljača
požara.
Ručno aktiviranje se vrši pomoću ručnog javljača požara.
Potrebna količina ugljen-dioksida za gašenje
Potrebna količina ugljen-dioksida prema nemačkim VdS propisima računa se prema sledećem obrascu:
Q = KB(KG x VR+KA x AR), gde je
Q - količina ugljen-dioksida u kg;
KB - faktor koncentracije za štićenu materiju, odnosno za štićeni uređaj;
KG - osnovna količina ugljen-dioksida za postizanje koncentracije za gašenje;
KG - 0,7 kg/m3;
VR - ukupna proračunska zapremina u m3;
VR = V + VZ-VG;
KA - faktor za izjednačenje gubitaka ugljen-dioksida kod strujanja kroz zidove.zatvorena vrata i zatvorene
prozore (pukotine) kod normalno dihtovanih prostora;
KA - 0,2 kg/m2;
AR - ukupna proračunska površina u m2;
AR = A + 30 x Ao;
V - ukupna zapremina proračunskog područja u m3;
Vz - dodatak zapremine kojim je uzeta u obzir stalna ventilacija u m3;
VG - zapremina delova uređaja koja se može odbiti od zapremine koja se štiti u m3;
A - ukupna površina koja se štiti u m2;
Ao - ukupna površina svih otrova u m2.
Faktor koncentracije KB dat je u tabelama broj 1 i 2.
11
Tabela broj 1. — Faktor koncentracije KB za pojedine gorive materije
Ukoliko je prisustvo više materija u području zaštite, za proračun se uzima najveći faktor koncentracije.
Tabela broj 2. Faktor koncentracije KB za pojedine uređaje
Ukupna površina koja se štiti određuje se na sledeći način:
Kod potpune zaštite, kao zbir površina svih zidova, podova i tavanice kojima je ograničen prostor koji se
štiti, uključujući i površine otvora, Na isti način se određuje ukupna površina i za zaštitu zatvorenih
uređaja, dok kod delimične zaštite otvore na uređaju dopunimo zamišljenim pločama, tako da dobijemo
geometrijske figure (kvadar, valjak, odsečak lopte i dr).
Ukupna proračunska zapremina (VR) računa se kao zapremina između gore navedenih površina koje
ograničavaju prostor ili uređaj koji se štiti.
Zapremina koja se može odbiti (VG) od proračunske zapremine (VG) je zapremina delova objekta, kao na
primer temelja, stubova i dr., ukoliko ugljen-dioksid ne može u njih da prodre.
Dodatna zapremina kojom se uzima u obzir ventilacija koja se ne može zaustaviti u slučaju požara (Vz),
koja nije povezana na automatsku instalaciju za dojavu požara, računa se kao četvorostruka zapremina
vazduha, dovedenog ili odvedenog za vreme rada instalacije za gašenje požara.
12
Rezervna količina ugljen-dioksida
Rezervnu količinu ugljen-dioksida, koja je najmanje jednaka količini potrebnoj za gašenje, potrebno je
obezbediti:
kod instalacije kojom se gasi više od pet zona gašenja;
kod zapaljivih tečnosti kod kojih je ćela masa zagrejana iz tehnoloških razloga (uljne kade u
kalionicama i dr.) i
kad nije moguće osigurati zamenu potrebne zalihe ugljen-dioksida za 36 časova.
Dodatna količina ugljen-dioksida
Dodatna količina ugljendioksida iznosi 10% od najviše potrebne i rezervne količine, a zbog kompenzacija
pri punjenju i pražnjenju i ostatka gasa u sistemu.
Prema Pravilniku o tehničkim normativima za stabilne uređaje za gašenje požara ugljen-dioksidom („SI.
list SFRJ", br. 44/83), najmanja potrebna količina ugljen-dioksida za potpunu zaštitu za 1 m3, zavisno od
veličine prostora koji se štiti, navedena je u tabeli br.3.
