İSTANBUL
TİCARET
ODASI
PROFESYONEL MUTFAK
EKİPMANLARI İÇİN
AVRUPA DİREKTİFLERİ VE
STANDARTLARININ
UYGULAMA REHBERİ
HAZIRLAYAN
Avrupa Profesyonel Mutfak Ekipmanları
Üreticileri Federasyonu (EFCEM)
YAYIN NO: 2009-5
İstanbul, 2009
Copyright © İTO
Tüm haklar saklıdır. Bu yayının hiç bir bölümü, yazarın ve İTO'nun
önceden yazılı izni olmaksızın mekanik olarak, fotokopi yoluyla
veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz. Eserin bazı bölümleri
veya paragrafları, sadece araştırma veya özel çalışmalar amacıyla,
yazarın adı ve İTO belirtilmek suretiyle kullanılabilir.
ISBN 978-9944-60-422-2 (Basılı)
ISBN 978-9944-60-423-9 (Elektronik)
İTO ÇAĞRI MERKEZİ
Tel : (212) 444 0 486
İTO yayınlan için ayrıntılı bilgi
Bilgi ve Doküman Yönetimi Şubesi
Dokümantasyon Servisi'nden alınabilir.
Tel
: (212) 455 63 29
Faks
: (212) 512 06 41
E-posta : [email protected]
İnternet: www.ito.org.tr
Odamız yayınlarına tam metin ve ücretsiz olarak
internetten ulaşabilirsiniz.
YAYINA HAZIRLIK, BASKI, CİLT
VİMEK AJANS
Reklamcılık Matbaacılık
Tel: 0212 577 49 12 Fax: 0212 577 49 44
www.vimekajans.com
ÖNSÖZ
Bilindiği gibi 3 Ekim 2005 tarihinde gerçekleştirilen AB Dışişleri Bakanları
toplantısında, Türkiye ile katılım müzakerelerinin başlamasına karar
verilmiştir. Ülkemizin hedefi başından beri Avrupa Birliği'ne tam üyeliktir.
Bu hedef toplumsal, sosyal, demokratik ve stratejik bir hedeftir. Üyeliğin
sanayiden ticaret hayatına, sosyal yaşamdan hukuk düzenine kadar her alana
olumlu katkıları olacaktır. Dolayısı bu hedefe ulaşmak için ihtiyaç duyulan
reformların gerçekleştirilmesine kararlılıkla devam edilmektedir.
Elbette bu kararlılık, sadece ulusal programda belirtilen reformların bir
takvim çerçevesinde kabul edilerek yürürlüğe girmesinden ibaret değildir.
Söz konusu reformların uygulanması sadece kanun yapıcılara değil, aynı
zamanda ilgilisine de bir sorumluluk yüklemektedir. Ülkemizin sanayi ve
ticaretine yön veren sektör temsilcileri de kendi faaliyetlerini, ilgili AB
direktiflerine uygun bir şekilde yürütmek ile mükelleftir.
•
AB üyesi olması durumunda Türkiye'nin, sosyal ve ekonomik anlamda ciddi
kazanımlan olacaktır. Ancak bu üyeliğin ne AB, ne de Türkiye tarafına bir yük
yaratmaması için, iki tarafın da üzerine düşen yükümlülükleri yerine
getirmesi gerekmektedir. Her alanda AB kurallarına uyum sağlayarak,
Birliğin bir parçası olunması şarttır. Entegrasyon olarak tanımlanan bu
süreçte, iş dünyasının temsilcilerine de görevler düşmektedir. Bu kapsamda
uyulması gereken standart ve direktiflerin iyi incelenmesi ve uygulanması
gerekmektedir.
İşte İTO, AB yolunda ticari mutfak ve yemek servisi sektöründe faaliyet
gösteren üyelerine ışık tutmak amacıyla, "Endüstriyel Mutfak, Çamaşırhane,
Servis ve İkram Ekipmanları Sanayicileri ve İşadamları Derneği
(TUSİD)'nin de üyesi olduğu Avrupa Profesyonel Mutfak Ekipmanları
Üreticileri Federasyonu (EFCEM) tarafından hazırlanan, "Profesyonel
Mutfak Ekipmanları İçin Avrupa Direktifleri ve Standartlarının Uygulama
Rehberi" isimli yayını Türkçe'ye çevirerek ilgililerin istifadesine
sunmaktadır.
Yayının tüm ilgili kişi ve kuruluşlara faydalı olmasını dilerim.
Dr. Cengiz Ersun
Genel Sekreter
3
İÇİNDEKİLER
Önsöz
3
1. Ticari Organizasyon
1.1. EFCEM (Avrupa Profesyonel Mutfak Ekipmanları Üreticileri
Federasyonu)
9
9
2. Genel Avrupa Yasal ve Standardizasyon Çerçevesi
2.1. AB Direktifleri ve CE İşareti
2.1.1. "Yeni Yaklaşım"
2.1.2. Küresel Yaklaşım
2.1.3. CE İşareti
2.1.4. AT Uygunluk Beyanı
2.1.5. "Yeni Yaklaşım" Direktifleri
2.2. Avrupa Standardizasyonu
2.2.1. Organizasyon
2.2.2. Standardizasyon Kuruluşları
2.2.3. Standartlar - Uygunluk Varsayımı
10
10
10
10
11
12
16
17
17
18
19
3. Makinelerin Güvenliği
3.1. Makinelerin Güvenliği
3.1.1. Yeni Makinelerle İlgili AB Düzenlemeleri
3.1.2. "Makine" Direktifi Yönetmeliği
3.1.3. Üretici Teknik Dosyası
3.2. Avrupa Standardizasyonu
3.2.1. CEN/TC 153
3.2.2. Genel Standartlar
3.2.3. Ürün Standartları
3.3. Mevcut Makineler İçin Düzenlemeler
3.3.1. AB Düzenlemeleri
22
22
22
23
25
26
28
28
31
32
32
4. Elektromanyetik Uygunluk
4.1. AB Düzenlemeleri
4.1.1. Elektromanyetik Uygunluk Direktifi
4.1.2. Uygunluğun Gösterilmesi
4.1.3. Teknik Belgeler
4.1.4. Uyumlaştırılmış Avrupa Standartları
4.1.5. Standardizasyon Kuruluşları
4.1.6. Avrupa Yetkili Makamları
4.1.7. Avrupa'daki Yetkili Ya Da Onaylanmış Kuruluşlar
4.1.8. EMC Direktifi
33
33
34
37
37
38
39
40
43
43
5
4.1.8.1. Yeni Uygulama Yönetmeliği
4.1.8.2. Önemli Notlar
5. Elektrikli Aletlerin Güvenliği
5.1. AB Düzenlemeleri
5.1.1. "Düşük Voltaj" Direktifi
5.1.2. Üretici Teknik Dosyası
5.2. Avrupa Standardizasyonu
5.2.1. Standardizasyon Çalışması
5.2.2. Standartlar
43
44
...48
48
48
49
50
50
50
6. Gaz Yakan Cihazların Güvenliği
53
6.1. AB Düzenlemeleri
53
6.1.1. "Gaz Yakan Cihazlar" Direktifi
53
6.1.2. Kapsamdaki Cihazlar - Teknik Gereklilikler - Kapsam Elektrik Kazaları
54
6.2. Avrupa Standardizasyonu
57
6.2.1. Standardizasyon Çalışmaları
57
6.2.2. Avrupa'daki Gaz île İlgili Diğer Kuruluşlar
57
6.2.3. Avrupa Standartları
58
6.2.4. Gaz Yakan Cihazlar Direktifine Göre Onaylanmış Kuruluşlar . 58
7. Hijyen
7.1. Gıda Maddelerinin Hijyeni - Cihazların Temizlenebilirliği
7.1.1. AB Düzenlemeleri
7.2. Gıda Maddeleri ile Temas Eden Malzemeler
7.2.1. Çerçeve Yönetmeliği
7.2.2. Plastik Malzemeler
7.2.3. Metaller
61
61
61
64
64
65
67
8. Basınçlı Ekipmanlar
8.1. AB Düzenlemeleri
8.1.1. "Basınçlı Ekipmanlar" Direktifi
8.1.2. Uygunluk Beyanı
8.1.3. Uygunluk Değerlendirilmesi
68
68
68
71
71
9. Potansiyel Patlayıcı Ortamlar
9.1. AB Düzenlemeleri
9.1.1. "ATEX" Direktifi
9.1.2. "ATEX" Direktifi Yönetmeliği
9.1.3. AT Uygunluk Beyanının İçeriği
9.1.4. Asgari işaretleme Özelliklerinin İçeriği
73
73
73
73
75
75
6
10. Çevre Koruma
10.1. Ekipman Tasarımı ve Geliştirilmesi
10.1.1. Çevreci Tasarım Taslak Direktifi
10.1.2. Enerji Kullanan Ürünlerin Çevreci Tasarımı
10.2. Atık Buzdolapları ve Ekipmanların Yönetimi
10.3. Su
10.3.1. AB Düzenlemeleri
10.4. Ambalaj Tasarımı
10.4.1. AB Düzenlemeleri
10.5. Tehlikeli Maddelerin Kullanımının Sınırlandırılması (RoHS)
10.5.1. AB Düzenlemeleri
10.6. Atık Elektrikli ve Elektronik Cihazlar (WEEE)
10.6.1. AB Düzenlemeleri
11. Muhtelif
11.1. Yemek Pişirme Malzemeleri
11.1.1. Avrupa Standardizasyonu
11.2. Paslanmaz Çelik Kılavuzu
11.2.1. Paslanmaz Çelikle İlgili Temel Bilgiler
11.2.2. Paslanmaz Çelik Türleri
11.2.3. Paslanmaz Çeliklerin Sınıflandırılması
11.2.4. Paslanmaz Çelik Seçimine İlişkin Genel İlkeler
11.2.5. Gıda İşleme Cihazları Sanayi Seçimi
11.2.6. Gıda İşleme Cihazlarının Bakımı
11.2.7. Derece Seçimi ve Korozyon Problemleri
11.2.8. Mekanik Polisaj
11.2.9. Pasifleştirme
11.2.10. Kaynak Sonrası Temizleme ve Kaplama
11.2.11. Özel Kaplamalar
11.2.12. Yüzey Kaplaması ve Korozyona Karşı Dayanıklılık
11.2.13. Std, Ostenitik, Ferritik ve Dubleks Dereceler
11.2.14. Uluslararası Sınıf Karşılaştırmaları
11.2.15. Avrupa Standardizasyonu
11.2.16. Tehlikeli Maddelerin Kullanımının Sınırlandırılması
(RoHS) ve Atık Elektrikli ve Elektronik Cihazlar (WEEE)
11.3. Diğer
11.3.1. Sözlük
11.3.2. Yasal Uyarı
11.3.3. EFCEM Üye Kuruluşlarıyla İlgili Bilgiler
7
76
76
76
78
79
82
82
83
83
86
86
90
90
94
94
94
95
95
98
106
108
115
118
121
125
125
127
128
129
132
133
136
138
140
140
141
141
1. TİCARİ ORGANİZASYON
1.1. EFCEM (AVRUPA PROFESYONEL MUTFAK
EKİPMANLARI ÜRETİCİLERİ FEDERASYONU)
EFCEM, AB ülkelerinden ulusal catering ekipmanları üreticileri
kuruluşlarını bir araya toplar. EFCEM, catering ekipmanları üreticilerini
temsil eden tek Avrupa organizasyonudur, (www.efcem.com)
Dokuz ülke EFCEM'in üyesidir.
- BFS (İsveç)
- CEA (İrlanda)
- CECEDITALIA (İtalya)
- CESA (İngiltere)
- FELAC (İspanya)
- HKI (Almanya)
-NVLG (Hollanda)
- SYNEG (Fransa)
- TUSID (Türkiye).
www.bfs.se
www.cea.ie
www.ceced.org
www.cesa.org.uk
www.felac.com
www.hki-online.de
www.nvlg.nl
www.syneg.org
www.tusid.org.tr
CESA'nm Genel Müdürü Steve LOUGHTON, EFCEM'in şu anki
Başkanıdır.
EFCEM'in ana hedefleri şunlardır:
• Avrupa Parlamentosu ve AB Komisyonu ile beraber üyelerinin çıkarlarını
korumak ve desteklemek;
• Üyeleri arasında bilgi alışverişini sağlamak;
• Üyelerin ortak çıkarları için ekonomik, yasal, çevresel ve teknik konuları
tartışmak ve bu konularda fikir oluşturmak.
Federasyon'un politikasını EFCEM'in Yönetim Kurulu belirler.
Teknik konular EFCEM'in faaliyetlerinde ağırlıklı yer kaplar. Teknik Kurul,
gaz, elektrik, elektromanyetik uyumluluk, hava, su, hijyen, çevre, enerji
tasarrufu, güvenlik gibi konularla ilgili direktifleri, düzenlemeleri ve
standartları denetler.
Bir sektör komitesi olan EFCEM 2002'den bu yana ORGALIME üyesidir.
Bu, EFCEM'in ortak çıkarlarına dair konularla ilgili olarak AB yetkililerine
ulaşmayı kolaylaştırır.
9
EFCEM'in web sitesinin adresi: www.efcem.com
2. GENEL AVRUPA YASAL ve
STANDARDÎZASYON ÇERÇEVESİ
2.1. AB DİREKTİFLERİ ve CE İŞARETİ
2.1.1. "YENİ YAKLAŞIM"
7 Mayıs 1985 tarihli karar; kendi toprakları üzerindeki kişilerin, evcil
hayvanların ve mülklerin güvenliğini sağlamanın Üye Ülkelerin
sorumluluğunda olduğunu ve malların serbest dolaşımını sağlamak için bu
güvenlik konusunu yöneten ulusal düzenlemelerin Üye Ülkelerde geçerli
olan güvenlik seviyelerini düşürmeden uyumlaştırılması gerektiğini beyan
eder.
Roma Anlaşması'nın 100. maddesine göre, yasamanın uyumlaştırılması,
pazara sunulan ürünlerin uygun olması gereken güvenlik koşulları (ya da
kamu yararı için gerekli olan koşullar) getiren ve dolayısıyla da Topluluk
içinde serbest dolaşım hakkı sağlayan direktiflerle sınırlıdır.
AB direktifleri, ayrıntılı teknik özellikleri açıklama işini özel ve ihtiyari
standardizasyona bırakır. Direktifler, çıkmaza girmemek için nitelikli
çoğunlukla kabul edilmiştir.
Direktiflerin kapsamı geniştir (örneğin makineler, elektrikli cihazlar ve
basınçlı ekipmanlar) bu da "Yeni Yaklaşım" olarak adlandırılır.
2.1.2. KÜRESEL YAKLAŞIM
21 Aralık 1989 tarihli 90/C10/01 sayılı Konsey kararı.
Standartların ve teknik düzenlemelerin uyumlaştırılması, ürünlerin serbest
bir şekilde pazarlanması için yeterli değildir. Üreticilerin farklı pazarları
hedefleyen ürünlerinin onaylanmasında gereken prosedürlerin artmasını
önlemek amacıyla uygunluk onayı için gerekli olan kanuni ve ihtiyari
koşulların uyumlaştırılması gereklidir. Bu, 21 Aralık 1989 tarihli Konsey
Kararı ile kabul edilen ve Avrupa belgelendirme ve test etme politikasının
temelini oluşturan, "Küresel Yaklaşım" m amacıdır.
Bu politika, genellikle özel şirketler olan ulusal test laboratuarları ve onay
kuruluşlarını, E.O.T.C. (Avrupa Test ve Belgelendirme Kuruluşu)
10
kapsamındaki EN 29000 ve EN 45000 serilerinin standartlarına dayanarak
karşılıklı tanıma anlaşmaları yapmak için teşvik etmek amacıyla
tasarlanmıştır.
2.1.3. CE İŞARETİ
CE işareti, Avrupa yasaları çerçevesinde oluşturulmuştur.
CE işareti, "Yeni Yaklaşım" AB Direktiflerinin biri ya da birkaçının
kapsamında olan bütün ürünler için zorunludur ve bu işaret ürünlere Avrupa
Birliği topraklarında serbest dolaşım hakkı verir.
Bir üreticinin ürününün üzerine CE işareti koyması için, ürünün ilgili
Yönetmelik(ler)in temel gerekliliklerine uygun olmasını sağlamak amacıyla
denetlemeler ve testler yapması ya da bu denetlemeleri ya da testleri üçüncü
bir şâhısa yaptırması gerekmektedir.
CE işareti, 10 Ocak 1978 tarihli Kanun kapsamındaki bir nitelik belgesi
değildir, yasal ve zorunludur ve amacı malların Avrupa Birliği içinde serbest
dolaşımının kolaylaştırılmasıdır. Bu işaret, satışa sunulan bütün ürünlerin
üzerine yapıştırılır ve tüketici tarafından ürün seçimi için kullanılmamalıdır.
CE işareti, çoğu durumda üçüncü bir şahısın müdahalesi anlamına gelmez.
CE İşaretini kalite belgesinden farklı kılan budur.
22 Temmuz 1993 tarihli 93/68/EEC Direktifi, CE işareti gerekliliklerini Yeni
Yaklaşım çerçevesi ile uyumlu hale getirmiştir.
Yeni bir Yaklaşım Direktifi sadece belirli bir riski kapsadığında (örneğin
elektromanyetik uyumluluk 89/336/EEC), daha genel olan Direktif (örneğin
Makine Direktifi) belirli Direktifin kapsamındaki, genellikle daha katı
bir belgeleme prosedürü gerektiren risk için geçerli olmaz (AT tip
incelemesi ya da AT ürün doğrulaması gibi).
CE işareti, genellikle kendi kendine sertifikalandırma ilkesine dayanır.
Üretici, aşağıda belirtilenleri gerçekleştirerek, sorumluluğu tamamen
kendine ait olmak üzere direktiflere uygunluğu belgeler:
- CE işaretini basar;
- Uygunluk beyanını onaylar;
- Talep edildiğinde sunulmak üzere teknik bir dosyayı hazır bulundurur.
11
Bazı direktiflere göre, "tip" testi için yetkili bir makamın ya da onaylı bir
kuruluşun müdahalesini gerekir. Üretim sektörümüzde yetkili bir makamın
ya da onaylı bir kuruluşun onayını gerektiren türler şunlardır:
- Makine Direktifinin IV. Ekinde listelenen "tehlikeli" makineler (örneğin
şeritli testere makineleri)
- Gaz yakan cihazlar
- Bazı basınçlı ekipmanlar
- Seçilen yaklaşıma bağlı olarak elektromanyetik uygunluk.
NOT: Bir cihaz için çok sayıda direktif geçerli olabilir.
2.1.4. AT UYGUNLUK BEYANI
Bu, Avrupa Birliği dahilindeki bir üretici ya da onun yetkili temsilcisi
tarafından, piyasaya sürülen cihazın temel gerekliliklere uygun olduğunu
beyan etmek için kullanılan prosedürdür.
Birçok direktifin gerekliliklerine uygun olan bir cihazın uygunluk beyanı
örnek olarak sayfa 15'de verilmiştir.
Uygunluk beyanının cihazın gönderileceği ülkenin dilinde yazılmış olması
gerekmektedir. (Aynı dilde bir kullanım kılavuzu da eklenmelidir).
Beyanı imzalayan kişinin şirket adına bağlayıcılık yetkisi (tam yetkili)
olmalıdır.
Zorunlu olmamakla birlikte genellikle tarih belirtilir. Belirtilen tarih,
üretimden önceki veya sonraki yıla ait bir tarih olabilir. Bu, beyanın
imzalandığı tarih olmalıdır.
Direktifler, AT beyanı için kullanılabilen farklı prosedürler verir. Uygunluk
beyanı, Makine Direktifine göre makineye uygun bir şekilde hazırlanır.
Diğer Direktifler (CE işareti) gereğince, uygunluk beyanı gerektiği
durumlarda ulusal denetim yetkililerine sunulmalıdır. EFCEM Teknik
Komitesi, beyanın makine ya da ekipmanla birlikte sistematik olarak temin
edilmesini önerir.
12
• "Üretici"™'™ Tanımı
Direktiflerin kapsamındaki bir ürünün AB pazarına sunulmak üzere tasarımı
ve üretimini üstlenen kişi.
Yorumlar
Üretici, Avrupa Birliği dahilinde ya da dışında bulunabilir fakat her iki
durumda da yetkili temsilciler atayabilir. Yetkili temsilcinin, üretici adına
hareket edebilmesi için, Avrupa Birliği dahilinde yer alması gerekmektedir.
Üretici, aşağıda belirtilen zorunluluklara uymak ve bunların sorumluluğunu
almakla yükümlüdür. Ürünü direktifin temel gerekliliklerine uygun olarak
tasarlamak ve üretmek; ve ürünün uygunluğunun onaylanması için gerekli
olan, geçerli direktiflerin prosedürlerine uymak (uygunluk beyanı, tür
incelmesi başvurusu, CE işaretinin eklenmesi, teknik dosyanın derlenmesi ve
bu dosyanın yetkili makamlara sunulması, ...)
1
Üretici, sürecin tamamının kendi kontrolünde ve sorumluluğunda kalması
şartıyla, tasarım ve üretim de dahil olmak üzere bu işlemlerin bazılarını
taşerona verebilir.
Üretici, ürünü üretmek için hazır parçalar da kullanabilir, bu durumda da
üretici olarak kabul edilir.
Mevcut bitmiş ürünlerden yeni bir bitmiş ürün yapan kişi, yeni ürünün
üreticisi olarak kabul edilir.
Bir ürünün hedefini değiştiren kişi o ürünün üreticisi olur ve direktiflerin
gerektirdiği yükümlülüklere tabi olur ve doğan sonuçların sorumluluğunu
üstlenmesi gerekir.
Üçüncü bir ülkeden kullanılmış bir ürünü ithal eden kişinin, bu ürünü ilgili
direktiflerin temel gerekliliklerine uygun olarak getirmesi gerekir. Üretici
sıfatıyla, AB düzenlemelerinin yükümlülüklerine uyması ve gerekli
sorumlulukları üstlenmesi gerekir.
• "Yetkili Temsilci"
İlgili direktiflerde belirtilen yükümlülükleri yerine getirmek amacıyla kendi
adına hareket etmesi için üretici tarafından tayin edilen kişi.
1
Bu tanım, 85/374/EEC Ürün Sorumluluğu direktifinde tanımlanan üretici sorumluluğunu yansıtmaz.
13
Yorumlar
Üretici yetkili bir temsilci atadığında, atanan yetkili temsilcinin direktifler
çerçevesinde üretici adına hareket etmesi için mutlaka Avrupa Birliği
dahilinde bulunması gerekir. "Üreticinin" "yetkili temsilciye" verdiği kesin
yetki, yazılı bir vekaletnameyle kayda geçirilir. Bu vekaletnamede üreticinin
ilgili direktiflere göre yerine getireceği yükümlülükler ayrıntılı bir şekilde
belirtilir. Üretici adına hareket eden yetkili temsilcinin hareketlerinin
yetkilerini aşarak ya da aşmayarak kendi için bağlayıcılığı yoktur fakat
üretici için vardır.
• İthalatçı ya da Ürünün Pazarda Yer Almasında Sorumlu Kişi
AB pazarına üçüncü bir ülkeden gelen bir ürünü sunan kişi, ilgili direktiflere
tabidir.
Yorumlar
İthalatçının, yetkili temsilcinin aksine üreticiyle (üçüncü bir ülkenin) özel bir
ilişkisi yoktur.
Bu sebeple, üretici ya da yetkili temsilcisi Avrupa Birliği dahilinde değilse,
direktiflerde listelenen sınırlı sayıda yükümlülüğü yerine getirmesi
istenebilir. Bu durumda, direktiflere göre ithalatçının ithal ettiği ürünün AB
pazarına sunulmasından sorumlu olduğu kabul edilir. Örneğin, teknik
dosyayı ve üreticinin uygunluk beyanını hazır bulundurması ve gerektiği
taktirde denetleme yetkililerine sunabilmesi gerekir.
Önemli Not
"Distribütör işareti" yasak değildir (görünürdeki üretici). Bu durumda,
distribütör uygunluk beyanını tamamlar ve kendi adını makinenin üstüne
yazar. Şirketin devredilmesi ya da iflas etmesi durumunda bile gerçek
üreticinin teknik dosyaya ulaşabilmesini sağlamak amacıyla uygun bir
maddenin sözleşmeye dahil edilmesi tavsiye edilmiştir. Bu durumda üretici
teknik dosyayı bırakmak zorunda olmayacaktır.
Makine Direktifi 98/37/EC- madde 8§7 hariç olmak üzere.
Genel ürün güvenliğiyle ilgili 29.06.92 tarihli 92/59/EEC direktifine göre, ithalatçının durumu farklıdır (2. maddesine bakınız)
14
AT UYGUNLUK BEYANI
"önerilen ifade şekli"
• YETKİLİ TEMSİLCİ tarafından temsil edilen (isim ve adres)
ÜRETİCİ (isim ve adres)
• AŞAĞIDA BELİRTİLEN ÜRÜNÜN (isim, seri numarası, işaret)
• AŞAĞIDA BELİRTİLEN AVRUPA DİREKTİFLERİNE VE İLGİLİ
ULUSAL DÜZENLEMELERE UYGUN OLDUĞUNU BEYAN EDER
•
•
•
•
•
•
MAKİNELER DİREKTİFİ (98/37/EC)
DÜŞÜK VOLTAJ DİREKTİFİ (73/23/EEC)
ELEKTROMANYETİK UYGUNLUK DİREKTİFİ (2004/108/EC)
GAZ YAKAN CİHAZLAR DİREKTİFİ (90/396/EEC)
BASINÇLI EKİPMANLAR DİREKTİFİ (97/23/EC)
Diğerleri
• AŞAĞIDA BELİRTİLEN UYUMLAŞTIRILMIŞ AVRUPA STAN­
DARTLARINA UYGUNDUR:
• AŞAĞIDA BELİRTİLEN ULUSAL STANDARTLARA YA
TEKNİK KURALLARA DA UYGUNDUR:
DA
• • AT TİP İNCELEMESİ YAPILMIŞTIR* NR
AŞAĞIDAKİ ONAYLI KURULUŞ(LAR) TARAFINDAN (isim ve adres)
(*) bu beyanın gerekli olduğu ürünler
ÜRETİCİ (imza yetkisi olan kişinin tam adı ve şirket kaşesi)
yer
:
tarih
:
15
2.1.5. "YENİ YAKLAŞIM" DİREKTİFLERİ
CE İşaretinin Basılmasını Öngören Yeni Yaklaşım Direktifleri
(bu liste kapsamlı değildir)
Direktif No.
Uygulama Tarihi Geçiş Döneminin Sonu
73/23/EEC
21.08.74
CE01.01.95
31.12.96
2004/108/EC
20.07.07
20.07.09
98/37/EC
01.01.93
31.12.94
GAZ YAKAN CİHAZLAR
(GAD)
90/396/EEC
01.01.92
31.12.95
BASINÇLI EKİPMANLAR
(PED)
97/23/EC
29.11.99
29.05.02
POTANSİYEL PATLAYICI
ORTAMLAR
(ATEX)
94/9/EC
23.03.94
30.06.03
89/106/EEC
21.12.88
12.05.92
DÜŞÜK VOLTAJ
(LVD)
ELEKTROMANYETİK
UYGUNLUK
(EMC)
MAKİNE
(MD)
İNŞAAT MALZEMELERİ
(CPD)
Gıda Hizmeti Ekipmanları sektörüyle ilgili diğer direktiflerin gereklilikleri
(Hijyen - Su vb.) büyük ölçüde genel ya da ürün standartlarına karşılık olan
özel maddelerle, yukarıda belirtilen direktiflerle ilgili CE işaretinin
gereklilikleri kapsamındadır.
"Avrupa Topluluğu" "Avrupa Birliği" olduğunda, Direktiflerin EEC işareti
EC olarak değiştirilmiştir.
16
CE İşareti
(93/68/EEC Direktifi)
• 22 Temmuz 1993 tarihli CE işareti Direktifi, 30 Ağustos 1993 tarihli
Avrupa Birliği Resmi Gazetesi'nde (93/68/EEC) yayınlanmıştır.
Aşağıdaki Direktifler, Gıda Hizmeti sektörü Ekipmanları için geçerlidir ve
bu sektör için tadil edilmiştir:
73/23/EEC
Düşük Voltaj
2004/108/EC
Elektromanyetik Uygunluk
98/37/EC
Makine
90/396/EEC
Gaz yakan cihazlar
97/23/EC
Basınçlı ekipmanlar
94/9/EC
Potansiyel patlayıcı ortamlar
89/106/EEC
İnşaat Malzemeleri
• CE işareti zorunludur. Bu işareti zorunlu kılan direktifler yürürlükteyse
zorunludur.
• CE işareti, ürün için geçerli olan bütün Direktiflere uygunluğu bildirir.
• Bu Direktifin kapsamında olan yeni CE işareti düzenlemeleri, 1 Ocak
1997'den itibaren zorunludur.
NOT:
Bir AB "DÜZENLEMESİ", direktifle aynı kapsama sahip olan fakat
direktifin aksine üye ülkelerin kendi ulusal yasalarına aktarmasına gerek
olmadan Avrupa Birliği'nin tamamında daimi olarak geçerli olan bir araçtır.
2.2. AVRUPA STANDARDÎZASYONU
2.2.1. ORGANİZASYON
- CEN (Avrupa Standardizasyon Komitesi)
1971'de oluşturulan Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) resmi olarak
1976'da kuruldu. Komitenin amaçları:
17
• ulusal standartların uyumlaştırılması;
• ISO (Uluslararası Standardizasyon Örgütü) standartlarının ve diğer
uluslararası standartların ya da önerilerin teşvik edilmesi.
- CENELEC (Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi)
Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi (CENELEC) 1976'da
kurulmuştur. Amacı, çoğu durumda Uluslararası Elektroteknik Komisyo­
nundan (IEC) alınan uluslararası tavsiyelere dayanarak, çeşitli ulusal elektrik
standartları kuruluşları tarafından yayınlanan ulusal standartları
uyumlaştırmaktır.
2.2,2. STANDARDİZASYON KURULUŞLARI
Uluslararası Düzey
Avrupa Düzeyi
18
Ulusal düzeye aktarılmış Avrupa standartları aşağıdaki şekilde gösterilir:
o BS EN ...
o NF EN ...
o DİN EN ...
İngiltere için
Fransa için
Almanya vb. için
Avrupa elektrikle çalışmayan cihazlar standartları CEN (Avrupa
Standardizasyon Komitesi) ve elektrik mühendisliği için CENELEC (Avrupa
Elektroteknik Standardizasyon Komitesi) tarafından hazırlanır.
Bir Avrupa standardı, ulusal standardın yerine geçirilmelidir (Fransa'da:
NF).
Uluslararası bir standart (ISO ve IEC), sadece ulusal standardizasyon
komitesinin kararıyla aktarılabilir. Aynı zamanda, CEN ya da CENELEC
standardı olarak da aktarılabilir.
2.2.3. STANDARTLAR-UYGUNLUK VARSAYIMI
Üç farklı standart kategorisi vardır:
- Uyumlaştnlmış Avrupa Standartları
Bunlar, CEN ya da CENELEC tarafından AB Komisyonunun talimatına
dayanarak oluşturulmuş standartlardır. Bu standartlar, ilgili oldukları temel
gereklilikler için uygunluk varsayımı sağlarlar.
Yasal olarak sadece direktiflerin gerekliliklerine uymak zorunludur.
Standartlar, isteğe bağlı olarak uygulanır. Üçüncü bir şahısın standartlara
itiraz etme ihtimali olmasına rağmen, üreticilerin direktiflerin temel
gerekliliklerine uyduklarını göstermelerine, sanayilerin kontrolü altında,
yardım ederler.
- Avrupa Standartları
Bu standartlar da, endüstri ve ticaretin ihtiyaçlarını karşılamak üzere CEN ve
CENELEC tarafından hazırlanmıştır fakat bu standartlara uyulması zorunlu
değildir.
"Yeni Yaklaşım" Direktiflerinden birinin kapsamında olmayan birçok
bölgede kullanılırlar (örneğin boyutlar, performans, test metotları vb.) "Adil
ticaretin" yaygın olmasını sağlarlar ve aynı zamanda özellikle kamu ihaleleri
prosedürlerinde sözleşmeyle ilgili olarak gerekli olabilirler.
19
"Kalite işaretlerinin" dayanağını oluştururlar ve uyumlaştırılmış ya da
uyumlaştınlmamış bölgelerde de kullanılırlar.
Standartlar, beş yıllık gözden geçirme prosedürünün bir parçası olarak revize
edilebilirler.
- Ulusal Standartlar
Yukarıdaki standartlarla aynı özelliklere sahiptirler ve ulusal düzeyde
geliştirilirler. Eğer mevcutsa, ulusal standartlar bırakılır ve yerine aynı
konuyla ilgili olarak aktarılmış olan Avrupa standartları koyulur.
Farklı Standart Tipleri
- A Tipi Standartlar
Tip A ve B standartları "yatay" standartlar olarak adlandırılır çünkü bir
makine ya da ürün serisini veya grubunu kapsarlar. Temel kavramlarla
ilgilidirler ve genel oldukları için bütün ekipmanlar için geçerlidirler,
örn.: EN ISO 12100 Makine güvenliği - Genel tasarım ilkeleri.
- B Tipi Standartlar
B l tipi standartlar, belirli sayıda makine için geçerli olabilen güvenlik
konularını kapsar.
Örn. EN 294; üst kolların tehlikeli alanlara ulaşmasına engel olmak için
güvenlik mesafeleri
B2 tipi standartlar, çok sayıda makinede kullanılan parça ve cihazları kapsar.
Örn. EN 574: iki elli kontrol cihazları
- C Tipi Standartlar
Bu standartlar, « dikey » standartlar olarak adlandırılır ve özel ekipman ya da
makineler için geçerlidir. Bunlar da "ürün standartları" olarak adlandırılır.
Örn.:
EN 454
EN 60335-2-37
Döner gezer (planetary) mikserler
Elektrikli fritözler
20
Uygunluk Varsayımı
Uyumlaştırılmış standartlara uygun olan ekipmanların, yukarıda belirtildiği
gibi, standartların temel gerekliliklerine uygun olduğu kabul edilir.
Bu varsayım, Üye Ülkelerden birinde ulusal bir standardın uyumlaştırıİmış
bir standartla değiştirildiği beyan edilene kadar yasal olarak korunur.
C tipi standart (ürün standardı); üreticilerin, kullanıcıların, denetim
kuruluşlarının ya da yetkililerinin uygunluk gereklilikleriyle ilgili olarak
farklı yorumlar yapmalarını önler. CEN 414 (§ 4.5) yönetmeliğinde de
belirtildiği gibi, C tipi standart (var olduğunda), kendi kapsamındaki
ekipman için önce gelir. Bazı gereklilikler, A ve B tipi standartların ilgili
gerekliliklerine - bu doğrulanacaktır - uymayabilir.
Bir makine ya da ekipman C tipi standardın kapsamında değilse, riskleri ve
en uygun çözümleri değerlendirmek için A ve B tipi standartlar üzerinde
çalışmak gerekir ya da benzeri özellik ya da riskleri taşıyan ekipmanları
kapsayan C tipi standartlar incelenmelidir.
"Çalıştay Kararları", birkaç katılımcı tarafından Avrupa düzeyinde (örn.
CEN) ya da ulusal düzeyde (örn. AFNOR) hazırlanan belgelerdir. Gerçek bir
kanuni yetkileri yoktur ve sadece imzalayanlar için bağlayıcıdır. Ancak,
kalite işareti için esas alınacak olan kuralların ya da teknik özelliklerin
metinlerinin oluşturulmasından önceki aşamada faydalı olabilirler.
21
3. MAKİNELERİN GÜVENLİĞİ
3.1. MAKİNELERİN GÜVENLİĞİ
3.1.1. YENİ MAKİNELERLE İLGİLİ AB DÜZENLEMELERİ
MD
"MAKİNE" Direktifi
22 Haziran 1998 tarihli 98/37/EC - OJEC 23.07.98
3
98/79/EC Direktifiyle tadil edilmiş şekliyle Üye Ülkelerin makinelerle
ilgili kanunlarının birbirine yaklaştırılması 1 Ocak 1995'den itibaren zorunlu
uygulama
NOT
Yeni Makine Direktifi 2006/42/EC'nin aşağıda belirtilen şekillerde 29 Haziran
2006 itibariyle yürürlüğe girmesi gerekmektedir. 29 Haziran 2008'den itibaren
Uye Ülkelerde uygulanarak 29 Aralık 2009'da ise Tam Uygulamayla
Haziran 201 l'e kadar kartuşlu yapıştırma tabancaları hariç olmak üzere Geçiş Dönemi
OLMAYACAKTIR
Mevcut direktif ve revize edilmiş direktif arasında çok sayıda değişiklik/farklılık vardır,
bu farklılıkların/değişikliklerin bir özeti NOT başlığı altında verilmiştir.
• Makine Direktifi, ürünün bir Avrupa Birliği ülkesinde piyasaya sürülmesin­
den ya da hizmete koyulmasından itibaren geçerlidir.
• AB dışından gelen makineler, Direktife tam olarak uymalıdır.
• Makine Direktifine göre, üreticiler, onaylanmış bir kuruluş (Direktifin IV.
Eki) tarafından yapılacak olan AT tip incelemesine sunulması gereken
tehlikeli makineler (dairesel ve şerit testereler) hariç olmak üzere,
makinelerinin temel gerekliliklere uygun olduğunu beyan etmekle yani
"kendi kendine sertifikalandırma" ile yükümlüdür. Bu standartların Avrupa
3
Bu sadece bilgi amaçlı verilmiştir. 98/37/EC direktifinde yapılan 98/79/EC değişikliği, ilgili endüstrilerimizi etkilemez.
Dolayısıyla, bu direktif bu yönetmeliğin geri kalanında 98/37/EC olarak anılacaktır.
22
Birliği Resmi Gazetesinde (OJEU) yayınlanması ve en az bir AB ülkesinde
ulusal standartlara aktarılması şartıyla, uyumlaştırılmış standartlara
uygunluğun olması, uygunluk varsayımını sağlar.
3.1.2. "MAKİNE" DİREKTİFİ YÖNETMELİĞİ
AB Komisyonu tarafından Makine Direktifi 98/37/EC için bir yönetmelik
yayınlanmıştır. Bu yönetmelik, Direktifin bütün hükümlerini tek tek açıklar
ve bu hükümlerin yorumlanması için gerekli olan esasları, Direktifin
uygulandığı ilk yıllarda karşılaşılan zorlukları göz önüne alarak belirtir.
Bu belge, yasal açıdan değeri olmamasına karşın, önemli bir hukuki yol
göstericidir.
Açıklamalar (Direktifin 1. maddesi uyarınca)
- Bu Direktifin amaçları doğrultusunda, "makine" en az biri tahrik kollarıyla,
kontrollerle ve güç devreleriyle vb. hareket eden birbirine bağlı bölümlerin
ya da parçaların birleşmesinden oluşan bir düzenektir, belirli bir uygulama
için, özellikle bir malzemenin işlenmesi, imalatı ya da ambalajlanması için
bir araya getirilmiştir.