Tabela broj 3. Najmanja potrebna količina ugljen-dioksida za gašenje prema našim propisima
Ako se u prostorima koji se štite smeštene materije navedene u tabeli broj 4. količine ugljen-dioksida iz
tabele broj 3, povećavaju se množenjem faktorom iz tabele broj 4.
Tabela broj 4. Faktor korekcije za prostore u kojima se smeštaju opasne materije
Materijal
Etil-alkohol
Etar
Etilen
Elilen-oksid
Acetilen
Ugljen-monoksid
Ugljen-disulfld
Vodonik
Faktor
1.3
1,45
1,55
1,75
2,50
2.40
2,50
3.15
Potrebna količina ugljen-dioksida za pojedine vrste postrojenja data je u tabeli broj 5.
Tabela br. 5
13
Za delimičnu zaštitu prema našim propisima treba obezbediti najmanje 2 kg/m3 ugljen-dioksida za
računsku zapreminu, koja se dobija kad se sve dimenzije štićenog uređaja povećaju za 1,5 metra.
CO2 stanica
Sastavni delovi CO2 stanice su: baterija boca ili rezervoar, pneumatski i mehanički ventili za boce,
sabirna i izduvna cev, gumena creva visokog pritiska sa nepovratnim ventilima, vaga, elektromehanički
okidač, vodica tega sa mikrosklopkom i blokadom, teg, poluga mehanizma za aktiviranje, okvir baterije
sa zaštitnom mrežom i kutija ručnog aktiviranja.
CO2 stanice se izvode najčešće sa jednim, odnosno s dva reda boca, pa se prema tome i dele na
jednoredne i dvoredne. Ugrađuju se boce zapremine 40 i 67 litara, a punjenje boca zavisi od klimatskih
uslova.
Svi delovi CO2 stanice moraju biti zaštićeni od svih izvora toplote (sunce, grejna tela i dr.).
Rezervoari i baterija boca za skladištenje ugljen-dioksida
Ugljen-dioksid koji služi za gašenje požara skladišti se u bocama pod visokim pritiskom, ili u čeličnim
rezervoarima pod niskim pritiskom. Kada je uskladišten u bocama koje su povezane u bateriju, ne može
se koristiti za druge namene osim gašenja, a ako je uskladišten u rezervoarima, može se koristiti i za
tehnološke potrebe, s tim da količina ugljen-dioksida potrebna za gašenje mora biti uvek obezbeđena i. ne
srne se trošiti za druge potrebe. Kod automatskih.stabilnih instalacija za gašenje požara mnogo veću
primenu;ima baterija boca.
Boce i rezervoari moraju se podvrgavati redovnim i vanrednim pregledima i ispitivanjima pritiskom koji
se vrši pod nadzorom nadležnog organa inspekcije u skladu sa Pravilnikom o tehničkim normativima za
stabilne posude pod pritiskom („Službeni list SFRJ", broj 16/83) i Pravilnikom o tehničkim normativima
za pokretne zatvorene sudove, za komprimirane, tečne i pod pritiskom rastvorene gasove („Službeni list
SFRJ", broj 25/80).
Obezbeđenje od natpritiska prostora u kome se gasi požar
Kod prostora gde postoji mogućnost izlaska kroz vrata, prozore i druge otvore koji dobro ne dihtuju, obezbeđeno je dovoljno rasterećenja, tako da u tim prostorima nije potrebno obezbeđivati posebne sigurnosne
oduške.
Kod zatvorenih, zaptivnih prostora, isticanje ugljen-dioksida može da uzrokuje opasno povećanje pritiska,
pa se moraju predvideti odgovarajući sigumosni odušci. Površina sigurnosnih odušaka izračunava se po
sledećoj formuli:
gde je:
A - površina sigurnosnih otvora u mm ;
Q - protok ugljen-dioksida u kg/min;
P - dozvoljena jačina zatvorenog prostora u barima.
U tabeli broj 6 data je normalna jačina i dozvoljeni pritisak prosečnih zatvorenih prostora.