- "Makine" terimi, aynı sonuca varmak amacıyla bir bütün olarak çalışmaları
için bir araya getirilmiş olan bir makineler düzeneğini kapsar.
- "Makine", aynı zamanda, ekipman yedek parça ya da bir araç olmadığı
sürece, bir makinenin ya da makinelerin fonksiyonuna değiştiren birbiriyle
değiştirilebilir ekipman anlamına gelir.
NOT:
REVİZE
EDİLEN
2006/42.EC
DİREKTİFİNE
DEĞİŞİKLİKLER VE/VEYA EKLEMELER
- Kapsam (Madde 1)
YENİ:
YENİ:
YENİ:
YENİ:
YENİ:
YENİ:
Yük taşıyıcı araçlar
Zincirler, halatlar ve kayışlar
Sökülebilir mekanik transmisyon milleri
Kısmen tamamlanmış makineler
Şantiye alanında kullanılan vinçler
Kartuşlu yapıştırma cihazları
23
YAPILAN
- Kapsam Dışı
YENÎ: Güvenlik donanımları
YENÎ: Yüksek voltajlı elektrik aksamı
YENÎ: Ürünlerin çoğunun LVD ile kaplı olduğu anlamına gelen şahsi
kullanım için ev aletleri
- Kısmen Tamamlanmış Makineler
YENÎ: Neredeyse bir makine olan fakat kendi başına belirli bir uygulamayı
gerçekleştiremeyen düzenek
YENÎ: Bir PCM için özel prosedür. Üreticinin yükümlülükleri (madde 13)
YENÎ: Bir PCM için piyasa araştırması
- Güvenlik Donanımları
YENÎ: Tanıtıcı liste (ek V)
YENÎ: Makine Komitesi, ek V*e yeni ürünler ekleyebilir (Madde 8)
FAKAT: Benzeri parçaların yerine kullanılması şartıyla, yedek parça olarak
kullanılması amaçlanan güvenlik donanımları kapsam dışıdır.
- Uygunluk Değerlendirme Prosedürleri
Ek IV de Olmayan Makineler: Değişiklik yok
Ek VI-Makine: Uyumlaştırılmış standartlara uygun olarak üretilmeleri
halinde:
- YENÎ: Üretici üzerindeki dahili kontroller (Ek VIII)
- AT tip incelemesi (Ek IX)
- YENİ: Tam kalite Güvencesi (Ek X)
- Uyumlaştırılmış standartlara uygun olmayan bir şekilde üretilmeleri
halinde:
- AT tip incelemesi (Ek IX)
- YENİ: Tam kalite güvencesi (Ek X)
CE İşareti
YENÎ: Üreticinin ya da yetkili temsilcinin adının yanına yapıştırılmalıdır (Ek
III)
YENİ: CE işaretinin anlamını değiştirebilecek olan işaretler, etiketler ya da
baskıların kullanılması yasaklanmıştır.
Komisyon Çalışma Ekibi, 2007 yılında yeni bir Machinery Guide'ın
24
oluşturulması için çalışmaya başlayacaktır. Bu yönetmeliğin 2008'in
sonlarında ya da 2009'un başlarında hazır olması beklenmektedir.
3.1.3. ÜRETİCİ TEKNİK DOSYASI
(Direktifin V. Ekinin 3. bölümü)
AT uygunluk beyanı hazırlanmadan önce, Avrupa Birliği'ndeki üretici
(bölüm l ' e bakınız) ya da yetkili temsilcisi, aşağıda listelenen belgeleri
hazırlayacaktır ve bu belgelerin ulusal yetkililer tarafından yapılabilecek olan
denetimler için tesislerinde hazır bulunmasını sağlayacaktır.
a) Aşağıdakileri kapsayan bir teknik yapı dosyası:
(Güvenlik gereklilikleri kapsama alınmıştır - performans dahil değildir)
0 kontrol devrelerinin çizimleriyle beraber makinenin ayrıntılı çizimi,
0 makinenin temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine uygunluğunu kontrol
etmek için gereken hesaplama bilgileri, test sonuçları vb. ile beraber ayrıntılı
çizimler,
0 aşağıda belirtilenlerin bir listesi:
* bu Direktifin temel gereklilikleri,
* standartları ve
* makine tasarlandığında kullanılan diğer teknik özellikler,
0 makinenin taşıdığı riskleri ortadan kaldırmak için kabul edilen metotların
açıklaması,
0 üreticinin istemesi durumunda, yetkili bir kuruluş ya da laboratuardan
alınan teknik rapor ya da belge,
0 üreticinin, uyumlaştırılmış bir standarda uygunluğu beyan etmesi duru­
munda, kendisi tarafından ya da yetkili bir kuruluş veya laboratuar tarafından
(kendi seçimine göre) yapılan testlerin sonuçlarını gösteren teknik bir rapor,
0 makinenin kullanım talimatlarının bir kopyası,
0 ve Ek V de belirtilen noktalara ek olarak, malzemelerin gıdalarla temas
etmeye uygun olduğunu gösteren bir kanıt.
25
b) Seri üretimde, makinenin ya da güvenlik parçasının Direktifin hükümle­
rine uygun olmasını sağlamak amacıyla uygulanacak olan dahili önlemler.
Üretici; makinenin tasarımı ve yapısı itibariyle güvenli bir şekilde monte
edilebileceği ve hizmete sunulabileceğinden emin olmak için parçalarıyla,
mekanizmalarıyla ya da makinenin tamamıyla ilgili olarak gerekli
araştırmaları ya da testleri yapmalıdır.
Yetkili bir makamın yerinde bir talebi üzerine belgelerin sunulamaması,
temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine uygunluk varsayımı konusunda
haklı şüphelerin oluşmasına sebep olabilir.
1) Teknik dosyanın sürekli olarak bulundurulması zorunlu değildir fakat
önemiyle doğru orantıda uygun zaman süreci içinde toparlanabilmesi ve
hazırlanabilmesi gerekmektedir.
Temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine uygunluğu onaylanması
açısından gerekli olmadığı sürece, makinenin üretimi için kullanılan kısmi
montajla ilgili ayrıntılı planları ya da diğer özel bilgileri içermesi zorunlu
değildir.
2) Seri üretim yapılması halinde, teknik bilgiler, makinenin ya da güvenlik
parçalarının veya üretilen son birimin üretim tarihinden itibaren en az
10 yıl süresince yetkililere sunulmaya hazır bir şekilde elde bulundurula­
caktır.
3) Teknik dosya, üreticinin ikamet ettiği ülkenin dilinde hazırlanacaktır.
Makinenin kullanıcı ve kurulum talimatları, kullanıcının ülkesinin dilinde
olacaktır.
3.2. AVRUPA STANDARDÎZASYONU
- Uyumlaştırılmış ürüne özel (C tipi) standartlar, CEN/TC 153 kapsamında
gıda makineleri ve çeşitli çalışma grupları (WG) için hazırlanmıştır.
- Bu çalışma, makineye özel, genel A ya da B tipi standartlar esas alınarak
yapılır. Eklemeler ve hatta sınırlamalar bazı teknik özellikler için de
uygulanabilir. Dolayısıyla, ürüne özel (C tipi) standardı (varsa) için bu
uygulanır.
" Ulusal standartlar, doğrudan Avrupa standartlarından gelir ve sayıları
aynıdır (örneğin NF EN...).
26
- Ulusal standardizasyon komiteleri, sunulan taslaklar konusunda fikirlerini
beyan ederler ve taslak standartların kabul edilmesi için oy verirler.
- Üye Ülkeler, standartların uyumlaştırılmamış olması halinde, önemli
olduğu ya da Ek I'deki temel güvenlik ve sağlık gerekliliklerinin doğru
şekilde uygulanması için gerekli olduğu düşünülen ulusal teknik
standartları ve spesifıkasyonları bütün ilgili tarafların bilgisine sunmak için
gereken her şeyi yapacaklardır (Direktif, madde 5, para. 2).
- Standart ya da yönetmelikler olmaması durumunda, Direktifin temel
gerekliliklerinin karşılanması için aşağıdaki prosedürün uygulanması
önerilir:
(EN 1050 standardına bakınız)
Risk değerlendirmesi
ı
Risk ciddiyetinin değerlendirilmesi
i
Mesleki gerekliliklerin göz önüne alınması
(Kullanım açısından elverişlilik)
Tüketici korumasının göz önünde bulundurulması
ı
Makine yapımı maliyeti
1
Önleyici tedbirler
- güvenlik cihazları
- engeller
- mesafe koruma
- uyarılar ve işaretler } kalıntı risklerine karşı
- açıklamalar
}
27
3.2.1. CEN/TC 153
Başkan:
ANDREAS Stoye BGN (Almanya)
Sekreter:
Hans Werner BELLİN VDMA (Almanya)
Toplantıyı
Düzenleyen Kişi
Çalışma Grupları
(catering + fırın ekipmanları için)
Sekreter
Finn (pastane) makineleri
WG 1
A. WANAVERBECQ
C. FAUTRAS
(Fransa)
Et ürünleri işleme makineleri
WG 2
N. SCHULTZ
W. HELM
(Almanya)
Dilimleme makinesi
WG 3
M. SALVIN
B. BALDI
(İtalya)
Catering ekipmanları
WG 4
B. VERBEKE
C. FAUTRAS
(Fransa)
Süt soğutucuları
WG 8
J.P. MEILLAN
C. FAUTRAS
(Fransa)
Makinelerin güvenliği
WG 12
M.KEAY
(ingiltere)
Makine hijyeni
WG 13
C. HERMON
C. FAUTRAS
(Fransa)
3.2.2. GENEL STANDARTLAR
(A-Bl - B2 tipi)
• Mekanik Tehlikeler
Makinelerin güvenliğiyle ilgili çok sayıda genel ya da "yatay" standartlar.
Bizim sektörümüzde en sık anılan yatay standartlar şunlardır:
28
- EN
ISO 12100-1
Makine güvenliği - Temel kavramlar - Terminoloji Metodoloji
- EN
ISO 12100-2
Makine güvenliği - Teknik ilkeler ve spesifikasyonlar
- EN
294
Güvenlik mesafeleri
- EN
418
Acil durum duruş ekipmanı
- EN
563
Dokunulabilir yüzeylerdeki ısı
- EN
614
Ergonomik tasarım ilkeleri - Terminoloji - Genel ilkeler
- EN
953
Korumalar
- EN
954-1
Denetim sistemlerinin ilgili güvenlik parçaları
- EN
1070
Terminoloji
- EN
1088
Korumalarla birlikte kilitleme cihazları
• Elektriksel Tehlikeler
IEC/TC 44 tarafından hazırlanan uluslararası metin, 1997 yılında Avrupa'da
gözden geçirilmiş nüshaya aktarılmıştır:
Makinelerin Güvenliği: Makinelerin elektrik aksamı: genel gereklilikler
EN 60 204-1
Her makine için test yapılması gerekmektedir.
Aşağıda belirtilen iki direktifin temel gerekliliklerini kapsar:
- Düşük Voltaj Direktifi
- Makine Direktifi
73/23/EEC
98/37/EC
Standartların önsözü, bunun B tipi standart olduğunu ve ürün standartlarıyla
ilgili olarak nasıl kullanılması gerektiğini gösterir.
NOT:
Yukarıda belirtilen standarttan, C tipi standartlarda bahsedilmiştir ve
direktiflerin gıda işleme makineleriyle ilgili temel gerekliliklerinin
karşılanması için metinleri kabul edilmiştir.
Ancak, CENELEC'e, EN 60 335-1 ile bağlantılı olarak EN 60 335-2-64
"Makineler" standardını hazırlaması için emir verildiği için, bu metinler
29
bazen küçük makinelerin elektrik güvenliği özelliğinin test edilmesi için
kullanılabilir.
Meslek odaları; bir makine CEN/TC 153 standardının (ya da taslağının)
kapsamında değil de EN 60 335-2-64 standardının kapsamında olduğunda,
üreticinin CENELEC ile EN 60204 or EN 60 335-1 tarafından oluşturulan
metinlere başvurma seçeneğinin olmasını önermiştir.
CENELEC/TC 61, hijyen ve güvenlik riskleri için doğrudan CEN/TC 153 C
tipi standartlarına (tam referans metinleri) başvurmuştur.
• Dikkat Edilmesi Gerekenler
EN 60.529: Eklerde verilen koruma derecelerinin spesifîkasyonu (IP kodu)
• Temizlenebilirlik Tehlikeleri
Makine Direktifi, gıda ekipmanları için gerekli olan özel koşulları belirtir.
Direkt olarak FSE (Gıda Hizmetleri Ekipmanı) ekipmanıyla ilgili olan
standart EN 1672-2 dır: 2005 "Gıda işleme makinesi - Temel kavramlar Hijyen gereklilikleri".
"Hijyen" bölümünü de inceleyiniz.
• Ergonomik Tehlikeler
Ulaşılabilirlik, girişimler, yoğun çalışma
• Gürültü Tehlikeleri
C tipi Makine standartlarının "gürültü" ekinde belirtilen temel standartlar
aşağıdaki gibidir:
- E N ISO 3743-1: Akustik
Gürültü kaynaklarının ses gücü düzeylerinin belirlenmesi
- E N I S O 3744:
Akustik
Ses basıncı kullanılarak ses gücü düzeylerinin belirlenmesi
- E N ISO 4871: Akustik
Makinelerin emisyon değerlerinin beyan ve tasdik
edilmesi
30
- E N ISO 11201:
Akustik
Makine ve ekipmanın çıkardığı gürültünün ölçülmesi
- E N ISO 11688-1: Akustik
Düşük gürültülü makinelerin ve ekipmanların tasarımı
için önerilen uygulama
- E N ISO 12001:
Akustik
Makine ve ekipmanların çıkardığı gürültü. Tasarlama
kuralları
3.2.3. ÜRÜN STANDARTLARI
• CEN/TC 153 - WG 4 tarafından yayınlanan Standartların bir örneği:
- Hamur Mikserleri
EN 453
- Döner gezer (planetary) mikserler
EN 454
- Temel kavramlar
EN 1672
- Hijyen gereklilikleri
EN 1672-2
- Döner raflı fırınlar
EN 1673
- Sebze kesme makineleri
EN 1678
- Dilimleme makineleri
EN 1974
- Kalıpçılar
EN 12041
- Ara dinlendirme makineleri
EN12043
- Sıvı yağlar ve katı yağlar için santrifüjlü makineler
EN 12505
- Mutfak robotları ve blenderler
EN 12852
- El blenderleri ve çırpma aletleri
EN 12853
- Beam mikserleri
EN 12854
- Sebze soyma makineleri
EN 13208
31
- Salata kurutucular
EN 13621
- Seyyar karıştırıcılı pişirme kapları
EN 13886
- Ekmek kesme makineleri
EN 14655
- Ek tahrik göbeği olan makineler için catering ekipmanları EN 12851
- Taşıyıcı tipi bulaşık makineleri
EN 14957
BİLGİ NOTU:
EN :
Pr EN :
Avrupa standardı (OJEU)
Taslak Avrupa standardı
Sayfa 37'ye geçiniz
3.3. MEVCUT MAKİNELER ÎÇÎN DÜZENLEMELER
3.3.1. AB DÜZENLEMELERİ
"İŞ EKİPMANLARININ K U L L A N I M I "
12 Haziran 1989 tarihli 89/391/EEC Direktifi
Uygulama tarihi: 1 Ocak 1993
İş ekipmanlarının işyerinde işçiler tarafından kullanımıyla ilgili
minimum güvenlik ve sağlık gereklilikleri
30 Kasım 1989 tarihli 89/655/EEC Direktifi
5 Aralık 1995 tarihli 95/63/EC ile tadil edilen şekliyle
0 HALİHAZIRDA KULLANIMDA OLAN MAKİNELER
32
4. ELEKTROMANYETİK U Y G U N L U K
4.1. AB DÜZbNLEMELERİ
"ELEKTROMANYETİK UYGUNLUK" Direktifi
2004/108/EC
(Genel gereklilikler - Prosedürler)
89/336/EEC direktifi ve tadil eden direktiflerin yürürlükten kaldırılması:
CE işareti
Uygulama tarihi: 20 Temmuz 2007
20 Ocak 2005'den itibaren yürürlükte
Geçici hükümler: 89/336/EEC direktifine uygun olan ürünler
20 Temmuz 2009'dan önce piyasaya sürülebilir.
Önsöz
Önceki 89/336/EEC direktifinde yapılan ana değişiklikler
4
Üreticinin rolü güçlenir, üreticilere daha fazla sorumluluk verilir:
• Onaylanmış bir kuruluşun hizmetlerinden faydalanmak isteğe bağlıdır;
onaylanmış kuruluştan talep edilen hizmetlerin kapsamı üretici tarafından
açık ve net olarak belirtilmelidir;
• Belge gerekliliklerinin arttırılması.
Uygunluğun değerlendirilmesi, uyumlaştırılmış standartların doğru uygula­
masıyla ya da üreticinin EMC (Elektromanyetik Uygunluk) bilgisi gerektiren
değerlendirmesiyle gerçekleştirilir. Yetkili kuruluşlar, onaylanmış kuruluş
olur; görevleri azaltılır ve beyanname düzenlemekle sınırlandırılır.
Sabit donanımlar da kapsamdadır (özel hükümlerle).
4
Klasik onaylanmış kuruluşlara kıyasla, EMC kuruluşları ürün belgelendirmesi için tür testleri yapmazlar; sadece belgeli bir
beyanname düzenlemek için teknik belgeleri incelerler. Yeni direktife göre, yetkili kuruluşların mutlaka onaylanmış kuruluşlar
olması gerekmeyecektir.
33
Dahili üretim kontrolü yapılmalıdır: Üretici, üretimi uygun gördüğü şekilde
yapar.
AVRUPA KOMÎSYONU'NUN UZUN ZAMANDIR BEKLENEN,
2004/108/EC İÇİN GEÇERLİ OLAN UYGULAMA KILAVUZU YAYIN­
LANMIŞ OLUP, BU BİLGİLER KENDİ WEB SİTESİNDE KULLANIMA
SUNULMUŞTUR.
http://europa.eu.int/comm/enterprise/electricequipment/emc/guides/
emcguides.htm#EU
4.1.1. ELEKTROMANYETİK UYGUNLUK DİREKTİFİ
Kapsam (Ek I)
Elektromanyetik arızaya sebep olabilecek ya da böyle bir arızayla
performansı azalabilecek olan cihazlar.
Cihaz: EMC Direktifinin kapsamında "cihaz", son kullanıcıya ve tedarikçiye
yönelik ya da tedarik için ayrılmış, iç işlevi olan ya da tek bir ticari birim
olarak hizmete alman bir ürün olarak tanımlanmıştır.
Temel Gereklilikler!
Cihaz:
- oluşturduğu elektromanyetik arıza, diğer ilgili cihazların planlanan şekilde
çalışmasına engel olacak seviyede olmayacaktır: (emisyonlar olarak
anılacaktır) ve;
- kurulumu gerektiği şekilde yapıldığında ve sürdürüldüğünde, planlandığı
gibi çalışması için yeterli olacak düzeyde ve beyan edilen amaç için
kullanılacak şekilde iç dayanıklılığa sahip olacaktır, (dayanıklılık olarak
anılacaktır).
Cihazın yeterliliği, emisyon düzeyi ölçümleriyle (radyasyon ve ısı iletimi) ve
çok sayıda dayanıklılık testleriyle (örneğin ışın biçiminde ve iletilmiş
elektromanyetik dalgalar, elektrostatik deşarj ve şok dalgaları) teyit edilir.
NOT:
Uyumlaştırılmış standartların doğru bir şekilde uygulanması, EMC
değerlendirmesi prosedürünün yerine getirilmesiyle eşdeğerlidir ve uygunluk
varsayımı sağlar.
34
Kapsamdaki Ürünler ve Ekipmanlar (madde 1 ve 2)
Ekipman için geçerli olan Direktif (yani cihaz ya da sabit donanım):
- cihaz: Piyasada tek bir işlevsel birim halinde mevcut olan, son kullanıcıya
yönelik bir cihaz ya da düzen ;
- sabit donanım: "çeşitli cihaz türlerinin özel bir kombinasyonu ve varsa, bir
araya toplanmış, kurulmuş ve belirlenen yerde kalıcı olarak kullanılması
planlanmış olan diğer cihazlar".
Cihaz örnekleri:
- endüstriyel ekipman: alarm sistemleri, uzaktan kumandalar, kilit sistemleri,
izleme aletleri, süreç kontrol cihazları;
- aletler: Sensorlardan ölçüm zincirlerine kadar (EMC direktifi, sadece
emisyon açısından 2004/22 ve 1990/384 direktiflerinin kapsamında olan
cihazlar için geçerlidir );
- ticari işlemler için kullanılan cihazlar: çek okuyucular, mikroçip kartlar,
barkod okuyucular, tartılar;
- ev kullanımına yönelik cihazlar: Hi-fı cihazları, elektrikli ev aletleri,
oyuncaklar, eğitim materyalleri, kontrol, alarm cihazları...;
- bilgi işlem cihazları: ofis verisi işleme cihazları, bilgisayarlar.
Aşağıda belirtilen cihazlar kapsamda değildir:
- R&TTE direktifi 1999/5/EC nin kapsamında olan telsiz ve telekomünikas­
yon terminal ekipmanları.
- 1592/2002 Sayılı Düzenlemenin kapsamındaki havacılık ürünleri, parçaları
ve cihazları.
- Amatör telsizler (henüz piyasada değil)
- Motorlu taşıtlar
- Üzerinde değişiklik yapılmamış ya da yeniden çalıştırılmamış olan ikinci el
aletler
- 14(2) düzenlemesine tabi olan yedek parçalar
- EMC açısından "tehlikesiz" cihazlar.
Güvenlik konulan, direktifin kapsamında değildir!!! (madde 1 bent 5 ve
madde 2 bent g.)
iki sanayiciyi direkt olarak ve sadece birbirine bağlayan kanaldan farklı olan çok güçlü bir kavram.
35
NOT:
Bir üretici ekipmanı kendi tasarlamamışsa fakat talimatlara harfiyen uyarak
birleştiriyorsa, bu üretici son kullanıcı olarak kabul edilebilir.
Uygunluk Varsayımı (ek II)
Üye Ülkelerin, aşağıdaki özelliklere sahip olan cihazlar için gerekliliklere
uydukları varsayılacaktır:
• uyumlaştırılmış standartlara uyan;
• elektro manyetik uygunluk açısından değerlendirilmiş olan.
Bir Ürünün Uygunluğu Değerlendirilirken Kullanılan Prosedürler (ek H)
Standartlara Dayanan Değerlendirme
(uyumlaştırılmış standartlar doğru bir şekilde uygulanıyorsa ve ürün de bu
standartlara uyuyorsa)
- Avrupa Birliği Resmi Gazetesi'nde referansları yayınlanan ilgili
uyumlaştırılmış standartların seçimi, üreticinin sorumluluğundadır.
- Uygunluğu kanıtlayan teknik belgeler hazırlanmalıdır. Bu teknik
belgelerde ürünün genel tanımı ve uyumlaştırılmış standartlara uygunluğun
ispatı bulunmalıdır (bir uygunluk beyanı düzenlenir).
- Üretici ya da yetkili temsilcileri, uygunluk beyanını düzenler ve CE
işaretini yapıştırır.
Hesaplamalara ve Testlere Dayanan Değerlendirme
(Uyumlaştırılmış standartlar uygulanamıyorsa ya da sadece kısmi olarak
uygulanabiliyorsa).
Uygunluğu beyan eden yazılı teknik belge, üretici tarafından tedarik
edilmelidir. Bu belge aşağıdakileri kapsamalıdır:
- ürünün genel bir tanımı,
- tamamen ya da kısmen uygulanan uyumlaştırılmış standartlara uygunluğun
ispatı,
- hesap cetvelleri, yapılan incelemeler, test raporları, direktife uygunluğu
sağlamak için alman önlemlerin tanımları ve açıklamaları ve yapılan EMC
değerlendirmelerinin tanımı,
36
- Üretici tarafından onaylanmış bir kuruluşun belgeleri kontrol etmesi
istenebilir; daha sonra onaylanmış kuruluş, temel gereklilikleri sadece
kendinden değerlendirilmesi istenen konularla sınırlayarak belgeli
beyanname düzenler,
- Üretici ya da yetkili temsilcisi, uygunluk beyanını düzenler ve CE işaretini
yapıştırır.
4.1.2. UYGUNLUĞUN GÖSTERİLMESİ
Ek II ve III
Üretici, ürünlerin kullanım amacını temsil eden bütün olası durumları
belirtir.
4.1.3. TEKNİK BELGELER
- Üreticiyle ilgili bilgi
- Ürünle ilgili bilgi
- Kullanılan uyumlaştırılmış standartların listesi
©
- T e m e l gereklilikleri karşılamak için kullanılan çözümler
- Ürünün teknik açıklaması
- Talimatlar - çalıştırma ve kurulum
- Montaj çizimi
- Çizimler, diagramlar, parça listeler
(D
- Test raporları, inceleme sonuçları, fotoğraflar
- Kalite el kitabı
- Standartların yorumlanması, doğrulama
(D
- Çalıştırma modları
- Çalıştırma önerileri
37
4.1.4. UYUMLAŞTIRJLMIŞ AVRUPA STANDARTLARI
Crenel Standartlar
EMİSYON
Avrupa Standardı
Çevre
EN 61000-6-3:2001
2004'de A 11 değiştirildi
yerel ticaret ve hafif
sanayi
EN 61000-6-4:2001
endüstriyel
EN 61000-6-1: 2001
yerel ticaret ve hafif
sanayi
EN 61000-6-2; 2001
endüstriyel
DAYANIKLILIK
Bu genel standartlar, hiçbir özel ürün standardı ya da ürün ailesi standardı
olmadığı sürece geçerlidir.
Standartların Seçimi (catering ekipmanları için geçerli olanlar)
RadyoeiektnkseJ frekanslar
EN 5 5 , 0 1 4 4 : 2 0 0 0
Değişiklikler;
2001MeAî
200TdeA2
EMISYON
i Ev aletleri, elektrikli cihazlar ve benzeri
cihazlar için emisyon gereklilikleri
Düşük frekans
aşağıdaki temel standartlar uygulanacaktır
EN 61000+3+3:2000
Degişikîigi2DGPdeAl
Gıda tedarik sistemlerinde ev
aletlerinin sebep olduğu voltaj
dalgalanmaları (kırpışma etkisi)
EN 61000-3-3: İ995
DAYANIKLILIK
Gida tedarik sistemlerinde ev
aletlerinin sebep olduğu armonikler
(her aşamada < 16A oranmda)
EN 55ÖÎ4-2: Î997
Değişikliği 2Û0i*de A l
\ Ev aletleri* elektrikli cihazlar ve benzeri
cihazlar için dayanıklılık gereklilikleri
NOT:
Web sitesinden daha ayrıntılı bilgiye ulaşabilirsiniz:
38
- Avrupa Komisyonu
http://europa.eu.int/comm/enterprise/newapproach/standardization/
harmstds/reflist/emc.html
UYGUNLUK DEĞERLENDİRMESİ
93/465/EEC
6
- Modül A
Dahili üretim kontrolü
- Modül Aa
Ek hükümler
- Modül B
A B tip incelemesi
- Modül C
Tipe uygunluk
- Modül D
Üretim kalite güvencesi
- Modül E
Ürün kalite güvencesi
- Modül F
Ürün onayı
- Modül G
Tek birimler için onay
- Modül H
Kalite güvence {EN 29001}
EMC direktifinde tanımlanan uygunluk değerlendirmesi prosedürü,
Modül A'da tanımlanan prosedürdür.
4.1.5. STANDARDİZASYON KURULUŞLARI
Uluslararası Düzeyde
- IEC
Uluslararası Elektroteknik Komisyonu
- CISPR
Uluslararası Radyo Paraziti Özel Komitesi
Avrupa Düzeyinde
- CEN
Avrupa Standardizasyon Komitesi
- CENELEC
Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi
- ETSI
Avrupa Telekomünikasyon Standardizasyon Enstitüsü
Uygunluk değerlendirme prosedürleri ve CE işaretini (teknik uyum standartlarında kullanılması planlanan) yapıştırma ve
kullanma kurallarıyla ilgili çeşitli aşamaların modülleri hususunda 22 Temmuz 1993 tarihinde verilen konsey kararı.
39
4.1.6. AVRUPA YETKİLİ MAKAMLARI
Yetkili ya da onaylanmış kuruluşlara rapor vermekten sorumlu olan Üye
Ülke yetkilileri.
him veAdres
İrtibat Bilgileri
Ürün Tipi
Avusturya
Reinhard Dittler
Bundesministerium fur Wirtschaft
und Arbeit DampfschiffstraGe
4 A-1030 Wien
Tel:+431 71100 8 2 2 2 / 8 2 2 5
Fax:+431 714 35 82
e-posta:
[email protected]
Tümü
Belçika
Bernard Picron
Ministere des Affaires Economiques
Administration de I'Energie
16 Boulevard du Roi Albert II
B-1000 Bruxelles
Tel: +32 2 206 45 28
Faks: +32 2 206 57 31
e-posta:
[email protected]
Tüm
Telekomünikasyon
ekipmanları
Eric Colpaert
Institut Betqe des services postaux
et des telecommunications /
Belqisch Instituut voor postdiensten
en telecommunicatie (BIPT)
Sterrenkundelaan 14b 21
B-1210 Bruxelles / Brussels
Tel:+32 22 26 87 33
Faks: +32 22 23 11 28
e-posta: [email protected]
Telekomünikasyon
ekipmanları
Kıbrıs
Stylianos Panayides
Ministry of Communications and
Works
Department of Electromechanical
Services
P.O. Box 29669 CY-1722 Nicosia
Tel: +357 22 80 04 05
Faks: +357 22 34 82 02
e-posta:
[email protected]
Çek
Cumhuriyeti
Viktor Brach
Ufad pro Technickou Norrnalizaci,
Metroloqii Stdtni Zkusebnictvf
(Czech Office for Standards,
Metrology and Testing) Gorazdova
24 P.O. Box 49 CZ-128 01 Praha 2
Tel:+420 224 907 148
Fax:+420 224 907 152
e-posta: [email protected]
J. Sedlaeek
Czech Telecommunication Office
Sokolovska219
P.O. Box 02
CZ-225 02 Praha 025
Tel:+420 2 24004571
Faks: +420 2 24004822
e-posta: [email protected]
Telekomünikasyon
ekipmanları
Danimarka
E. A. Hansen
National Telecommunication
Aqencv Holsteingade, 63
DK-2100 Copenhagen
e-posta: [email protected]
Tümü
Estonya
Ago Pelisaar
Ministry of Economic
Affairs and Communications
Harjull EE-15072 Tallinn
Tel:+372 625 6472
Fax: +372 631 3660
e-mail: [email protected]
Finlandiya
Kalevi Vaittinen
Ministry of Trade and Industry
P.O. Box 32
FIN-00023 Government, Finland
Office: Ratakatu 3, Helsinki
Tel:+358 9 1606 3513
Fax:+358 9 1606 3705
e-posta: [email protected]
40
Tümü
Fransa
Michel Berger
Ministère de l'Economie, des
Finances et de Nndustrie
DiGITIP/SPIC/SQUALPI
DiGITIP 5
Le Bervil
12 rue Villiot
F-75572 Paris Cedex 12
Tel; +33 1 53 44 97 03
Faks: +33 1 53 44 98 88
e-posta:
[email protected]
Tümü
Almanya
D. von Schilling
Bundesministerium fur Wirtschaft und
Arbeit
Tel:+49 228 615 3250
Faks: +49 228 615 3265
e-posta: [email protected]
Tümü
Dieter Garvert
Regierungsdirektor
Referent fur EMV-, EMVU- und ITU-TFragen
Bundesministerium für Wirtschaft und
Arbeit
Referat VII B5, Raum L.3.017
Villemombler Str. 76
D-53123 Bonn
Tel:+49 228 615 3258
Faks: +49 228 615 3265
e-posta:
[email protected]
Yunanistan
S. Kalafatidis
Ministry of Transport and
Communications Directorate
General of Communications
5 Anastaseos-Papagos GR-15669
Athens
Tel: +30 1 6508541
Fax : +30 1 6508550
e-posta: [email protected]
Macaristan
Elod Ajtony Dudas
Ministry of Economy and Transport
Kaiman Imre Street 2 H-1054 Budapest
Tel: +361 4728763
Faks: +36 1 47287 99
e-posta: [email protected]
İrlanda
Susan Fleming
Commission for Communications
Regulation
Block DEF Abbey Court,
Irish Life Centre, Lower Abbey Street
IRL-Dublin 1
Tel: +353 1 804 9658
Fax : +353 1 804 9665
e-posta: [email protected]
İtalya
Emilio Federici
Ministero delle Attività Produttive
DGSPC via Molise, 2 1-00187 Roma
Tel: +39 06 4788 7951
Fax:+39 06 4788 7748
e-posta:
[email protected]
Luisa Franchina
Ministero delle Comunicazioni
DG RQS Viale America, 201 1-00144
Roma
Tel:+39 06 5444 2191
Fax: +39 06 5444 2020
e-posta:
luisa, [email protected]
Marcellino Ferrazza
Ministero delle Comunicazioni
Istituto Superiore CTI Viaie America,
201 1-00144 Roma
Tel: +39 06 5444 2265
Fax:+39 06 5410 904
e-posta:
[email protected]
Letonya
I. Pilmanis
Ministry of Economy 55
Brivibas LV-1519Riga
Tel:+371 7 013 148/280 882
Fax: +371 7 280 882
e-posta: [email protected]
Litvanya
Albinas Visockas
Communrcations Regulatory Authority
Algirdo str. 27 LT-031219 Vilnius
Tel:+3705 210 5670
Fax:+3705 216 1564
e-posta: [email protected]
41
Lüksemburg
J-P. Hoffmann
Service de I'Enerqie de I'Etat
B.P. 10
L-2010 Luxembourg
Tel: +352 469 746-20
Fax: +352 222 524
e-posta: [email protected]
Malta
Anthony Camilleri
Consumer and Industrial Goods
Directorate
Malta Standards Authority
Second Floor, Evans Building
Merchants Street
Valletta VLT 03
Tel:+356 21242420
Faks: +356 21242406
e-posta:
[email protected]
Hollanda
J. D. Coenraads
Radiocommunications Aqencv Postal
P.O. Box 450
NL-9700 AL Groningen
Tel; +31 50 5877 136
Faks: +31 50 5877 400
e-posta:[email protected]
Polonya
Marek Wysocki
Ministry of Infrastructure
Dept of Telecommunications
Technology
ul. Chalubinskiego 4/6
PL-00-928 Warszawa
Tel: +48 22 522 50 06
Fax.:+48 22 522 50 45
e-posta: [email protected]
Portekiz
Manuel Pedrosa de Barros
Instituto das Comunicacóes de
Portugal
Av. José Malhoa, 12
PT-1099-017 Lisboa
Tel:+351 1 435 12 12
Faks:+351 1 435 35 77
e-posta: [email protected]
Slovakya
H. Gondova
Telecommunication Office of the
Slovak Republic
Zvolenska cesta zo
SK-957 Gobanska Bystrica
Tel:+421484161158
Fax:+421484102436
e-posta: [email protected]
Slovenya
Sasa Presern
Ministry of Economic Affairs
Kotnikova 5 / II
SLO-1000 Ljubljana
Tel:+386 61 478 32 75
Faks: +386 61 132 22 66
e-posta: [email protected]
İspanya
Jose Fefix Rodriguez
Ministerio de Industria, Turismo y
Comercio
Dirección General de Política
Tecnológica
Paseo de la Casteflana, 160
E-28046 Madrid
Tel:+34 91 349 44 28
Faks: +34 91 349 43 00
e-posta: [email protected]
İsveç
lngvar Enqvist
Elsakerhetsverket (Swedish National
Electrical Safety Board)
P.O. Box 1371
S-11193 Stockholm
Tel:+46 8 508 90541
Faks:+46 8 508 90501
e-posta:
[email protected]
İngiltere
Peter Howick, Policy Adviser
Standards and Technical Regulations
Directorate 4 Department of Trade
and Industry Bay 322,
151 Buckingham Palace Road
UK-London SW1W 9SS
Tel:+44 20 7215 1595
Fax:+44 20 7215 1529
e-posta: [email protected]
42
Telekomünikasyon
ekipmanları
İzlanda
Birgir Agustsson
Löggildingarstofa
Electrical Safety Department
Borgartün 21
IS-105 Reykjavik
Tel:+354 5 510 1100
Fax:+354 5 510 1101
e-posta: [email protected]
Norveç
Per-Kristian Naess
Directorate for Fire and Electrical
Safety P.O. Box 2014
N-3103 Tonsberg
Tel: +47 3339 8800
Faks:+47 3331 0660
e-posta:
[email protected]
T. Liholt
Norwegian Post and Telecom.
Authority
P.O. Box 447 Sentrum
N-0104 Oslo
T e l : + 4 7 2282 4871
Fax : +47 2282 4890
e-posta: [email protected]
4.1.7. AVRUPA'DAKÎ YETKİLİ (10.2) YA DA
ONAYLANMIŞ KURULUŞLAR
Yeni EMC direktifine göre gelecekte onaylanacak olan kuruluşların listesi
henüz hazırlanmamıştır.
89/336/EEC direktifinin 10.2 maddesi çerçevesinde Avrupa yetkili makam­
larını bulmak için, aşağıdaki adrese girin:
http://europ a. eu. int/c O I T L ^
4.1.8. EMC DİREKTİFİ
4.1.8.1. YENİ UYGULAMA YÖNETMELİĞİ
Önsöz
EMC direktifi uygulama yönetmeliği yayınlanmamıştır.
Tam metin ve güncellemeler aşağıdaki adresten indirilebilir:
http://europa.eu.int/comm/enterprise/electr_equipment/emc/guides/
emcguide.htm#EU
1997 yılında Avrupa Toplulukları Komisyonu, "3 Mayıs 1989 tarihli,
Üye Ülkelerin elektromanyetik uyumluluk kanunlarının birbiriyle
yakınlaştırılmasıyla ilgili 89/336/EEC Direktifinin uygulaması için bir
yönetmelik" yayınladı. Bu yeni versiyon, Şubat 1993 versiyonunun yerine
geçer ve aşağıda belirtilen konularda farklılık gösterir.
43
- 22 sayfalık önceki versiyona karşın 57 sayfadan oluşur,
- özellikle makinelerle ilgili hükümler için yeni maddeler geliştirilmiştir ve
bir kullanılmış ekipman maddesi eklenmiştir,
- yeni kavramlar geliştirilmiştir: koruma düzeyinin ölçülülüğü, karar ağacı ve
EMC açısından pasif cihazların listesi.
Bu yeni yönetmelik; cihaz, donanım, kurulum, bitmiş ürün ve doğrudan işlev
gibi terimler için daha kesin tanımlamalar yapar. Bu tanımların çoğuna yeni
direktifte yer verilmiştir.
4.1.8.2. ÖNEMLİ NOKTALAR
Piyasaya Sürme
EMC direktifinin gereklilikleri; bir ürün türü, grubu ya da ailesi için değil,
piyasaya sürülen her ürün için geçerlidir.
Ürünlerinin hepsinin gerekliliklere uygun olmasını sağlamak üreticinin
sorumluluğundadır.
Üretici
Üretici, ürünlerinin direktiflerin gerekliliklerine uygun olmasını sağlamaktan
sorumlu olan tek kişidir.
Koruma Düzeyi
Koruma düzeyi, hedefle orantılı olmalıdır. Cihaz, elektromanyetik
dayanıklılığı çalıştırılması planlanan ortamla uyumlu olacak şekilde
tasarlanmalıdır.
EMC Analizi - Karar Diyagramı
Piyasaya ürün süren bir üreticinin yapması gereken ilk şey, ürününün EMC
direktifine tabi olup olmadığına karar vermektir. Yönetmelik, üreticiye
yardım etmek için üreticinin başvurabileceği bir karar ağacı tedarik eder.
Ürün, EMC direktifinin kapsamında tedarik edilen ekipman örnekleri
arasında listelenmediği ya da alternatif olarak kapsam dışı olarak listelenme­
diği sürece, üretici ekipmanının sınıfını belirleyecektir (yani parça, bitmiş
ürün ya da donanım gibi).
44
En zor olan parça sınıfını belirlemektir. EMC direktifinde, parçaların açık ve
net tanımları yer almaz. Bu nedenle, ürünün madde 1.1'e göre "cihaz" olarak
mı yoksa parça olarak mı kabul edileceğine karar vermek bazen zordur.
Üretici ve son kullanıcı, aşağıda belirtilenleri belirlemekten sorumludur:
-
Parça doğrudan işlev mi sağlar? (direkt işlevin açık ve net tanımının
olmaması göz önünde bulundurularak)
-
Parçanın birleştirilmesi mi yoksa tek bir ürün olarak piyasaya sürülmesi
mi planlanıyor?
Sonuç aşağıdaki gibidir:
Doğrudan işlevi olmayan parça
E M D Direktifi geçerli değil.
Doğrudan işlevi olan bir parça fakat son
kullanıcıya sunulması planlanmamış
Kuran kişi için kullanma talimatları.
EMC direktifine uyumluluk zorunlu değil fakat
kuran kişinin s ö z l e ş m e y l e ilgili olarak CE
işaretine ihtiyacı olabilir.
Dağıtım için piyasaya sürülmesi planlanan
doğrudan işlevi olan bir parça
Bu, EMC direktifinin bütün gerekliliklerine tabi
olan bir parçadır.
Sistem - Donanım - Aradaki Fark Nedir?
Standart kullanımda, "sistem" ya da "donanım" (son kullanıcı monte etmeye
ya da birleştirmeye karar verdiğinde) birden fazla cihazın kombinasyonu
anlamına gelir (örn. bilgisayar sistemi ya da hi-fi sistemi).
EMC direktifi kapsamında, "sistem" aynı kişi tarafından tasarlanan ve/veya
monte edilen ve son kullanıcı tarafından tek bir ticari birim olarak
kullanılması için piyasaya sürülmesi planlanan; ve belirli bir görevi yerine
getirmek için monte edilmesi ve birlikte çalışması planlanan çok sayıda bağlı
cihazın kombinasyonu anlamına gelir.
EMC direktifi kapsamında, "donanım" belirli bir ortamda belirli bir görevi
yerine getirmek amacıyla birlikte çalışmaları için "bir araya getirilen ve/veya
kurucu/montajcı tarafından belirli bir yere yerleştirilen çok sayıda bitmiş
ürünün ve/veya parçaları olarak tanımlanır, fakat tek bir işlevsel ya da ticari
birim olarak piyasaya sürülmesi planlanmaz.
45
Direktifin Sistemler îçin Uygulanması
Üç örnek vardır:
- sadece CE işaretli cihazlardan oluşan sistemler
Direktif, bu sistemlere özeldir. Dolayısıyla, EMC direktifini yerine
getirirken karşılanması gereken ek gereklilikler yoktur.
- sadece bazıları CE işaretli olan cihazlardan oluşan sistemler
Bu durumda sistem, EMC direktifinde tanımlandığı gibi bir cihazdır ve
bütün ilgili gerekliliklere uyması gerekir.
- çok sayıda kurulumda bulunan sistemler ya da cihazlar
En kötü kurulum uygun hale getirildikten sonra, üretici başka bir inceleme
olmadan diğer tüm kurulumlar! piyasaya sunabilir. Bu örnekte, elektronik
parçaların kullanımına ve uyumluluğuna çok dikkat edilmelidir.
Direktifin Sabit Donanımlar îçin Uygulanması
Sabit donanımlara Avrupa pazarında serbest dolaşım hakkı verilmiştir ve
EMC direktifi bu konuyla ilgili olduğu sürece, sabit donanımlar üzerine CE
işareti yapıştırmak ya da uygunluk beyanı düzenlemek zorunlu değildir.
Ancak, madde 4'e göre donanım EMC direktifinin temek gerekliliklerine
uygun olmalıdır.
Böyle durumlarda, monte edilen parçaların üreticileri, kullanıcıları ve
kurulumcuları aralarında işbirliği yaparak uygunluğu sağlar.
Direktifin Kullanılmış, İkinci El ve Yedek Parçalar îçin Uygulanması
Üreticilerin dikkati, ilgili yedek parçaların durumuna çekilir. Orijinal yedek
parça üreticisi, onanmlan kolaylaştırmak için mevcut parçalardan farklı olan
yeni parçalar sunar (teknik ilerleme nedeniyle vb.), bu parçaların
kullanımıyla EMC açısından cihazın etkinliği azalmadığı sürece (orijinal
cihaza kıyasla) cihazın EMC direktifine uygun olması gerekli değildir.
46
EMC Dkektifinin Makineler îçin Uygulanması
Makinelerde pasif parçalardan ziyade elektrikli ve/veya elektronik parçalar
bulunuyorsa, makineler Makine Direktifine ve çoğu zaman da EMC
Direktifine tabidir.
Bu iki direktif, farklı özelliklere sahip olduğu için birbirlerine paralel olarak
ve birbirlerini tamamlayacak şekilde uygulanmalıdır.
Makine Direktifinin amacı, kullanıcıyı korumak ve makinenin düzgün bir
şekilde çalışmasını sağlamaktır.
EMC Direktifinin amacı, cihazın kendisini (dayanıklılık) ve cihazın
çevresinde çalışan diğer cihazları (emisyonlar) korumaktır.
Üretici, sadece CE işaretli parçaları (EMC direktifine uygun olan)
kullanıyorsa ve kullanım ve uygulama talimatlanna uyuyorsa, genellikle bu
üreticinin EMC Direktifinin gerekliliklerine uyduğu anlamına gelebilir.
Kullanım Talimatları
Her cihazla birlikte verilen kullanma talimatlarının (yönetmeliğin 10.
bölümü) önemi vurgulanmalıdır.
Bu talimatlarda "kullanım koşulları" maddesi önemlidir. Üretici için, cihazın
kullanım alanının dışında olan elektromanyetik ortam arızalarına karşı
koruma sağlarlar.
Cihazların amacı, kullanım alanı ve uygulamaları da net bir şekilde belir­
tilmelidir.
47
5. ELEKTRİKLİ ALETLERİN GÜVENLİĞİ
5.1. AB DÜZENLEMELERİ
LVD
"DÜŞÜK VOLTAJ" Direktifi
19 Şubat 1973 tarihli 73/23/EEC - OJEC 26.03.73
22 Temmuz 1993 tarihli 93/68/EEC Direktifi - CE işareti ile muaddel
Yürürlüğe giriş tarihi 1 Ocak 1995
Zorunlu uygulama tarihi 1 Ocak 1997
9.03.82 tarihli OJEC kullanılmasıyla ilgili tebliğ
ve 4 Kasım 1976 tarihli 76/889/EEC - 4.12.76 tarihli OJEC
2 Haziran 1987 tarihli 87/308/EEC - 16.06.87 tarihli OJEC
Elektromanyetik bozulmalarla ilgili mevzuatların birbirine yakınlaştırılması
• Voltaj derecesi aşağıdaki gibi olan tüm elektrikli ve elektronik ekipmanlar
için geçerli güvenlik direktifi:
AC(50V<V<1000 V)
veya DC(75V<V<1500V)
• Makine Direktifinde (bölüm 3) olduğu gibi Düşük Voltaj Direktifi
93/68/EEC tip incelemesine gerek olmadan uyumlaştırılmış standartlarla
ilgili üretici uygunluk beyanı olan elektrikli cihazlar için uygunluk
varsayımını dikkate alarak CE işaretini belirtir.
5.1.1. "DÜŞÜK VOLTAJ" DİREKTİFİ (LVD)
Temel Güvenlik Şartlan:
Tüm Elektrikli Ekipmanlar:
- Emniyetli olmalıdır. Yani hiç risk taşımamalı veya risk seviyesi minimuma
indirgenmiş olmalıdır.
48
- Güvenlikle ilgili konulardaki iyi mühendislik ilkeleri uygulanarak üye
devletlerin kabul etmiş olduğu kurallara göre üretilmiş olmalıdır.
- Elektrik kaynağına
tasarlanmalıdır.
bağlandıklarında
emniyetli
olacak
şekilde
- Güvenlik Hedeflerinin Temel Unsurlarına uygun bir şekilde tasarlanmış ve
üretilmiş olmalıdır.
8-9 Temmuz 1997 tarihinde Brüksel'de Düşük Voltaj Direktifinin
uygulanması ile ilgili bir talimatname kabul edilmiştir (bkz. Ek). Avrupa
Komisyonu bu belgenin güncellenmesiyle ilgili çalışmalarına devam
etmektedir. Söz konusu değişiklikler Direktifin kanunlaştırılmasını ve
Makine Direktifi 2006/42/EC ile olan arabirimi içerecektir.
NOT:
AB Komisyonu bu direktifin revize edilebileceği üzerinde durmaktadır.
Muhtemel öneriler şunlardır:
- alt limitin 0 volt olarak belirlenmesiyle kapsamın genişletilmesi; bir risk
analizinin dahil edilmesi;
- düşük riskli ürünler için basitleştirilmiş uygunluk değerlendirmesi
prosedürleri;
- daha kapsamlı bir tehlike ve gereklilikler listesi (ergonomi, ekipmanın
yaşlanmasından ve yanlış kullanımdan kaynaklanan tehlikeler);
- ürün izlenebilirliği.
Komisyon önerilen değişikliklerin etkilerini değerlendirmek amacıyla sivil
toplumla görüşmelere başlamıştır ancak iş dünyasının buna destek vermeme­
si nedeniyle çalışmalarını durdurmuştur.
5.1.2. ÜRETİCİ TEKNİK DOSYASI
Bu dosyanın son üretim tarihinden sonra 10 yıl süresince üretici veya yetkili
temsilcisinde hazır halde bulunması gerekmektedir.
İçeriğinde şunlar olmak zorundadır:
- elektrikli aletin genel tanımı,
- kavramsal tasarım, üretim çizimleri, parça planları, alt gruplar, devreler vs.,
- izimlerin anlaşılabilmesi için gerekli tanımlar ve açıklamalar,
49
- tamamı veya bir bölümü uygulanan standartların listesi ve standartların
uygulanmadığı yerlerde geçerli çözümlerin tanımı,
- tasarım hesaplarının ve yapılan incelemelerin vs. sonuçları,
- test raporları ve gerçekleştirilen hesaplamalar,
- AB Uygunluk Beyanının bir kopyası.
AB Uygunluk Beyanı (bkz. Bölüm 2)
- Avrupa Birliği Üye Devletindeki üreticinin veya yetkili temsilcisinin adı ve
adresi,
- elektrikli aletin tanımı,
- elektrikli aletin uygun olduğu beyan edilen, uyumlaştırılmış standartlar
veya spesifîkasyonlara referans,
- üretici veya yetkili temsilci adına imza atan kişinin kimlik bilgileri,
- CE işaretinin konulduğu yılın son iki rakamı.
5.2. AVRUPA STANDARDÎZASYONU
5.2.1. STANDARDİZASYON ÇALIŞMASI
• Uluslararası anlaşmalar uyarınca CENELEC tarafından düşük voltaj
direktifi kapsamındaki temel sağlık ve güvenlik şartlarının yansıtılması için
uyumlaştırılmış Avrupa standartları geliştirilmiştir.
•IEC tavsiyeleri esas alınarak özellikle SC 61-C ve SC 61-E (pişirme
aletleri) alt komisyonlarında TC 61 tarafından Ticari Catering Ekipmanları
ile ilgili uluslararası standartlar hazırlanmıştır.
5.2.2. STANDARTLAR
Uyumlaştırılmış Avrupa Standardı EN 60335-1
Bölüm 1 Elektrikli Ev Aletlerinin ve Benzer Aletlerin Güvenliği - (Genel
Şartlar)
50
Bölüm 2 Ürün Spesifikasyomı (Özel Şartlar - Güvenlik)
-
Ticari pişirme ürünleri, fırınlar, ocak ızgaraları
Ticari fritözler
Ticari tava ve ızgaralar
Ticari çok amaçlı pişirme kapları
Ticari cebri konveksiyon fırınlar
Ticari buharlı pişiriciler
Ticari kaynatma kapları
Ticari ızgaralar ve tost makineleri
Ticari ocak dolapları
Ticari ben-mari
Ticari bulaşık yıkama makineleri
Ticari durulama hazneleri
Elektrikli su ısıtıcılar
Ticari mutfak makineleri
Ticari otomatlar
Ticari davlumbazlar
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
EN
60335 36
60335 37
60335 38
60335 39
60335 42
60335 42
60335 47
60335 -2-48
60335 2-49
60335 2-50
60335 -2-58 (1)
60335 -2-62
60335 -2-63
60335 -2-64 (2)
335-2- 75
335-2 99 (3)
Bilgi Amaçlı Referans Belgeleri
Elektrikle çalışmayan ev aletleri
ve benzer amaçlara uygun
aletlerin elektrikli ekipmanları
Güvenlik şartları
EN 50165
CENELEC Standardı - EN 50416
CEN/CENELEC anlaşmasına aykırıdır. CENELEC taşıyıcılı bulaşık yıkama
makinelerine özel şartları kapsayan bu standardı geliştirmiştir. EN 60 335-1
ile birlikte kullanılması amaçlanmaktadır.
Aynı ekipmanları kapsayan CEN Standardı EN 14957'dir. îki standart
arasındaki temel fark, CEN standardının Makine Direktifi şartlarını
yansıtması, diğer taraftan CENELEC Standardının Düşük Voltaj Direktifi
şartlarına yönelik olmasıdır. Ancak EFCEM Teknik Kurulu, hem mekanik
hem de elektriksel tehlikeleri derinlemesine içereren CEN Standardının
üreticilere daha fazla koruma sağladığı görüşündedir.
51
Standart EN 50106 (rutin testlere ilişkin kurallar)
EN 60335-1 tarafından gerekli görülen testlere ilaveten EN 50106 standardı
üretilen tüm aletlerde şasi sürekliliği ve dielektrik sertlik testlerinin
yapılmasını öngörür. Bu testler üreticinin uygun göreceği diğer testlerle
desteklenirler.
Topraklama Sürekliliği
Sınıfl
Her topraklanmış metal parça arasında; akım > kaynaktan tedarik
edilen 10 A < 12 V ve
- toprak pimi veya priz toprak bağlantısı
- topraklama terminali (sabit hatlara sürekli olarak bağlı kalacak
olan aletler)
- fiş topraklama terminali
Akım ve voltaj düşüşüne göre hesaplanan direnç
< 0.2 Q (besleme kablosu olan aletler)
< 0.1 Q (diğer aletler için)
Dielektrik Dayanıklılık
1 saniye boyunca arıza olmadan 50-60 Hz frekansında voltaj.
- Elektrik yüktü parçalar ve sadece ana izolasyonla elektrik
yükîö parçaiardarı ayriar* erişilebilir metaî parçalat atamada
- Çift izolasyon,, topraklı, güçlendirilmiş
- Canlı parçalar w sadece ana izolasyonla canlı parçalardan
ayrılan erişilebilir metal parçalat arasında (montaj sırasında
parçalar üzerinde test yapılabilir)
Sınıfl
1000 V
Sınıf TJ Sınıf i n
4000 V
250O V
2500 V
1000 V
Çalıştırma
Bir bozukluğun tehlikeli olup olmadığını (ör: bir motorun dairesel hareketi)
tespit etmek için inceleme veya uygun bir testle durum teyit edilir.
52
6. GAZ YAKAN CİHAZLARIN GÜVENLİĞİ
6.1. AB DÜZENLEMELERİ
6.1.1. "GAZ YAKAN CİHAZLAR" DİREKTİFİ
GAD
"GAZ Y A K A N CİHAZLAR" Direktifi
29 Haziran 1990 tarihli 90/396/EC - OJEC 26.07.90
22 Temmuz 1993 tarihli 93/68/EEC Direktifi
CE işareti ile muaddel
(CE marking)
(OJEC - 30.08.93)
Zorunlu uygulama tarihi 1 Ocak 1996
NOT:
Tadil eden Direktif 93/68/EEC kapsamındaki hususlar:
- CE işareti direktifi şartlarının kapsam dahiline alınması.
- Onaylanmış kuruluş bilgileri.
- Uygunluk tasdik prosedürleri.
(17 Eylül 1984 tarihli 84/530/EEC direktifinin yerine geçer).
Kısaca Yasa
- Güvenlik şartlarının yerine getirilmesi, tasarım, hazırlama ve
malzemelerin dahil edilmesi
- Ürünler üzerinde üretim sırasında onaylanmış kuruluş tarafından tip
incelemesinin ve denetlemelerin yapılması
- Ürünün CE işareti ve belli bilgileri taşımasını sağlamak
- Talimat ve uyarıların ürünle birlikte uygun dilde verilmiş olmalarını
sağlamak.
53
6.1.2. KAPSAMDAKİ CİHAZLAR - TEKNİK
GEREKLİLİKLER - KAPSAM - ELEKTRİK KAZALARI
Kapsam Dahilindeki Aletler
-
Pişirme
Isıtma
Su ısıtıcı
Yıkama
Soğutma
Aydınlatma
Üye devletlerin çoğunda düzenlemeler aşağıdakiler için de geçerlidir:
Zorlamalı çekişli ocaklar
Yenilenmiş ikinci el gaz yakan cihazlar
Kapsam Dahilinde Olmayanlar
Düzenlemeler aşağıdaki cihaz ve aletler için geçerli değildir:
- Endüstriyel alanlarda endüstriyel işlemlerde kullanılmaları için özel
olarak tasarlanan aletler.
- Avrupa Birliği'nden bir kişi tarafından önceden tedarik edilip çalıştırılan
ikinci el gaz yakan cihazlar ve teçhizatlar.
- Avrupa Birliği/Avrupa Ekonomik Alanı üyesi OLMAYAN bir ülkeye
ihraç edilmek üzere tedarik edilen gaz yakan cihazlar ve teçhizatlar*.
* BÎR CİHAZ ŞUNLARDAN BİR TANESİ OLABİLİR:
- bir güvenlik aygıtı
- bir kontrol veya düzenleme aygıtı
- bir alt grup
Temel ve Güvenlik Gereklilikleri
Bunlar aşağıda sıralananlarla ilgilidir:
- Tasarım ve yapım
- Gaz türünü ve basıncını kapsayan ve tesisatçıya verilecek olan teknik
talimatname
- Kullanım talimatları
- Kullanılacak olan gazı ve besleme basıncını bildiren uyarılar
- Aletin parçası olan teçhizatlar
- Malzemeler kullanım amaçlarına uygun olmalıdır
54
-
Tutarlılık
Yoğunlaşma
Yangın ve patlama
Su ve uygunsuz hava girişi
Enerji dalgalanmaları olması halinde cihaz güvenli bir şekilde çalışma
devam etmelidir
- Elektriksel tehlikeler
- Basınç altındaki parçalar
- Kontrol aygıtlarıyla ilgili emniyet aygıtları
- Parçaların ayarlanması
- Kumanda kolları ve diğer kontrol aygıtları
- Yanmamış gaz çıkışı
- Tutuşma
- Yanma
- Rasyonel enerji tüketimi
- Dokunulan parça ve yüzeylerin sıcaklıkları
Sertifikalandırma ve Onay
Düzenlemeler, Temel Gerekliliklerin yerine getirildiğinin gösterilmesi için
üçüncü şahıs konumundaki bağımsız bir Onaylanmış Kuruluşun yeni
cihazların veya teçhizatların tip incelemesini ve ardından ürün izleme
işlemini gerçekleştirmesini öngörmektedir. Düzenlemeler seri halinde
üretilen cihaz veya teçhizatlarla tek veya az miktarda üretilenleri birbirinden
ayırır.
Onaylanmış Kuruluş
Onaylanmış Kuruluşlar, üye ülkeler tarafından Gaz Yakan Cihazlar direktifi
kapsamında tip testi, kalite sistemi onayı, ürün izleme ve denetim
konularında yeterli oldukları görülen bağımsız kuruluşlardır. Avrupa
Komisyonu Onaylanmış Kuruluşlar listesini düzenli olarak güncellemekte ve
yeni listeyi yayınlamaktadır.
CE ve Diğer İşaretlerle İlgili Şartlar
CE işareti, üretici veya yetkili temsilcisinin işaretin üzerine yapıştırıldığı gaz
yakan cihazın direktifteki tüm şartları ve ayrıca uygunluk değerlendirmesi
prosedürlerini yerine getirdiğini gösteren gözle görülür beyanı anlamına
gelir.
55
Teçhizat Sertifikası
Teçhizat Sertifikası, CE işaretinin teçhizatlarla ilgili olanıdır ve cihazların
üzerine yapıştırılır, ilgili teçhizat(lar)ın kendileriyle ilgili direktif ve
düzenlemelere uyduklarına ilişkin üretici beyanıdır.
Gaz Yakan Cihazların Kapsamıyla İlgili Not
• Direktif 105°C (yani yaklaşık 0.3 bar basınç değer) üzerinde nominal buhar
sıcaklığına sahip cihazlar için geçerli değildir. Bunlar aşağıda adı geçen ve
gazla ısıtılan catering ekipmanlarıdır:
Kahve makineleri
Buharlayıcılar
Buharlı pişiriciler
Çift yönlü fırınlar
Dolayısıyla bunlar, buhar 105°C sıcaklığa eriştiğinden ve bu sıcaklığın
üzerine çıktığından Direktif kapsamına dahil edilmemişlerdir.
Gaz Yakan Cihazlarla İlgili Elektriksel Tehlikeler
Bazı ülkeler, Direktif 73/23/EEC (Düşük Voltaj) temel gerekliliklerine
uygunluk beyanının üretici tarafından hazırlanan AB tip sertifikası
başvurusuna eklenmesi halinde Gaz Yakan Cihazlar Direktifinin 317.
Maddesinin yerine getirildiğini açıkça kabul etmektedir.
Diğer Ülkeler (D - DK) "uygun ve gerekli görmesi halinde" onaylanmış
kuruluşun test yapabileceğini dikkate alır.
Bu konu Komisyonda görüşülmüş (1 Aralık 1995 tarihli çalışma grubu) ve
aşağıdaki karar alınmıştır:
Onaylanmış Kuruluşun Gaz Yakan Cihazlarla ilgili olarak vereceği resmi
onay sadece ve sadece üreticinin Düşük Voltaj Direktifine dair uygunluk
sertifikasına sahip olduğu anlamına gelecektir.
56
6.2. AVRUPA STANDARDlZASYONU
6.2.1. STANDARDÎZASYON ÇALIŞMALARI
Standardizasyon Çalışmalan Aşağıdaki CEN Komiteleri'nce Yürütülür:
CEN/TC 238 Gaz testleri - Basınç testleri
Cihaz kategorileri
CEN/TC 106 Gazla çalışan catering ekipmanları
Başkan :
Sekreter :
Pierre-Alain AUGAGNEUR {Fransa)
Benoit CHARLOT (Fransa)
• WG 1 :
Pierre-Alain AUGAGNEUR (CHARVET)
Bryan Whittaker (CESA)
Frank KIENLE (HKI)
Frederico MUSAZZI (AN IE)
6.2.2. AVRUPA'DAKt GAZ ÎLE İLGİLİ DİĞER
KURULUŞLAR
- GADAC (Gaz Yakan Cihazlar Direktifi Danışma Kurulu)
Ulusal düzenlemeler (kalite güvence, uyumlaştırılmış testler ve onay
testleri...) yardımıyla Gaz Yakan Cihazlar Direktifinin uygulanmasını
izlemekle görevlidir.
GADAC ayrıca bozulma, işaretler, direktifler arası etkileşim, Direktif
şartlarının yorumlanması vs. konularındaki sorunları da değerlendirmektedir.
Üyeler: AB Komisyonu,
Kuruluşları ve JETACE
Onaylanmış Kuruluşlar,
Sertifikalandırma
- JETACE (Birleşik Avrupa Ticaret Dernekleri)
EFCEM'de (Avrupa Profesyonel Mutfak Ekipmanları Üreticileri
Federasyonu) dahil olmak üzere Avrupa'daki Gaz Yakan Cihazlarla ilgili
dernekleri koordine etmektedir. Genellikle her GADAC toplantısından önce
toplanır.
57
6.2.3. AVRUPA STANDARTLARI
- EN 437
Gaz Testleri - Basınç Testleri - Cihaz Kategorileri
- EN 203-1
Gaz Yakan Catering Ekipmanları - Genel Şartlar
- E N 203-2-1
Açık Ocaklar ve Wok Ocakları
- prEN 203-2-2
Fırınlar ve Buharlı Fırınlar
- EN 203-2-3
Pişirme Kazanları
- E N 203-2-4
Fritözler
- EN 203-2-5
Sıcak Dolaplar ve Ben-mariler (çalışma programı iptal
edildi)
- EN 203-2-6
tçecek Amaçlı Sıcak Su Isıtıcıları
- EN 203-2-7
Salamandralar ve Et Lokantaları
- EN 203-2-8
Sanayi Tipi Fritöz
- EN 203-2-9
Isıtma Sacları ve Izgaraları
- prEN 203-2-10 Barbeküler
-prEN203-2-11 Makarna Pişiriciler
6.2.4. GAZ YAKAN CİHAZLAR DİREKTİFİNE GÖRE
ONAYLANMIŞ KURULUŞLAR
12 Aralık 2003 tarih ve C 302 sayılı
Avrupa Birliği Resmi Gazetesi'nde yayınlanan liste
Onaylanmış Kuruluşların İsim ve Adresleri
Sicil Numaraları
DANMARKS GASMATERIEL PROVNING
Tranegârdsvej, 20
DK - 2900 HELLERUP
0048
ASSOCIATION FRANÇAISE DE NORMALISATION
AFNOR CERTIFICATION S.A.
11, Avenue Fancis de Pressense
F - 93571 Saint Denis La plaine Cedex
0049
58
NATIONAL STANDARDS AUTHORITY OF IRELAND
NSAI
Glasnevin
IRL- DUBLIN 9
0050
ISTITUTO ITALIANO DEL MARCHIO Dl QUALITA
IMQ
Via Quintiliano, 43
1-20138MILANO
0051
NTIDAD COLABORADORA DE LA ADMINISTRACIÓN SA
ECA
Avenida Tibidabo, 30
E - 08022 Barcelona
0056
GASTEC CERTIFICATION BV
Wilmersdorf, 50
PO Box 137, 7300
NL - 7300 AC APELDOORN
0063
ISTITUDO Dl RECHERCHE E COLLAUDI
M. MASUNI Sri
Via Moscova, 11
1-20017Rho (Milano)
0068
DEUTSCHER VEREIN DES GAS- UND WASSERFACHES E. V.
DVGW
Joseph Wirmerstrasse 1-3
D-5123 BONN
0085
BRITISH STANDARDS INSTITUTION
BSI
389 Chiswick High Road
GB- London W4 4AL
*
0086
ADUANTICA Lid - CERTIFICATION SERVICES
Ashby Road
GB - Loughborough LEI 1 3GR
0087
LLOYD'S REGISTER QUALITY ASSURANCE LTD
LRQA
European Directive Services
Middeimarch Office Village
Siskin Drive Hiramford
GB - Coventry CV3 4FJ
0088
ASOCIACIÓN ESPAÑOLA DE NORMALIZACIÓN
Y CERTIFICACIÓN
AENOR
CI Genova 6
E-28004 MADRID
0099
59
SERVICES UK LTD
Unit 202B
Worte Park
Weston-Super-Mare
GB - North Somerset BS22 OWA
0120
TUV PRODUCT SERVICE GMBH
Ridlerstasse 31
D-80339 Munschen
0123
TUV RHEINLAND PRODUCT SAFETY GMBH
Am Grauen Stein
D-51105KOLN
0197
DEUTSCHE GESELLSCHAFT ZUR ZERTIFIZIERUNG VON
MANAGEMENTSYSTEMEN GMBH
Qualitäts und Umweltgutachter
August-Schanz-Strasse 21
D - 60433 Frankfurt / Main
0297
BUREAU VERITAS QUALITY INTERNATIONAL Ltd.
2 Floor, Tower Bridge Road, 224-226
GB - London SEI 2TX
0301
AGENZIA NATIONALE CERTIFICAZIONE COMPONENTI E
PRODOTTI Srl
ANCCP
Via Rombo, 11
1-20134 Milano
0302
INTERTEK TESTING AND CERTIFICATION Ltd.
Intertek House, Cleeve Road
GB - Leatherhead KT22 7SB
0359
LABORATORI GENERAL D4ASSAIGS IINVESTIGACIONS
Cambus UAB, Apto Correos 18
E - 0 8 1 9 3 Bellaterra
0370
ISTITUTO DI RECERCHE, PROVE E ANALISI
CPM
Via Artigiani, 63
I - 25040 Bienno
0398
SVERIGES PROVNINGS- OCH FORKSNINGS-INSTITUT SP
Box 857
S - 5 0 1 15 Boras
0402
INSTITUTO GIORDANO SpA
Via Rossini, 2
1-47041 Bellaria
0407
n d
60
ÒSTERREICHSCHE VEREINGUNG FUR DAS GAS- UND
WASSERFACH
OVGW
Schubertring 14
A-1015Wien
0433
METTALLURGICAL INDUSTRIAL RESEARCH &
TECHNOLOGICAL DEVELOPMENT CENTER MIRTEC SA
A' Industriai Area of Volos
G R - 3 8 5 0 0 Volos
0437
TECHNIGAZ ASBL
Rue de Rhode, 125
B - 1640 Linkebeek
0461
CENTRO DE APOIO TECHNOLOGICO A INDSTRIA
METALOMECANICA
Ruados PIATANOS, 197
P - 4 1 0 0 Porto
0464
7. HİJYEN
7.1. GIDA MADDELERİNİN HİJYENİ CİHAZLARIN TEMİZLENEBİLİRLİĞ1
7.1.1. AB DÜZENLEMELERİ
852/2004 Sayılı Düzenleme (AT) tüm gıda maddeleriyle ilgili olarak gıda
sektörü işletmecilerinin uyması gereken genel hijyen şartlarını belirtmekte­
dir. 93/43/EC sayılı Direktifi yürürlükten kaldırmaktadır. Birincil üreticilerin
yerine getirmesi gereken hijyen şartlarını da içerdiğinden kapsamı 93/43/EC
sayılı direktiften daha geniştir. 852/2004 Sayılı Düzenlemenin (AT)
"BİRİNCİL ÜRETİM" olarak adlandırılan I. Eki işletmecilerin hijyen
şartları ve kayıtların tutulmasıyla ilgili olarak uymak zorunda olduldarı
hususları açıklamaktadır.
Aşağıdaki önemli yükümlülüklerin tanımı yapılmaktadır:
- Tüm işletmeciler (birincil üretim hariç) HACCP ilkelerine dayanan
prosedürler belirlemek zorundadır. 852/2004 sayılı Düzenleme artık
Uluslararası Gıda Standartlarının yedi maddesini de içermektedir ,
Uluslararası Gıda Standartları Komisyonu, gıda standartlarıyla ilgili ortak program çerçevesinde gıda standartları, yönergeleri ve
Uygulama Kodlan gibi başka metinler hazırlaması için Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından
1963 yılında kurulmuştur.
61
- Gıda sektörü tarafında belirlenen ve yetkili makamlarca onaylanan iyi
hijyen uygulamalarıyla ilgili modellerin uygulanması teşvik edilmektedir,
- En az bir kişinin HACCP sistemi veya sektörel hijyen uygulamaları
modelleriyle ile ilgili olarak eğitilmesi zorunludur.
853/2004 Sayılı Düzenleme (AT) hayvansal kaynaklı gıda maddeleriyle ilgili
olarak gıda sektörü işletmecilerinin uyması gereken özel hijyen şartlarını
belirtmektedir. Bunlar 852/2004 sayılı Düzenlemenin getirdiği kuralları
tamamlamaktadır. Bu düzenleme perakende işlemleri için geçerli değildir
ancak onay muafiyeti ilkesini ayrı bir yere koymaktadır.
Düzenleme şunlardan oluşur:
- belli başlı ilkeleri belirleyen maddelerden oluşan esas metin: onay (birincil
üretim onay almak zorunda değildir), sağlık ve kimlik işareti kavramları
- ve üç adet ek:
1) birinci ekte oldukça çok tanım bulunmaktadır,
2) ikinci ekte sağlık ve kimlik işaretlerinin nasıl yapıştırılacakları, kesim
evleri için HACCP prosedürleri ve kesim evine götürülen hayvanların
taşıması gereken sağlık dokümanları ile ilgili konular açıklanmıştır,
3) üçüncü ekte çeşitli türdeki işlenmiş ürünler için geçerli özel hijyen
kuralları bir araya getirilmiştir (yerli toynaklı hayvan eti, kümes
hayvanları eti, süt ve süt ürünleri).
Bu şartlar özellikle tüm işletmecilerin hayvan besleme zincirine
kaydolmasını (veya bazı özel durumlar için onaylanmış olmalarını) ve
HACCP esasına dayanan prosedürleri uygulamalarını (birincil üretim hariç)
öngörmektedir. Bu Düzenleme ayrıca, doğrudan hayvan yemlerinin, hayvan­
ların ve bunlardan elde edilen gıda maddelerinin piyasadan çekilmesi,
işlenmesi ve imha edilmesinden kaynaklanan masraflarla ilgili olarak
işletmecilerin teminat vermesini gerektirerek (birincil üreticiler hariç)
178/2002 sayılı Düzenleme (AT) ile belirlenen sorumlulukları güçlendirmek­
tedir. Bu teminatlar hayvan yemlerine özeldir ve insanlara yönelik gıda
maddeleri konusunda muadilleri yoktur.
Bu metinler ayrıca şu anda çoğu AB Komisyonu tarafından görüşülmekte
olan uygulama ve yorumlama dokümanlarıyla desteklenecektir.
62
Yorumlama dokümanları şunları kapsamaktadır:
- 852/2004 ve 853/2004 sayılı Düzenlemelerin (EC) yorumlanmasına
ilişkin genel içerik,
- ve ithalat ve HACCP sistemiyle ilgili daha ayrıntılı açıklamalar
(büyüklükleri ya da faaliyet türleri doğrultusunda bazı şirketlere
tanınması gereken kolaylıklar gibi).
Aşağıdakileri kapsayan üç uygulama düzenlemesi bulunmaktadır:
- yakında yayınlanacak bir düzenleme kapsamında yer alacak olan
mikrobiyolojik kriterlerin tanımı,
- mikrop kapmaya müsait hayvanların etlerinde trişin kontrolü yöntemleri,
- 852/2004, 853/2004, 882/2004 ve 854/2004 sayılı Düzenlemeler (AT)
tarafından öngörülen farklı ölçümler;
AB Metinlerinin Yapısı
Gıda Yasası (düzenleme 178/2002)
Endüstri
Hayvan kaynaklı gıda
Tüm gıda maddeleri
maddeleriyle ilgili özel
Hayvan yenileriyle ilgili için geçerli genel hijyen
hijyen kuralları
özel kurallar
kuralları
(perakendeciler dahil
(perakendeciler dahil)
değildir)
* Düzenleme;
Düzenleme
^Düzenleme
853/2004
183/2005
852/2004
Kontrol hizmetleri
Düzenleme
882/2004
"resmi kontroller"
^Düzenleme
854/2004
* Hijyen paketi kendisini ifade ediyor.
NOT:
Hijyen paketinde 2 düzenleme bulunmaktadır:
Direktif 2002/99: sağlık kuralları
Direktif 2004/41: yürürlükten kaldıran direktif
Standartlar
• Hijyen şartları Makine Direktifinde yer almaktadır. Bu temel gereklilikler,
uyumlaştırılmış standartlara dönüştürülecektir. Bu standartların yayınlan­
ması konusunda Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) Teknik Komite
No. 153 (CEN/TC 153) görevlendirilmiştir.
63
• CEN/TC 153, gıda işleme makinelerinin hijyenik olarak tasarlanması
konusunda bir "çerçeve" standart (EN 1672-2, sürüm 2005) belirlemiştir;
"makinelerdeki güvenlik ve hijyen gereklilikleri" ve farklı sektörlerde (et,
toplu catering, fırın) tasarımla ilgili hijyen ve güvenlik şartlarını açıklayan
pek çok özel standart (C Tipi).
<6
EN 414 uyarınca bu C Tipi ürün" standartları kendileriyle ilgili ürünlerde
öncelik taşımaktadırlar.
• "Makinelerin tasarımında hijyen gereklilikleri" konusuyla ilgilenmesi için
ISO/TC 199 bünyesinde uluslararası bir çalışma grubu oluşturulmuştur.
ISO 14159 standardı Şubat 2004'de yayınlandı ve B tipi standart olarak
Avrupa seviyesine dönüştürüldü.
7.2. GIDA MADDELERİ ÎLE TEMAS EDEN
MALZEMELER
7.2.1. ÇERÇEVE YÖNETMELİĞİ
ÇERÇEVE YÖNETMELİĞİ
27.10.04 tarihli EC 1935/2004
13.11.04 tarihli OJEU
Yiyeceklerle temas eden malzemeler
ve nesnelerle ilgilidir
Bu metin 80/590/EEC ve 89/109/EEC Direktiflerini yürürlükten
kaldırır
AB Direktiflerinden farklı olarak bu bir Çerçeve Yönetmeliğidir ve Üye
Devletlerde ulusal bir yasa haline getirilmeksizin yayınlandığı şekliyle
uygulanır. Bu durum onun tüm Avrupa Birliği'nde aynı şekilde
uygulanabilmesini sağlar.
Kapsamı şu şekildedir:
- Mutfak
kapları
ve
aletleri,
gıda
64
maddelerinin
hazırlanmasında,
saklanmasında, taşınmasında ve ambalajlanmasında kullanılan ekipmanlar
ye ayrıca emzikler ve memeler.
- İnsan tüketimine yönelik mamul ve yarı mamul yiyecek ve içecekler.
- Kaplamalar ve kaplama malzemeleri ile sabit su tedarik ekipmanları bu
kapsama girmez.
Temel Gereklilikler:
-
Atalet prensibi;
Belli malzemelere özel direktifler;
Uyumluluk beyanı;
İzlenebilirlik şartları;
Yeni maddeler için yetkilendirme prosedürü;
Etiketle ilgili uyulması gereken durumlar;
Koruma önlemleri;
- Referans laboratuarlar (Fransa için Talence'deki LNE ve DGCCRF).