14
Tabela broj 6
Cevovodi
Cevovodi za dovod ugljen-dioksida od mesta uskla-dištenja do mesta potrošnje izrađuju se od čeličnih
bešavnih pocinkovanih cevi sa pojačanim zidom. Cevovodi se povezuju navojnom armaturom.
Postavljaju se tako da budu vidljivi, a moraju biti povezani na sistem za uzemljenja.
Cevovodi moraju biti tako dimenzionisani da obezbede pritisak ugljen-dioksida na mestu isticanja ne
manji od 21 bara kod instalacije sa baterijom boca, odnosno ne. manji od 10 bara kod instalacija sa
rezervoarom. Nisu dozvoljeni cevovodi manjeg prečnika od 10 milimetara.
Dimenzionisanje cevovoda
Problem proračuna dimenzija cevi je složen usled opadanja pritiska i to nelinearno u odnosu na dužinu
cevi. Prečnik cevovoda koji treba da obezbedi potreban pritisak i protok na mlaznicama može se
izračunati iz Hasenove formule protoka:
Q2 =
D 5, 25 ⋅ Y
1164 L + 503 D1, 25 ⋅ Z
gde je:
Q- protočna količina ugljen-dioksida u kg/min;
L - fiktivna dužina cevovoda u mm;
D - unutrašnji prečnik cevovoda u mm;
Y i Z - faktori koji zavise od pritiska punjenja u bocama i rezervoarima i pritiska na mlaznicama.
Fiktivna dužina cevovoda odgovara stvarnoj dužini uvećanoj za dužinu cevi koje su ekvivalentni raznim
cevnim spojevima i ventilima. Faktori Y i Z zavise od pritiska uskladištenog ugljen-dioksida i od
linijskog pritiska.
Faktor Y izračunava se iz formule:
gde je:
p1 - pritisak uskladištenog ugljen-dioksida u barima;
p - pritisak na kraju cevovoda u barima;
r - gustina pri pritisku p u kg/m3.
Faktor Z izračunava se iz formule:
u kojoj je ri gustina pri pritisku pi u kg/dm
15
Mlaznice
Mlaznice su krajnji elementi instalacije za gašenje požara, na kojima se vrši raspršivanje ugljen-dioksida i
njegovo usmeravanje na objekat zahvaćen požarom.
Položaj mlaznice na cevnoj mreži treba da je takav da ravnomerno ispuni štićeni prostor. Ako su neka
mesta posebno izložena opasnosti od požara, o tome se mora voditi računa pri rasporedu mlaznica, a
njihov broj određuje se prema količini ugljen-dioksida. Količina ugljen-dioksida po jednoj mlaznici iznosi
45-75 kg. Kod potpune zaštite, jednom mlaznicom se može pokriti najviše 30 m štićene površine.
Slika broj 10. Tipovi mlaznica za ugljen-dioksid
U zavisnosti od količine ugljen-dioksida koji treba da prođe kroz mlaznicu i od pritiska na mlaznici,
određuje se presek otvora mlaznice. Najmanji presek otvora mlaznice može da iznosi 7 mm2. U zavisnosti
od karakteristika objekta koji se štiti, vrši se izbor tipa i raspored mlaznica (slika broj 10).
U prostorijama visine preko 5 metara, ugljen-dioksid treba da stigne i do donjih delova prostora, pa
mlaznice treba postaviti ispod same tavanice i na 1/3 visine prostorije, a kroz mlaznice na 1/3 visine mora
isticati oko 35% ukupne količine ugljen-dioksida koji se ispušta.
Maksimalno vreme isticanja ugljen-dioksida
Da bi mogla da se postigne potrebna koncentracija ugljendioksida za gašenje požara, maksimalno vreme
isticanja ugljen-dioksida kod automatskih stabilnih instalacija za gašenje požara je tačno definisano i dato
u tabeli broj 7.
Tabela broj 7. Vreme isticanja ugljen-dioksida iz instalacije
16
Download

IZVORI PALJENJA I UZROCI POŽARA