7.2.2. PLASTİK MALZEMELER
MONOMERLER VE KATKI MADDELERİ
- 15.08.2002 tarih ve 2002/72/EC-QJEC sayılı Direktif
"Yiyeceklerle temas eden plastik malzemeler ve nesneler"
(kullanılabilir monomerlerin ve "katkı maddelerinin" listesi, göç limitleri)
Bu belge düzeltme metniyle direktife (OJEU 13.12.03) ve tadil ekine
2004/19/EC (OJEU 1.03.04) geçirilmiştir.
(İki tadil metni daha beklenmektedir)
NOT:
Plastik maddelerle ilgili düzenlemeler, iki veya daha fazla katmandan
meydana gelen ve bu katmanlardan birinin tam olarak plastik olmadığı
malzeme ve nesneler için geçerli değildir.
Küresel göç limitleriyle birlikte pozitif liste ilkesine (izin verilen monomerler ve diğer orijinal maddeler) ve bazı monomerler için özel göç limitlerine
veya maksimum atık madde miktarlarına dayanmaktadır.
2002/72/EC sayılı direktif 90/128/EEC sayılı direktifi ve bu direktifin çeşitli
tadil metinlerini yürürlükten kaldırır.
65
- Direktif2004/1/EC (13.01.04 tarihli OJEU)
Üfleme ajanı olarak azodikarbonamid kullanılması 02.08.05 tarihi itibariyle
durdurulmuştur.
GÖÇ TESTLERİ
- Direktif 82/711/EEC - 23.10.1982 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden plastik madde ve nesnelerin bileşenlerinde görülen
göçün doğrulanması"
Tadil No, 1: Direktif 93/8/EEC - 14.04.1993 tarihli OJEC
Tadil No, 2: Direktif 97/48/EC - 12.08.1997 tarihli OJEC
- Direktif 85/572/EEC - 31.12.1985 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden plastik madde ve nesnelerin bileşenlerinde görülen
göçün kontrol edilmesinde kullanılacak taklit maddelerin listesi"
V M L KLORÜR MONOMER (MVC) İÇEREN MADDELER
• Direktif78/142/EEC - 15.02.1978 tarihli OJEC
• Direktif 80/766/EEC - 16.08.1980 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden madde ve nesnelerdeki vinil klorür monomerin
izlenmesine yönelik AB analiz yöntemleri"
• Direktif 81/432/EEC - .24.06.1985 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden madde ve nesnelerden çıkan vinil klorür
monomerin izlenmesine yönelik AB analiz yöntemleri"
EPOKSÎD TÜREVLERİ
• Direktif2002/16/EC - 22.02.2002 tarihli OJEC
"Bazı epoksid türevlerinin yiyeceklerle temas eden madde ve nesnelerdeki
kullanımı" (2001/61/EC sayılı Direktifi yürürlükten kaldırmaktadır)
Tadil 2004/13/EC
66
ELASTOMERLER VE KAUÇUK
• Direktif 93/11/EEC - 17.04.1993 tarihli OJEC
"Elastomer veya kauçuk emzikler ve "memeler" için N-nitrosamin ve Nnitrose edilebilen maddelerin açığa çıkması"
REJENERE SELÜLOZ
• Direktif 93/10/EEC - 17.04.1993 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden rej enere selüloz film malzemeler ve nesneler"
1. tadil metni: Direktif 93/1 Ail EC - 14.12.1993 tarihli OJEC ile
(iptal edilen direktifler: 83/229/EEC - 86/388/EEC - 92/15/EEC)
2. tadil metni: Direktif2004/14/EC - 30.01.2004 tarihli OJEC ile
SERAMİKLER - METALLER - CAM
• Direktif 84/500/EEC - 20.10.1984 tarihli OJEC
Direktif 2005/21/EC (30.04.05 tarihli OJEU) ile tadil edilmiştir
"Yiyeceklerle temas eden seramik malzemeler ve nesneler"
• Direktif 69 493/EEC - 29.12.1969 tarihli OJEC
"Yiyeceklerle temas eden kristal cam malzemeler ve nesneler" (bileşimlerine
göre adlandırılmışlardır)
Devam Etmekte Olan Çalışmalar
"Aktif ve "akıllı" maddeler ve geri dönüştürülmüş plastik maddeler
konusundaki taslak düzenlemeler.
7.2.3. METALLER
Konuyla ilgili herhangi bir AB direktifi bulunmamaktadır. Avrupa Konseyi
tarafından hazırlanmış olan ve içeriğinde bir takım tavsiyelerin bulunduğu
bir teknik doküman (Mart 2001) bulunmaktadır (kamu ve özel sağlık
kuruluşlarının kısmi desteği alınmıştır.
67
8. BASINÇLI EKİPMANLAR
8.1. AB DÜZENLEMELERİ
8.1.1. "BASINÇLI EKİPMANLAR" DİREKTİFİ
"BASINÇLI EKİPMANLAR" Direktifi
29 Mayıs 1997 tarihli 97/23/EC - OJEC 09.07.97
CE İşaretinin temin edilmesi
29 Kasım 1999 tarihinde yürürlüğe girmiştir
Zorunlu uygulama tarihi: 29 Mayıs 2002
(geçiş döneminin sonu)
(madde 19)
NOT:
• Direktif sadece yeni ekipmanlar için geçerlidir.
• Kullanılmakta olan ekipmanlar uyumlu hale getirilmek zorunda değildir
ancak bunların ulusal düzenlemelere uygun olmaları şarttır.
Kapsam
Maksimum izin verilen basınç değeri (PS) 0,5 bardan yüksek olan (madde
1.1) basınçlı ekipmanların ve düzeneklerin tasarlanması, üretilmesi ve
uygunluk değerlendirmelerinin yapılması.
Basınçlı ekipmanlar: Kaplar, borular, güvenlik gazı ve sıvı basınç aksesuar­
ları ve aygıtları (madde 1.2).
Kapsam dışı: özellikle (madde 1.3):
• Bu Direktifin 9. Maddesi uyarınca en fazla I risk kategorisine dahil
edilebilir olan ve aşağıdaki Direktiflerden bir tanesine giren ekipmanlar:
- 98/37/EC - Makine Direktifi (revize ediliyor)
- 73/23/EEC - Düşük Voltaj Direktifi
68
- 90/396/EEC - Gaz Yakan Cihazlar Direktifi
• Yanmasız basınçlı kaplarla ilgili Direktif 87/404/EEC kapsamındaki
ekipmanlar.
Teknik Gereklilikler
Bunlar aşağıdakileri kapsamaktadır: (3. Maddeden alıntı)
• Kaplar:
- Direktifin 1 ve 2 numaralı tablolarında (akışkan grupları 1 ve 2) verilen
limitlerdeki normal hava basıncında (1013 mbars) maksimum izin verilen
sıcaklıktaki buhar basıncı 0.5 bardan yüksek olan gaz, buhar, sıvı kapları;
- Direktifin 3 ve 4 numaralı tablolarında (akışkan grupları 1 ve 2) verilen
limitlerdeki hava basıncı üzerinde 0.5 bardan düşük buhar basıncı olan
sıvı kapları.
•Direktif ekinin 141. sayfasında yer alan 5 numaralı tablodaki limitler
dahilinde 110°C üzerinde buhar veya çok ısıtılmış su hazırlamaya yarayan
ve aşırı ısınma tehlikesi teşkil eden bir ısı kaynağına bağlı yanmalı
ekipmanlar.
• Belirtilen limitler ve şartlar dahilindeki boru, teçhizat, güvenlik ve basınç
aksesuarları.
• Temel gereklilikler Direktifin 1 numaralı Ekinde sıralanmıştır.
Akışkan Maddelerin Smıflandınlması
Grup 1 "SEVESO" Direktifi (67/548/EEC) kapsamındaki tehlikeli akışkan
maddeler
- patlayıcılar
- izin verilen maksimum sıcaklığın yanma noktasının üzerine çıkması
halinde aşırı veya yüksek yanıcılık özelliği veya yanıcılık özelliği
gösteren maddeler
- toksik veya çok toksik maddeler
- yanıcı maddeler (Madde 9).
69
Grup 2 Diğer akışkan maddeler
Gıda ürünleri.genelde Grup 2 gazlarıyla ilişkili olduğundan bu grupla ilgili
tabloları dikkate aldık.
Ek
Tablo 5
(Buhar veya fazla ısıtılmış su üretimi)
10 000
70
V(L)
8.1.2. UYGUNLUK BEYANI
(Ek 7)
AT uygunluk beyanı aşağıdaki bilgileri içermelidir:
- Topluluk içerisindeki üretici veya yetkili temsilcisinin adı ve adresi;
- basınçlı ekipman veya teçhizatın tanımı;
- uygulanan uygunluk değerlendirmesi yöntemi;
- teçhizatlar söz konusu olduğunda, teçhizatı oluşturan basınçlı ekipmanın
tanımı ve uygulanan uygunluk değerlendirmesi yöntemi;
- şayet uygunsa, denetlemeyi yapan onaylanmış kuruluşun adı ve adresi;
- şayet uygunsa, AT tip incelemesi sertifikası, AT tasarım incelemesi
sertifikası veya AT uygunluk sertifikası referansları;
- şayet uygunsa, üreticinin kalite güvence sistemini izleyen onaylanmış
kuruluşun adı ve adresi;
- şayet uygunsa, uygulanan uyumlaştırılmış standart referansları;
- şayet uygunsa, dikkate alınan diğer teknik standartlar ve spesifikasyonlar;
- şayet uygunsa, uygulanan diğer AB Direktifleri referansı;
- Topluluk içerisindeki üretici veya yetkili temsilcisi adına yasal beyanda
bulunmaya ve imza atmaya yetkili kişinin bilgileri.
8.1.3. UYGUNLUK DEĞERLENDİRİLMESİ (Madde 10)
NOT:
Üretici kendi ekipmanlarının risk kategorisine veya daha yüksek bir
kategoriye ait mevcut modellerden istediğini seçmekte serbesttir.
71
KG'li (kalite güvence)
KG'siz (kalite güvence)
KATEGORİ
A
I
Dİ veya El
Al
II
III
B + Cl
Bl + F
IV
B+F
G
A
Al
Tek Birim
Standart Ürün
Tek Birim
Standart Ürün
B + E veya B1 + D
H veya B1 + D
B+D
Hl
Şirket içi üretim denetimi
= Nihai doğrulamaların izlendiği şirket içi denetim (beklenmeyen
ziyaretler)
B
A T tip incelemesi
Bl
= A T tasarım incelemesi
Cl
= Tip uygunluğu
D D İ = Üretim kalite güvencesi
EE1 = Ürün kalite güvencesi
F
= Ürünlerin onaylanması
G
= Tek birimlerde AT onayı
H
= Eksiksiz kalite güvence
Hl
= Tasarım incelemesi ve nihai testin izlenmesiyle birlikte
NOT:
A Modeli sadece I kategorisi ekipmanları için kullanılır ve üreticinin kendi
sorumluluğu altında ürünün direktife uyduğunu teyit ettiği bir uygunluk
beyanında oluşur (yazılı delil). Burada onaylanmış bir kuruluşun vereceği
onaya gerek yoktur.
72
9. POTANSİYEL PATLAYICI ORTAMLAR
9.1. AB DÜZENLEMELERI
9.1.1. "ATEX" DİREKTİFİ
"ATEX" Direktifi
23 Mart 1994 tarihli 94/9/EC - 19.04.94 tarihli OJEC
Potansiyel patlayıcı ortamlarda kullanılması öngörülen ekipman ve
koruma sistemleriyle ilgili olarak Üye Devletlerin yasalarının uyumlu
hale getirilmesi konusunda
Zorunlu uygulama tarihi: 1 Temmuz 2003
NOT:
"ATEX" direktifi potansiyel patlayıcı ortamlarda kullanılması öngörülen
ekipman ve koruma sistemleri için geçerlidir.
Aşağıda yazılanlar bu direktif kapsamında değildir:
- tıbbi cihazlar,
- patlama tehlikelerinin sadece patlayıcı maddeler veya kararsız kimyasal
maddelerden kaynaklandığı ekipman ve koruma sistemleri,
- sadece gaz yakıtların kaza sonucu sızması nedeniyle nadiren potansiyel
patlayıcı ortamların oluştuğu ev ve/veya ticari olmayan ortamlarda
kullanılması öngörülen ekipmanlar,
- 89/686/EEC sayılı Direktif kapsamındaki kişisel koruyucu ekipmanlar,
- açık deniz araçları ve hareketli offshore birimler ile bunlarda bulunan
ekipmanlar,
- sadece yolcu taşıması öngörülen taşıma vasıtaları.
9.1.2. "ATEX" DİREKTİFİ YÖNETMELİĞİ
Avrupa Birliği bir ATEX Direktifi kılavuzu hazırlamış ve yayınlamıştır ve
bu kılavuz ücretsiz olarak web sitesinden indirilebilir. Direktifin
uygulanması sırasında dikkate alınan kuralları düzenlemektedir.
73
Açıklamalar (Direktifin 1. maddesi uyarınca)
- Bu Direktifin içeriği açısından Patlayıcı Ortam, gaz, buhar, buğu ve toz
halindeki yanıcı maddelerin belli atmosfer koşulları altında ateşleme
meydana geldikten sonra havayla temas etmeleri ile alevin yanmayan
ortama yayılması anlamına gelmektedir.
- Yine bu Direktifin içeriği açısından Potansiyel Patlayıcı Ortam, lokal
ve/veya operasyonel koşullar nedeniyle patlayıcı özellik kazanabilecek
ortam anlamına gelmektedir.
Kapsam
Potansiyel patlayıcı ortamlardaki patlama riskini ortadan kaldırmak.
Temel Gereklilikler:
- patlayıcı ortamların oluşmasını veya açığa çıkmasını engellemek;
- her türlü tutuşma kaynağını (elektrik, mekanik) dikkate alarak patlayıcı
ortamlarda tutuşma oluşmasını engellemek;
- patlayıcı alevleri ve patlama basınçlarını kabul edilebilir güvenli bir
seviyede tutmak ve/veya bunları derhal durdurmak.
Aşağıdakiler kapsam dahilindedir (cf. madde 2):
- kendi potansiyel tutuşma kaynaklarıyla patlamaya neden olabilecek
ekipmanlar;
- başlamak üzere olan patlamaları derhal durdurması ve/veya etkin patlama
alevlerini ve patlama basıncını sınırlaması öngörülen ve bağımsız birimler
olarak piyasada satışa sunulan sistemler;
- ekipmanların ve koruma sistemlerinin güvenli bir şekilde çalışmaları için
gerekli olan ancak kendi başlarına işlev taşımayan parçalar.
Uygunluk Varsayımı (cf. Madde 5)
Üye Devletler aşağıdakilere uyulması halinde ekipmanın direktif şartlarını
yerine getirdiğini kabul edeceklerdir:
- Uyumlaştınlmış Avrupa standartları,
- Söz konusu bölgelerde uyumlaştınlmış Avrupa standartlarının olmaması
halinde ulusal standartlar.
74
9.1.3. AT UYGUNLUK BEYANININ İÇERİĞİ
- Topluluk içerisindeki üretici veya yetkili temsilcisinin adı veya kimlik
işareti ve adresi;
- Ekipman, koruma sistemi veya aygıtın tanımı;
- Ekipman, koruma sistemi veya aygıt tarafından yerine getirilen ilgili tüm
hükümler ve şayet uygunsa uyumlaştırılmış standart referansları;
- Şayet uygunsa, kullanılan standartlar ve teknik spesifikasyonlar; uygulanan
diğer Topluluk Direktiflerinin referansları;
- Topluluk içerisindeki üretici veya yetkili temsilcisi adına imza atma ve
taahhütte bulunma yetkisi verilmiş olan kişi veya kişilerin kimlik bilgileri.
9.1.4. ASGARİ İŞARETLEME ÖZELLİKLERİNİN İÇERİĞİ
-
Üreticinin adı ve adresi;
CE işareti (ek X);
Seri ya da tipin belirtilmesi;
Varsa seri numarası;
Yapım yılı;
Patlama korumasıyla ilgili özel işaret <g> ve ekipman grubu ve kategorisi
sembolü;
- Ekipman-grubu II için "G" harfi (gaz, buhar veya buğudan kaynaklanan
patlayıcı ortamlar için) ve/veya "D" harfi (tozdan kaynaklanan patlayıcı
ortamlar için).
Ayrıca gerekli görüldüğü durumlarda, güvenli bir şekilde kullanılabilmeleri
için gerekli tüm bilgileri taşımalıdırlar.
GAZ YAKAN CİHAZLAR
Yukarıda da işaret edildiği üzere 99/92/EC sayılı Direktif, patlayıcı ortam
risklerine maruz kalabilecek işçilerin daha iyi korunması için sistemin asgari
gerekliliklerini belirlemektedir (teknik ve organizasyona ilişkin önlemler
organizasyon müdürü tarafından alınır.
Şunlar belirlenmiştir:
"Gaz Yakan Cihazlar" Direktifine (90/396/EEC) uyan cihazların kullanımı
Atex Direktifi kapsamında değildir.
75
10. ÇEVRE KORUMA
10.1. EKİPMAN TASARIMI VE GELİŞTİRİLMESİ
10.1.1. ÇEVRECİ TASARIM TASLAK DİREKTİFİ
Bu direktif, piyasaya sürülen, enerji kaynağıyla çalışan bütün ürünleri (nihai
kullanım ekipmanları), aynı zamanda bu ürünlerle birleştirilmesi amaçlanan
parçaları ve alt grupları kapsar.
Üreticilerin, uygunluk beyanı hazırlamak ve CE işareti yapıştırmak amacıyla
ürünlerini çevre açısından değerlendirmeleri gerekecektir (kullanım süresi
analizi).
Parça ve alt grup tedarikçileri, üreticilerin değerlendirme yapması için
gerekli olan bilgileri temin edecektir.
10 Şubat 2003 tarihinde yapılan AB Komisyonu/Orgalime Çalışma Kolu
toplantısında, Genel Müdürlükler arasında revize edilen metin konusunda bir
anlaşma yapıldı ve o günden itibaren revize edilen metin EUP - Enerji
Kullanan Ürünler olarak adlandırılmaya başlandı.
EUP
(Enerji Kullanan
Ürünler)
EUE
Nihai Kullanım
Ekipmanları
(Çevreci
Tasarım)
+
EER
Enerji
Verimliliği
(DG Taşıma)
+
EEC
Elektronik
Elektrikli
(DG Girişimcilik)
TASLAK AB DİREKTİFİYLE İLGİLİ BİLGİLENDİRİCİ NOT:
"Yeni yaklaşım" içeren bu çerçeve direktif nihai ürünlerin tasarlanması ve
geliştirilmesi sürecine çevreyle ilgili bir takım unsurlar dahil etmeyi ve
çevresel tasarım gerekliliklerini belirlemeyi amaçlamaktadır (Nihai ürünlerin
Ekolojik-Tasarımıyla ilgili bir çerçeve sunan direktif). Çevresel tasarım
gerekliliklerinin saptanması ve belirtilmesi için bir metodolojinin
oluşturulması da buna dahildir. Kardeş direktifler, ürün kategorileri ya da
belirli çevresel etkiler konularında çerçeve direktifini izleyecektir.
76
Kapsamdaki Sektörler
Bitmiş ürün (son kullanıcı ekipmanı) üreten bütün makine mühendisliği
sektörleri.
Taslak direktifin 2. Maddesine göre, nihai kullanım ekipmanının tanımı,
çalışmak için enerji kullanan ve aynı zamanda enerji üreten, transfer eden ve
ölçen bütün ürünleri kapsar.
Nihai kullanım ekipmanıyla birleştirilmesi planlanan parçalar ve alt gruplar
da kapsama dahildir. Motorlu taşıtlar kapsam dışıdır.
Hangi Kategorideki Nihai Kullanım Ekipmanları İçin Kardeş Direktifler
Olacaktır?
• Kazanlar ve kombiler
• Su ısıtıcılar
• Kişisel bilgisayarlar
• Görüntüleme ekipmanı
• Tüketici elektronikleri
• EUP'lerin bekleme ve kapalı mod kayıpları
• Batarya yükleyiciler
• Ofis aydınlatması
• Sokak aydınlatması
• İklimlendirme sistemleri
• Elektrikli motorlar - pompalar, fanlar vb.
• Sanayi tipi buzdolapları ve dondurucular
• Ev tipi buzdolapları ve dondurucular
• Ev tipi bulaşık ve çamaşır makineleri
Bu Kardeş Direktifleri Kim Oluşturacak?
AB Komisyonu ve Üye Ülkeler tarafından atanan bir komite, komite
prosedürüyle (1999/468/EC Konsey kararı); bu Konsey kararı, sanayi ya da
temsilcileri gibi diğer katılımcıları hesaba katmayacaktır.
İlgili Üreticilerin Yükümlülükleri Neler Olacaktır?
Üreticiler, ürünün çevre üzerindeki etkisini kullanım süresince değerlendire­
cektir (taslak direktifin 1. Ekini inceleyin).
Kardeş direktifin kabul edilmesiyle beraber, üreticiler nihai kullanım
77
ekipmanlarını uygunluk değerlendirmesine sunacaklardır. Madde 6, bu
amaçla CE işaretini; ya da üreticinin kendisi tarafından EMS (çevre yönetim
sistemi) sistemiyle hazırlanan yazılı bir uygunluk beyanım öngörür; ya da B,
C, D, E modülleri arasında seçim yapma olanağını sağlar (ref. 93/465/EEC
sayılı Konsey karan).
Uyumlaştırılmış standartlara uygun, CE işaretli nihai kullanım
ekipmanlannm ya da ECO Etiketli (madde 7) nihai kullanım ekipmanlarının,
kardeş direktiflerin gerekliliklerine uygun olduğu kabul edilecektir.
10-1.2. ENERJİ KULLANAN ÜRÜNLERİN ÇEVRECİ
TASARIMI
6 Temmuz 2005 tarihli, 2005/32/EC sayılı EUP Direktifi (Enerji Kullanan
Ürünler), enerji kullanan ürünlerin uyması gereken çevresel gerekliliklerin
belirlenmesi için bir çerçeve hazırlar.
Bu çerçeve direktifi, belirli ürünler için doğrudan bağlayıcı koşullar
getirmez. Müteakip "uygulama önlemleri", kullanım süresi analizini ve her
ürün kategorisi tarafından uyulması gereken çevreci tasanm gerekliliklerini
düzenleyecektir. İlgili ürünlerin üreticileri, CE işaretini yapıştıracaktır ve bir
uygunluk beyanı hazırlayacaktır.
Hangi Ürünler Kapsamdadır?
Çalışması için herhangi türden bir enerji (elektrik, sıvı, katı, gaz yakıt,
yenilenebilir enerjiler) kullanan ürün, uygulama önlemlerinin kapsamında
olacaktır.
Ancak, bazı ürün gruplarına öncelik verilecektir:
•
•
•
•
•
•
•
ısıtma ve su ısıtma ekipmanlan,
elektrikli motorlar,
konut ya da ofis binalannın aydınlatmalan,
ev aletleri,
konut ve ofis sektörlerindeki ofis ekipmanları,
tüketici elektronikleri,
ısıtma, soğutma, havalandırma ve iklimlendirme sistemleri.
Soğutma ekipmanları çalışma grubu, çok sayıda EFCEM üyesi şirketi
etkileyecektir.
78
10.2. ATIK BUZDOLAPLARI ve EKİPMANLARIN
YÖNETİMİ
Sanayi Emisyonları ve Ozon Tabakasının Korunması
Ozon Tabakasını İncelten Maddelerle (ODS) İlgili 2037/2000 Sayılı AB
Düzenlemesi
Unutulmaması gereken tarihler:
- CFC'lerin** (kloroflorokarbon) kullanımı 1 Ocak 2001'den itibaren
yasaklanmıştır.
- Bütün soğutma ve iklimlendirme sistemlerinde HCFC'lerin***
(hidrokloroflorokarbon) kullanımı 1 Ocak 2001 tarihinden itibaren
yasaklanmıştır (100 Kw tan düşük olan havalandırma sistemleri, split
klimalar ve geri dönüştürülebilir iklimlendirme sistemleri hariçtir).
- Yeni iklimlendirme cihazlarının üretiminde HCFC'nin kullanımı 1
Temmuz 2002 tarihinden itibaren yasaklanmıştır. Isı pompaları ve geri
dönüştürülebilir iklimlendirme sistemleri bu uygulamanın dışındadır.
- Yeni ısı pompalarının ve geri dönüştürülebilir iklimlendirme sistemlerinin
üretiminde HCFC'lerin kullanımı 1 Ocak 2004 tarihinden itibaren
yasaklanmıştır.
- Donanımların bakımı için yeni HCFC'lerin kullanımı, 1 Ocak 2010
tarihinden itibaren, geri dönüştürülmüş HCFC'lerin kullanımı ise 1 Ocak
2015 tarihinden itibaren yasaklanmıştır.
**CFC=R11,R12, R502...
*** HCFC=R22
Bazı Flüorlu Sera Gazlan (HFC) İçin Taslak AB Düzenlemesi
Bu AB Düzenlemesinin, Direktifin aksine, ulusal hukuka aktarılması gerek­
mez ve hemen geçerli olur.
Hukuki Dayanağın Önemi:
1. Anlaşmanın 95. maddesi: Avrupa iç piyasasının kurallara uygun olarak
işlemesi;
79
2. Anlaşmanın 175. maddesi: Çevrenin korunması.
İkinci dayanak, diğer Ülkelerin onları AB piyasasının işleyişine zarar veren
bozukluklara sebep olmaktan sorumlu tutmaması şartıyla, Üye Ülkelerin
daha katı ulusal tedbirleri (örn. ürünlerin piyasaya sürülmesi konusundaki
yasaklamalar) benimsemesine olanak sağlar (bu konu uzun idari ve yasal
prosedürlerle ele alınır).
21 Haziran 2005 tarihinde, Parlamentoda bir kere okunduktan sonra Konsey
tarafından kabul edilen ortak tutum.
Yasal Dayanak: 2 Olasılık
- ürün etiketlemesi, sınırlı kullanım ve piyasaya sürme için yasal dayanak
madde 95;
- diğer bütün konular için yasal dayanak madde 175
(bilgi için: AB Komisyonu tek bir yasal dayanak önermiştir madde 95).
Yürürlük
Resmi Gazete'de yayınlanmasından 1 yıl sonra, Haziran 2006.
Kapsamdaki Donanımlar
Sabit soğutma, isimlendirme ve ısı pompası sistemleri.
İçerik
- Sızıntıların önlenmesi ve en kısa zamanda onarılması;
- Yetkili personel tarafından sızdırmazlık testlerinin yapılması;
- < 3 kg ağırlık: 12 ayda bir kere (hava sızdırmazlık hariç < 6 kg);
- 3 kg ila < 20 kg ağırlık: 6 ayda bir kere;
- 20 kg ila < 300 kg ağırlık: 3 ayda bir kere;
- Sızdırmazlık algılama sistemi (zorunlu>300 kg) ise, denetim sıklığı yarıya
düşürülür;
- Hava miktarlarının raporlama hareketleri kaydedilir;
- Komisyon, uyumlaştırılmış denetim kurallarını belirler.
Geri Kazanım
Yetkili personel tarafından geri dönüşüm, yeniden kullanma ya da yok etme
amacıyla gerçekleştirilir.
80
Eğitim ve Sertifikasyon
Komisyon, personelin birbirini tanıması ve şirket eğitimleri ve sertifikasyon
programları için asgari gereklilikleri ve koşulları belirleyecektir. Üye
Ülkelerin uygunluğu sağlamak için bir yılı olacaktır.
Pazarlama Yasaklan
Düzenlemenin yürürlüğe girmesinden sonra üretilen ürünler ve ekipmanlar;
tekrar kullanılamayan konteynırlar, serbest doğrudan buhar sistemleri.
Yemden inceleme
Düzenlemenin yürürlüğe girmesinden 4 yıl sonra.
26 Ekim 2005 Tarihinde, 2. Kez Okunduktan Sonra Parlamento Tarafından
Kabul Edilen Değişiklikler
- Bu Düzenleme, çevrenin korunmasıyla ilgili daha katı ulusal tedbirlerin
önüne geçmemelidir.
- Alternatif sıvılar kullanan ekipmanların teşvik edilmesi önerilmektedir.
- Personel ve şirket sertifıkasyonları; donanımı, bakımı, denetimi ve geri
kazanım faaliyetlerini (AREA) kapsar.
- Ağırlığı 30 kg'dan fazla olan sistemlerin, yetkili makamlara rapor
edilmesi gerekmektedir.
Endüstri, dayanışma sayesinde fazlalıkların önüne geçti: Aşağıda
Parlamentonun Çevre Komitesi tarafından önerilen fakat Genel toplantıda
KABUL EDİLMEYEN değişiklikler için birkaç örnek verilmiştir:
- Tek yasal dayanak madde 175;
- HFC'lerin sabit iklimlendirme sistemlerinde kullanılmasının 1 Ocak 2010
tarihinden itibaren yasaklanması, güvenlik standartlarını karşılanmadığı
durumlar hariç;
- HFC'lerin sabit ticari ve sanayi tipi soğutma sistemlerinde kullanılmasının
1 Ocak 2010 tarihinden itibaren yasaklanması, güvenlik standartlarını
karşılanmadığı durumlar hariç;
- Yürürlüğe girdikten sonra 2 yıl içinde HFC'lerin, ağırlığı 10 kg'dan fazla
olan soğutma, havalandırma ve ısı pompası sistemlerinde kullanımının
yasaklanması;
-Yürürlüğe girdikten sonra 4 yıl içinde HFC'lerin ağırlığı 150 kg'dan az
olan sabit soğutma sistemlerinde kullanımının yasaklanması;
-vb.
81
Bir Sonraki Aşama
AB Parlamentosu ve Komisyonuyla müzakereler yaptıktan sonra Konseyin
ikinci ve sonuncu ortak tutumunu belirlemek.
10.3. SU
10.3.1. AB DÜZENLEMELERİ
15 Temmuz 1980 tarihli 80/778/EEC Direktifi
OJEC 30.08.80
"İnsanlar tarafından tüketilecek
olan suyun kalitesi hususunda"
Hedef
Halk sağlığını sağlamak amacıyla, üye Ülkelerin toprakları dahilinde
insanlar tarafından tüketilecek olan suyun kalitesini güvence altına almak,
(şifalı sular ve maden suları kapsam dışıdır).
Bilgi İçin
75/440/EEC 16 Haziran 1975 tarihli, içme suyu çıkarmak için kullanılacak
olan yeryüzü sularının kalite gereklilikleri hususunda Direktif.
79/869/EEC 9 Ekim 1979 tarihli, içme suyu çıkarmak için kullanılacak olan
yeryüzü sularının örneklenmesi ve analizinin ölçüm ve sildik
metotları hususunda Direktif.
Standardizasyon
Standardizasyon çalışması, CEN/TC 164 "Su tedariki" kapsamında gerçek­
leştirilir. Catering ve fırın ekipmanları için ise WG 4 "Su kirlenmesine karşı
koruma" kapsamında gerçekleştirilir. Başkan: Montout (sekreter: AFNOR).
Armatürler gibi diğer alanlar, bu TC dahilindeki diğer WG'lerin (çalışma
grupları) kapsamındadır.
82
Catering ve fırın ekipmanları endüstrisi için geçerli olan standart:
EN 1717
"Dahili sistemlerde içme suyunun kirlenmesine karşı koruma ve koruma
cihazlarının kirlenmesine karşı uyulması gereken genel gereklilikler"
Belirtilen cihazlar, CEN/TC 164 WG 4 tarafından hazırlanan özel standart­
ların kapsamındadır.
NOT:
GENELEC tarafından geliştirilen Mart 1991 tarihli EN 50084 standardı
sadece ev aletleri için geçerlidir. Bazı üye ülkelerin, kirliliğe karşı koruma
düzeyleri daha zorlayıcıdır ve bunlara mutlaka uyulması gerekmektedir.
10.4. AMBALAJ TASARIMI
10.4.1. AB DÜZENLEMELERİ
"AMBALAJLAMA ve AMBALAJ ATIKLARI
HUSUSUNDA" Direktif
20 Aralık 1994 tarihli 94/62/EEC
31.12.94 tarihli OJECL 365
28 Ocak 1997 tarihli 97/129/EEC Kararı
Ambalajlama malzemeleri tanımlama sistemi
(20.02.97 tarihli OJECL 50)
3 Şubat 1997 tarihli 97/138/EEC Kararı
Veri tabanı sistemiyle ilgili tablolar
(22.02.97 tarihli OJECL 52)
CEN Tarafından Hazırlanan Uyumlaştırılmış Standartlar
EN 13427 Ambalajlama - Avrupa standartlarının ambalajlama ve ambalaj
atıkları alanında kullanımı için gereklilikler
83
EN 13428 Üretim ve birleştirmeye özel gereklilikler - Kaynak azaltmayla
koruma
EN 13429 Yeniden kullanma
EN 13430 Geri kazanılabilinen malzemeleri geri dönüştürerek ambalajla­
mak için gereklilikler
EN 13431 Geri kazanılabilir malzemeleri, enerji geri kazanımı şeklinde
ambalajlamak için gereklilikler
EN 13432 Geri kazanılabilir malzemeleri, kompostlama ve biyolojik
parçalama yoluyla ambalajlamak için gereklilikler
Direktifin Metni: Kapsam
Yapıldığı malzemelerin özelliğine bakılmaksızın, malların üreticiden
tüketiciye ya da kullanıcıya taşınmasını sağlamak amacıyla, malları taşıması
ve muhafaza etmesi ve sergilemesi planlanan nesneler. Çöpe atılacak
maddelerin tamamı.
Hangi Ambalaj Kapsamdadır?
Tümü:
• birincil ambalaj ya da satış ambalajı
• ikincil ya da grup ambalajı
• üçüncü ambalaj ya da nakliye ambalajı
Dahili ambalajlama ve hatta endüstriyel ve ticari ambalajlama da kapsam­
dadır.
Temel Gereklilikler Nelerdir?
-
Koruma
Yeniden kullanma
Malzemelerin geri kazanılması ya da geri dönüştürülmesi
Enerji geri kazanımı
Organik geri kazanım (kompostlama, biyolojik parçalama)
Ağır metallerin maksimum içeriklerine uygunluk (100 ppm in 2001)
(Şubat 1999'da geri dönüşümlü malzemelerden yapılan plastik kutuların,
kapların ve paletlerin dağıtılması)
84
Uygunluk Varsayımı
Uyumlaştırılmış Avrupa standartlarına uygunluk sağlandığında (bir önceki
sayfada belirtilen şekilde).
Kim Sorumludur?
Ambalaj üreticisi, onun yetkili temsilcisi ya da ambalajları piyasaya
sürmekten sorumlu olan kişi.
Yükümlülük yetkililere sunulacak olan ve talep üzerine kullanıcıya sunula­
cak olan yazılı uygunluk beyanı (piyasaya sürülmesinden sonra iki yıl
süresince ambalajın kontrol edilmesi).
Beyanname
•
•
•
•
Tanım (birleşim)
Tasarım ve üretim çizimleri
Geçerli standartların, hesaplamaların... listesi
Ağır metallerin ölçümleri
Üreticilere Tavsiyeler
- Ambalaj üreticisi ya da onun yetkili temsilcisi, uygunluk beyanının
hazırlanmasından sorumludur.
- Son kullanıcı, ambalajların sınıflandırma, geri dönüşüm gerekliliklerine
uymakla yükümlüdür.
- Ekipmanın üreticisi için aşağıdakiler önerilmektedir:
• Tedarikçisinin(lerinin) uygunluk beyanı
uygunluk) hazırlamasını sağlayacaktır
(94/62/EEC
direktifine
• Kullanıcıyı kullanım talimatları hakkında bilgilendirecektir ve eski
ambalaj konusunda ilgili düzenlemelere uymasını sağlayacaktır (geri
dönüşüm, geri kazanım,...).
Ekipman üreticisi, gerçek bir yükümlülüğü olmamasına
ambalajların izlenmesi konusunda en önemli bağlantıdır.
85
rağmen,
NOT:
Ürün CE işareti, ambalajın kendisiyle ilgili değildir, işaretin doğrudan
ürünün üzerine konulamadığı bazı durumlarda CE işaretini ambalaja koymak
mümkündür.
10.5. TEHLİKELİ MADDELERİN KULLANIMININ
SINIRLANDIRILMASI (RoHS)
10.5.1. AB DÜZENLEMELERİ
TEHLİKELİ MADDELERİN KULLANIMININ
SINIRLANDIRILMASIYLA İLGİLİ" Direktif
EC Direktifi (2002/95/EC)
Yasal Dayanak
RoHS Direktifi, Anlaşmanın 95. Maddesine dayanır ve dolayısıyla da bütün
üye ülkelerde uyumlaştırılmış uygulama gerektirir (RoHS'nin kendi
kapsamını içinden çıkardığı WEEE (atık elektrikli ve elektronik cihazlar)
Direktifinin aksine). Bu Direktifin amacı, Üye Ülkelerin tehlikeli maddelerin
elektrikli ve elektronik ekipmanlarda kullanımıyla ilgili kısıtlamalar
hususundaki yasalarını birbirine yaklaştırmak ve insan sağlığının
korunmasına ve atık elektrikli ve elektronik ekipmanların çevresel açıdan
doğru bir şekilde geri kazanımına katkıda bulunmaktır.
Tehlikeli Maddelerin Kısıtlanması (RoHS) Direktifi, ekipmanların içinde
bulunabilecek olan dört ağır metalin ve iki bromlu alev geciktiricinin
miktarını azaltarak atık elektrikli ve elektronik ekipmanların (WEEE) çevre
üzerindeki etkilerini en aza indirgemeyi hedeflemektedir.
1 Temmuz 2006'da ya da bu tarihten sonra AB piyasasına sürülen ürünler,
belirtilen sınırların üstünde kurşun, kadmiyum, cıva, hekzavalan krom,
polibromlu bifenil (PBB) ve polibromlu difenil eter (PBDE) oranları
içeremez.
Bu maddelerin hariç tutulduğu çok sayıda uygulama vardır, bu uygula­
maların bazıları RoHS Düzenlemelerinden bu yana kabul edilmiştir. Fakat
86
şimdiye kadar sanayi tipi mutfak ekipmanları bir kategori olarak bu
uygulamalara dahil edilmemiştir.
Kapsam
Bir işletme, elektrikli ve elektronik ekipmanları AB piyasasına sürüyorsa,
RoHS Direktifini kısmen uygulayan RoHS Düzenlemelerine uyması
gerekebilir.
RoHS Düzenlemeleri, aşağıdaki özellikleri taşıyan EEE'ler için geçerli
olacaktır:
i. gerektiği gibi çalışabilmesi için elektrik akımları ve elektromanyetik
alanlara bağlı olan, bu akımların ve alanların üretilmesi, transferi ve ölçümü
için kullanılan ekipmanlar da dahil olmak üzere;
ii. alternatif akım için l,000V'u ve direkt akım için l,500V'u aşmayan voltaj
oranıyla kullanılmak üzere tasarlanmış olan; ve
iii. RoHS Düzenlemelerinin Ek Tindeki on Kategoriden birine dahil olan
RoHS Düzenlemeleri, sadece WEEE Düzenlemeleri Ek l'deki on kategori­
den 1,2, 3,4, 5, 6, 7 ve 10 Kategorilerinde yer alan ve aşağıda listelenen EEE
için geçerlidir.
1. Büyük ev aletleri
2. Küçük ev aletleri
3. IT ve telekomünikasyon ekipmanları
4. Tüketici ekipmanları
5. Evlerde kullanılan ampul ve avizeleri içeren ışıklandırma ekipmanları
6. Elektrikli ve elektronik aletler (büyük ölçekli sabit sanayi tipi araçlar hariç
olmak üzere)
7. Oyuncaklar, eğlence ve spor ekipmanları
8. Tıbbi cihazlar (implante ya da enfekte olan ürünler hariç)
9. İzleme ve kontrol cihazları
10. Otomatik dağıtma makineleri
RoHS Direktifi, evde kullanılan ve profesyonel EEE'leri kapsar, bu nedenle
ticari ve sanayi amaçlarla kullanılan profesyonel ürünler, RoHS
Düzenlemelerinin kapsamındadır. AB Komisyonu, EFCEM sektörüne, 1, 2
ve 4 Kategorilerinde RoHS'a dahil olan ürünlerin Profesyonel türlerinin de
RoHS Düzenlemelerinin kapsamında olduğunu kabul etmesini önermektedir.
87
Bir Ürünün Piyasaya Sürülmesi
Bir ürünün piyasaya sürülmesi, ürünün Topluluk içinde dağıtılması ve
kullanılması için Topluluğun pazarında ilk olarak satılmaya başlanmasıdır.
Dolayısıyla, ürünler gümrük birliği bölgesine girmeden önce piyasaya
sürülmüş olarak kabul edilmeyecektir.
Bir ürün, üretim aşamasından sonra dağıtım ya da kullanım amacıyla
Topluluk piyasasına sürüldüğünde, o ürünün AB piyasasına ilk defa
sunulduğu kabul edilecektir. AB dışında bulunan bir ürünün, AB içindeki bir
müşteriye transferiyle, genellikle ürün AB piyasasında ilk defa satışa
sunulmuş olur. Ancak bazı durumlarda bu transferler, ürünün AB piyasasına
daha önce sürülmüş olduğu gerçeğini değiştirmez. Yeni Yaklaşıma ve Global
Yaklaşıma dayanan Direktiflerin uygulanmasıyla ilgili Yönetmeliğin 18.
sayfası, aşağıdaki durumları açıklar:
"Ürün için aşağıda belirtilen durumlar geçerliyse, ürünün piyasaya sürülme­
diği kabul edilecektir:
- diğer uygulamaları (örneğin montaj, ambalajlama, işleme ya da
etiketleme...) gerçekleştirmesi için üreticiye transfer edilmişse;
- henüz gümrük tarafından serbest dolaşım hakkı verilmemişse ya da başka
bir gümrük prosedürünün (örneğin transit, depolama ya da geçici ithalat)
kapsamında piyasaya sürülmüşse ya da serbest bölgedeyse;
- üreticinin ya da Topluluk içindeki yetkili temsilcinin stoklarındaysa ve
ürün henüz piyasaya sürülmemişse;"
Ürünler, bir üreticinin deposunda saklandığında, henüz piyasaya
sürülmemişlerdir. Dolayısıyla, ürünü üretildiği yerden - Avrupa Birliği'nin
içinde ya da dışında - alıp bir üreticinin deposuna göndermek için yapılan
transfer, piyasaya sürme işlemini oluşturmaz.
Piyasaya sürme işlemi, ürünün üretim aşamasından dağıtım aşamasına
transfer edilmesini gerektirir. Dağıtım zinciri aynı zamanda üreticinin ya da
yetkili temsilcisinin ticari zinciri olabilir.
Maksimum Konsantrasyon Değerleri
Madde 5(l)(a)'nın amaçları doğrultusunda, Komisyon 2005/618/EC4
Kararını kabul etmiştir. Bu karara göre, homojen maddelerde kurşun, cıva,
88
hekzavalan krom, polybrommated bıphenyls (PBB) ve polybromfnated
diphenyl eterler (PBDE) için ağırlıkça % 0.1 maksimum konsantrasyon
değerine ve homojen maddelerde kadmiyum için ağırlıkça % 0.01 oranına
izin verilecektir.
RoHS Uygunluğunu Gösterme Belgesi
RoHS Direktifinin 4(1) Maddesine göre, Üye Ülkeler 1 Temmuz 2006'dan
itibaren piyasaya sürülen ürünlerin Direktifin hükümlerine uygun olmasını
sağlayacaklardır. RoHS Direktifi, uygunluğu göstermek için kullanılacak
olan özel uygunluk prosedürlerinden, sertifikalarından ya da test
metotlarından bahsetmez. Dolayısıyla, Üye Ülkeler uygunluk kurallarını
düzenlemekten sorumludur.
Üye Ülkeler bugünlerde uygunluk kontrolüyle ilgili olası yaklaşımları
tartışmaktadır. Daha fazla bilgi için, RoHS Direktifinin hükümlerini
uygulayan ulusal yönetmeliğin uygulanmasından sorumlu olan Üye Devlet
yetkilileriyle doğrudan temasa geçilebilir.
Şirketler, ekipmanın üzerine RoHS'ye uygunluğu gösteren bir etiket
yapıştırabilirler mi?
Şirketler, bu ihtiyari etiketleme birincil ya da ikincil EC yasasını ihlal
etmediği (malların serbest dolaşımı gibi) sürece ürünlerine işaret koyma
konusunda özgürlerdir.
Sık Sorulan Sorular
Komisyon tarafından RoHS ve WEEE, ile ilgili bir FAQ (Sık
Sorulan
Sorular)
belgesi
hazırlanmıştır
ve
http://ec.europa.eu/environment/waste/w/pdf/faq__weee.pdf adresinde düzen­
li aralıklarla güncellenmektedir.
89
A 6 . ATIK ELEKTRİKLİ ve ELEKTRONİK
CİHAZLAR (WEEE)
10.6.1. AB DÜZENLEMELERİ
"ATIK ELEKTRİKLİ ve ELEKTRONİK
EKİPMANLARLA İLGİLİ" Direktif
2002/96/EC "WEEE Direktifi" ve Avrupa Parlamentosu ve
WEEE Direktifini tadil eden 2003/108/EC sayılı Konsey Direktifi
NOT:
Bu sadece bir yardım belgesidir, bu yönetmeliğin her Üye Ülkede farklı
şekillerde uygulanabilme olasılığı olup olmadığını üye ülke yetkilileriyle
kontrol etmek gereklidir.
WEEE Direktifinin Yasal Dayanağı
Avrupa Parlamentosu ve Konseyinin 27 Ocak 2003 tarihli, atık elektrikli ve
elektronik ekipmanlarla (WEEE) ilgili 2002/96/EC Direktifi. Avrupa
Parlamentosu ve Konseyinin 8 Aralık 2003 tarihli, atık elektrikli ve
elektronik ekipmanlarla (WEEE) ilgili 2002/96/EC Direktifini tadil eden
2003/108/EC Direktifi.
WEEE Direktifi, Anlaşmanın 175. Maddesine dayalıdır. Üye Ülkeler,
aldıkları önlemlerin Topluluğun kanunlarına uygun olması şartıyla, çevrenin
korunması için daha katı önlemler alabilirler (Anlaşmanın 28-30
Maddelerinde şart koşulan malların serbest dolaşımı ilkesi gibi). WEEE
Direktifinin IA Ekinde, kapsamdaki ürün kategorilerinin bir listesi
bulunmaktadır. Ek IB de ise bu kategorilere giren ürünlerin bir listesi
bulunmaktadır. Bu liste çok ayrıntılı olmadığı için, Üye Ülkeler diğer
ürünleri ilke olarak WEEE Direktifini yerine getiren ulusal yönetmeliğe dahil
edebilirler.
Bu Direktifin amacı, öncelikle WEEE'nin önüne geçilmesi ve ayrıca atıkların
imhasını azaltmak için bu atıkların yeniden kullanımının, geri
dönüştürülmesinin ve diğer geri kazanım şekillerinin teşvik edilmesidir. Bu
Direktif aynı zamanda, elektrikli ve elektronik ekipmanların kullanım
90
süresine dahil olan bütün operatörlerin çevre konusundaki performansını
arttırmaya çalışır, örn. üreticiler, distribütörler ve tüketiciler ve özellikle atık
elektrikli ve elektronik ekipmanların değerlendirilmesine doğrudan dahil
olan operatörler.
Kapsam
WEEE Düzenlemeleri, WEEE Direktifinde listelenen 10 ürün kategorisine
dahil olan elektrikli ve elektronik ekipmanlar (EEE) için geçerlidir.
NOT:
Bazı Üye Ülkeler, benzeri işlevlere sahip oldukları için sanayi tipi mutfak
ekipmanlarını, büyük ve küçük ev aletleriyle aynı kabul ederler.
-
Büyük ev aletleri
Küçük ev aletleri
BT ve Telekomünikasyon ekipmanları
Tüketici ekipmanları
Aydınlatma ekipmanları
Elektrikli ve elektronik cihazlar
Oyuncaklar, eğlence ve spor ekipmanları
Medikal cihazlar
İzleme ve kontrol cihazları
Otomatik dağıtma makineleri
WEEE Düzenlemeleri, aşağıdaki gruplar için geçerli olacaktır:
- Üreticiler (elektrikli ve elektronik ürünleri üreten, ithal eden ya da yeniden
markalaştıran bir işletme)
- Perakendeciler ve Distribütörler (elektrikli ve elektronik ekipmanları son
kullanıcılara satan bir işletme)
- Yerel yetkililer
- Atık yönetimi endüstrisi
- İhracatçılar ve yeniden imalat yapanlar
- İşletmeler ve EEE'lerin diğer ev dışı kullanıcıları
- Son gelişmeler
Ev Dışmda Kullanılan EEE'ler Üe İlgili Yükümlülükler
WEEE Düzenlemeleri tarafından ev aletlerine uygulanan yaklaşım, ev
dışında kullanılan EEE prosedürlerinin açıklamaları için de geçerlidir. Bu
91
nedenle, şirketler için aşağıdaki koşullar geçerliyse, şirketler WEEE
Düzenlemesinin amaçları doğrultusunda üretici olarak kabul edilir:
• kendi markasıyla satış yapan bir EEE üreticisi; ya da
• başka biri tarafından üretilen EEE'yi kendi markasıyla satan bir işletme; ya
da
• EEE'yi yerel piyasaya tanıtan profesyonel bir ithalatçı; ya da
• EEE'yi diğer Avrupa Üye Ülkelerinde uzaktan satış yöntemiyle piyasaya
süren AB dahilinde bulunan bir işletme.
Ev Dışmda Kullanılan WEEE'ler Üe İlgili Yükümlülükler
Üreticilerin, aşağıda belirtilen durumlarda ev dışında kullanılan WEEE'lerle
ilgili yükümlülükleri vardır:
Üretici, 13 Ağustos 2005 tarihinden sonra piyasaya ev dışında kullanım için
EEE sürdüğünde, bu EEE ev dışı kullanıcı tarafından WEEE olarak ayrılırsa,
üretici bu EEE'nin çevreye zarar vermeden alınmasını, değerlendirilmesini,
geri dönüşümünü ve geri kazanılmasını finanse etmelidir.
Üretici EEE'yi, 13 Ağustos 2005 tarihinden önce İngiltere piyasasına sürülen
(kendisi ya da başka bir üretici tarafından) ev dışında kullanılan EEE'lerin
yerine geçmek üzere sattığında, EEE kullanıcı tarafından WEEE olarak
ayrılırsa, üretici EEE'nin alınması, değerlendirilmesi, geri dönüştürülmesi,
geri kazanılması ve çevreye zarar vermeden tasfiye edilmesi için gereken
maliyetleri karşılayacaktır.
Böyle durumlarda, üreticinin yükümlülükleri şöyle olacaktır:
WEEE Düzenlemesinin gerekliliklerine göre, sorumluluğu kendisine ait olan
WEEE'nin alınması, değerlendirilmesi, geri kazanılması ve çevreye zarar
vermeden tasfiye edilmesi için gereken maliyetleri karşılayacaktır ve ilgili
makamlara rapor verecektir.
WEEE Düzenlemesi aynı zamanda bir üreticinin ya da işletme son
kullanıcının, WEEE'nin doğru bir şekilde değerlendirilmesi ve yeniden
işlenmesi için sözleşme düzenlemeleri yapmasına ve ticari ilişkilerini
sürdürmesine olanak sağlayabilir.
Tarih ve Üretici İşaretleri
EEE işaretleri, malzemenin piyasaya 13 Ağustos 2005 tarihinden sonra
92
sürüldüğünü doğrulamalıdır. Bu, yukarıda açıklanan standardın bir parçası
olan üzeri çizili tekerlekli çöp kovası sembolünün altındaki siyah çubuk ya
da tarihli kayıt kullanılarak yapılabilir.
EEE üreticisinin kimliği de, kayıt anında çevre ajanslarına bildirilen özel
üretici kimliği işaretleriyle okunaklı bir şekilde belirtilmelidir.
Etiketleme
Ürün, 10 kategoriden birine dahilse, WEEE sembolü EEE ürününün üzerine
yerleştirilmelidir ve 13 Ağustos 2005'den önce piyasaya sürülmelidir. Ürün,
her "yeni" WEEE için bilgi olacaktır.
Piyasaya sürdüğünüz EEE üzerine "üzeri çizilmiş tekerlekli çöp kovası
işaretini" ve kayıt esnasında belirttiğiniz özel üretici kimliği işaretini koyun.
Üzeri çizilmiş tekerlekli çöp kovası ve tarih işaretleriyle ilgili ayrıntılı
bilgiler EN 50419:2006'da ya da daha sonra bulunabilir.
WEEE İncelemesi
Yasal dayanağın karmaşıklığı ve Avrupa'daki değişik uygulamaların
sonuçlarmdaki farklılıklar nedeniyle, 2008'de koşulların yerine getirilip
getirilmediğini araştırmak için bir inceleme yapılacağı bildirilmiştir.
Bu incelemenin amacı, Direktifin - üreticinin WEEE yükümlülükleriyle ilgili
hükümlerinin uygulanmasını eksiksiz bir şekilde değerlendirmek ve bu
yükümlülüklerin AB içinde uygulanmasına katkıda bulunacak seçenekleri
değerlendirmektir.
Çalışma, Üye ülkelerin Direktifte belirtilen üretici yükümlülüklerini ve
üretici tanımını kendi yasalarına uyarlama ve uygulama şekliyle ilgili bilgi
verecektir. Üye Ülkeler tarafından kurulan sistemler arasındaki etkileşimi ve
Direktiflerin uygulanmasının etkisini inceleyecektir. Üreticilerin, Üye
Ülkelerin akdedeceği şekilde kaydolmasının ve geliştirme, düzeltme ve
sadeleştirme
konusundaki
seçeneklerin
eksiksiz
bir
şekilde
değerlendirilmesini sağlayacaktır. Topluluğun WEEE hususundaki çevre
politikasının (özellikle Direktifin kendisi) hedeflerine ulaşma konusundaki
seçenekleri ve özellikle de daha iyi bir uygulama konusundaki Bildirimle
paralel olarak Direktifin geliştirilmesi ve sadeleştirilmesini değerlendirecek­
tir. Çalışma hakkındaki teknik bilgiler burada bulunabilir.
93
Çalışma aynı zamanda, Direktifin gözden geçirilmesi konusundaki
seçeneklerin analizi için ihtiyaç duyulan bilgileri temin edecektir ve ortaya
çıkan etkilerin ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmesini sağlayarak ve farklı
WEEE kategorilerinin yönetimini (toplanması, değerlendirilmesi) analiz
ederek Direktifin çevresel, ekonomik açıdan ve sosyal perspektif açısından
analiz etkinliğini sağlayacaktır.
WEEE Direktifinin AB-25 ülkelerinde uygulanmasıyla ilgili bir araştırma
çalışması, Orta ve Doğu Avrupa Bölgesel Çevre Merkezinin katkılarıyla
AEA Teknoloji tarafından, İleriye Yönelik Teknolojik Çalışmalar Ortak
Araştırma Merkezi Enstitüsü adına yapılmıştır. Rapor, dünya genelinde
WEEE konusundaki denetim ve yönetim yaklaşımlarını tanımlar.
Sık Sorulan Sorular
Komisyon tarafından RoHS ve WEEE ile ilgili bir FAQ (Sık
Sorulan
Sorular)
belgesi
hazırlanmıştır
ve
http://ec.europa.eu/environment/waste/weee/pdf/faq__weee.pdf adresinde
düzenli aralıklarla güncellenmektedir.
11. MUHTELİF
11.1. YEMEK PİŞİRME MALZEMELERİ
11.1.1. AVRUPA STANDARDİZASYONU
Standardizasyon çalışması aşağıdaki standart kapsamında yürütülmüştür:
CEN/TC 194
Yiyeceklerle temas eden aletler
WG
WC
WG
WG
WG
WG
1
2
3
4
5
6
Yemek pişirme malzemeleri
Catering kapları
Metalik olmayan sofra takımı
Çatal-bıçak ve diğer aletler
Testler (yiyeceğe doğru olan göçler)
Termoslu kaplar
94
EN 631 sayılı Standart
Gıda maddeleri ile temas eden malzemeler ve nesneler
Catering kaplan
Bölüm 1 (EN 631-1: 1993) - 24 Eylül 1993 tarihinde CEN
tarafından kabul edilen kap ebatları.
Bölüm 2 (EN 631-2: 1999) - Aksesuarların ve destek birimlerinin ebatları
(EN 631-2 = 1995 revizyonu)
CEN tarafından Nisan 1999'da kabul edilmiştir.
Standard EN 12 571: 1998
Gıda maddeleri ile temas eden malzemeler ve nesneler
Hazır gıda ürünlerinin konulduğu catering kaplarının saklanması ve
taşınması
27 Kasım 1998 tarihinde CEN tarafından kabul edilen "Sıcaklık ve hijyen
gereklilikleri ve test yöntemleri".
NOT:
Bu doküman hazır gıdaların lokal ve kısa süreli taşınmalarında kullanılan
kaplarla ilgilidir *. Taşıma ve kullanılacak ekipmanlarla ilgili olarak
93/43/EEC sayılı Direktifin şartlarını yerine getirmek için kullanılabilirler.
* Standartta belirtilmiş olmamasına rağmen aşağıdakiler üzerinde anlaşmaya
varılmıştır:
3
V< 1 m
Taşıma ve saklama süresi < 3 saat
Gıda maddesi miktarı < 200 kg.
11.2. PASLANMAZ ÇELİK KILAVUZU
11.2.1. PASLANMAZ ÇELİKLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER
Paslanmaz Çelik Nedir?
'Paslanmaz' terimi çelik çatal-bıçak alanındaki gelişmelerin bir sonucu
olarak doğmuştur. Bu tür çeliklerin genel adı olarak kullanılmaya başlandı ve
95
günümüzde korozyona uğramayan veya oksitlenmeyen sayısız çelik türünü
ifade etmektedir.
Paslanmaz çelikler minimum %10,5 krom içeren demir alaşımlardır. Diğer
alaşımlar şekillenebilirlik, güç ve kriyojenik sertlik gibi özelliklerin ve
yapının geliştirilmesi için ilave edilmektedir. Bunlar arasında şu metaller
bulunmaktadır:
-
Nikel
Molibden
Titanyum
Bakır
Metal olmayan ilaveler de yapılmaktadır ve bunların başlıcaları şunlardır:
- Karbon
- Nitrojen
Paslanmaz çelikte aranan en önemli özellik, belli bir uygulama veya ortam­
da paslanmaya karşı direnç gösterebilmesidir. Belli bir paslanmaz çelik 'türü'
ve 'derecesi' seçilirken ilk başta korozyona karşı direnç gereksinimleri
karşılanmalıdır. Genel performans ihtiyaçlarının sağlanması için diğer
mekanik ve fiziksel özellikler de dikkate alınmalıdır.
Paslanmaz Çelik Ne îçin Kullanılır?
Sayısız paslanmaz çelik türü birbirinden farklı binlerce uygulamada
kullanılır:
Ev - çatal-bıçak, lavabo, tencereler, çamaşır makinesi kazanları, mikrodalga
fırınlar
Mimari/Mühendislik - cephe kaplaması, parmaklık, kapı ve pencere
parçaları, demir çubuklar, aydınlatma direkleri, üst eşikler, duvarlar
destekleri
Taşımacılık - egzoz sistemleri, otomobil trimleri/ızgarala, kamyonlar, gemi
konteynerleri, araçlar
Kimyasal/Farmasotik - basınçlı kaplar, proses boruları
Petrol ve Gaz - platform barınma birimleri, kablo tavaları, su altı boru hattı
Tıp - cerrahi aletler, cerrahi implantlar, MRI tarayıcıları
Yiyecek ve İçecek - Catering, mayalama, damıtma, gıda işlem ekipmanları
Su - Su ve kanalizasyon arıtma, su boruları, sıcak su tankları
Genel - Yaylar, sabitleyiciler (cıvata, somun ve rondela), kablo
96
Paslanmaz Çelik Korozyona Uğrar mı?
Her ne kadar paslanmaz çelik normal karbon veya alaşım çeliklere göre
korozyona daha dayanıklı olsa da bazı durumlarda korozyona uğrayabilir.
Taslanmaz' denilse de 'paslanması imkansız' değildir. Paslanmaz çelik,
evlerde kullanılan lavabolarda, çatal-bıçak takımlarında, tencerelerde ve
çalışma tezgahlarında görüldüğü üzere normal atmosfer şartlarının olduğu
ortamlarda veya su bazlı ortamlarda korozyona uğramaz.
Daha aşındırıcı ortamlarda ise standart paslanmaz çelik türleri korozyona
uğrayabilir. Bu nedenle bu tip yerlerde daha fazla alaşım içeren paslanmaz
çelik türleri kullanılmalıdır.
Paslanmaz Çeliklerde Ne Tür Korozyonlar Meydana Gelir?
Paslanmaz çeliklerde görülen en yaygın korozyon türleri şunlardır:
Çukur Korozyon - Paslanmaz çeliğin pasif katmanı bazı kimyasal türlerin
saldırısına uğrayabilir. Klorür iyon CI - bunların en yaygın olanıdır ve tuz ve
çamaşır suyu gibi her gün kullanılan maddelerde bulunur. Paslanmaz çeliğin
zararlı kimyasal maddelerle uzun süre temas etmesini engelleyerek veya
saldırılara karşı daha dirençli bir çelik derecesi seçerek çukur korozyon
oluşması önlenebilir. Çukur korozyon direnci, alaşım içeriği alınarak
hesaplanan Çukur Direnci Eşdeğer Sayısı ile değerlendirilebilir.
Çatlak Korozyonu - Yüzeyde pasif katman oluşabilmesi için paslanmaz
çeliğe oksijen tedarik edilmelidir. Oldukça sık çatlaklarda oksijenin
paslanmaz çelik yüzeyine ulaşması her zaman mümkün olmaz ve bu durum
çeliğin saldırılara karşı dirençsiz kalmasına neden olur. Esnek bir dolgu
malzemesi ile veya daha faz;la korozyon direnci olan bir çelik derecesi
kullanarak çatlak korozyonunun önüne geçilebilir.
Genel Korozyon - Paslanmaz çelik normalde standart karbon ve alaşım
çelikler gibi eşit oranda korozyona uğramaz. Ancak, özellikle asit gibi bazı
kimyasal maddelerle birlikte konsantrasyon ve sıcaklığa bağlı olarak pasif
katman eşit oranda saldırıya uğrayabilir ve metal kaybı çeliğin tüm yüzeyine
yayılır. Bazı hidroklorik ve sülfürik asit konsantrasyonları özellikle
paslanmaz çeliğe karşı oldukça zararlıdır.
Gerilimli Korozyon Çatlaması (SCC) - Bu korozyon türü, çekme gerilimi, ısı
ve klorür iyon gibi korozif türlerin özel bir şekilde bir araya gelmesi
sonucunda oluşabilecek nadir görünen bir korozyon türüdür. Sıcak su
97
tankları ve yüzme havuzları SCC'nin tipik olarak görüldüğü ortamlardır.
Bilinen bir diğer sülfür gerilimli korozyon çatlaması (SSCC) da petrol ve gaz
araştırma ve üretimi alanında görülen hidrojen sülfürle ilişkilidir.
Taneler Arası Korozyon - Bu oldukça nadir görülen bir korozyon şeklidir.
Eğer çelikteki karbon seviyesi çok yüksekse, Krom Karbon ile birleşerek
Karbon Karbür oluşturur. Bu yaklaşık 450-850 C derecede meydana gelir.
Bu sürece hassaslaştırma adı verilir ve kaynak yaparken sıkça karşılaşılan bir
durumdur. Pasif katmanın oluşması için gerekli Krom büyük oranda azalır ve
korozyon meydana gelir. ' L ' dereceli olarak bilinen düşük karbon oranlı
çelik tercih edilerek veya tercihli olarak karbon ile birleşen Titanyum veya
Niyobyumlu çelik kullanarak bu sorun giderilebilir.
Galvanik Korozyon - Eğer birbirine benzemeyen iki metal birbirleriyle temas
ediyorsa ve su veya bir başka bir elektrolit solüsyon söz konusuysa galvanik
hücrelerin oluşması mümkündür. Bu biraz da pil gibidir ve 'olgun' bir
metalin korozyona uğrama sürecini hızlandırabilir. Kauçuk gibi metal
olmayan bir izolatörle metallerin ayrılması sayesinde bu sorunun önüne
geçilebilir.
11.2.2. PASLANMAZ ÇELÎK TÜRLERİ
Kaç Çeşit Paslanmaz Çelik Bulunur?
Paslanmaz çelikler genelde 5 türe ayrılır:
Feıritik - Bu çelikler %0,10'dan daha az Karbon içeren Krom esaslı
çeliklerdir. Karbon ve düşük alaşımlı çeliktekine benzer bir mikroyapıya
sahiptirler. Kaynaklardaki sertlik eksikliği nedeniyle nispeten ince
kesitlerden oluştukları için kullanım alanları sınırlıdır. Ancak kaynağa gerek
olmadığı durumlarda pek çok yerde kullanılabilirler. Tavlama ile
sertleştirilmeleri mümkün değildir. Molibden katkılı yüksek kromlu çelikler
deniz suyu gibi aşındırıcı ortamlarda kullanılabilirler. Ferritik çelikler stres
korozyonu çatlamasına karşı olan dirençleri nedeniyle tercih edilirler.
Ostenitli paslanmaz çelikler gibi şekillendirilemezler. Manyetiktirler.
Ostenitik - Bunlar en yaygın çelik türüdür. Mikroyapıları Nikel, Magnezyum
ve Nitrojen ilavesinden kaynaklanır. Çok daha yüksek ısılarda standart
çeliklerde oluşan yapının aynısına sahiptirler. Bu yapı bu çelik türüne
kaynaklanabilme ve şekillendirilebilme karakteristiğini kazandırmaktadır.
Krom, Molibden ve Nitrojen ilave edilerek korozyona karşı direnç
artırılabilir. Tavlama yöntemiyle sertleştirilemezler ancak üzerlerinde
98
çalışılarak faydalı bir esneklik ve sertlik oranını yitirmeden yüksek dayanım
kazanabilirler. Standart ostenitik çelikler gerilimli çatlama korozyonuna
karşı dayanıklı değildirler. Yüksek nikel ostenitik çelikler ise bu soruna karşı
daha dirençlidir. Manyetik olmadıkları ifade edilmektedir ancak bileşime ve
çeliğin sertleştirilme şekline göre manyetik tepki verirler.
Martensitik - Bu çelikler Krom bazlı olmaları nedeniyle ferritik çeliklere
benzerler ancak % l e kadar çıkabilen daha yüksek seviyede Karbon içerirler.
Bu özellik karbon ve düşük alaşımlı çeliklere benzer şekilde
sertleştirilebilmelerini ve sulandırılabilmelerini sağlar. Yüksek dayanım ve
ortalama bir korozyon direncinin gerekli olduğu durumlarda kullanılırlar.
Plaka ve levha türü ürünlere nazaran uzun ürünlere daha uygundurlar. Genel
olarak düşük kaynaklanabilirle ve şekillendirilebilme özelliğine sahiptirler.
Manyetiktirler.
f
Dupleks - Bu tür çelikler yaklaşık %50 ferritik ve %50 ostenit bir
mikroyapıya sahiptirler. Bu özellik onlara ferritik ya da ostenitik
çeliklerdekinden daha yüksek dayanma gücü verir. Stres korozyonu
çatlamasına karşı dirençlidirler. "Yalın dupleks" adı verilen çelikler, standart
ostenitik çeliklerinkine yakın korozyon direnciyle ancak stres korozyonu
çatlamasına karşı daha dayanıklı ve dirençli olacak şekilde
hazırlanmaktadırlar. "Süperdupleks" çeliklerin ise standart ostenitik
çeliklerle karşılaştırıldıklarında her tür korozyona karşı daha dayanıklı ve
dirençli oldukları görülmektedir. Kaynak sarf malzemelerinin ve sıcaklık
girişinin dikkatli bir şekilde seçilmesi gerekir. Orta seviye şekillendirilebilme
özelliğine sahiptirler. %50 ostenitik aşama sebebiyle ferritik, martensitik ve
PH türü çelikler kadar olmasa da manyetiktirler.
Çökelme Sertleşmesi (PH) - Bu çeliklerin dayanıklılığı, Bakır, Niyobyum ve
Alüminyum ilave edilerek oldukça yüksek seviyelere getirilebilir. Uygun bir
"yaşlandırıcı" ısı işlemiyle çelik matrisinde dayanıklılığı artıran çok ince
partiküller oluşturulur. Bu çelikler, son yaşlandırma işleminden önce, son
işlemde çok az deformasyon olduğundan iyi toleranslar gerektiren karmaşık
şekiller için makineden geçirilebilir. Deformasyon sorununun daha yaygın
olduğu martensitik çeliklerde uygulanan klasik sertleştirme ve
sulandırmadan farklıdır. Korozyon direnci standart ostenitik çeliklerinkine
benzerdir.
Paslanmaz çelik için geçerli Avrupa standartları nelerdir?
99
Standart
Numarası
Adı
EN 10088-1
Paslanmaz çelik listesi
EN 10088-2
Genel amaçlı, korozyona
dayanıklı levha/sac ve şeritlerin
teknik teslim şartlan
EN 10088-3
Genel amaçlı korozyona
dayanıklı yarı mamul ürün, çubuk,
sırık, kablo ve kesitlerle parlak
çelik ürünlerinin teknik teslim
koşullan
İlgili Teknik Bilgi
Kimyasal bileşim
Ferritik çelik özellikleri
Martensitik çelik özellikleri
Ostenitik çelik özellikleri
Dupleks çelik özellikleri
PH çelik özellikleri
Tüm Ürünler
Kimyasal bileşim
Standart Ürünler
Ferritik çelik özellikleri
Martensitik çelik özellikleri
Ostenitik çelik özellikleri
Dupleks çelik özellikleri
PH çelik özellikleri
Parlak Çubuklar
Ferritik çelik özellikleri
Martensitik çelik özellikleri
Ostenitli çelik özellikleri
Dupleks çelik özellikleri
PH çelik özellikleri
EN 10095
Isıya dayanıklı çelikler ve nikel
alaşımlar
Kimyasal bileşim
Ortam ısısı
Özellikler
EN 10028-7
Basınç amaçlı çelik düz ürünler Paslanmaz çelik
Ölçülen ısı
Özellikler
EN 10296-2
Mekanik ve genel mühendislik
amaçlı kaynaklı dairesel çelik
tüpler - Teknik teslimat şartları Paslanmaz çelik
Kimyasal bileşim
EN 10297-2
Mekanik ve genel mühendislik
amaçlı kaynaksız dairesel çelik
tüpler - Teknik teslimat şartlan Paslanmaz çelik
Basınç amaçlı kaynaksız çelik
borular - Teknik teslimat şartlan Paslanmaz çelik borular
Kimyasal bileşim
EN 10216-5
EN 10217-7
Basınç amaçlı kaynaklı çelik
borular - Teknik teslimat şartlan Paslanmaz çelik borular
100
ASTM ve ASME gibi ABD standartları çok önemli standartlardır ve hiçbir
zaman yerlerine başka standartlar konulmayacaktır. Ortak standartlar
şunlardır:
Standart
Numarası
İlgili Teknik Bilgi
Adı
ASTM A240
Basınçlı kaplarda kullanılan krom Kimyasal
ve krom-nikel paslanmaz çelik
Bileşimi
plaka, sac ve şerit
Ostenitik Çelikler
Kimyasal
Bileşimi Ferritik
Çelikler
Kimyasal
Bileşimi
Martensitik Çelikler
Kimyasal Bileşimi Dupleks Çelikler
Kimyasal
Bileşimi PH
Çelikler
ASTM A276
Paslanmaz Çelik Çubuk ve
Şekiller için Standart
Spesifıkasyon
Kimyasal Bileşimi Ostenitik Çelikler
Kimyasal Bileşimi Ferritik
Çelikler
Kimyasal Bileşimi Martensitik Çelikler
Kimyasal Bileşimi Dupleks Çelikler
Kimyasal Bileşimi PH Çelikler
ASTM A312
Kaynaklı ve Kaynaksız Ostenitik
Paslanmaz Çelik Borular için
Standart Spesifıkasyon
Kimyasal
Kimyasal
Kimyasal
Kimyasal
Kimyasal
Bileşimi
Bileşimi
Bileşimi
Bileşimi
Bileşimi
Ostenitik Çelikler
Ferritik Çelikler
Martensitik Çelikler
Dupleks Çelikler
PH Çelikler
Paslanmaz Çelikler Manyetik Değil midir?
Paslanmaz çeliklerin manyetiklik özelliği taşımadığı sık sık tekrarlanan bir
iddiadır. Bu tam olarak doğru değil ve durum aslında biraz karmaşıktır.
Manyetik tepki veya manyetik geçirgenlik derecesi çeliğin mikroyapısmdan
kaynaklanan bir olgudur. Tam olarak manyetik olmayan bir madde 1
seviyesinde manyetik geçirgenliğe sahiptir. Ancak pratikte buna ulaşılamaz.
Çelikte her zaman az miktarda da olsa ferrit veya martensit olduğundan
geçirgenlik değerleri daima Tin üzerindedir. Standart ostenitik paslanmaz
çelik değerleri 1.05-1.1 olarak görülür.
101
Ostenitik çelikleri manyetik geçirgenliği işlemler sırasında değişebilir.
Örneğin soğuk işçilik ve kaynak, çelikteki martensit ve ferrit oranını artıran
faktörlerdir. Süzgecin düşük manyetik duyarlığa sahip olduğu, preslenmiş
haznenin ise özellikle köşelerde oluşan mertensit nedeniyle daha çabuk tepki
verdiği paslanmaz çelik lavabolar bunun en yaygın örneklerindendir.
Pratikte ostenitik paslanmaz çelikler manyetik rezonans görüntüleme (MRI)
gibi "manyetik olmayan" uygulamalarda kullanılırlar. Bu tip durumlarda da
müşteri ve tedarikçinin maksimum manyetik geçirgenlik üzerinde
anlaşmaları gerekmektedir. Bu değer en az 1.004 olabilir. Martensitik,
ferritik, dupleks ve çökelme sertleşmesi çelikleri manyetiktir.
Paslanmaz Çeliği Düşük Isılarda Kullanabilir Miyim?
Ostenitik paslanmaz çelikler en düşük sıvı helyum sıcaklıklarda (-269 C
derece) kullanılırlar. Bu durum büyük ölçüde çarpma dayanımı testinde
sünekten gevrek kırılmaya geçişin net olmamasından kaynaklanır.
Küçük bir örneğe çekiçle vurularak sertlik ölçülür. Çekicin vuruş
sonrasındaki salınımı sertlik derecesini verecektir. Çekicin enerjisi çelik
örneği tarafından emileceğinden, mesafenin kısa olması çeliğin sert olduğu
anlamına gelir. Sertlik ölçü birimi Joule'dür (J). Farklı uygulamalar için
farklı minimum sertlik değerleri belirlenmiştir. 40 Joule'lük bir değer çoğu
koşul için uygundur.
Ferritik veya martensitik yapıdaki çelikler, küçük bir ısı farkında sünekten
(güvenli) gevrek (güvenli olmayan) kırılmaya aniden geçebilmektedir. Bu tür
çeliklerin en iyileri dahi -100 C derecenin altında ve hatta sadece sıfırın
altındaki ısılarda bu tepkiyi vermektedir.
Aksine ostenitik çeliklerin çarpma dayanımı değeri çok küçük bir oranda
düşer ve - 196 C derece ısıda 100 J üzerinde kalabilir. Kriyojenik
uygulamalara yönelik paslanmaz çeliklere bakınız.
Düşük ısıya yönelik çelik seçerken göz önünde bulundurulan bir diğer faktör,
ostenitten martensite geçiş direnci gücüdür. Bu konu, Bileşimin ostenitik
paslanmaz çeliklerin manyetik geçirgenliğe etkisi bölümünde ayrıntılı olarak
değerlendirilecektir.
Paslanmaz Çeliği Yüksek Isılarda Kullanabilir Miyim?
Ortam ısısından 1100°C dereceye kadar tüm ısı aralıklarında çok çeşitli
102
paslanmaz çelik türleri kullanılmaktadır. Derece seçimi çeşitli faktörlere
dayanır;
a. Maksimum işlem ısısı,
b. Belli bir sıcaklıkta kalma süresi, sürecin çevrimsel yapısı,
c. Atmosfer, oksitlenme, indirgeme, sülfıtleme, karbürleme türleri,
d. Dayanıklılık gereksinimi.
Avrupa standartları çerçevesinde paslanmaz çelikler ve ısıya dayanıklı
çelikler arasında bir ayrım yapılmaktadır. Ancak bu ayrım bulanık bir
ayrımdır ve her birini bir çelik grubu olarak değerlendirmek daha faydalı
olmaktadır.
Krom ve silikon miktarlarının artırılması daha yüksek oksitlenme direnci
sağlamaktadır. Yüksek miktarda Nikel kullanılması ise karbonlama
direncini artırır.
Paslanmaz Çeliklerde Ne Tür Yüzey Kaplamaları Uygulanır?
Paslanmaz çeliklere uygun pek çok yüzey kaplaması bulunmaktadır.
Bunların bazıları haddehanedeki işlemlerden kaynaklanırken cilalama,
fırçalama, yakma, aşındırma ve boyama gibi pek çoğu daha sonra işlem
sırasında gerçekleştirilir.
Paslanmaz çelik yüzeyinin korozyona karşı dayanıklılığı konusunda yüzey
kaplamasının önemi abartılmamalıdır. Sert bir yüzey kaplaması korozyon
direncini düşük dereceli bir paslanmaz çeliğin korozyon direncine
getirecektir.
Paslanmaz çelikle ilgili Avrupa standartları en yaygın yüzey kaplamalarının
tanımlanabilmesi çabası içindedir. Ancak kaplama özelliklerinin tedarikçi­
den tedarikçiye değişiklik göstermesi eksiksiz bir standartlaştırmanın
yapılmasını engellemektedir. Burada her ürün şekli için geçerli en yaygın
kaplama türlerinin kısa bir listesini bulabilirsiniz.
EN 10088-2 Düz Ürünler için Ortak Yüzey Kaplamaları (tam liste için
paslanmaz çelik düz ürünleri (levha ve sac) belirtilmiş kaplamalarına
bakınız).
103
Yüzey Kaplaması
Kodu
Açıklama
Haddehane
Kaplamaları
İD
2B
12D
Sıcak haddeli, tavlanmış, asitle temizlenmiş. En yaygını sıcak haddeli
kaplamadır. Yansıtmayan, pürüzlü yüzey. Dekoratif amaçlar için tercih
edilmez.
Soğuk haddeli, tavlanmış, asitle temizlenmiş, pinch pass uygulanmış.
En yaygın olanı soğuk haddeli haddehane kaplamasıdır. Soluk gri ve
hafif yansıtıcıdır. Bu haliyle de kullanılabilir. Pek çok cilalı kaplamanın
başlangıç aşamasını teşkil eder.
Soğuk haddeli, tavlanmış, asitle temizlenmiş.
2H
Daha fazla dayanıklılık için çekilerek sertleştirilir. Derecesine bağlı
olarak 1300 MP ve 1100 MP'ye kadar EN 10088-2'de farklı gerilme
aralıkları veya %0,2 zorlama dayanıklılığı verilmiştir.
2Q
Soğuk haddeli olarak sertleştirilmiş ve sulandırılmıştır. Bu şekilde
tavlamalara tepki veren martensitik çeliklere uygulanır.
2R
Soğuk haddeli ve parlak tavlanmış. Halen BA olarak bilinmektedir. Hafif
yansıtan bir kaplama. Bu şekilde veya cila ya da boyama ve benzeri
gibi bir başka yüzey işleminin başlangıç noktası olarak kullanılabilir.
Aşağıdaki kodlarda " 1 " başlangıç noktası olarak sıcak haddeli ve "2"
soğuk haddeli anlamına gelir.
Özel Kaplamalar
İG veya 2G
Zemin. Nispeten iri taneli yüzey. Tek yönlü. Cila taneciklerinin derecesi
veya yüzey pürüzlülüğü daha ayrıntılı olarak verilebilir.
İJ veya 2J
Fırçalanmış veya mat cilalanmış. lG/2G'den daha kaygan. Cila
taneciklerinin derecesi veya yüzey pürüzlülüğü daha ayrıntılı olarak
verilebilir.
lKveya 2K
Saten cila. U/2J'ye benzer fakat maksimum spesifik Ra değeri 0.5
mikrondur. Genellikle SiC kayışlı parlatma yöntemiyle elde edilir.
Korozyon direncini azaltacağından bu kaplama için alümin kayış
kullanılması tavsiye edilmez. Parlak cilanın (1 P/2P) tercih edilmediği
dış mimaride ve deniz kenarında uygulanması tavsiye edilir.
1P/2P
Parlak cila. Tek yönlü değil, yansıtıcı. Maksimum yüzey pürüzlülüğü
daha ayrıtıntılı olarak verilebilir. Korozyon direnci açısından en iyi
yüzeydir.
2L
Pasif katmanı kalınlaştırma ve renk karışımı sağlamak için kimyasal
işleme dayalı boyama. Çok çeşitli renkler mevcuttur.
Desenli. Bir yüzey düzgün.
1 M/2 M
1 S/2 S
2W
Kum Püskürtme
Kalay vb. maddeyle kaplı yüzey = Kurşun kaplama
Dalgalı. Desenliye benzer ancak her iki yüzey de etkilenmiştir.
EN 10088-2 kapsamında değil. Daha ince ve net kaplamalar için
uygulanır.
104
Hangi Paslanmaz Çeliği Kullanacağıma Nasıl Karar Veririm?
Hangi çeliğin kullanılacağına karar verirken öncelikle aşağıdaki faktörlerin
bir arada değerlendirilmesi gerekmektedir:
a. Korozif ortamın temel özellikleri nelerdir?
- Atmosfer, su, belli kimyasal madde konsantrasyonları, klorür içeriği, asit.
b. İşlem ısısı nedir?
- Yüksek ısılar genellikle korozyonu hızlandırır ve daha yüksek bir
dereceyi işaret ederler. Düşük ısılar ise sert ostenitik çelik gerektirirler.
c. Hangi dayanıklılık daha uygundur?
- Ostenitik, dupleks, martensitik ve PH çelikler daha dayanıklıdır.
Bunlardan hangisinin daha uygun olacağı, kaynak ve şekillendirme gibi
diğer işlemler sonucunda belli olur. Örneğin sertleştirme işlemiyle elde
edilen yüksek dayanma gücüne sahip ostenitik çelikler, yumuşama
yapacağından kaynak kullanılan uygulamalarda tercih edilmemelidir.
d. Ne tür kaynak yapılmalıdır?
- Ostenitik çeliklerin kaynaklanabilirle seviyesi diğer çelik türlerine göre
daha yüksektir. Ferritik çelikler ince kesitlerde kaynaklanabilirler.
Dupleks çelikler ostenitiklere göre daha fazla dikkat gerektirirler ancak
günümüzde tamamen kaynaklanabilir oldukları bilinmektedir.
Martensitik ve PH dereceli çeliklerin kaynaklanabilirle seviyeleri
düşüktür.
e. Parçanın yapılması için hangi derecede şekillendirme gereklidir?
- Derin çekme veya gerdirme uygulamalarına oldukça müsait olan
ostenitik çelikler, şekillendirilmeye en uygun çelik türüdür. Ferritik
çeliklerin şekillendirilebilmeleri bu kadar kolay olmamakla birlikte gene
de karmaşık şekiller alabilmeleri mümkündür. Dupleks, martensitik ve
PH türü çelikler şekillendirilemezler.
f. Ne tür bir ürün şekli gereklidir?
- Her çelik türü levha, çubuk, boru vs. ürünlerin tüm şekil ve ebatları için
uygun değildir. Genel olarak ostenitik çelikler çok çeşitli ebatlarda olmak
üzere hemen hemen her ürün şekline müsaittir. Ferritik çelikler levhaya,
Martensitik çelikler ise çubuğa daha uygundur.
105
g. Müşterinin maddenin performansı konusundaki beklentileri nelerdir?
- Bu durum seçim sürecinde genellikle dikkate alınmayan ancak oldukça
önemli bir konudur. Yapısal gerekliliklere karşın hangi estetik gereklilik­
ler sıralanabilir? Tasarım ömrü bazen belirtilir ancak genelde bir garanti
vermek zordur.
h. Manyetiklik taşımama özelliği gibi dikkate alınması gereken özel durum­
lar olabilir.
- Son kararı kesinlikle bir uzman vermelidir ancak yukarıda sıralanan
faktörlerin bir arada değerlendirilmesi çok faydalı olacaktır. Eksik bilgi
bazen uygulamalann başarılı veya başarısız olmasına neden olmaktadır.
"Çoklu Onay" Nedir?
Bir grup çeliğin birden fazla spesifikasyon veya derece içermesi anlamına
gelmektedir. Farklı tür çelik sayısını kısıtlayarak eritme imalathanelerinin
daha etkin bir şekilde paslanmaz çelik üretmelerini sağlayan bir yöntemdir.
Çeliğin kimyasal bileşimi ve mekanik özellikleri aynı standart veya birden
fazla standart kapsamında birden fazla dereceyi karşılayabilir. Bu sayede
stokçular stok seviyelerini minimuma indirebilirler.
Örneğin 1.4401 ve 1.4404 (316 ve 316L) için çift sertifikalandırma yaygındır
- karbon içeriği %0.030'dan azdır. Hem Avrupa hem de Amerikan standart­
larına göre sertifikalandırılmış çelikler de oldukça yaygındır.
11.2.3. PASLANMAZ ÇELİKLERİN SINIFLANDIRILMASI
Ostenitik Paslanmaz Çelikler
Ostenitik paslanmaz çelikler manyetik değildir. Temel alaşım maddeleri
korozyon direncini artıran krom (genelde %18) ve nikeldir. Bunlar en çok
kullanılan paslanmaz çelik ailesidir. Ostenitik çelik dereceleri şunlardır: 304
304S31 (1.4301), 304L 304S11 (1.4307), 316 316S31 (1.4401) ve 316L
316S11 (1.4404).
Paslanmaz Çeliklerin Sınıflandırılması
Paslanmaz çelik aileleri veya türleri (ferritik, martensitik, ostenitik, dupleks
ve çökelme sertleşmesi (PH)) SSAS'den daha ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
1.1 Hacim merkezli kübik (bec) ve yüzey merkezli kübik (fee) atomik
(kristalografik) yapılar sırasıyla ferritik ve ostenitik çelikleri kapsarlar.
Kromlu türlerde mekanik dayanıklılık ve manyetik özellikler karşılaştırılmış
ve her paslanmaz çelik türü için derece örnekleri verilmiştir. Bu derece
106
örnekleri şunlardır: 1.4003 (3Crl2) 1.4016 (430) ferritik, 1.4028 (420S45)
1.4057 (431) 1.4418 (248SV) martensitik, 1.4301 (304/304S31) 1.4307
(304L/304S11) 1.4401 (316/316S31) 1.4404 (316L/316S31) ostenitik,
1.4460 (22051 318S13) 1.4501 dupleks ve 1.4542 (17/4PH 1714 17-4) ve
1.4594 (5208) çökelme sertleşmesi.
!
f
Çatal-Bıçak Takımlarına Uygun Paslanmaz Çelik Dereceleri 18/81, 18/10
ve 18/0'
f
f
Çatal-bıçak ve mutfak takımlarına uygun çelik türlerinin bileşenleri
(kimyasal analiz). 18/8 (18.8 veya 18-8), 18-10 (-8.10 veya 18-10) ve 18/0
tarif edilmiştir. Ostenitik ve ferritik paslanmaz çeliklerin çatal bıçak takımları
için kullanımı kısaca özetlenmiştir ve martensitli paslanmaz çeliklerle
karşılaştırılmıştır.
Dupleks Paslanmaz Çelik
Yüksek dayanıklılık ve korozyon direncinin gerekli olduğu durumlarda
dupleks paslanmaz çelik kullanılır. Dupleks çelik derecesi örnekleri: 2205 1
318S13 (1.4462) ve 1.4501.
Ferritik Paslanmaz Çelik
Ferritik paslanmaz çelikler manyetiktir, düşük karbon içeriğine sahiptirler ve
ana alaşım maddesi olarak %13 - %17 arasında krom içerirler. Ferritik çelik
derecesi örnekleri: 3Crl2 (1.4003) ve 430(1.4016).
Kolay İşlenir Paslanmaz Çelik Dereceleri
Sülfür, selenyum ve kalsiyum katılarak işlenilebilirliği artırılan paslanmaz
çelikler karşılaştırılmaktadır. Bu derecelere ilişkin Avrupa çelik rakamları
listelenmiştir ve şunları içermektedir: 1.4005 1.4006 1.4021 1.4028 1.4029
1.4031 1.4057 1.4112 1.4125 1.4542 1.4305 1.4307 1.4541 1.4401 ve
1.4404. Bu yazıda önceden kullanılan BS dereceleri şunlardır: 416S21
416S29 416S37 416S41 441S29 441S49 303S21 303S41 325S21 ve 326S36.
440B 440C ve 17/4PH 17/4 17-4 derecelerinden de bahsedilmiştir. Bu tür
çeliklerin eksiklikleri işlenmemiş türlerle karşılaştırılarak belirtilmiştir.
Paslanmaz Çelik Seçimine İlişkin Genel Ökeler
Paslanmaz çelik seçimi sürecine yön veren temel faktör korozyon direncidir.
Bir taraftan maliyetleri minimum seviyede tutarken diğer taraftan uygun
korozyon direncine sahip bir derece seçimi yapılabilmesi için uygulamanın
107
dikkatli bir şekilde gözden geçirilmesi gerekmektedir. Mekanik özellikler
(dayanıklılık ve sağlamlık), fiziksel özellikler (manyetik geçirgenlik) ve
şekillendirme, fabrikasyon ve bağlama metotları gibi diğer hususlar ikincil
olarak değerlendirilmelidir.(91)
Teknik Yeterliğe Sahip Olmayan Kullanıcılara Yönelik Paslanmaz Çelik
Terimleri
Bu yazı paslanmaz çelik, paslanmaz çeliğin işlenmesi ve kullanılması ile
ilgili olarak sıkça kullanılan terimlerin bir listesini içermektedir. Bu terimler
şunlardır: aktif, tavlama, ostenitik, ostenitleme, parlak tavlama, katotik
koruma, klorürler (halidler), soğuk ve sıcak işleme, korozyon, sünme, derin
çekme, dupleks, yorgunluk (dayanım), ferritik, martensit, gerilim giderme,
pasif, pasifleştirme, geçirgenlik, pH, yüzey temizleme, pinch pass,
oyuklaşma, çökelme sertleşmesi, ölçekleme ısısı, hassaslaştırma,
stabilizasyon, gerilim giderme, gerdirme ve sulandırma.
Martensitik Paslanmaz Çelikler
Martensitik paslanmaz çelikler manyetiktir. Ana alaşım maddesi krom
(genelde %18) ve karbondur. Dayanıklı ve orta seviye korozyon direnci için
kullanılırlar. Martensitik derece örnekleri şunlardır: 410 410S21
(1.4006),420 420S29 (1.4021),431 431 S29 (1.4057) ve 440C (1.4125).
Paslanmaz Çelik Derecesi Ürün Sınıflandırmasında Kullanılan Saha
Yöntemleri
Paslanmaz çeliği düşük alaşım ve karbon çeliklerden ayrımak için kullanılan
yöntem gösterilmektedir. Bunlar fiziksel (renk, yoğunluk, manyetiktik) ve
mekanik (sertlik) özellikler ile kimyasal testlerdir (bakır sülfat, bakır klorür,
nitrik asit ve sülfür testleridir). Paslanmaz çeliği karbon çeliklerden ayırmak
için önerilen yöntem adım adım gösterilmiştir. Bu yöntemler BSSA
tarafından onaylanmamıştır ve BSSA çelik türleriyle ilgili sonuçların
kesinliği hakkında herhangi bir sorumluluk üstlenmemektedir.
11.2.4. PASLANMAZ ÇELİK SEÇİMİNE İLİŞKİN GENEL
İLKELER
Giriş
Paslanmaz çelikler minimum %10,5 krom içeren demir alaşımlardır.
Yapısının ve özelliklerinin geliştirilmesi için başka alaşım maddeleri de ilave
108
edilmektedir ancak paslanmaz çelikler temelde korozyona karşı dirençli
olduklarından tercih edilirler. Ekonomik açıdan çok daha maliyetli olan
mühendislik metallerinin yanı sıra nikel ve titanyum bazlı alaşımlarla da
rekabet edebilir ve sahip oldukları yüksek korozyon direnci sayesinde çok
çeşitli uygulamalarda kullanılabilirler. Çoğu polimer (QRP) üründen daha
dayanıklıdırlar, kolayca tamir edilebilirler ve geri dönüştürülebilirler.
Paslanmaz çelik seçerken dikkat edilmesi gereken en önemli faktörler
şunlardır:
- Korozyon (veya oksidasyon) direnci
- Mekanik ve fiziksel özellikler
- Mevcut şekillendirme, üretim ve birleştirme teknikleri
- Çevre ve malzeme maliyetleri (toplam ömür maliyeti dahil)
- Temel yaklaşım, mümkün olan en düşük maliyete ve ihtiyaç duyulan
korozyon direncine sahip çelik derecesini seçmektir
- Dayanıklılık ve sertleştirilebilme özellikleri sonra gelir.
Korozyon Direnci
Krom (Cr) içeriği paslanmaz çeliği diğer çeliklerden ayıran önemli bir
faktördür. Çelik yüzeyindeki kendi kendini onaran benzersiz 'pasif katman
krom sayesinde oluşur. Piyasada kullanılan dereceler minimum %11
civarında krom içermektedir. Karbon aralığı kontrolü verilerine bağlı olarak
bu ferritik veya martensitik olabilir.
Yüksek krom içeriği korozyon ve oksidasyon direncini artırır. Yani %17 Cr
430 (1.4016) ferritik çelik '41 OS' (1.4000) türüne göre çok daha iyidir.
Gene aynı şekilde %15 Cr içeren martensitik 431 (1.4057) %12 Cr içeriğine
sahip 420 (1.4021 1/1.4028) türlerinden çok daha fazla korozyon direncine
sahip olacaktır, %20'nin üzerindeki krom içerikleri ise dupleks ve yüksek
alaşımlı ostenitik çeliklerde üst düzey 'sulu' korozyon direnci sağlamaktadır
ve ferritik ve ostenitik sıcaklık dirençli derecelerde, nadir olan ferritik 446
(%25 Cr) veya çok daha yaygın olarak kullanılan %25 Cr, %20 nikel (Ni)
ostenitik 310 (1.4845) derecesi gibi çok iyi yükseltilmiş ısı oksidasyon
direncinin temelini teşkil etmektedirler. Temel 'kural'a ek olarak nikel (Ni),
paslanmaz çeliğin uygulanabileceği alanı genişleten bir faktördür. 431
109
(1.4057) martensitik için %2 Ni ilavesi korozyon direncini müthiş ölçüde
artırır. Dupleks türlerini oluştururken %4,5 ve %6,5 civarında Ni ilavesi
yapılır. Ostenitik çeliklerde %7'den başlayıp %20 üzerine kadar çıkabilmek­
tedir. Ancak korozyon direnci sadece nikel seviyesine bağlanamaz. %8 Ni
içerikli bir 304 (1.4301) türünün sadece %5 Ni içeriğine sahip 1.4462
dupleksten daha iyi korozyon direncine sahip olabileceğini düşünmek
yanlıştır.
Korozyon direncini artırmak için daha spesifik alaşımlar da ilave
edilebilmektedir. Bunlar oyuk veya çatlak korozyon için molibden (Mo) ve
nitrojen (N) olabilirler. 316 türleri esas Mo içerikli ostenitik paslanmaz
çeliklerdir. Günümüzde kullanılan çoğu dupleks derecesi hem molibden hem
de nitrojen içermektedir.
Bakır, bilinen ortamların yanısıra sülfürik asit ara konsantrasyonları şeklinde
de tehlikeli ortamlarda korozyon direncini artırmak için kullanılabilir. Bakır
içeren dereceler ostenitik 904L (1.4539) tür çeliklerdir.
Mekanik ve Fiziksel Özellikler
Alaşım ilaveleriyle temel mekanik dayanıklılık artırılır ancak farklı
paslanmaz çelik gruplarının atomik yapılarındaki farklılıklar daha önemlidir.
Sadece martensitik paslanmaz çelikler diğer alaşım çelikler gibi tavlanarak
sertleştirilebilirler. Çökelme sertleşmesi paslanmaz çeliklerinin dayanık­
lılıkları tavlama yöntemiyle artırılabilir ancak martensitik A türü çelikler için
farklı bir mekanizma kullanılır. Ferritik, ostenitik ve dupleks çelik türleri
tavlamayla sertleştirilemez veya dayanıklık kazandırılamazlar ancak
dayanıklılık mekanizması olarak soğuk işlemede çeşitli derecelerde tepkiler
verirler.
Ferritik paslanmaz çelikler ortam ısısında faydalı mekanik özellikleri
sayesinde avantajlıdırlar ancak ostenitik çeliklere nazaran esneklikleri
sınırlıdır. Otomobil egzoz sistemleri ve benzeri uygulamalarda oldukça
başarılı sonuçlar vermekle birlikte kriyojenik uygulamalar için müsait
değildirler ve 600 C derece gibi yüksek sıcaklıklardan sonra dayanıklılıkları
bozulmaya başlar.
Yüzey merkezli kübik (fee) atomik yapılarından dolayı ostenitik çelikler
farklı özelliklere de sahiptir. Mekanik olarak daha hassastırlar ve kriyojenik
ısılardan etkilenebilirler. Diğer paslanmaz çelik türlerinden ayrıldığı başlıca
fiziksel özelliği manyetik olmamasıdır. Yani tam olarak yumuşatılsalar da
110
düşük manyetik geçirgenliğe sahiptirler. Diğer paslanmaz çelik türlerine göre
daha düşük ısı iletkenliğine ve daha yüksek ısıl genleşmeye maruz kalırlar.
"Karışık" ostenitik ve ferrit yapıya sahip dupleks paslanmaz çelikler bu
türlerin bazı özelliklerini taşımaktadırlar ancak mekanik olarak hem ferritik
hem de ostenitik çelikten daha güçlüdürler.
Şekillendirme, Üretim ve Birleştirme Teknikleri
Türüne ve tavlama şartlarına bağlı olarak işlenmiş paslanmaz çelikler
şekillendirilebilir ve makinede işlenebilirler. Paslanmaz çeliklerin
dökülebilmesi veya dövülebilmesi de mümkündür.
Mevcut tür ve derecelerin neredeyse tamamı lehim, pirinç kaynak ve kaynak
işlemleri gibi "termal" yöntemlerle birleştirilebilirler.
Ostenitik paslanmaz çelikler yassı ürün şekillendirme uygulamalarının
(presleme, çekme, germe, bükme vb.) çoğu için uygundur. Her ne kadar
ferritik ve dupleks türler de bu yöntemlerle şekillendirilebilseler de ostenitik
paslanmaz çeliklerin mükemmel esneklik ve sertleştirilme özellikleriyle
rekabet edemezler.
Ostenitik türlerin şekillendirilebilirliği nikel seviyesiyle kontrol edilir.
Yaklaşık %7 gibi düşük nikel içeriğine sahip 301 (1.4310) derecesi soğuk
işlendiğinde sertleşir ve preslenmiş katı paneller için kullanılabilmesini
sağlar. %8,5 civarındaki nikel seviyelerinde ise çelik derin çekme
işlemlerine uygundur (Paslanmaz çelik lavabolardaki gibi).
Martensitik paslanmaz çelikler hemen şekil almazlar ancak kesici ağızların
üretilmesi sırasındaki kesim işlemlerinde oldukça yaygın bir şekilde
kullanılırlar. Dayanıklılık ve sertleştirme özelliklerine pay bırakılması
şartıyla, pek çok paslanmaz çelik türü geleneksel yöntemlerle makinede
işlemden geçirilebilmektedirler. Besleme kontrolü, alttan kesme hızı,
soğutma katmanları, iyi yağlama ve soğutma sistemleri genellikle yeterli
olacaktır. Yüksek üretim hacimlerine yönelik sistemler kullanıldığında
makineyle işleme uygun hale getirilmiş derecelere gereksinim duyulabilir.
Bu nedenle paslanmaz çelikler diğer alaşım çeliklerinkine benzer şekillerde
işlemden geçirilirler. 303 (1.4305) gibi dereceler için sülfür ilave edilir.
Gelişmiş işlemden geçirme açısından günümüzde kontrol edilen temizlik
türleri bulunmaktadır.
Çoğu paslanmaz çelik, yüzey hazırlama sürecine gereken önemin verilmesi
111
şartıyla lehimlenebilir veya sert lehimlenebilir. Bu tür termal işlemlerde
yüzey oksitleyici maddelerin sorun teşkil etmemeleri için sulandırıcı
maddeler kullanılır. Her halükarda bu bağlantıların dayanıklılığı ve
korozyon direnci birleştirilen paslanmaz çeliklerin sahip oldukları gerçek
potansiyeli vermemektedir.
Birleşme dayanıklılığını ve korozyon direncini ideal bir seviyeye getirmek
için pek çok paslanmaz çelik çok değişik teknikler uygulanarak
kaynaklanabilirler. Ferritik ve dupleks tür paslanmaz çeliklerin kaynaklanabilme özellikleri iyidir ancak kaynaklanmaya en uygun çelik türü ostenitik
çeliklerdir. Düşük karbonlu martensitik paslanmaz çelikler dikkatli bir
şekilde kaynaklanırlar ancak %17 Cr, %1 karbon, 440 (1.4125) türü çelikler
kaynaklanmaya uygun değillerdir.
Paslanmaz çelik türlerinin başlıca avantajları
Tür
Örnekler
Avantajlar
Ferritik
410 S,
430, 446
Düşük maliyet, orta seviye
korozyon direnci ve iyi
şekillendirilebilirlik
Sınırlı korozyon direnci,
şekillendirilebilirlik ve
ostenitiklere göre yüksek ısı
dayanıklılığı
Ostenitik
304,316
Kolay bulunabilme, iyi genel
korozyon direnci, iyi kriyojenik
sertlik
Mükemmel şekillendirilebilirlik
ve kaynaklanabilirlik
Sertleştirme işlemi
şekillendirilebilirliği ve
makinede işlenilebilirliği
kısıtlayabilir stres
korozyonu çatlamasına
karşı sınırlı direnç
Dupleks
1.4462
İyi stres korozyonu çatlaması
direnci, tavlanma durumlarında
iyi mekanik dayanıklılık
Uygulama ısısı aralığı
ostenitiklere göre daha
kısıtlı
Martensitik
420, 431
Isı uygulamasıyla
sertleştirilebilir
Ostenitiklere göre korozyon
direnci, ferretiklere göre
şekillendirilebilme özelliği
sınırlıdır. Sınırlı
kaynaklanabilirle özelliği
Çökelme
sertleşmesi
17/4PH
Isı uygulamasıyla sertleşebilir
ancak martensitiklere göre daha
iyi korozyon direncine sahiptir
Yaygın değildir, ostenitlere
göre sınırlı korozyon direnci,
şekillendirilebilirlik ve
kaynaklanabilirlik
112
Dezavantajlar
Diğer Paslanmaz Çelik "Aileleri"
Paslanmaz çelik türleri çok çeşitlidir. Gelişmiş bileşenler içeren ve herhangi
bir türün eksikliğini minimum seviyeye indirebilen özel dereceler geliştiril­
miştir.
Bu ürünleri aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:
-
Süper ferritikler
Süper ostenitikler
Süper dupleksler
Düşük karbonlu kaynaklanabilir martensitikler
Ostenitik çökelme sertleşmesi türleri
Paslanmaz Çeliğin Geri Dönüştürülmesi
Paslanmaz çelikten yapılan ürünler uzun süre (yirmi - otuz yıl gibi)
kullanılabilecek şekilde tasarlanmaktadırlar. Paslanmaz çelikten ürünlerin
tercih edilmesinin önde gelen nedeni de aslında budur. Ancak modanın
değişmesi (ürün işlevini korusa da tasarımının modasının geçmesi,
mağazalar, restoranlar ve diğer binalar gibi); teknolojik bolluk (daha etkili bir
teknolojinin ürünün yerini alması); ürünün bozulması (biriken korozyon
nedeniyle ekipmanın belli kısımlarının bozulması) gibi nedenlerle bu ürünler
de bir gün kullanım ömrünü tamamlarlar.
Bu süreçlerin çoğunda paslanmaz çelikler çok az bozulmaya uğramakta ve
krom, nikel ve molibden gibi ilk alaşım maddelerinin taşıdıkları değerler
korunmaktadır. Bu özellik paslanmaz çelik üreticisi için çok değerli bir
kaynak teşkil eder ve eritme ocağına giren maddelerin büyük çoğunluğu
genelde geri dönüştürülür. Bu yüzden paslanmaz çeliklerin toplandığı ve geri
dönüştürüldüğü oldukça organize sistemler bulunmaktadır. Bunlar
paslanmaz çelik ürünlerin üretimi sırasında oluşan çapak ve diğer hurdaları
da içermektedir.
Paslanmaz çeliğin sürdürülebilir gelişime olan katkılarından bir tanesi de bu
geri dönüştürülebilme özelliğidir.
Yiyecek ve içecekler
COSHH (Sağlığa Zararlı Maddelerin Kontrolü) veri sayfaları
Paslanmaz çeliklerin işlenmesi, üretilmesi ve kullanımıyla ilgili riskleri
113
belirleyen bir COSHH (Sağlığa Zararlı Maddelerin Kontrolü) veri sayfası
bulunmaktadır.
f
f
Çatal-Bıçak Takımlarına Uygun Paslanmaz Çelik Dereceleri '18/8, 18/10 ve
•ıs/o*
Çelik çatal-bıçak ve mutfak takımı bileşenleri (kimyasal analiz) 18/8 (18.8
veya 18-8), 18/10 (18.10 veya 18-10) ve 18/0 açıklanmıştır. Ostenitik ve
ferritik paslanmaz çeliklerin kesici aletler (çatal bıçak takımları) için
kullanımı kısaca özetlenmiştir ve martensitli paslanmaz çeliklerle
karşılaştırılmaktadır.
Gıda İşleme Endüstrisinde Kullanılan Paslanmaz Çeliklerin Seçimi
Paslanmaz çelik, yiyecek ve içecek üretiminin yanı sıra imalat, toplu
depolama, taşıma, hazırlama ve sunum gibi çok geniş bir alanda tercih
edilmektedir. '31 6' olarak belirtilen türler genellikle 'yiyecek' derecesidir.
304 ve 430 ise gereken korozyon direncine bağlı olarak gıda işleme ve taşıma
işleri için uygundur. Paslanmaz çeliklerin gıda endüstrisinde kullanılmasına
ilişkin resmi bir sınıflandırma veya kısıtlama bulunmamaktadır. Dupleks
paslanmaz çelikler stres korozyonu çatlaması riski olan daha aşındırıcı
ortamlarda tercih edilmektedir.
Su Tankı Uygulamalarına Yönelik Paslanmaz Çelik Seçimi
304 ve 316 gibi paslanmaz çelik dereceleri genellikle soğuk veya ısıtılmamış
içme sularının (şehir suyu) depolanması ve işlenmesinde kullanılır. Ancak
sıcak su tanklarında stres korozyonu çatlaması (SCC) riski vardır. 304 veya
316 gibi ostenitik çelik tipleri faydalı olabilir ve kullanılmaktadır; ancak
ekstrem durumlarda daha ileri SCC dirençli dupleks paslanmaz çelikler
dikkate alınmalıdır.
Hijyenik Uygulamalara Yönelik Paslanmaz Çelikler
AB Tıbbi Cihazlar Direktifi tıbbi cihazlarda kullanılan paslanmaz çeliklerin
taşıması gereken kriterleri belirlemektedir. Direktif kapsamında ayrıca çeşitli
cihazlarda kullanılan dereceler ISO standartları 7153 ve 5832 (cerrahi
implantlar) çerçevesinde değerlendirilmektedir. Dereceler: 1.4006 (410),
1.4021 (420), 1.4122,1.4116 ve 1.4125 (440C) martensitik, 1.4016 (430) fer­
ritik, 1.4301 (304), 1.4305 (303) ve 1.4401 (316) ostenitik ve 1.4462 (2205)
ve 1.4362 (2304) dupleks dereceler özetlenmiştir.
114
Gıda İşleme Endüstrilerinde Kullanılan Paslanmaz Çelikler
Gıda maddeleriyle temas eden uygulamalar için 1.4301 (304) 1.4401 (316);
md 430 (1.4015) dereceleri karşılaştırılmıştır. Martensitik 1.4028 (420) ve
1.4116 ferritik 1.4016 (430) ostenitik 1.4301 (304) 1.4401 (316) ve 1.4539
(904L) ostenitik 1,4362 ve 1.4462 (2205) dupleks ve 1.4547 (254SMO)
süperostenitik türler sunulmuştur. Gıda uygulamalarında görülen oyuk ve
çatlaklar ile stres çatlaması korozyonları değerlendirilmektedir. Uygun
temizleme ve dezenfektan sistemlerinde hipoklorit veya klorür solüsyonlar
kullanılmamalıdır.
11.2.5. GIDA İŞLEME CİHAZLARI SANAYİ SEÇİMİ
Giriş
Paslanmaz çelik, yiyecek ve içecek üretiminin yanı sıra imalat, toplu
depolama, taşıma, hazırlama ve sunum gibi çok geniş bir alanda tercih
edilmektedir. Seçilen paslanmaz çeliğin derecesine bağlı olmak şartıyla pek
çok yiyecek ve içecek ürünü için uygundurlar.
Gıda İşleme Uygulamalarında Kullanılan Paslanmaz Çelik
Gıdalarla temas eden kap, boru ve benzeri paslanmaz çelik ekipmanların
çoğu 304 veya 316 türü ostenitik paslanmaz çeliktir. Yüksek korozyon
direnci gerektirmeyen koruyucu panel, hazne ve ekipman koruyucu gibi
ürünlerde ise %17 krom içeren ferritik paslanmaz çelik (430 türü) tercih
edilmektedir.
Bu sertleşemeyen ostenitik ve ferritik türlere ilaveten, 1.4362 ve 1.4462 gibi
yüksek dayanıklı 'dupleks' paslanmaz çelikler, bira dağıtım tankları gibi
ortamlarda görülebilen stres korozyonu çatlamasının yaşanabileceği 'ılık'
ortamlar için müsaittirler (50°C üzeri).
Sertleşebilir "martensitik" paslanmaz çelikler kesme,
uygulamalarda ve özellikle bıçaklarda tercih edilirler.
öğütme
gibi
"Gıda" Endüstrisine Uygun Tek Paslanmaz Çelik Derecesi 316 mıdır?
'316' olarak bilinen çelik derecesi (1.4401 /1.4404) genellikle 'gıda' derecesi
olarak bilinmektedir. Bu konuyla ilgili herhangi bir resmi sınıflandırma
bulunmamakla birlikte, uygulamaya bağlı olarak, eşit dereceler olan
1.4301 ve 1.4016 dereceleri gıda işleme ve taşıma işlemleri için uygun
115
olabilmektedir. Ancak genel olarak derecelerin korozyon direncinin
aşağıdaki şekilde olduğu unutulmamalıdır:
1 .4401/1 .4404 (316 türleri) > 1.4301 (304 türleri) > 1 .4016 (430 türleri)
Gıda İşlemede Kullanılan Paslanmaz Çelikle İlgili Korozyon Tehlikeleri
Söz konusu uygulamaya yönelik paslanmaz çelik derecesinin doğru bir
şekilde belirlenmesi halinde korozyonla karşılaşılmaz. Paslanmaz çeliğin
başarılı bir şekilde kullanılabilmesi için yüzey kaplaması ve bu kaplamanın
durumu çok önemlidir. Düzgün yüzeyler hem iyi temizlenebilmekte hem de
korozyon riskini azaltmaktadır. Paslanmaz çeliğin duyarlı olduğu korozyon
türleri aşağıda sıralanmaktadır. Bu veriler yanlış derece seçilmesinden veya
ekipmanların doğru olmayan şekillerde kullanılmasından kaynaklanabilecek
sorunları analiz etmeyi kolaylaştırabilir.
- Oyuk ve Çatlak Korozyon
Oyuk ve çatlak korozyon sulu klorür içeren solüsyonlarda kolayca
görülebilen bir olgudur. Nötr ortamlarda da oluşabilmelerine karşın asit ve ısı
artışları oyuk ve çatlak korozyonu artıran faktörlerdir.
Oyuk korozyon düzgün yüzeylerdeki derin lokal çukurlarda oluşur. Çatlak
korozyon ise dar ve solüsyon içeren çatlaklarda veya keskin girintilerde
meydana gelir. Çatlak korozyon tipik olarak yıkayıcıların ve bağlantıların alt
kısımlarında ve paslanmaz çelik yüzeyinde birikme olan yerlerde görülür.
- Stres Korozyonu Çatlaması
Stres Korozyonu Çatlaması (SCC) gerilime ve korozif ortama maruz kalan
malzemelerde görülen çatlaklar şeklinde tanımlanır. Genellikle 50°C ısının
üzerindeki ortamlarda ve klorür olan yerlerde görülürler.
- Taneler Arası Korozyon
' I G C veya ' I C C (geçmişte 'kaynak çürümesi' olarak adlandırılmaktaydı)
ısıdan etkilenen kaynak bölgeleri çevresindeki dar şeritlerin lokal olarak
etkilenmesi şeklinde tanımlanabilir. Bu olgu daha çok 'standart' karbon
ostenitik paslanmaz çeliklerde meydana gelmektedir. Düşük karbon içerikli
(%0.030 maksimum, ör: 1.4307) veya 'sabitleştirilmiş' (ör: 1.4541) türlerin
seçilmesi halinde bu risk kısmen önlenmektedir.
Paslanmaz Çelik Ekipmanların Temizlenmesi
İşlemlerin bütünlüğü ve korozyonun önlenmesi için etkili bir temizlik
yapılması şarttır. Temizleme yöntemi ve uygulama sıklığı yapılacak
116
işlemlere, işlemden
geçirilecek olan gıda ürünlerine, biriken maddeye,
hijyen gerekliliklerine vs. bağlıdır.
Paslanmaz çelik ekipmanlar için uygun temizleme yöntemleri şunlardır:
-
Su ve Buhar
Makineyle Fırçalama
Ovalama Tozu ve Deterjanları Alkali Solüsyonlar
Organik Çözücüler Nitrik Asit
Paslanmaz Çelik Ekipmanların Dezenfekte Edilmesi
Kimyasal dezenfektanlar temizlik maddelerinden daha korozif maddelerdir
ve kullanırken çok dikkatli olmak gerekir. Hipokloridler, kloraminler ve
diğer dezenfektanlar klorin açığa çıkartarak oyuklaşmaya neden
olmaktadırlar. Sodyum hipoklorit veya potasyum hipokloritler ticari
sterilizasyon uygulamalarında çok sık tercih edilen maddelerdir. Eğer bunlar
paslanmaz çelikle birlikte kullanılırlarsa uygulamanın süresi minimum
tutulmalı ve uygulamadan sonra kesinlikle suyla durulama işlemi
yapılmalıdır.
Paslanmaz çelikte klorür içeren sterilizasyon maddeleri yüksek ısılarda
kullanılmamalıdır. Milton solüsyonları (hipoklorit ve klorür) paslanmaz
çelikler için çok aşındırıcı maddelerdir.
Tetravalan Amonyak Tuzlar
Tetravalan amonyak tuzlar hipokloritlerden çok daha az aşındırıcıdırlar ve
formüllerinde halojen de bulunabilmektedir.
İyot Bileşenleri
Paslanmaz çeliklerin dezenfekte
yararlanılmaktadır.
edilmesinde iyot bileşenlerden
de
Nitrik Asit
Nitrik asitler, düşük konsantrasyonlu olmaları halinde dahi çok güçlü
bakteriyel yapıya ve düşük maliyetli dezenfektan özelliğine sahiptirler. Daha
çok süt ürünleri ve pastörizasyon ekipmanları için uygundurlar.
117
11.2.6. GIDA İŞLEME CİHAZLARININ BAKIMI
Paslanmaz çelik ekipmanlar genellikle sıvı emen veya tutan conta ve benzeri
parçalara sahiptir. Bu sıvılar buharlaşarak konsantre hale gelebilir ve bunun
sonucunda korozyon oluşabilir. Kapsamlı bir temizlik için ekipmanın zaman
zaman parçalarına ayrılarak temizlenmesi gerekir. Eğer sökülen parçalar
korozyona uğramışsa (genellikle çatlak korozyonu görülür) bu yüzeylerin
temizlenmesi gerekir.
Paslanmaz çelik türlerinin özel kullanım alanları
Türler
Kullanım Alanları
420
(martensitik)
Yemek pişirme malzemeleri, bıçaklar, spatulalar vs.
430 (ferritik)
Masa yüzeyleri, ekipman kaplamaları, paneller (ör: düşük şekillendirilebilme
veya kaynaklanabilme gerektiren parçalar) Orta seviye korozif ortamlarda
kullanılır (ör: sebze-meyve, içecekler, kuru gıdalar vs.)
304 (ostenitik)
Tekneler, kaseler, borular, makine parçaları (ör: biraz şekillendirilebilme
veya kaynaklanabilme gerektiren parçalar). Korozyon direnci 430'a kadar
316 (ostenitik)
Sabit parçası olmayan ve aşırı gerginlik altında bulunmayan, sık sık
temizlenen ve daha korozif gıdalarla (ör: et/kan, ortalama tuz oranına
sahip yiyecekler) birlikte kullanılan parçalar
1.4539
(ostenitik)
Korozif gıdalarla kullanılanlar (ör: çatlak oluşturan katı parçaların olduğu
salamura suları, sabit ve yavaş hareket eden tuzlu gıdalar)
1.4462
(dubleks)
Korozif gıdalarla kullanılanlar (ör: çatlak olarak tanımlanan katı parçaların
olduğu salamura suları, sabit ve yavaş hareket eden tuzlu gıdalar)
Ostenitiklerden daha dayanıklıdır. Tuzlu çözeltilerde ve yüksek ısılarda stres
korozyonu çatlamasına karşı oldukça dirençlidir
%6 Mo. Türleri
(ostenitik)
Korozif gıdalarla kullanılanlar (ör: çatlak olarak tanımlanan katı parçaların
olduğu salamura suları, sabit ve yavaş hareket eden tuzlu gıdalar) Tuzlu
çözeltilerde ve yüksek ısılarda stres korozyonu çatlamasına karşı oldukça
dirençlidir. Buharlı ısıtma uygulamalarında, sıcak su devrelerinde, sıcak su
kazanlarında vs. kullanılırlar.
Sıhhi Tesisatlarda Kullanılan Paslanmaz Çeliğin Seçilmesi
304 ve 316 paslanmaz çelik türleri su ve su arıtma sistemlerinde geçerli
kompozisyonlarda başarılı olarak kullanılabilmektedir. İncelme göstermezler
ve bu nedenle korozyon payına gerek duyulmaz. Bu sayede kolayca
taşınabilen ince ve hafif kesitlerin yapılabilmesi sağlanır. Uzun ömürlüdürler
ve çok fazla bakım gerektirmezler. 30m/s akış kapasitesine ve üzerindeki
kapasitelere dayanabilirler ve türbülanstan etkilenmezler. Havalandırma
118
işlemleri nedeniyle karbon çeliklerde görülen yüksek korozyonla
karşılaşılmaz. Paslanmaz çelikler korozyon direnci sağlaması için suya
kimyasal madde ilave edilmesini gerektirmez. Metal sızdırma oranları çok
düşüktür.
Eğer suda korozyon oluşursa bu muhtemelen çatlak korozyon şeklinde
görülecektir. Yaşanan deneyimler, klorür seviyelerinin 200ppm ve lOOOppm
değerlerinin altında olması halinde 304 ve 316 türlerinde çatlak korozyon
oluşmadığını göstermektedir. Ancak gene de tasarım, üretim ve kullanım
sırasında oluşabilecek dar çatlakların mümkün olduğunca önlenmesi gerekir.
1000 ve 3600 ppm klorür seviyeleri için 1.4462 (2205) dupleks derecesi
önerilmektedir. Koşulların çok sert olduğu durumlarda, %6 Mo ostenitik
veya süperdupleks paslanmaz çelikler kullanılmalıdır. Bu çelikler, klorür
seviyesinin 26,000 ppm'ye kadar çıktığı deniz suyu uygulamalarında ve
çatlaklar söz konusu olduğunda oldukça faydalıdır.
Kaynaklama sırasında L derecesinin ve tam geçirmezlik dirençli kaynakların
kullanılması, yüzeydeki kontaminasyonun alınması ve boyanın ısıtılması
diğer faydalı uygulamalardır. Gerekli testlerden sonra su tahliye edilmelidir,
akış şartlarının yüzeyleri temiz tutması için çalışmayan kollar ve diğer atıl
durumlar düzeltilmelidir. Fazla klorlama yapılmamalıdır ve metal cephe
üzerine değil akış içerisine sodyum hipoklorit veya ferik klorür akıtılmalı ve
birbirlerine iyice karıştırılmaları sağlanmalıdır. Sıkıştırılmış klorür
konsantrasyonlarının oluşmasını engellemek için klor buharlarının
toplanabileceği noktalar iyice havalandırılmalıdır veya içilebilir nitelikte
sudan geçirilmelidir.
Su Tankıyla Yapılan Uygulamalarda Paslanmaz Çeliklerin Seçimi
Giriş
304 ve 316 gibi paslanmaz çelik dereceleri genellikle soğuk veya ısıtılmamış
içme sularının (şehir suyu) depolanması ve işlenmesinde kullanılır. Yarık
veya oyulma mekanizmalarının neden olduğu bölgesel korozyon; içilebilir
temiz suların işlendiği gerektiği gibi tasarlanmış, imal edilmiş ve kaplanmış
tanklar için genellikle bir tehlike oluşturmaz.
Ancak sıcak su tankları stres korozyonu çatlaması (SCC) nedeniyle risk
altında olabilir.
119
Stres Korozyonu Çatlaması (SCC) Risk Faktörleri
SCC ataklarını etkileyen faktörler şunlardır:
-
sıcaklık
klorürler
çekme gerilimleri
oksijen seviyesi
Bu tür uygulamalarda klorür ve oksijen seviyeleri su kimyası tarafından
ayarlanır ancak klorürler sıçrama bölgelerinde veya buharlaşma yoluyla su
yatağı çizgisinde yoğunlaşabilir. Bu; tankların dış izolasyonu ıslandığı
takdirde bir tehlike yaratabilir. Sıcaklıkların tank sistemi kumandaları
tarafından ayarlanması gerekir ancak açıklandığı üzere özellikle klorürler
yoğunlaşmışsa, sıcak noktalar sorun yaratabilir.
Stres konsantrasyonları riskini azalttığı ve ayrıca çatlak korozyonu
saldırısına karşı koruduğu için mümkün olduğunca az 'tasarıma bağlı
çatlaklar' olan bir tasarım ve fabrikasyon metodu tavsiye edilmektedir. Tam
dolgulu kaynaklı eklemler; bindirmeli ek yerleri veya mekanik olarak
bağlanmış eklemlere kıyasla daha uygundur.
Kalıcı Gerilmelerin Kontrol Edilmesi
'Kontrol edilebilir' tek tasarım ve fabrikasyon faktörü; gerilmedir. SCC
arızasının bir nedeni de artık çekme gerilmesi olabilir. Yüksek seviyede artık
gerilme olasılığının söz konusu olduğu veya uygulamanın kritik olduğu
durumlarda bu gerilmelerin boşaltılması tavsiye edilmektedir.
304 ve 316 tipi ostenitikler için aşağıdaki uygulamalar düşünülebilir:
- 'kritik altı' gerilme giderme uygulaması, örneğin 450°C ve yavaş soğuma
- 'tam tavlama', örneğin 1050-1100°C ve 'hızlı' soğutma (hava)
Gerilme Gideren Östenitli Paslanmaz Çelikler
304 ve 316 tipi gibi ostenitik paslanmaz çelikler üzerindeki kaynakların
etrafındaki sınırlayıcı etki aynı zamanda bir çekme gerilmesi kaynağı
olabilir. Isıl işlemi uygun değilse, bu durumda kaynaklama parametrelerinin
kontrol altında tutulması işe yarayabilir. Bu parametreler arasında şunlar
sayılabilir:
- Dikkatli kaynak öncesi sarma
120
- Kaynaklama hızını kontrol altında tutarak kaynak esnasında ısı girişini
minimum seviyeye getirme
SCC Arıza Riskini Azaltmaya Yönelik Ostenitik Paslanmaz Çelik
Alternatifleri
İçeriğindeki nikel seviyeleri nedeniyle SCC'ye karşı daha korumasız olan
ostenitik paslanmaz çeliklere alternatif olarak şunlar gösterilebilir:
- Ferritik paslanmaz çelik
- Dubleks paslanmaz çelik
Bu türlerde nikel oranı düşüktür; dolayısıyla mevcut ferrit aşaması
sonucunda SCC'ye karşı daha dirençlidir. (Nikel oranı daha yüksek olan
alaşımlarda SCC'ye karşı daha dayanıklıdır ancak bu uygulamalarda
kullanımı ekonomik değildir.)
444 ferrit derecesi (1.4521) veya 1.4362 veya 1.4462 (2205) dubleks
dereceleri sıcak su uygulamalarında kullanılabilecek SCC'ye karşı dayanıklı
alternatif dereceler olarak kabul edilmektedir.
İngiltere'de bulunabilirliği ve maliyeti bu türlerin kullanımını engelleyen
önemli faktörler arasında sayılabilir.
Ostenitik paslanmaz çeliklerle arasındaki şekillendirme ve kaynak farkları
da; çelik seçiminde göz önünde bulundurulmalıdır.
11.2.7. DERECE SEÇİMÎ ve KOROZYON PROBLEMLERİ
Kimyasalların Yaygın Olarak Kullanılan Adlan ve Uygun Paslanmaz Çelik
Derecelerinin Seçilmesi
Bazı kimyasal maddelerin hem 'bilimsel' hem de 'yaygın' bir adı vardır;
örneğin sodyum hidroksitin yaygın adı kostik sodadır. Çoğu korozyon
tablosu verilerinde bilimsel adlar kullanılır; bu yüzden sadece yaygın adı
bilinen bir kimyasal hakkında bilgi edinmek bazen zor olabilir. Ayrıca alum,
nitrik asit, nitrohidroklorik asit, sodyum hipoklorit, kostik potas, kromik asit,
etanol ve metanol (alkol), glikol, javel suyu, Labarraque solüsyonu, deniz
asidi, hidroklorik asit, sülfürik asit, oleum, kaya tuzu, asit tuzu, tuz ruhu,
kükürtlü hidrojen ve odun asidi gibi kimyasallara da atıfta bulunulmuştur.
304 veya 316 ve 304L veya 316L türü bileşimlerinin karşılaştırılması ve
korozyon direnci üzerindeki etkisi. 304 (304L) ve 316 (316L) türlerindeki
121
'normal' ve 'düşük' karbon aralıkları karşılaştırılmaktadır. Ayrıca karbonun
intersistal korozyon direnci ve kaynak üzerindeki etkisi ve çeliğin neden çift
sertifikalı bir ürün olarak daha fazla tercih edildiği ele alınmaktadır.
Karşılaştırmalara 1.4301 1.4306 1.4307 1.4401 ve 1.4404 gibi Avrupa
dereceleri de dahil edilmiştir.
Korozyon Tabloları ve Diyagramları (Korozyon El Kitabı)
Bir grup paslanmaz çelik türünün çeşitli asitler, bazlar, bileşikler, bazı
yiyecekler ve sıvı metallerle kimyasal uyumu bu tablolar kullanılarak
değerlendirilmiştir. Tablolarda şu kimyasal maddeler yer almaktadır: Asetik
asit, aseton, alüminyum klorür ve sülfat, amonyum bisülfıt, bromür,
karbonat, florür ve klorür, benzen, berilyum klorür, boron triklorür, brom,
kalsiyum klorür, karbon tetraklorür, klorik asit, klor, klor dioksit,
klorobenzen, kloroform, kromik asit (krom trioksit), kobalt sülfat, bakır
asetat ve siyanid, eter, etil alkol, etilen bromür, flüor, formaldehit, formik
asit, glukoz, gliserin, glikol, hidrobromik asit, hidrojen klorür gazı, hidrojen
iyodür ve peroksit, hidrojen peroksit, iyot, demir (ferrik veya ferruz) klorür,
demir nitrat, laktik asit, kurşun nitrat, lityum klorür, magnezyum sülfat,
malik asit, cıva, metil alkol, metie nitröz asit, oksalik asit, perklorik asit,
fenol, potasyum bisülfat, klorat ve dikromat, gümüş bromür, sodyum
bikarbonat, klorat, sitrat, hidroksit, hipoklorit, perborat, perklorat, fosfat,
silikat, tiyosülfat, stanik klorür, sülfamik asit, sülfür, sülfüröz asit, şeker,
tanik asit (tanin), tartarik asit, tekstil boyaları, toluen, trikloroetilen, üre, ürin,
sirke, ksilen, çinko ve zirkonyum oksiklorür. Bu veri ilk olarak Avesta ve
Sandvik'te bulunan teknik uzmanlar tarafından İsveç'te ortaklaşa
toplanmıştır.
Paslanmaz Çelik Seçimine İlişkin Genel İlkeler
Paslanmaz çelik seçimi sürecine yön veren temel faktör korozyon direncidir.
Bir taraftan maliyetleri minimum seviyede tutarken diğer taraftan uygun
korozyon direncine sahip bir derece seçimi yapılabilmesi için uygulamanın
dikkatli bir şekilde gözden geçirilmesi gerekmektedir. Mekanik özellikler
(mukavemet ve sağlamlık), fiziksel özellikler (manyetik geçirgenlik) ve
şekillendirme, fabrikasyon ve bağlama metotları gibi diğer hususlar ikincil
olarak değerlendirilmelidir. (91)
Lokalize Korozyonu Önlemeye Yönelik Derece Seçimi
Uygun derece seçimi; uygun korozyon direncinin elde edilmesi ve maliyetin
en aza indirilmesi arasında bir dengenin sağlanmasıyla yapılabilir.
122
Yüzey Kaplamdan, İşlemler ve Temizleme
Paslanmaz çelikler oldukça dayanıklıdır ancak bazı hizmet koşullarında
yüzeyde biriken kalıntılar nedeniyle paslanabilir veya rengi solabilir.
Maksimum korozyon direncini ve estetik çekiciliği sağlamak için paslanmaz
çelik yüzeylerinin temiz tutulması gerekmektedir. Bakımı etkileyen faktörler
açıklanmıştır. Mimari uygulamalarda kullanılan paslanmaz çeliklerin
temizlenme sıklığına ilişkin tavsiyeler verilmiştir.
Paslanmaz Çeliklerin Korunması ve Bakımı
Harici ve çeşitli mimari uygulamalarına ilişkin temizlik sıklığı veya programı
gösterilmiştir ve 1.4016 (430) 1.4301 (304) and 1.4401 (316) derecelerini
kapsamaktadır. Sahalar kırsal, kentsel ve sahil bölgelerini kapsamaktadır.
Çeşitli durumlara özel temizlik tavsiyeleri verilmiştir. Bu tavsiyeler; rutin
temizlik, parmak izlerinin, gres lekeleri, su lekeleri, hafif pas lekeleri, yanmış
yiyecek, çay ve kahve artıkları, çamur (çimento) sıçraması, ağır renk kaybı,
boya ve grafıtilerin çıkarılmasıyla ilgili olarak verilmiştir. Çamaşır suyu
(sodyum hipoklorid) ve hidroklorik asit içeren temizlik maddesi kullanımının
tehlikelerine (tuğla harcı çıkarıcı) dikkat çekilmiştir.
Kolsterising Yöntemiyle Paslanmaz Çelik Yüzeylerinin Sertleştirilmesi
Önceden Hardcor yöntemi olarak bilinen Kolsterising yöntemi, korozyon
direncine zarar vermeden paslanmaz çeliklerin yüzey kısımlarının yıpranma
ve kırılma dirençlerini artırır. Yüzey yorgunluğu ve SCC direnci de
geliştirilir. Bu yöntem 1.4301 (304), 1.4307 (304L), 1.4401 (316),1.4404
(316L) ve 1.4462 (2205) türü paslanmaz çelikler üzerinde kullanılır.
Paslanmaz Çeliklerin Temizlenme Yöntemleri
Paslanmaz çelikler çok çeşitli yöntemlerle temizlenebilmektedir. Hafif
kirlenme (ör: parmak izleri, yağ lekeleri, hafif pas lekeleri) için önerilen
temizlik yöntemleri verilmektedir. Ardından sert kullanım, kaza ve ihmal
gibi durumlarda başvurulması gereken temizleme yöntemleri gelmektedir.
(130) Isı izolasyonlu paslanmaz çelikler için korozyon bariyerleri, izolasyon
maddelerindeki klorür kaynaklarıyla ilgili bilgiler verilmektedir. Çeliğin
korozyona uğrama riskinin ortadan kaldırılması için çelik, kabuk ve yalıtkan
tabaka arasında boya ve alüminyum folyo ile önleyici metotlarının
uygulanmasından da bahsedilmektedir.
123
Paslanmaz Çelik Yüzey Kaplamalarının Seçilmesi ve Belirtilmesi Sırasında
Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler
IOM atölye çalışması kapsamında NiDFden David Cochrane tarafından
sunulan bu belge (So You Want to Build it in Stainless Steel / Demek Bunu
Paslanmaz Çelikten Yapmak İstiyorsunuz) ilk olarak EN 10088 bölüm 2
kapsamında haddehanede ve mekanik olarak cilalanan (fırçalanan)
kaplamaları açıklamaktadır. Mimari uygulamalarda desenli kaplamalar da
çok yaygın olarak tercih edilmektedirler ve bunlar bozulma faktörlerini
azaltmaktadır. Kum püskürtme yöntemiyle yapılan kaplamalar düşük
yansıtma özelliği taşırlar ve tek yönlü değillerdir. Elektro polisajlı
kaplamalar desenli zemin plakalarının daha kolay bir şekilde temizlenmesini
sağlarlar. Renkli kaplamalar oldukça esnektirler ve donuk veya cilalı alt
tabakalara ya da çürümüş desenli yüzeylere uygulanabilirler. Yüzey pürü­
zlülüğü aralığı değerleri haddehanede (2B) belirlenir ve cilalı (2J and 2K)
yüzeyler gösterilir. Üretim sırasında oldukça dikkatli olmak gerekir. Mimari
paslanmaz çelik ürünlerin kurulması ve ayrıca bakım ve temizlik yöntemleri
açıklanmaktadır. Son olarak paslanmaz çelikle bina giydirme örnekleri
üzerinde durulmuş, iyi derece ve kaplama seçimleri şekillerle gösterilmiştir.
Paslanmaz Çeliklerin Dış Ortamlarda Dayanıklılığı ve Ortalama Ömrü
Paslanmaz çeliklerin ortalama ömrü, test numuneleri üzerinde yapılan
ayrıntılı karıncalanma ölçümlerine göre hesaplanır. Sonuçlar, çeliğin cinsine,
ortama ve yüzey kaplamasına göre değişir. Mikro düzeyde karıncalanmayla
koyulaşma, karıncalanma çeliği delmeden çok uzun zaman önce çeliğin
estetik alanlarda kullanılamamasına sebep olabilir. 430 (ferritik), 304 ve 316
(ostenitik) çelik türleri dikkate alınır. (104)
Paslanmaz Çelikler İçin Elektro Polisaj
Elektrolitik parlatma süreci ana hatlarıyla belirtilmiştir (fosforik sülfürik asit
elektrolitlerde anotsal dissolüsyon). Elektro polisajlı kaplamaların yararları
özetlenmiştir ve bu işlemi gerçekleştiren uygulama sanayilerinin ve özel
ürünlerin listesi verilmiştir. Güvenlikle ilgili konular kısaca belirtilmiştir ve
elektrolitik parlatma için yetkili uzmanlardan hizmet almanın gerekliliği
vurgulanmıştır. Elektrolitik olarak parlatılmış olan yüzeyler tam olarak pasif
olmalıdır. Başka pasifleştirme uygulamalarına ihtiyaç duyulmayacaktır.
124
11.2.8. MEKANİK POLİSAJ
Mekanik Polisajlı, Fırçalanmış ve Perdahlanmış
Kaplamaları ve Uygulamaları
Paslanmaz
Çelik
Paslanmaz çelik mekanik kaplamaları BSEN 10088-2'de G, J, K ve P ve
BSEN 10088-3'de G ve P kaplama yönetmeliklerinin kapsamındadır.
Aşındırma (zemin), cilalama (cilalanmış), fırçalama (fırçalanmış), parlak ve
perdahlama (perdahlanmış) terimleri ele alınmaktadır ve daha önce BS 14492'de kullanılan yönetmelikle ve şu anda ASTM A480'de kullanılan yassı
mamul yönetmeliğiyle kıyaslanmaktadır. Mekanik polisajlı paslanmaz çelik
yüzeylerinde leke oluşturan korozyon genellikle kirli kaplama ortamının
kullanılması sonucu oluşur.
Paslanmaz Çelik Yüzey Kaplamaları
Asitli paklama, kabuksuzlaştırma, pasifleştirme, elektro polisaj ve elektro
kaplama açıklanmaktadır. Daha sonra ise mekanik polisaj, hızla püskürterek
yüzey temizleme ve tamburda parlatma ve vibrasyon işlemi açıklanmaktadır.
BSEN1008~ bölüm 2'de belirtilen yassı mamuller için kullanılan haddeleme
ve özel kaplamalar, süresi dolan BS1449 standardıyla karşılaştırılmaktadır.
Zemin ve polisajlı kaplamalar için kullanılan tanecik büyüklükleriyle ilgili
bilgiler verilir ve ortaya çıkan Ra yüzeyi pürüzlülük değerleri elde edilir.
Desenli ve renkli, kaplamalar da kısaca açıklanır.
11.2.9. PASİFLEŞTİRME
Paslanmaz Çelikler İçin Elektro Polisaj
Elektro polisaj süreci ana hatlarıyla belirtilmiştir (fosforik I sülfürik asit
elektrolitlerde anodik çözünme). Elektro polisajlı kaplamaların yararları
özetlenmiştir ve bu işlemi gerçekleştiren uygulama sanayilerinin ve özel
ürünlerin listesi verilmiştir. Güvenlikle ilgili konular kısaca belirtilmiştir ve
elektro polisaj için yetkili uzmanlardan hizmet almanın gerekliliği
vurgulanmıştır. Elektro polisajlı yüzeyler tam olarak pasif olmalıdır. Başka
pasifleştirme uygulamalarına ihtiyaç duyulmayacaktır.
Paslanmaz Çeliğin Pasifleştirilmesi
Temiz yüzeyler, yeterli miktarda oksijen olan bir ortama maruz kaldığında,
paslanmaz çelikler genellikle kendiliğinden pasifleşir. Paslanmaz çeliğin
kaplanması için bazen pasifleştirme işlemleri de önerilir. Pasifleştirme
125
normalde nitrik asit kullanılarak yapılır. Sitrik asit uygulamaları da
düşünülebilir. ASTM A380, A967 ve BS EN 2516'da önerilen uygulamalar
gösterilmektedir.
Sitrik Asitle İşlemek İçin Paslanmaz Çelik Seçimi (C3H40H(COOHh)
Sitrik asit, limon (turunçgil) gibi meyvelerde bulunan zayıf bir organik
asittir. 304 ya da 316 paslanmaz çelik türleri, depolama ve işleme
uygulamaları için en uygun olanlar olarak kabul edilir. Sitrik asit, aynı
zamanda paslanmaz çeliğin temizlenmesi ve pasifleştirilmesi için kullanılır.
Nitrik Asitle İşlemek İçin Paslanmaz Çelik Seçimi (HN03)
Nitrik asit, çok güçlü oksitleyici bir maddedir ve paslanmaz çeliğin
korozyona karşı direncini arttırır. Paslanmaz çelik genellikle nitrik asitle
korozyona karşı dayanıklıdır. Nitrik asit, paslanmaz çeliğin kimyasal
"pasifleştirilmesi" için kullanılır. 304 türü, 316 türüne nazaran daha çok
tercih edilir. Sıcak konsantre nitrik asitte gren sınırlarında yerel bozulmalar
oluşabilir.
Paslanmaz Çelik Yüzey Kaplamaları
Asitli paklama, kabuksuzlaştırma, pasifleştirme, elektro polisaj ve elektro
kaplama açıklanmaktadır. Daha sonra ise mekanik polisaj, hızla püskürterek
yüzey temizleme ve tamburda parlatma ve vibrasyon işlemi açıklanmaktadır.
BSEN10088 bölüm 2'de belirtilen yassı mamuller için kullanılan haddeleme
ve özel kaplamalar, süresi dolan BS1449 standardıyla karşılaştırılmaktadır.
Zemin ve polisajlı kaplamalar için kullanılan tanecik büyüklükleriyle ilgili
bilgiler verilir ve ortaya çıkan Ra yüzeyi pürüzlülük değerleri elde edilir.
Desenli ve renkli kaplamalar da kısaca açıklanır.
Paslanmaz Çelik Ne Zaman Pasif ya da Aktiftir - Pasif Tabakanın Oluşması
Paslanmaz çeliklerin korozyona karşı dayanıklılığı, alaşım elementi kromdan
kaynaklanmaktadır. Krom bakımından zengin bir oksit film, çeliğin
yüzeyinde doğal bir şekilde oluşur. Normalde film, hasar görmesi
durumunda kendi kendini onarır. Bu durumda, çelik pasif haldedir. Film
hasar görmüşse, yüzey aktif durumdadır.
126
11.2.10. KAYNAK SONRASI TEMİZLEME ve KAPLAMA
Paslanmaz Çelikte Demir Kirliliği ve Korozyon
Pas lekeleri oluşabilir. Bu lekeler, yüzeydeki kahverengi belli belirsiz bir
leke ya da ciddi bir yüzey karıncalanması olarak bildirilebilir ya da paslı
bölüm merdiven parmaklığı gibi bölümlerin üzerinde iz bırakabilir. Bu
etkiler genellikle, yüzeyin paslanabilen özellikteki çelik maddelerle temas
etmesiyle kirlenmesinden dolayı ortaya çıkar. Demir kirliliğinin
düzeltilmesi masraflı olabilir. Bu önüne geçilebilen bir durumdur. Ferroxyl
(ıslatma) testi, demir kirliliğinin belirlenmesi için kullanılabilir.
Paslanmaz Çeliklerin Kaynak Sonrası Temizlenmesi ve Kaplanması
Paslanmaz çelikte kaynak yapılan bölümün rengi sıcaklık nedeniyle
bozulduğunda, bu renk bozukluğu düzeltilebilir mi? Yapılan uygulamada
"su" nedeniyle oluşabilecek riskler söz konusuysa, alt yüzeydeld kromun
lokal olarak azaltılması durumunda, çeliğin korozyona karşı dayanıklılığı
bozulabilir. Üretilen paslanmaz çeliğin üzerinden kaynak ısısının
oluşturduğu rengin asitli paklama yöntemiyle ya da elektrolitik metotlarla
giderilmesi, sadece çeliğin genel görünümü düzelmez, bu aynı zamanda
bitmiş ürünün korozyona karşı dayanıklılığı geri kazanması açısından da
hayati öneme sahiptir. Genel bir kural olarak, yüzeyde sıcaklık nedeniyle
oluşan bir renk bozulmasıyla karşılaşırsanız, paslanmaz çelik kaynak
yerlerindeki bu renk bozukluğunu kaynak sonrası temizleme uygulamasının
bir parçası olarak ortadan kaldırmalısınız.
İnşaat ve Mimari Uygulamalar İçin Kaynak Yapma ve Üretim Sonrası
Temizleme
Çarpılma eğilimi, kötü tasarım ya da kaynak uygulamalarının sonucu olarak
ortaya çıkabilir. İyi bir kaynak için yapılması gerekenler, açık bir şekilde
belirtilen kaynak prosedürleri (BS EN 1011 ve BS EN 287 ve BS EN
288'den söz edilmiştir), ısı verme kontrolü, sıcaklık kontrolü ve temizliktir.
Kaynak elektrotu seçimi ve metotları (TIG, MMA, FCA, plazma, tozaltı ark
kaynağı ve bağlama cıvatası kaynağı) da belirtilmiştir. Son olarak, sıcaklığın
oluşturduğu rengin dikkatli bir şekilde ortadan kaldırılmasının (hafif renkli
alanlarda) önemi, mekanik aşınma ya da bu şekilde, kaynaklanmış bir çeliğin
korozyona karşı dayanıklılığı artmasına rağmen, yüzeylerin estetik
görünümü bozulabileceği için kimyasal temizleme yöntemiyle bakım
yapılması gereklidir.
127
Astarlama ve Boyama
Paslanmaz çelik sac ve levha yüzeylerine astar yapıştırılması sorun
oluşturabilir. Astar boya uygulanmadan önce, kumlama, aşındırma ya da ısıl
kimyasal işleme ile yüzeylerin pürüzlendirilmesi gerekebilir. Son temizlik de
önemlidir. Tipik kaplama sistemlerinin, dış ortamlar kategorisi C3 C4 C51 ve
C5M to ISO 12944 ve IS09223 için ana hatları belirtilmiştir. Ciddi yangın
tahribatı olması durumunda paslanmaz çeliğin alt tabakası kolayca
kırılabileceği için, metalik çinko içeren boyalar, paslanmaz çelik üzerinde
kullanılmamalıdır.
11.2.11. ÖZEL KAPLAMALAR
Paslanmaz Çeliklerin Boyanması
Boya sisteminin yüzey hazırlığı ve oluşturulması, paslanmaz çeliklerin
başarılı bir şekilde boyanması açısından çok büyük öneme sahiptir. Yüzey
hazırlığı ve kaplama (astar ve en üst tabaka) uygulaması ve sistemleri ele
alınmaktadır. Tanelerle ve yüksek devirli demir saçmalarla temizlenen
paslanmaz çelik kaplamaları ve uygulama şekilleri açıklanmaktadır. Bu
taneler ve demir saçmalar, sert ve nötr bir ortamın etkisiyle çelik üzerinde
oluşur ve düşük reflektivite gücü olan yönsüz, düzgün, mat yüzeyler
oluşturur. Püskürtme ortamında (blast media) cam, seramik ya da kurşun
taneler, silikon karbür, alüminyum oksit, paslanmaz çelik bilye ve zemin
kuvars bulunur. Kumlama ve dövme (peening) birbiriyle karşılaştırılmakta
ve kumlama kaplamaların özellikleri kısaca açıklanmaktadır. Paslanmaz
çelik kumlama işlemlerinin bütün aşamaları açıklanmıştır.
Renkli Paslanmaz Çelik Kaplamaları ve Uygulama Şekilleri
Üretilen parçaları renklendirmek mümkün olsa da, normalde paslanmaz
çeliğin renklendirilmesi sadece sac ürünleriyle sınırlandırılmıştır. Bu madde,
kimyasal olarak renklendirilmiş paslanmaz çelik yassı mamullerin teknik
özelliklerini ve uygulamaları açıklar. Renk sırası, filmin kalınlığı arttıkça
oluşur (bronz, mavi, siyah, kömür, altın, kırmızı-mor ve yeşil). Dikkatli bir
şekilde çalışıldığında ara renklerin oluşturulması da mümkündür.
Anotlanmış, boyanmış ve oksitlenmiş yüzeylerle karşılaştırma yapılır. Bu 2L
kaplamalarının aşamaları, BSEN 10088-2'de ayrıntılı bir şekilde
belirtilmektedir.
128
Desenli Paslanmaz Çelik Kaplamaları ve Uygulama Şekilleri
Desenli paslanmaz çelik kaplamaları, dalgalı ya da preslenmiş (kabartma)
desenlerin oluşturduğu rölyef ya da desenlerin üç boyutlu etkiler olarak ele
alınır. Bu kaplamalar, BSEN 10088-2'de 1 M (ekose desenli ya da durbar
plaka) parlak soğuk haddelenmiş 2M ya da yansıtıcı olmayan mat
haddelenmiş 2F olarak belirtilir. Kaplamayı büyük kaplama alanlarına uygun
şekilde uygulamak önemlidir.
Paslanmaz Çelik Yüzey Kaplamaları
Asitli paklama, kabuksuzlaştırma, pasifleştirme, elektro polisaj ve elektro
kaplama açıklanmaktadır. Daha sonra ise mekanik polisaj, hızla püskürterek
yüzey temizleme ve tamburda parlatma ve vibrasyon işlemi açıklanmaktadır.
BSEN10088 bölüm 2'de belirtilen yassı mamuller için kullanılan haddeleme
ve özel kaplamalar, süresi dolan BS1449 standardıyla karşılaştırılmaktadır.
Zemin ve polisaj lı kaplamalar için kullanılan tanecik büyüklükleriyle ilgili
bilgiler verilir ve ortaya çıkan Ra yüzeyi pürüzlülük değerleri elde edilir.
Desenli ve renkli kaplamalar da kısaca açıklanır.
Paslanmaz Çeliklerde Vernik
Kurşun kaplı sac kaplamaları, paslanmaz çelik alt katmanı şeridi üzerindeki
sıcak kurşunlu kalay alaşımlardır. EN 502 ve EN 50.8-3'e göre, alternatif
olarak, elektrolizle kaplanmış kalay kaplamalara da izin verilir. Şerit
kalınlıkları genellikle OA ve 0,8 mm arasındadır. Kurşun kaplı ve kalay kaplı
şeritler genellikle dış kaplama ve çatı kaplama uygulamalarında kullanılır.
11.2.12. YÜZEY KAPLAMASI ve KOROZYONA KARŞI
DAYANIKLILIK
Paslanmaz Çeliğin Korunması ve Bakımı
Paslanmaz çelikler oldukça dayanıklıdır ancak bazı hizmet koşullarında
yüzeyde biriken kalıntılar nedeniyle paslanabilir veya rengi solabilir.
Maksimum korozyon direncini ve estetik çekiciliği sağlamak için paslanmaz
çelik yüzeylerinin temiz tutulması gerekmektedir. Bakımı etkileyen faktörler
açıklanmıştır. Mimari uygulamalarda kullanılan paslanmaz çeliklerin
temizlenme sıklığına ilişkin tavsiyeler verilmiştir.
129
Isı Yalıtım Yapılmış Paslanmaz Çelikler İçin Korozyon Önleyiciler
İzolasyon malzemelerindeki klorür kaynaklarıyla ilgili gerekli bilgilerden
bahsedilmektedir. Çeliğin korozyona uğraması riskinin ortadan kaldırılması
için çelik kabuk ve yalıtkan tabaka arasında boya ve alüminyum folyo
önleyici metotlarının kullanılmasından da bahsedilmektedir.
Paslanmaz Çelikler İçin Elektro Polisaj
Elektro polisaj süreci ana hatlarıyla belirtilmiştir (fosforik I sülfürik asit
elektrolitlerinde anodik çözünme). Elektro polisajlı kaplamaların yararları
özetlenmiştir ve bu işlemi gerçekleştiren uygulama sanayilerinin ve özel
ürünlerin listesi verilmiştir. Güvenlikle ilgili konular kısaca belirtilmiştir ve
elektro polisaj için yetkili uzmanlardan hizmet almanın gerekliliği
vurgulanmıştır. Elektro polisajlı yüzeyler tam olarak pasif olmalıdır. Başka
pasifleştirme uygulamalarına ihtiyaç duyulmayacaktır.
Paslanmaz Çelik Seçimine İlişkin Genel İlkeler
Paslanmaz çelik seçimi sürecine yön veren temel faktör korozyon direncidir.
Bir taraftan maliyetleri minimum seviyede tutarken diğer taraftan uygun
korozyon direncine sahip bir derece seçimi yapılabilmesi için uygulamanın
dikkatli bir şekilde gözden geçirilmesi gerekmektedir. Mekanik özellikler
(mukavemet ve sağlamlık), fiziksel özellikler (manyetik geçirgenlik) ve
şekillendirme, fabrikasyon ve bağlama metotları gibi diğer hususlar ikincil
olarak değerlendirilmelidir. (91)
Paslanmaz Çeliğin Tasarımında Yüzey Kaplamasının Önemi
Paslanmaz çeliğin korozyona karşı dayanıklılığında yüzey kaplamasının
etkisi. Bu belge, gerçek durumlarda ve testlerde de görüldüğü gibi,
paslanmaz çeliğin korozyona karşı direnci hususunda orta profil ve yüzey
profilinin kaplanmasının önemini açıkça ortaya koymaktadır. EN 10088-2
2K kaplamasının gelişimi açıklanmaktadır. Bu belge, estetik özelliklerin
egemen olduğu mimari özelliklerin doğru bir şekilde tanımlanması açısından
çok büyük öneme sahiptir.
Paslanmaz Çelikler Boya Kaplama
Boya sisteminin yüzey hazırlığı ve oluşturulması, paslanmaz çeliklerin
başarılı bir şekilde boyanması açısından çok büyük öneme sahiptir. Yüzey
130
hazırlığı ve kaplama (astar ve en üst tabaka) uygulaması ve sistemleri ele
alınmaktadır.
Paslanmaz Çeliklerin Kaynak Sonrası Temizlenmesi ve Kaplanması
Paslanmaz çelikte kaynak yapılan bölümün rengi sıcaklık nedeniyle bozul­
duğunda, bu renk bozukluğu düzeltilebilir mi? Yapılan uygulamada "su"
nedeniyle oluşabilecek riskler söz konusuysa, alt yüzeydeki kromun lokal
olarak azaltılması durumunda, çeliğin korozyona karşı dayanıklılığı bozula­
bilir. Üretilen paslanmaz çeliğin üzerinden kaynak ısısının oluşturduğu ren­
gin asitli paklama yöntemiyle ya da elektrolitik metotlarla giderilmesi,
sadece çeliğin genel görünümünü düzeltmez bu aynı zamanda bitmiş ürünün
korozyona karşı dayanıklılığı geri kazanması açısından da hayati öneme
sahiptir. Genel bir kural olarak, yüzeyde sıcaklık nedeniyle oluşan bir renk
bozulmasıyla karşılaşırsanız, paslanmaz çelik kaynak yerlerindeki bu renk
bozukluğunu kaynak sonrası temizleme uygulamasının bir parçası olarak
ortadan kaldırmalısınız.
Paslanmaz Çelik Yüzey Kaplamaları
Asitli paklama, kabuksuzlaştırma, pasifleştirme, elektro polisaj ve elektro
kaplama açıklanmaktadır. Daha sonra ise mekanik polisaj, hızla püskürterek
yüzey temizleme ve tamburda parlatma ve vibrasyon işlemi açıklanmaktadır.
BSENT0088 bölüm 2'de belirtilen yassı mamuller için kullanılan haddeleme
ve özel kaplamalar, süresi dolan BS1449 standardıyla karşılaştırılmaktadır.
Zemin ve polisaj lı kaplamalar için kullanılan tanecik büyüklükleriyle ilgili
bilgiler verilir ve ortaya çıkan Ra yüzeyi pürüzlülük değerleri elde edilir.
Desenli ve renkli kaplamalar da kısaca açıklanır.
Paslanmaz Çelik Ne Zaman Pasif ya da Aktiftir - Pasif Tabakanın Oluşması
Paslanmaz çeliklerin korozyona karşı dayanıklılığı, alaşım elementi kromdan
kaynaklanmaktadır. Krom bakımından zengin bir oksit film, çeliğin
yüzeyinde doğal bir şekilde oluşur. Normalde film, hasar görmesi
durumunda kendi kendini onarır. Bu durumda, çelik pasif haldedir. Film
hasar görmüşse, yüzey aktif durumdadır.
131
11.2.13. STD, OSTENÎTÎK, FERRİTÎK ve DUPLEKS
DERECELER
Standartlar, Teknik Özellikler ve Dereceler
Paslanmaz Çelik Ürünleri İçin BSEN 10204 Test Raporları
BSEN 10204'ün 1991 ve 2004 baskılarının 2.1, 2.2, 2.3, 3.1, 3.1 B, 3.1 A,
3.1 C ve 3.2 test rapora türleri açıklanmaktadır. 2004 baskısı, rapor türlerini
sadeleştirmiştir ve sadece 2.1, 2.2 ve 3.1 türlerini kapsar.
3.2. 3.1, 1991 baskısmdaki 3.1B'nin yerine geçer, 3.2 ise, aynı baskıdaki
3.1A, 3.1C ve 3.2'nin yerine geçer. EN 10204'ün 1991 baskısı, orijinal
Alman DİN 50049'u esas almaktadır.
304 ya da 316 ve 304L ya da 316L Türü Oluşumların Karşılaştırılması ve
Korozyona Karşı Dayanıklılık Üzerindeki Etkileri
'Normal' ve 'düşük' karbon serileri 304 (304L) ve 316 (316L) türleri
karşılaştırılmaktadır. Ayrıca karbonun intersistal korozyon direnci ve kaynak
üzerindeki etkisi ve çeliğin neden çift sertifikalı bir u r a n olarak daha fazla
tercih edildiği ele alınmaktadır. Karşılaştırmalara 1.4301 1.4306 1.4307
1.4401 ve 1.4404 gibi Avrupa dereceleri de dahil edilmiştir.
316, 316L ve 316Tİ Paslanmaz Çelik Türlerinin Karşılaştırılması
1.4571 (316Tİ veya 320S31) derecesi, aslında titanyum stabilizasyonuyla
beraber karbon 316 türü standardıdır ve ilke olarak 321 (1.4541)'i
oluşturmak açısından 304 (1.4301) türünün titanyum stabilizasyonuna
benzer. Titanyum alaşımı ilavesinin görevi tartışılmaktadır ve alternatif
düşük karbon 316 türleriyle karşılaştırılmaktadır. Yüksek sıcaklıkta mekanik
mukavemet, çukur korozyon direnci, mekanik polisaj ve kaynak yapılabilme
özellikleri karşılaştırılmaktadır.
316 Türü Paslanmaz Çeliklerin Bileşim Sınıflarının Karşılaştırılması
Bu madde, kapsamda olan çok sayıda 316 türü sınıflarının kimyasal
bileşimlerini, yenilenen BS1449 ve BS970 ve B8 EN 10088 Bölüm 2 ve 3 ile
karşılaştırmaktadır. Kapsamdaki dereceler 316S11 316S12 316S13 316S16
316S31 316S33 ve Avrupa çelik numaraları 1.4401 1.4404 1.4432 ve
1.443 6' den oluşmaktadır.
316 (1.4401) ve 316L (1.4404/1.4432) Derecelerinin 316TI (1.4571) île
Karşılaştırılması
316Tİ Derecesi, taneler arası korozyon riskini azaltmak amacıyla titanyumla
stabilize edilmiş 316 türü bir paslanmaz çeliktir (ICC). 316L 1.4404 ya da
132
1.4432 dereceleri, alternatif seçenekler olarak düşünülebilir. Çoğu durumda,
316Tİ ve 316L birbirinin yerine geçebilir fakat yüksek sıcaklığa dayanıklılık,
korozyona dayanıklılık, işlenebilirlik, soğuk şekillendirilebilirlik ve polisaj
özellikleri, nihai seçimi etkileyebilir. Kesici aletler (çatal bıçak takımı)
paslanmaz çelik dereceleri '18/8', '18/10' ve '18/0'. Kesici aletler ve mutfak
takımı çelik türleri 18/8 (18.8 ya da 18-8), 18/10 (18.10 ya da 18-10) ve 18/0
açıklanmaktadır. Ostenitik ve ferritik paslanmaz çeliklerin kesici aletler
(çatal bıçak takımları) için kullanımı lasaca özetlenmiştir ve martensitli
paslanmaz çeliklerle karşılaştırılmaktadır. SON GÜNCELLEME 1 Şubat
2001
Paslanmaz Çelik Ürünler İçin İkili (Çoklu) Onay
Aynı çelik partisi için verilen, çoklu standartları (EN ya da A8TM) ya da
1.4301 standardını ve düşük karbon 1.4307 derecelerini kapsayan ikili onay
ana hatlarıyla belirtilmektedir. Ürünün tamamının uygunluğunun çoklu
standart belgelerinde onaylanması mümkün değildir. Öncelikli olarak
onaylanan standart kavramı ana hatlarıyla belirtilmiştir.
Cerrahi Protezler İçin Kullanılacak Olan Paslanmaz Çeliklerin Seçimi
Bu çelik türlerinin özel bileşimleri, bileşimindeki metalik olmayan
maddeler, ferrit ve tane büyüklüğü gereklilikleri, cerrahi protezler için
belirtilen D ve E hakkında genel bilgi verilmiştir. Bileşim ve mikro temizlik
bilgileri B8 7252-1 1805832-1'in gerekliliklerini karşılayamadığı için ticari
amaçlarla üretilen 316 türü çelikler, cerrahi protezler için kullanılamaz.
Paslanmaz Çelikte Yay Uygulaması
Yaylar için B8EN 10151 (şerit) ve B8EN 10272-3 (tel) hakkında bilgi
verilmiştir. Her standarttaki türler tablo haline getirilmiştir ve yerine
geçtikleri B85770-4 ve B82056 (301S21 302S81 302S26 302S25 ve 305S11
türlerinin belirtildiği) ile karşılaştırılmıştır. Listelenen türler 1.4016 1.4021
1.4028 1.4031 1.4568 (17/7 PH türü) 1.4310 1.4301 1.4401 1.4369 1.4372 ve
1.4568'i kapsamaktadır. Soğuk işlenen (şerit için haddeden hafif geçirilmesi,
tel için haddeden çekilmesi) ürünlerin mekanik özellikleri gösterilmiştir.
Çökelme sertleştirme derecesi 1.4568 tel için sıcak işleme özellikleri de
gösterilmektedir.
11.2.14. ULUSLARARASI SINIF KARŞILAŞTIRMALARI
İlgili Ostenitik Paslanmaz Çelik Sınıfları
AISI, UNS, Alman, İsveç ve yenilenen İngiliz Standardı sınıfları BS EN
10088'de kullanılan geçerli Avrupa Çelik Sayısıyla ilgili olarak en yaygın
133
ostenitik paslanmaz çelik sınıflarının tablosu verilmektedir. Çapraz referans
olarak verilen sınıflar şunları kapsar: BS sınıfları 301S21 303S31 304S11
304S31 305S19 316S11 316S13 316S31 316S33 316S61 317S12 320S31
321S31 347S31 394S17 904S13 AISI türleri 201 303304 304L 304LN
304Cu 305301 316 316L 316LN 317L 321 347320 (316Tİ) UNS sayıları
S20100 S30400 S30500 S30300 S30403 S30100 S30430 S30453 S31254
S31600 S31603 S31635 S31653 S31703 S32100 S34700 N08028 N08904
N08925 İsveç sınıfları 2331 2333 2337 2338 2343 2346 2352 2353 2347
2348 2350 2367 2371 2562 2378 ve En sınıfları En58B En58E En58F En58J
En58M. Yaygın olarak kullanılan bazı çelik adları da çapraz referans olarak
verilmiştir. 904L Sanicr028 (Alloy28) 254SMO (F44) ve 1925hMo, bunlara
dahildir. EN 10088'in yazdığı dövme çelik sınıfları şunlardır: 1.4301 1.4303
1.4305 1.4306 1.4307 1.4310 1.4311 1.4372 1.4401 1.4404 1.4406 1.4432
1.4435 1.4436 1.4438 1.4439 1.4541 1.4550 1.4567 1.4571 1.4539 1.4547 ve
1.4529. En yakın EN 10283 dökme çelik sınıfları şunları kapsar: 1.4308
1.4309 1.4408 1.4409 1.4446 1.4552 1.4581 1.4584 1.4588 1.4593. BS 3100
dökme çelik sınıfları 304C12 304C15 316C12 316C16 347C17 de
belirtilmektedir. Bunlar sadece karşılaştırmadır ve doğrudan eşdeğer sınıflar
olarak kabul edilemez.
İlgili Dupleks Paslanmaz Çelik Sınıflan
AISI, UNS, Alman, İsveç ve yenilenen İngiliz Standardı sınıfları BS EN
10088'de kullanılan geçerli Avrupa Çelik Sayısıyla ilgili olarak en yaygın
dupleks paslanmaz çelik smıflannm tablosu verilmektedir. Çapraz referans
olarak verilen sınıflar şunları kapsar: BS sınıfı 318S13 AISI türü 329 UNS
sayıları S 32101 S32304 S32750 S32900 S31803 S32205 S32760 S32550
İsveç sınıfları 2327 2328 2324 2377. Bunlar, SAF2304 UR35N SAF2507
UR47N F53 SAF2205 Falc223 UR45N F51 453S Zeronl 00 F55
Ferralium255 UR52N'ı kapsar. LDX2101 ve F61. Listelenen EN 10088
dökme çelik sınıfları şunlardır: 1.4362 1.4410 1.4460 1.4462 1.4501 ve
1.4507. Henüz EN 10088'in kapsamına dahil edilmeyen yeni EN sınıfı
1.4162'de kapsamdadır. En yakın EN 10283 dökme çelik sınıfları 1.4468
1.4470 1.4417'i kapsar. BS 3100 dökme çelik sınıfı 332C15'de belirtilmek­
tedir. Bunlar sadece k?rşılaştırmadır ve doğrudan eşdeğer sınıflar olarak
kabul edilemez.
İlgili Ferritik Paslanmaz Çelik Sınıfları
AISI, UNS, Alman, İsveç ve yenilenen İngiliz Standardı sınıfları BS EN
10088'de kullanılan geçerli Avrupa Çelik Sayısıyla ilgili olarak en yaygın
134
ferritik paslanmaz çelik sınıflarının tablosu verilmektedir. Çapraz referans
olarak verilmiş sınıflar şunları kapsar: BS sınıfları 403S17 405S17 409S19
430S17 434S17 AISI türleri 409 41 OS 405 430 430Tİ 430Nb 434 444 UNS
sayıları S40500 S40900 S41 008 S41050 S43000 S43400 S43940 S43035
S43600 S441 00 S44400 İsveç sınıfları 2301 2320 ve En sınıfı En60. Yaygın
olarak kullanılan bazı çelik adları da çapraz referans olarak verilmiştir.
Bunlar 3Crl2 18CrCb ve 430Ti'i kapsar. Listelenen EN 10088 dökme çelik
sınıfları şunlardır: 1.4000 1.4002 1.4003 1.4016 1.4113 1.4509 1.4510
1.4511 1.4511 ve 1.4521. Bunlar sadece karşılaştırmadır ve doğrudan
eşdeğer sınıflar olarak kabul edilemez.
İlgili Isıya Dayanıklı Paslanmaz Çelik Sınıfları
AISI, UNS, Alman, İsveç ve yenilenen İngiliz Standardı sınıfları BS EN
10095'de kullanılan geçerli Avrupa Çelik Sayısıyla ilgili olarak en yaygın
ısıya dayanıklı paslanmaz çelik sınıflarının tablosu verilmektedir. Çapraz
referans olarak verilen sınıflar şunları kapsar: BS sınıfları 309S16 310S24
321S51 AISI türleri 309 310 314446 UNS sayıları S30815 S30900 S30908
S31000 S31008 S31400 S32109 S35315 S44600 İsveç sınıfları 2371 2368
2337. Yaygın olarak kullanılan bazı çelik adları da çapraz referans olarak
verilmiştir. Bunlar 153MA 253MA 353MA Sicromal 8 SicromalO ve
Sicromall2'yi kapsar. Listelenen Avrupa sınıfları şunlardır: 1.4724 1.4742
1.4762 1.4749 1.4818 1.4828 1.4833 1.4835 1.4841 1.4845 ve 1.4878. En
yakın BS 3100 dökme çelik sınıfları 309C30 ve 310C45 de
belirtilmekte­
dir. Bunlar sadece karşılaştırmadır ve doğrudan eşdeğer sınıflar olarak kabul
edilemez.
İlgili Martensitli ve Çökelme Sertleşmesi Paslanmaz Çelik Sınıfları
AISI, UNS, Alman, İsveç ve yenilenen İngiliz Standardı sınıfları BS EN
10088'de kullanılan geçerli Avrupa Çelik Sayısıyla ilgili olarak en yaygın
martensitli ve çökelme sertleşmesi paslanmaz çelik sınıflarının tablosu
verilmektedir. Çapraz referans olarak verilen sınıflar şunları kapsar: BS
sınıfları 41 OS21 416S21 420S29420S45 416S37 431S29 416S29 460S52
AISI türleri 410 416420431440 (440B and 440C) 630 631 UNS sayıları
S15700 S17400 S17700 S41000 S41600 S42000 S42010 S42020 S43100
S44003 S44004 S41500 İsveç sınıfları 2302 2303 2304 2321 2380 2383
2385 2387 ve En sınıfları En56A En56AM En56B En56D En56BM
En56CM En57. Yaygın olarak kullanılan bazı çelik adları da çapraz referans
olarak verilmiştir. Bunlar F6a F6NM 248SV 15/7PH 17/4PH 17/4 17-4
17/7PH ve 520B'i kapsar. Listelenen Avrupa sınıfları şunlardır: 1.4006
135
1.4005 1.4021 1.4021 1.4029 1.4034 1.4057 1.4104 1.4112 1.4116 1.4122
1.4125 1.4418 1.4542 1.4568 and 1.4594. En yakın EN 10283 dökme çelik
sınıfları 1.4011 1.4317 1.4405 1.4525'i kapsar. BS 3100 dökme çelik sınıfları
41 OC21 ve 420C28 de belirtilmektedir. Bunlar sadece karşılaştırmadır ve
doğrudan eşdeğer sınıflar olarak kabul edilemez.
11.2.15. AVRUPA STANDARDÎZASYONU
Paslanmaz Çelik Ürünleri İçin BSEN 10204 Test Raporları
BSEN 10204'ün 1991 ve 2004 baskılarının 2.1, 2.2, 3.1, 3.1 B, 3.1 A, 3.1 C
ve 3.2 test raporu türleri açıklanmaktadır. 2004 baskısı, rapor türlerini
sadeleştirmiştir ve sadece 2.1, 2.2, 3.1 ve 3.2 türlerini kapsar.
3.2. 3.1, 1991 baskısmdaki 3.1B'nin yerine geçer, 3.2 ise, aynı baskıdaki
3.1A, 3.1C ve 3.2'nin yerine geçer. EN 10204'ün 1991 baskısı, orijinal
Alman DİN 50049'u esas almaktadır.
Paslanmaz Çelikler İçin Avrupa ve ISO Standartları
Bu madde, 'Paslanmaz Çelikler için Avrupa (EN) ve ISO Standartları
Matrisi' BSSA yayını ile ilgili bilgi verir. Tablolar; markalama, denetim ve
boyutlar (toleranslar), test etme ve belgeleme standartlarıyla beraber
malzeme standartlarını da gösterir. Malzeme standardı listesi, ENİ0088-2
EN 10088-3 EN 10028-7 EN 10095 EN10213 EN 10222-5 EN 10272 ve EN
10302'i kapsar, (standart)
Avrupa Basınçlı Ekipmanlar ve inşaat Malzemeleri Direktifleri
Bu madde, 'Avrupa Paslanmaz Çelik Standartları ve Basınçlı Ekipmanlar ve
İnşaat Direktifleri' BSSA yayını ile ilgili bilgi verir. Avrupa standardı serisi
EN10028-7 EN10272 EN10269 EN 10222-5 EN 10213-2 EN 10213-4,
basınçlı ekipmanlar PED 97/23/EC ile uyumlaştırılmıştır. ENİ0088-2 ve
EN10088-3, tedarik, üretim ve denetimle ilgili CPD (İnşaat Malzemeleri
Direktifi) Gereklilikleriyle uyumlaştırılmıştır. Onaylanmış üreticiler,
ürünlerinde geçerli Alman U işaretinin yerine geçmesi gereken CE işaretini
kullanabilirler. Alman tasarımı basınçlı ekipmanlar için TUV onayının nasıl
verildiği anlatılmaktadır. Avrupa Paslanmaz Çelik Standartları ve Basınçlı
Ekipmanlar ve Yapı Malzemeleri Direktifleri Avrupa Standartları
EN10028-7 EN10272 EN10269 EN 10222-5 EN 10213-2 EN 10213-4
basınçlı ekipmanlar için PED 97/23/EC olarak uyumlu hale getirilmişlerdir.
Tedarik, üretim ve inceleme ile ilgili gereksinimler izah edilmiştir.
136
Onaylanmış üreticiler ürünleri üzerinde CE işaretini kullanabilirler.
Alman tasarımı basınçlı ekipmanlar için TUV onayının nasıl verildiği
anlatılmaktadır.
Avrupa Standardizasyonu
EN 1 0088 bölüm 1, 2 ve 3 ve EN 1 0095 ile ilgili yayınların arka planı
açıklanmaktadır. Bölüm 1 Avrupa paslanmaz çelik derecelerinin bileşenleri­
ni ve bazı fiziksel özellikleri kapsamaktadır. Bölüm 2, levha ve sac gibi yassı
ürünlerle bunların mekanik özelliklerini içermektedir ve 1983 yılma ait
BS1449 bölüm 2'nin yerine geçer. Bölüm 3 çubuk ve kesit gibi uzun ürün­
leri kapsar ve BS970 bölüm Tin yerine geçer. EN 10095 tüm ürün formları
için Isıya Dayanıklı Çelikleri ve Nikel Alaşımları kapsamaktadır. Bunlar
sadece genel mühendislik amaçları içindir. Basınçla ilgili konular EN 10028
bölüm 7 (yassı ürünler) ve EN 10272 (uzun ürünler) içerisindedir.
Standartların ve boyutsal tolerans standartlarının da ayrı ayrı yer aldığı bir
tablo bulunmaktadır.
Paslanmaz Çeliklerle İlgili Avrupa Matrisleri (EN) ve ISO Standartları
Malzeme, işaretler, inceleme, ebatlar (toleranslar), testler ve sertifikalan­
dırma konularını içeren EN standartları tek bir tabloda gösterilmiştir.
Uluslararası ISO standartları için de benzer bir tablo bulunmaktadır.
BS EN 10259 Kullanarak Çelik Sipariş Etmek
Spiral paslanmaz çelik ürün siparişinin nasıl yapıldığı adım adım
açıklanmaktadır.
Yeni Avrupa Standartlarıyla İlgili İlerlemeler
Bu bölümün amacı yayınlanan standartlarla devam etmekte olan veya teklife
sunulan standardizasyon programları arasındaki boşluğu doldurmaktır.
Mevcut çalışmaların özeti verilir ve öngörülebilir gelecekte hangi yeni
standartların geçerlik kazanabilecekleri gösterilir. Bahsi geçen taslak
standartlar prEN 10049 ve prEN 10168 standartlarıdır.
Uzun Paslanmaz Çelik Ürünler İçin Yeni EN Standartları île İlgili Kılavuz
Bu BSSA Özel Raporu öncelikle BS EN 10079 kapsamında kablo, çubuk,
sıcak dövülmüş çubuk ve çekimli, döndürülmüş ve zemin parlak ürünlerini
kapsayan uzun ürünlerin tanımlarını yapmaktadır. Uzun ürünler baz alınarak
137
BS 970'den BS EN 10088-3'e geçiş süreci anlatılmıştır. Basınçla ilgili olarak
BS EN 10272, ısıya dayanıklı çeliklerle ilgili olarak BS EN 10095 ve
sürünme dayanımlı çeliklerle ilgili olarak BS EN 10302 standartları da uzun
ürünlerle ilgilidir, pr EN 10060, EN 10278 ve ISO 286 bölüm 1 ve 2 ve BS
EN 10204 sertifikaları da dahil olmak üzere uzun ürünlerle ilgili mevcut ve
geliştirilmekte olan standartlar da kapsanmıştır. EN ve BS dereceleri ile pr
EN 10060 ve ISO 286-2, k l 4 , k l 2 , hilO ve h9 tolerans aralıkları
gösterilmiştir.
Paslanmaz Çelik BSENISO 3506 Bağlayıcı Dereceler A l , A2, (A3), ve A4
(AS)
BSENISO 3506, BS6105'in yerine geçer. Cıvatalar, vidalar ve bijonlar
Bölüm 1, somunlar Bölüm 2 ve kılavuz cıvatalar Bölüm 4 kapsamındadır.
Farklı parçaların kimyasal bileşenleri aynıdır. A l , A2 ve A4 ostenitik paslan­
maz çelik dereceleri gösterilmiş ve 303 304 349S17 316 ve 394S17 çubuk
dereceleriyle karşılaştırılmışım 50 70 ve 80 sınıfı ostenitik paslanmaz çelik
cıvatalar ve bijonlarla 20H 25H 30H ve 40H kılavuz cıvatalarının mekanik
özellikleri çizelge halinde verilmiş ve A2-70 ve A4-25H gibi bağlantı işareti
tanımları yapılmıştır. Dupleks FA (EN 10088-1 kapsamındaki 1.4462 (2205)
benzeri ferritik-ostenitik) muhtemelen ileride standarda dahil edilecektir.
Bağlayıcı dereceleri standart eklerinde belirtilmektedir. Standartlar 1.4439
1.4539 (904L) 1.4529 (%6 molibden ostenitik) ve 1.4462 (2205) gibi
dereceleri sıralamaktadır. Bu dereceler, yüzme havuzu gibi uygulamalarda
stres korozyonu çatlamasına neden olan klorür riskini azaltmaktadır.
11.2.16. TEHLİKELİ MADDELERİN KULLANIMININ
SINIRLANDIRILMASI (RoHS) ve ATIK
ELEKTRİKLİ ve ELEKTRONİK CİHAZLAR (WEEE)
Giriş
2002/95/EC sayılı Avrupa direktifi 27 Ocak 2003 tarihinde yayınlanmış ve
13 Şubat 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu direktifle birlikte AB üye
devletlerinden ulusal yasalarını 13 Ağustos 2004 tarihine kadar
değiştirmeleri talep edilmiştir. Bu doğrultuda yeni üretilecek olan ve 1
Temmuz 2006 tarihinde piyasaya sürülecek olan elektrikli ve elektronik
ekipmanların ("doğru çalışabilmesi için elektrik akımına bağlı olması
gereken ekipmanlar") kurşun, cıva, kadmiyum, hekzavalan krom, polibrom
bifenil (PBB) veya polibrom difenil eter (PBDE) içermemeleri sağlanmıştır.
138
Bu durum, kasıtlı olarak ilave edilmemekle birlikte çelik yapım sürecinin bir
parçası olarak az da olsa kurşun, cıva ve kadmiyum içeren paslanmaz çelik
gibi ürünlerin yasa dışı ilan edilmesi anlamına geliyor.
Paslanmaz Çeliklerdeki Ağır Metallerin Kısıtlanması
Bu Avrupa direktifi metni düzeltilerek 18 Ağustos 2005 tarihinde C(2005}
3143, 2005/618/EC sayılı Avrupa Birliği Resmi Gazetesinde yayınlanmıştır.
Paslanmaz çelik içeren maddelerdeki maksimum izin verilen kurşun, cıva,
hekzavalan krom, polibrom bifenil (PBB) ve polibrom difenil eter (PBDE)
konsantrasyonları %0,1 olarak belirlenmiştir. Kadmiyum oranı maksimum
%0,01 olarak belirlenmiştir. Paslanmaz çeliklerle ilgili olarak sadece kurşun,
cıva ve kadmiyum oranları geçerlidir. Paslanmaz çelikler hekzavalan krom,
polibrom bifenil (PBB) ve polibrom difenil eter (PBDE) içermemektedir.
Paslanmaz çelikte bulunan minimum %10,5 oranında krom, esasen metalik
durumda, daha düşük miktarlarda ise, karbon gibi diğer elementlerle
birleşerek karbit durumunda ya da 1. aşama sigma gibi arametal bileşiklerle
birleşik halde bulunmaktadır. Bu nedenle paslanmaz çeliklerdeki krom
içeriği RoHS kısıtlamaları kapsamında değildir.
Paslanmaz Çelik Ürünler RoHS Kısıtlamalarına Uymakta Mıdır?
Analiz çalışmaları, ömrü sona ermiş taşıtlar ' E L V A direktifiyle ilgili stan­
dartların 2003 yılında yürürlüğe girdiği tarihte İskandinav paslanmaz çelik
üreticileri tarafından (o tarihte AvestaPolarit firması olan, şimdiki
Outokumpu Stainless firması ve Sandvik Steel firması tarafından) kurşun,
cıva ve kadmiyum seviyeleri üzerinde gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar
sonucunda test edilen çeliklerin kurşun, cıva ve kadmiyum seviyelerinin
direktifte belirtilen maksimum seviyelerin altında olduğu görülmüştür. ELV
A kapsamındaki kısıtlama seviyeleri RoHS A8M ile aynıdır ve ticari paslan­
maz çeliklerin, üretici veya tedarikçi tarafından gerçek değerler ölçülmeksizin veya beyan edilmeksizin son RoHS şartlarına uymaları beklenmektedir.
139
11.3. D İ Ğ E R
11.3.1. SÖZLÜK
AFAQ
AFNOR
AFG
AFSSA
AQ
ATP
Fransa Kalite Güvence Kurumu (ayrıca bkz. AFNOR)
Fransa Standardizasyon Kurumu (yeni adı: AFAQ - AFNOR)
Fransa Gaz Kurumu
Fransa Gıda Sağlığı Koruma Kurumu
Kalite Güvence
Kolay Bozulan Gıdaların Taşınmasına İlişkin Uluslararası
Anlaşmalar
BNG
Gaz Standardizasyon Bürosu (Fransa)
CE
Avrupa Uygunluğu
IEC
Uluslararası Elektrik Komitesi
EMC
Elektromanyetik Uygunluk
CEN
Avrupa Standardizasyon Komitesi
CENELEC
Avrupa Elektrik Standardizasyon Komitesi
ÇETEM
Makine Sanayileri Teknik Merkezi (Fransa)
EFCEM
Avrupa Profesyonel Mutfak Ekipmanları Üreticileri
Federasyonu
EN
Avrupa Standardizasyonu
EOTC
Avrupa Teknik Sertifıkasyon Kuruluşu
EUP
Enerji Tüketen Ürünler
FİM
Fransa Makine Sanayileri Federasyonu
GAD
Gaz Yakan Cihazlar Direktifi
GADAC
Gaz Yakan Cihazlar Direktifi Danışma Kurulu
HACCP
Tehlike Analizi Kritik Kontrol Noktaları
INRS
Fransa Araştırma ve Güvenlik Enstitüsü
IP
Elektrik Koruması Endeksi
ISO
Uluslararası Standartlar Teşkilatı
JETACE
Yanmalı Ekipmanlar için Ortak Avrupa Ticaret Federasyonu
LVD
Düşük Voltaj Direktifi
MD
Makine Direktifi
NSF
Ulusal Sağlık Vakfı
ORGALIME Avrupa Makine Sanayileri Haberleşme Kuruluşu
PED
Basınçlı Ekipmanlar Direktifi
PrEN
Geçici EN
R&TTE
Telsiz ve Telekomünikasyon Terminal Ekipmanları
RoHS
Tehlikeli Maddelerin Kullanımının Sınırlandırılması
SFG
Gas Sektör Forumu (CEN)
TC
Teknik Komite
140
UE
WEEE
WG
Avrupa Birliği
Atık Elektrikli ve Elektronik Ekipmanlar
Çalışma Grubu
11.3.2. YASALUYARI
Bu doküman EFCEM ülke federasyonlarına ve ilgili üyelere verilmek üzere
yayınlanmıştır. Ticari mutfak ekipmanlarının üretilmesiyle ilgili direktif ve
standartların daha kolay bir şekilde anlaşılabilmesini ve yorumlanabilmesini
amaçlamaktadır. Her ne kadar dokümanın hazırlanmasında çok titiz bir
şekilde davranıldıysa da, EFCEM, bu dokümanda yazılı bilgilerin
kullanılması nedeniyle oluşabilecek herhangi bir kayıptan sorumlu
olmayacaktır.
Direktifler, Standartlar ve Düzenlemeler üzerinde değişiklik yapılabilir. Ülke
resmi kuruluşları ve düzenleyicileri gibi EFCEM ülke federasyonlarından da
ayrıntılı bilgi ve tavsiyelerin alınması mümkündür.
11.3.3. EFCEM ÜYE KURULUŞLARIYLA İLGİLİ BİLGİLER
FRANSA
EFCEM Secretariat
Syndicat National de I'Equipemert des Grandes Cuisines - SYNEG
39-41, rue Louis Blanc. F - 92400, Courbevoie, Paris,
Telefon: 0033-1 -47176362
Faks: 0033-1-47176869
[email protected]
www.syneg.org
ALMANYA
HKI
Industrierverband Haus, Heiz- und Kuchentechnik e. V., Stresemannallee 19
Posttach 11 07 37, Frankfurt Am Main, D - 60042
Telefon: 0049-69-2562680
Faks: 0049-69235964
[email protected]
www.hki-online.de
141
ÎRLANDA
Catering Equipment Association (CEA)
Falconwood, 30 Hainault Road, IRL - Foxrock, Dublin, 18
Telefon: 00353-12070774
Fax:00353-12070775
[email protected]
www.cea.ie
ITALYA
Italian Association for Domestic and Professional Appliances -ANIE
Via Gattamelata, 34, Milan, 1 - 2 0 1 4 9
Telefon: +39 02-3264339
Faks: +39 02-3264327
[email protected]
www. ceceditalia. it
HOLLANDA
NVLG
Postbus 190, Boerhaavelaan 40, AD Zoetermeer, 2700
Telefon: 0031 79 - 3 5 3 13 45
Fax:003179-353 13 65
[email protected]
ÎSPANYA
FELAC
Rambla Catalunya, 81 5 3 , Barcelona, 08008
Telephone: 00 34 93 487 32 90
Faks: 00 34 93 487 07 70
[email protected]
www.felac.com
2
3
ÎSVEÇ
Branschforeningen For Storfkoksleverantorer - BFS
PO BOX 5501, Stockholm, SE-114 85
Telefon: 0046-8-77838240
Faks: 0046-8-7838238
[email protected]
www.bts.se
TÜRKIYE
TUSID
Lamartin Caddesi Gevrek Apt, No 9/3 Taksim, istanbul,
Telefon: 0090-212-254 68 22
Faks: 0090-212-238 42 20
[email protected]
www.tusid.org.tr
BİRLEŞİK KRALLIK
EFCEM Technical Board Chair
Catering Equipment Suppliers Association -CESA
Westminster Tower, 3 Albert Embankment, London, SEI 7SL
Telefon: 0044-20 7793 3030
Faks: 0044-20 7793 3031
[email protected]
www.cesa.org.uk
143
İTO YAYINLARI (2008)
2008-1
2008-2
2008-3
2008-4
2008-5
2008-6
2008-7
2008-8
2008-9
2008-10
2008-11
2008-12
2008-13
2008-14
2008-15
2008-16
2008-17
2008-18
2008-19
2008-20
2008-21
2008-22
2008-23
2008-24
2008-25
2008-26
2008-27
2008-28
Türkiye'nin Küreselleşmesi Fırsatlar ve Tehditler (3 cilt)
İnternet Üzerinde Hukuki Yükümlülükler - Bilişim Suçları
Avrupa Birliği'ne Uyum Sürecinde Otomotiv Sektörü Rehberi
Türkiye'de KOBİ'lerin BASEL H'ye Uyum Süreci ve Öneriler
Orta Asya'da Girişimcilik: Fırsatlar, Sorunlar ve Çözüm Önerileri
Lonca'dan Oda'ya Nadir Eserler Katalogu
Organik Pamuk ve Tekstil Sanayi
İş Dünyasına Yönelik Bilgi Merkezleri
İstanbul Ticaret Odası Görev ve Hizmetler
Uluslararası Hizmet Ticaretinde Gelişmekte Olan Ülkeler ve
Türkiye
İstanbul'da Şiddet ve Şiddetin Sosyolojik Arka Planı
İhracat Yönelimli Yabancı Yatırım Ortamı: Karşılıştırmalı Bir
Analiz ve Politika Önerileri
AB ve Diğer Uluslararası Birlikler ile İlişkilerde Türkiye'nin
Seçenekleri
Yöneticilerin Toplantı Yönetimi Becerileri ve Çalışanların Karar­
lara Katılma Düzeyleri Arasındaki İlişkinin Değerlendirilmesi
Yöneticilerin Liderlik Stilleri, Değişim Yönetimi ve Ekip Çalış­
ması Arasındaki İlişkilerin Çok Yönlü Olarak Değerlendirilmesi
Kozmetik, Güzellik ve Itriyat Sektörünün Sorunları, Çözüm
Önerileri ve Geleceği
Fiyat İndeksleri
Öğrenci Yönetmeliği
Yeni Başlayanlar İçin Tüccarlığın Prensipleri
Dersaadet / İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası'nda Kayıtlı Olan
Banker, Tüccar ve Komisyoncuların İsimleri
İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası Mecmuası
Sigortacılık Yasası, Yeni Yönetmelikler, Yeterlilik Belgesi ve
Levhalar
Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere Yönelik Vergi Teşvik Politikası
Küreselleşme Sürecinde Rekabet Gücünün Artırılması ve
Türkiye'deki KOBİ'ler
Sigorta Sektörünün, Sigorta Düzenleme ve Denetleme Yasasından
Beklentileri ve Vergi Problemleri
Türkiye'de Sınır Ticaretinin Gelişimi ve Mevcut Durumu
Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun Eksik ve Aksak
Yönleri ile Tadiline İlişkin Çözüm Önerileri
Teknik Eğitim Fakülteleri Araştırması
144
2008-29 Meslek Yüksek Okulları Araştırması
2008-30 Solvent ve Baz Yağların Kullanımına Yönelik Karşılaşılan Sektör
Sorunları
2008-31 Enerji ve Çevre Uyumu
2008-32 Dünyada Türkiye ve İstanbul (Broşür)
2008-33 Turkey & İstanbul in the World (broşür)
2008-34 Türkiye'de Kongre Turizmini Geliştirme İmkanları
2008-35 Sahra Altı Ülkeleri Pazar Araştırması: Senegal, Mali, Fildişi Sahili,
Gana
2008-36 Avrupa Birliği Vergi Sisteminde Gelişmeler
2008-37 Osmanlı Misafirperverliği ve Avrupa'daki Yankıları (2.baskı)
2008-38 20 Soruda Reach: AB'nin Yeni Kimyasallar Stratejisi
2008-39 Mikroenerji Santralleri
2008-40 AB ve Türkiye'de Sosyal EJiyaloğun Gelişimi
2008-41 İş Makinası Tescil Belgesi İşlemleri
2008-42 Milano Ulusal ve Uluslararası Tahkim Odası Tahkim Kuralları
2008-43 Makro Ekonomik Göstergeler
2008-44 Kamu İhale Kanunu'na Göre Sağlık ve İnşaat Sektörlerinde Teklif
Hazırlama ve Sözleşme Yönetimi
2008-45 Rakamlarla İstanbul Ekonomisi
2008-46 istanbul in Figures
2008-47 Rakamlarla İstanbul Ekonomisi (Arapça)
2008-48 Rakamlarla İstanbul Ekonomisi (Rusça)
2008-49 Türk Yan Sanayi Borsası Üye Profili Araştırması
2008-50 Türk Bankacılık Sektöründe Yabancılaşma: Risk mi, Fırsat mı?
2008-51 Uluslararası Finans Merkezi Olarak İstanbul'un Yapılanması ve
Finans Kümelenmesi
2008-52 Taşınmaz Kültürel Miras Yönetimi ve Mali Teşvikler
2008-53 Uluslararası Ticarette Risk Yönetimi
2008-54 Bavul Ticareti ile Başlayan Tekstil Dış Ticaretinin Sorunları ve
Çözüme Yönelik Beklentileri
2008-55 İstanbul'da Gayrimenkul Pazarı
2008-56 Türkiye Ekonomisinde Son Yıllarda Yaşanan Yüksek Oranlı
Büyüme Rakamlarının İç Piyasa Üzerindeki Etkileri
2008-57 Türkiye'de Katılım Bankacılığı
2008-58 Sorularla Açıklamalı Güncel Kambiyo Mevzuatı
2008-59 Türkiye'de Yayın Hayatı (Türkçe)
2008-60 Türkiye'de Yayın Hayatı (İngilizce)
2008-61 Türkiye'de Yayın Hayatı (Almanca)
2008-63 Rakamlarla Türkiye Ekonomisi (Türkçe)
2008-64 Rakamlarla Türkiye Ekonomisi (İngilizce)
145
2008-65 Yer-Yüzey, Havuz Suyu Kimyasalları Mevzuat, Sorunları ve
Çözüm Önerileri
2008-66 2007 Yılı İstanbul Küçük Sanayi Kapasite Kullanım Araştırması
2008-67 Türk Tekstilinin Altyapısının Yaşaması için Alınması Gereken
Önlem ve Çözümler
2008-68 Trafik Kaza Tutanakları ile İlgili Uygulamada Karşılaşılan
Sorunlar ve Çözüm Önerileri
2008-69 Sosyal Güvenlikte Yeni Dönem ve İstihdam Paketinin Getirdikleri
2008-70 Bir Zamanlar İstanbul: Şehir Mektupları
2008-71 Yargıtay Kararları Işığında Sorularla 4857 Sayılı İş Yasası
(gnel.2.bs)
2008-72 Hamdım.. .Çizdim...:Mesnevi'den Çizgiler
2008-73 Türkiye'de Tarımsal Kooperatifçilik ve AB Modeli
2008-76 2023 İçin 13 Genç Fikir
2008-77 Elektronik Ticaretin Vergilendirilmesi
2008-78 Ottoman Hospitality and Its Impact on Europe
2008-79 Başarılı İhracatçılar'2007 (kitap-cd)
2008-80 İstanbul'un Ekonomik ve Sosyal Göstergeleri
2008-81 İstanbul'un Ekonomik ve Sosyal Göstergeleri (İng)
2008-82 Türk El Halıcılığı Sektör Araştırması
2008-83 Ekonomik Rapor: 2008
İTO YAYINLARI (2009)
2009-1
2009-2
Züccaciye-Turizm Sektörleri Ekonomik Etkileşimi
2009-2 Züccaciye-Turizm Sektörleri Ekonomik Etkileşimi (özet)
* Şubat 2009 itibariyle.
Not: 2004 yık ve sonrası çıkan bütün yayınlarımıza internet sitemizden tam
metin olarak ücretsiz ulaşılabilmektedir.
146
Download

10.6.1. AB DÜZENLEMELERİ